Прототүрктер мен Америка үнділері

Отто Рериг 1819-жылы Пруссияда туылып-өсіп, Лейпциг, Париж университеттерінде медицина, филология бойынша білім алып, шығыс тілдері бойынша әдістескен. 1841-1858 жылдары Пруссияның Түркиядағы елшілігінде аудармашы болып істейді. Америкаға қайтып келгеннен кейін әр түрлі жетекші қызметтерде істеп, 1908-жылы 89 жасында Калифорнияда қаза болады.

Рериг 1861-1865 жылдары, Американың Оңтүстігі мен Солтүстігінің арасында болған азаматтық соғыс кезінде Дакота штатындағы әскер госпиталінде хирург болып істейді. Ол жерден соғысқа қатысқан сиу үнділерімен кездесіп, сөйлеседі де, бір нәрсеге қатты таң қалады: сиу үнділерінің тілі түркі тілдеріне өте қатты ұқсас екен. Одан да қызығы, сиу үнділері өздері тұрған аймақты Америка ашылғанға дейін, б.з. 16-ғасырға дейін мекендеген. Рериг госпиталдегі жұмысының көптігіне қарамастан, үнділерімен жолығып, тілін үйреніп, үй-шарттары, қағида-салттарымен танысуға да уақыт табады.

Олардың тілінің лексикасын түгел зерттеп шыққан Отто Рериг сиу үнділерінің тілі урал-алтай тілдерінің тобына, оның ішіндегі түркі-татар тілдеріне жақын деген шешімге келіп, сиу үнділерін "Ұлы Азияның" көшпенділері деп атайды. Өзінің ұққан, білгендерін өзінше сөздік қылып жаза бастайды.

Сиу үнділері кім болған және қазір кай жерде тұрады?

Сиулар көп соғысқан, ержүрөк болып, ақ отарлаушылар олардан қорыққан. Өз жерінің және елінің бостандығы үшін батырларша салғыласқан. 1862, 1872, 1890 –жылдары ақ басқыншыларға қарсы шығып, миллиондаған үнділер құрбан болған. 1963-жылғы мағлұмат бойынша 77 мыңдай адам қалған. Қазір олар Оңтүстік және Солтүстік Дакота, Каролина, Монтана, Небраска штаттарында, б.б. Канаданың оңтүстік аудандарында өмір сүреді.

Сол Отто Рериг түзген сөздіктен үзінділер:

1) Сиу үнділерінің сөздерінен:
 Сиуша  Орысша  Қазақша Icu  Пить  Ішу Qan  Кровь  Қан Мі  Я  Мен

2) Майя үндістерінің сөздерінен:
 Майяша  Орысша  Қазақша Jash  Новый, зеленый  Жас, жасыл Qun  Солнце  Күн Ich  Живот, внутренность  Іш Chab  Повалить, рубить  Шабу Baka  Лягушка  Бақа Imish  Фруктовое дерево  Жеміс Ak  Белый, светлый  Ақ Mol  Много, изобилие  Мол Bin  Я  Мен Chalan  Змея  Жылан Tiq  Сажать  Тігу Bilim  Знание  Білім Quch  Ноша, бремя  Күш Toqmaq  Колотушка  Тоқпақ Baldiz  Младшая сестра жены  Балдыз Boyak  Краска, картина  Бояу Pulut  Курить, дымить  Бұлт

Қазіргі кездегі Орталық және Оңтүстік Американың көпшілігі сиу тілінен келген кечуа тілінде сөйлеседі екен. Кечуа тілі инктердің және майялардың негизги тілі болып саналады. Қазіргі уақытта кечуа тілі Перуда, Эквадорда, Боливияда, Аргентина және Чилидің кейбір аудандарында испан тілімен қатар екінші мемлекеттік тіл болып саналады.

3) Кечуа тіліндегі кейбір сөздер:
 Кечуаша  Орысша  Қазақша Ogri  Вор, воровство  Ұры Kok  Небо, небосвод  Көк  Age  Дядя по отцу, уважаемый человек  Аға Tayta  Отец  Ата Misik  Кошка  Мысық As  Небольшой, немного  Аз Ariq  Худой, тощий  Арық Tuqur  Плевать  Түкіру Qarin  Пищевод, желудок  Қарын

 Сілтемелер 
 [www.varvar.ru/arhiv/texts/karimulin1.html Варвар сайтынан алынып, қысқартылып аударылды. ]

Каримулин А.Г.

Sanat:Түркі тілдері

Санат:Оңтүстік Америка тілдері