АТФ

АТФ (Аденозинүшфосфорқышқылы немесе Аденозинтрифосфат) — энергетикалық нуклеотид. Бұл – тірі жасушадағы негізгі энергия көзі. Оның рөлі мен қасиетін толықтай түсіну үшін АТФ молекуласының құрылысын білу керек. Бұл – жалғыз нуклеотид. Ол РНҚ тізбегіндегі нуклеотидтерге ұқсас болу себебі — оның құрамында рибоза атты қант. Азоттық негізі – аденин. Басты айырмашылығы – АТФ-да фосфор қышқылының бір қалдығының орнына рибозаға бірінен соң бірі үш қалдық қосылады, сондықтан «үш фосфат» деп аталған.

АТФ негізгі биологиялық энергия жинақтау қызметін атқаруға фосфор қалдықтарының арасындағы химиялық байланысқа мүмкіндік жасайды. Ол молекуладан «айырылған» кезде энергия бөлінеді. Сонымен бірге бөлінген энергия бұлшықет жиырылуына, зат синтездеу немесе жүйке серпінділігіне сияқты тіршілік үдерістерінде пайдаланылады. Егер жасушада энергия (құнарлы заттардың ыдырау үдерісінде) пайда болса, онда АТФ-ты оңай қалпына келтірудің қайтымды үдерісі жүреді.

АТФ – ағзалардың бүкіл пайдалы энергиясы іс жүзінде сол арқылы «өтетін» зат. Бүкіл тіршілік үдерістері негізіне жататын химиялық реакциялардың жасушада жүзеге асуына жылу, механикалық, өзге де ешқандай энергия түрі пайдаланылмайды. АТФ-ты «жасушалардың энергетикалық нарқы» деп жиі айтатыны сондықтан болса керек. Заттар ыдырау арқылы энергиясын АТФ синтезіне береді. Осыған қоса, ағзамен және жарғақша арқылы биосинтездің, өсудің, бұлшықет жиырылуының, жүйке серпілісінің заттар тасымалдауды және өзге де көптеген тіршілік үдерістері жүреді. Осы үдерістердің барлығына тек АТФ-ның ыдырау энергиясы ғана шығындалады. АТФ-ның бір молекуласы тәулігіне 2-ден 3 мың рет ыдырап, қосыла алады.Биоморфология терминдерінің түсіндірме сөздігі / — Алматы: «Сөздік-Словарь», 2009 жыл. ISBN 9965-822-54-9

Гликолиз процесі кезінде көптеген АТФ молекуласы түзіледі, мұнымен катар АТФ-тің негізгі бөлігі химио-осмос барысы кезінде пайда болады. АТФ молекуласының синтезделуінің осы жолын алпысыншы жылдары химио-осмос әрекеті деп атаған. Химио-осмос хлоропластарда фотосинтез кезінде және митохондрияларда жасуша тыныс алғанда
жүреді. Ол екі кезеңнен тұрады:
 Энергияның жиналуы.
 Жиналған энергияны АТФ синтезінде пайдалану.

Химио-осмос кезінде пайдаланылатын энергия — электрлік заряды бар бөлшектер иондардың қатысуына байланысты болатын электро-химиялық энергия. Қарсы зарядталған бөлшектер бірін-бірі тартады. Егер осы бөлшектердің қосылуына кедергі жасалса, электрохимиялық энергия жиналады.

Химио-осмос барысындағы қолданылатын энергия иондардың арасына кедергі келтірсе, электрохимиялық энергия жұмыс атқарады. Хлоропласттар мен митохондрияларда кедергінің рөлін органоидтар ішіндегі жарғақшалар атқарады. Тасымалдаушы молекулалар электрондарды жарғақшаның сыртына жинақтайды да, олардың Н+ ионымен қосылуына кедергі жасайды. Осыған қарамастан Н+ мөлшері көбейген соң АДФ-аза ферментінің шұрықтары (поралары) арқылы өткен Н+ ионының энергиясын пайдаланып, осылай АТФ синтезі үнемі жүріп отырады.

 Дереккөздер 

Санат:Биоморфология
Санат:Биология
Санат:Морфология