Изафет

Изафет (парсыша  ezāfe, арабша ) — зат есім сөздердің бір-біріне бағына байланысуынан жасалған сөз тіркестері. Изафет көбіне иран, түркі, семит тілдерінде және урду сияқты иран тілдерінің ықпалына түскен тілдерде кездеседі. 

 Парсы изафеті 
Парсы тіліндегі изафет түрлері осындай мақсаттарда қолданылады:
 Тиесілілікті белгілейді:  barādar-e Maryam — Мәриямның ағасы/інісі. Есімдіктермен де пайдаланылады, мәселен  barādar-e man — менің ағам/інім, бірақ ауызекі тілде көбінесе тәуелдік жалғауды қолданады:  barādar-am — ағам/інім.
 Сын есім–зат есім сөз тізбегі ретінде:  barādar-e bozorg — үлкен бауыр (аға).
 Ат пен тек/лауазым/атақ:  Mohammad-e Mosaddeq — Мұхаммед Мосаддық,  āghā-ye Mosaddeq — Мосаддық мырза.
 Екі зат есім байланыстыру:  khiābān-e tehrān — Тегеран көшесі немесе Тегеранға жол.

 Түркі изафеті 
Түркі тілдерінде, солардың қатарындағы қазақ тілінде, изафеттің үш түрі бар:
 Бір зат есім сөздің екінші зат есімге анықтауыш болып, қосымшасыз қабыса байланысуы арқылы жасалған сөз тіркесі: аллюминий қасық, шуашша чукун çул — темір жол, түрікше orta parmak — ортаң терек, тура аудармасы орта саусақ.
 Нөлдік тұлғадағы зат есімнен тұрған анықтауыш сөз бен тәуелдік жалғаудың үшінші жағындағы анықталатын сөзден жасалған сөз тіркесі:  орман аңы, өзбекше O’zbekiston Respublikasi — Өзбекстан Республикасы.
 Ілік септіктегі анықтауыш сөз бен тәуелдік жалғаулы анықталатын сөзден тұратын сөз тіркесі: аңшының мылтығы, түрікше atın ölümü — аттың өлімі.

Изафет түрлері контекстіге қарай бір-біріне ауыса алады. Мәселен, ауыл баласы – осы ауылдың баласы, бұл мектептің оқушылары – мектеп оқушылары. Изафеттің сыңарлары бір-бірінен алыс тұрып та, байланыса береді, мысалы студенттің бүгін берген жауабы.

 Басқа тілдерде 
Түркі изафетіне ұқсас құрылым фин-угр тілдерінде де табылады, алайда олар шығыс тілдері болмағандықтан ол құрылымды атау үшін изафет термині көбінесе қолданылмайды:
 Удмуртша мынам киы — менің қолым, ныллэн книгаез — қыздың кітабы.
 Мажарша Ferenciek tere — Францискандар алаңы.

Албан тілінде парсы изафеті тәрізді құрылым бар. Оны құру үшін оқшау артикльді қолданады. Мәселен, djali i urtë — ақылды ұл бала, bija е partizanit — партизанның қызы, Akademia e Shkencave e Shqipërisë — Албания Ғылым Академиясы.

Дереккөздер

Санат:Морфология (лингвистика)
Санат:Синтаксис
Санат:Иран тілдері
Санат:Түркі тілдері
he:סמיכות