Ысқақ Ата Мазары

Ысқақ ата киелі кешені – Республикалық маңызы бар тарих және мәдениет ескерткіштерінің мемлекеттік тізіміне енген XV-XIX ғасырлардың сәулет өнері ескерткіші. 1982 жылдан бастап мемлекет қарауында.

 Орналасқан жері 
Түркістан облысы, Қазығұрт ауданындағы Тұрбат ауылында орналасқан.

 Тарихи деректер, аңыздар 
Жергілікті аңыздар бойынша Тұрбаттағы Ысмайыл ата кесенесінің құрылысы аяқталғаннан кейін Әмір Темір Ысқақ ата аталатын культтік кешеннің бастамасы болған кесенені тұрғызуға бұйрық береді.
Ысқақ атаның өмірбаяны кесене мен бүкіл кешеннің киелі тарихының негізінде жатыр. Ысқақ ата Ысмайыл атаның ұлы болған. Оның есімінің артына нисба Казгирди (Қазғұрт топонимы) жалғанады. Толық есімі – Ысқақ Қожа ибн Ысмайыл ата Казгирди ат-Түркістани. Ол "Кабулдық тізім" деп аталатын Насаб-нама (Хадисат әл-арифин шығармасы) тізімдерінің ең ежелгі авторларының бірі болған секілді. Сопылық ілімдегі оның қызметі Сайрамның оңтүстігінде өтті (А.К. Муминов). Ә.А. Диваев айтарлықтай белгілі орын ретінде Санджабты атайды (Тұрбат ауылы – автор).

 Кешен сипаты 
Кешен ауылдың оңтүстік шетінде, өзеннің сол жағалауында, көркем адырлы жердегі көлемді зират ішінде орналасқан. Кешенді құраған XV-XIX ғасырларға жататын кесенелер топтамасы бірнеше рет бұзылып, қайта жаңартылған. Бүгінгі таңда қорымға кіретін есік қазіргі тікбұрышты кірпіштен тұрғызылған сүйір аркалы қақпа түрінде орындалған. Ауласының ішінде, қақпасының сол жағында кейінгі уақыттарда пайда болған әрі архитектуралық жағынан қызығушылық туғызбайтын, қызмет етіп тұрған мешіт бар.
Кешеннің негізін құрайтын Ысқақ ата кесенесіне төбенің баурайында орналасқан, қабырғасының орта тұсына дейін бұзылып кеткен кесене мен атаусыз кесене жалғасып жатыр. Кейінірек тағы да монументалдық сәулет өнерінің санатына қатысы жоқ, бірақ киелі сипатқа ие XIX-XX ғасырлардағы жергілікті тұрғындар халықтық архитектураның тұрғын үй дәстүрінде салынған (сопа сазбен толтырылған каркасты қабырғалар, аркалық жабынды, тегіс шатырлы) бірнеше мазар анықталған болатын.

 Кесене сипаты 
Ысқақ ата кесенесі XV-XIX ғасырларда төбенің басында орналасқан. Порталды-күмбезді құрылыс. Орталық залға үш жағынан кең есіктер біріктіріп тұрған құлпытастары бар бүйірлі қалқа-сағаналар жалғасқан. Жоспарының нәтижесінде кірестік композиция анық көрініс тапқан.
Порталының сүйір аркасы кірпіш қаландысының терең жолағымен "П" тәрізді жиектеліп аяқталған. 2010 жылдар басында аяқталған қайта жаңғырту жүмыстарының барысында шатырлы күмбез орнатылды. Оған өту аркалық ярус пен екіаралық қалқанша желкендер арқылы жүзеге асырылады. Екі жағындағы сағаналар интерьері арқалықпен, ал үшіншісі – шағын күмбезге өту үшін қарапайым бұрыштық қиғаштықта жабылған. Кесене сәнделмеген. Аласа порталы, порталдық арка құрылымы, күмбез асты құрылысы XV-XIX ғасырларға жататын ташкенттік сәулет өнері мектебіне жатады. Көптеген құрылыстарда кездесетін бүйірлі қалқа-сағаналарды, оның қызметіне қарамастан, жергілікті ерекшеліктері деп есептеуге болады (дегенмен, бірлі жарым жағдайлар да басқа аудандардан кездеседі).
Ысқақ ата кесенесінің оңтүстік-батыс бұрышына шағын порталды-күмбезді кесененің (Кіші Мазар) қалдықтары жалғасып жатыр. Қабырғаларының кірпіштен мәнерленіп қалануы (қосарланған кірпіштер, "бантик") оған архаизмдік көрініс береді.

Ысқақ ата кесенесінен 50 м шығыста орналасқан атаусыз кесене жүргізілген сауалнама мәліметтері бойынша Ысмайыл ата мен Ысқақ атаның ұстазы болған Хазірет Молдаға арналып тұрғызылған порталды-күмбезді кесене. Порталының жоғарғы бөлігі мен күмбезі сақталмаған. Құрылыс екі жағы да құламалы шифер жабындысымен жабылған. Күйдірілген кірпіштен арасына әк-ғаныш ерітіндісін пайдалану арқылы қаланған. Аркалық және екіаралық қалқанша желкені – кесененің үсті бұрын сфероконусты күмбезбен жабылғандығының негізгі белгісі. Кесене сәнделмеген.Қазақстанның киелі орындарының географиясы: Табиғат, археология, этнография және діни сәулет өнері нысандарының тізілімі / Жалпы редакциясын басқарған ҚР ҰҒА академигі Байтанаев Б.Ә. – Алматы: Ә.Х. Марғұлан атындағы Археология институты, 2017 – 1-шығарылым. – 904 б. ISBN 978-601-7312-78-7

 Дереккөздер 

Санат:Түркістан облысының республикалық маңызы бар тарих және мәдениет ескерткіштері
Санат:Түркістан облысы сәулеті
Санат:Қазақстан кесенелері