Төлеу сөз

Төлеу сөз — көркем шығармада
кейіпкердің сөзін айтылған қалпын
сақтамай, тек мағынасын ғана жеткізетін сөздер. Мысалы, "Абай жолы"
романында Мұхтар Әуезов Самалбек тілмәштің Абайға айтқан сөзін былай
жеткізеді:

"Оның жалғыз білгенім сол деп айтқаны: алысып жатқан екі жақ бірдей Абайды тыңдау қажет десті, бірақ олардың ішінде, арғы ниетінде қандай байлау бар екенін Самалбек білмейді. Оның ойынша, Абай не қыларын өзі жақсы аңғаратын болар. Және сол өзіне лайық көрінген дағдылы жолмен куәлік айтқаны Абай басына лайық болар" дегендей кеңес тәрізді сөз айтып бітірді".

Бұл жерде жазушының
кейіпкер сөзін тікелей келтірмей,
өзінше мазмұндап беру тәсілі көңіл аудармақ. Көркем шығармада
кейіпкердің ішкі монологі, яғни
іштей айтқан ойы, кейде төл сөз 
түрінде басталып кейіпкердің аузынан шыққан қалпын сақтағандай
көрініп, бара-бара төлеу сөз түріне
ауысып, автордың сөзі болып кетеді, ал кейде сол екеуінің жігін,
шекарасын айыру қиын болады.
Осындай көркемдік тәсіл "Абай
жолы" романында Абайды ойлану, толғану үстінде бейнелейтін
тұстарда ұтымды қолданылады.
Төлеу сөз тәсілін қолдану әдебиетте
төл сөзге қарағанда әлдеқайда сирек
кездеседі. Бұдан жазушының кейіпкер сөзін тікелей айтылған қалпын
сақтап беруге көбірек мән беретіні
байқалады.“ Қазақ әдебиеті. Энциклопедиялық анықтамалық. - Алматы: «Аруна Ltd.» ЖШС, 2010.ISBN 9965-26-096-6

Төлеу сөз — бөгде сөздің өзгеріске ұшырап, тек мазмұны сақталған түрі. Автордың өзге біреудің сөзін өз тарапынан өзгертіп беруін төлеу сөз дейміз. Мұндайда біреудің сөзінің не туралы айтқаны, негізгі ойы сақталады да, оған тән басқа ерекшеліктер: ритмика-интонациялық бояуы мен кей сөздердің грамматикалық тұлғалары өзгертіліп пайдаланылады. Төлеу сөзде бөгде сөздің тұрлаулы мүшелері жойылып, автор сөзінің тұрлаусыз мүшелеріне, яғни бастауышы ілік септікті анықтауышқа, баяндауышы табыс не барыс септікті толықтауышқа айналады. Сонымен қатар жақ өзгеріске ұшырап, бір жақтың орнына басқа бір жақ қолданылады. Автор сөзіндегі “де” етістігі түсіп қалып, оның орнына басқа етістіктер қолданылады.

Мысалы, Әлі бұл өңірде көктің шабан тебіндеп келе жатқанын, қыс ызғарының әлі түгел айығып болмағанын әңгіме қып отырды (М.Әуезов). Елеусіз көлдің не себепті Қызылкен атанғанын сұрады (Т.Әлімқұлов).Тіл білімі терминдерінің түсіндірме сөздігі — Алматы. «Сөздік-Словарь», 2005 жыл. ISBN 9965-409-88-9

Дереккөздер

Санат:Тұлғалар