Исландиялықтар

Исландиялықтар (өздерінің атауы – ислендингар) – ұлт, Исландияның байырғы халқы. Жалпы саны 457 мың, Исландияда 290 мыңнан астам адам (2006, бағалау). Олар сондай-ақ Канадада (75,1 мың адам - ​​2001, халық санағы), АҚШ-та (30,4 мың адам - ​​2000, халық санағы), Данияда (8,5 мың адам), Норвегияда (3,7 мың адам), Швецияда (3,5 мың адам) тұрады. Антропологиялық жағынан Исландиялықтар еуропалық нәсілдің атлант-балтық түріне жатады.

 Эндоэтнонимдері 
Ағылшын тілінде – «Icelanders»; дат тілінде - «Islændinge»; неміс тілінде – «Isländer»; швед тілінде – «Islänningar»; норвег тілінде – «Islendinger»; голланд тілінде – «IJslanders»; валий тілінде – «Islandwyr»; осетин тілінде - «Islandiægtæ»; венгр тілінде - «Izlandiak»; хорват тілінде - «Islanđani»; фин тілінде - «Islantilaiset»; поляк тілінде - «Islandczycy»; испан тілінде – «Islandés»; итальян тілінде – «Islandesi»; литва тілінде – «Islandai»; латыш тілінде - "Īslandieši".

 Этногенезі 
Тарихи дәлелдерге сәйкес, Исландияны 870-930 жылдар аралығында викингтер мен олардың құлдығындағы халықтар қоныстандырған. Қоныс аударғаннан кейін көп ұзамай аралда 8-15 мың адам өмір сүрген.

2018 жылы Исландиядан шамамен 1000 жыл бұрынғы адамдардың 27 ежелгі қалдықтарының генетикалық зерттеуі ерте қоныстанушылардың арасында норвегиялық (қазіргі Норвегия мен Швециядан) және гельдік (Қазіргі Ирландия мен Шотландиядан) шыққан адамдар шамамен бірдей екенін анықтады. Исландия аңыздарына сәйкес, аралға келген ирландтар мен шотландтар не құлдар, скандинавиялық көсемдердің қызметшілері, не Шотландия мен Ирландияда қоныстанған және галл тілінде сөйлейтін адамдармен некеге тұрған норвегтер тобының ұрпақтары болған.

Қазіргі Исландияда Y хромосомаларының 75% Скандинавиядан шыққан. Бұл Исландияның қоныстануы мен бүгінгі күнге дейінгі шамамен 1100 жыл ішінде популяцияның тез генетикалық ауысуы (50% -дан 75% -ға дейін скандинавиялықтар) болғанын көрсетеді. Алайда, митохондриялық ДНҚ үшін қатынас керісінше: исландиялық аналық гендік қордың 62% Ирландия мен Шотландиядан келеді. Негізгі гипотеза - викингтер Исландияға қоныстанған кезде көптеген ирланд әйелдерін өздерімен бірге алып келген.

XIII-XIV ғасырларға қарай Исланд этникалық қауымдастығы құрылды. XIX ғасырдың аяғында балық аулау және нарықтық қатынастар пайда болуымен исланд ұлты қалыптасты.

 Тілі 
Үндіеуропалық тілдер шоғырының герман тармағының скандинавиялық тілдер тобына кіретін исланд тілінде сөйлейді. Жазуы латын әліпбиіне негізделген.
Исланд тілі ешқандай уақытша өзгерістерге ұшырамаған, яғни кез келген қазіргі исландиялық өзінің ата-бабалары жазған ортағасырлық мәтіндерді еркін оқи алады.
нобай|оңға|200px|Исландиядағы Húsavíkurkirkja шіркеуі     
 Діні 
Олардың негізгі діні - лютерандық, исландтардың басым көпшілігі өздерін осы ағымның өкілдері деп санайды. Алайда оларды терең діндар деп атауға болмайды. Исландия қоғамы діни емес, зайырлы болып саналады.
Сауалнамаға сәйкес, жергілікті тұрғындардың жартысынан сәл астамы өздерін діндар санайды. Сондай-ақ осыншама адам эльфтер мен тролльдерге сенеді, сиқырлы жаратылыстарға шындап сенетін адамдар өте аз. Қалғандары эльфтер мен тролльдердің бар екенін жоққа шығармайды және олармен байланысты Исландияның аңыздары мен әдет-ғұрыптарын құрметтейді.

 Тарихы 
1264 жылдан бастап исландиялықтар Норвегияның, ал 1380 жылы онымен бірге Данияның қол астына өтті. Исландиялықтарды даттандырудың бір түрі 1540 жылы лютерандықты күштеп енгізумен және монастырларды жоюмен (жерден айыру және ежелгі исланд қолжазбаларын ұрлау) шіркеу реформасы болды.
XVII ғасырда дат тілі аралдағы ресми тіл болды. Исландиялықтар исланд тілі мен әдеби мұрасын дамыта отырып, даттарға қарсы шықты.  XVIII ғасырда исландиялықтар исланд тілін дат лексикасынан және басқа да байланыстарынан тазарту үшін күресті. Бұл күш-жігер тілдің ескі формаларын нығайтуға және оны басқа скандинавиялық тілдерден оқшаулауға, үздіксіз сауаттылықты таратуға, Исландиялықтардың этникалық санасының маңызды факторы ретінде қалпына келтіруге әкелді.

1855 жылы исландиялықтар баспасөз бостандығы туралы заңның (өз ана тілінде), 1859 жылы исланд тілінде заңдар шығару құқығына, ал 1874 жылы автономияға (1944 жылдан республика) қол жеткізді.

 Кәсібі 
Дәстүрлі кәсібі – қой шаруашылығы және жылқы шаруашылығы (ет, сүт). Ашық қайықтардан балық аулау ежелгі дәстүрлерге ие, XIX—XX ғасырларда балық өңдеу исландиялықтардың негізгі кәсібіне айналды.
Балық аулау маусымының қызған шағында бүкіл жұмыс істейтін халық, мұғалімдер мен діни қызметкерлерге дейін түгел қатысты. Өнеркәсіптік кәсіпорындардың көпшілігі балық өңдеумен және жүн өңдеумен байланысты.
Дәстүрлі қолөнерден - ағаш ою (қасық, готикалық жазуы бар сыра саптыаяқтары, т.б.), сүйек, мүйіз, металл ою, аяқ киім жасау, кілем тоқу, ұсталық, тоқу дамыған.

 Тұрмыс салты 
Исландияда өз мәртебеңмен мақтану әдетке жатпайды. Кез келген исландиялық телефонды алып, парламент депутаты немесе ірі компания директорына еш ойланбастан қоңырау шала алады. Бұл барлығы бір-біріне атымен жүгінетін және ерлер мен әйелдердің теңдігі идеясы бала кезінен қалыптасқан тең құқы.
Исландиялықтар, әдетте, жақын жерде жүргенде үйлерін құлыптамайды, көлік кілттерін ұрлықтан қорықпай көлікте қалдырады, тіпті дүкеннің қасында баланы арбада қауіпсіз қалдырады.
Исландиялықтар кездесуге бармайды, ұнаған қызбен барда кездеседі, түнді бірге өткізді. Егер таңертең олар бір-бірін ұнатамыз деп шешсе, олар бірге өмір сүре бастайды. Бірнеше жылдан кейін, бала туылғаннан кейін, ерлі-зайыптылар үйленуі мүмкін. Немесе ажырасып, серіктестердің әрқайсысы жаңа отбасын бастайды.

 Елді мекендері мен дәстүрлі баспаналары 
нобай|оңға|200px|Дәстүрлі Исландия үйлері (Скоугар-ауылы мұражайы)     
Исландиялықтар аралда біркелкі емес, тек жағалау бойында қоныстанған. Дәстүрлі елді мекендер ауылдар болып табылады. Әкімшілік және сауда қызметін атқаратын ауылдар негізінен теңіз жағасында орналасқан, сонымен бірге балықшылар ауылдары болып табылады. XVIII ғасырдың аяғына дейін елде қала болмаған, ал астанасы Рейкьявикте 1801 жылы 300 адам болған. Дәстүрлі исландиялықтар үйлері - шымтезек кірпіштен жасалған және төбесі бар жабынмен біріктірілген үйлер. Орталық тұрғын үй, жуынатын орын, қалған үй-жайлар қойма және малға арналған. 

XVIII—XIX ғасырларда Аралдың халқы тез өскен кезде тас үйлердің құрылысы басталды. XIX ғасырда гофрленген темірмен қапталған 2-3 қабатты Исландия үйінің түрі пайда болды. Заманауи үйлері - темірбетонды, әдетте бір отбасылық, коммуналдық жағдайлары бар, шатырлары шифер, немесе қалайы, ашық қызыл немесе жасыл түстермен боялған.

 Дәстүрлі киімдері 
Дәстүрлі киімнің ерекшеліктері әйелдер арасында көбірек сақталған. Күңгірт жүн белдемшеден, ақ блузка мен алжапқыштан, қамытында шілтер мен гүл өрнектері бар, алтын немесе күміс жіппен жиектелген, белдікте күміс әшекейлері бар қара немесе қызыл көкірекшеден тұрады. Тағы бір түрі – қара матадан тігілген ұзын көйлек, жағасы барқыт, манжеттері күміс жіппен кестеленген гүл өрнектері. Бас киімдер – қыздарға арналған қара барқыт қалпақ, ұзын түкті және күміс сақинасы бар қалпақ немесе жас әйелдерге арналған ақ зығырдан жасалған биік бас киім, егде әйелдерге арналған орамал. Дәстүрлі әйелдер аяқ киімдері итбалық немесе қой терісінің бір бөлігінен жасалады.
Ерлерге арналған киім - матадан жаслған тар шалбар, жүннен тоқылған жемпір немесе күрте, тізеге дейін шұлық, итбалық терісінен жасалған аяқ киім, берет немесе қалпақ.

 Дәстүрлі тағамдары 
нобай|оңға|200px|Исландтардың типтік тағамы     
Дәстүрлі азық-түліктері - теңіз өнімдері, қой еті (дәстүрлі тағам - қойдың басы), жылқы еті, скир (сүзбе қосылған сүзбе сүтінің нұсқасы) т.б. Нан (әдетте ашытқысыз) аз тұтынылады.

 Фольклоры 
Исланд фольклорының ең танымал элементтерінің бірі - исланд дастандары. Сагалар - орта ғасырларда Исландияда өмір сүрген викингтердің ерлік істері мен шытырман оқиғаларын сипаттайтын ежелгі әңгімелер. Олар исланд әдебиетінің маңызды бөлігі және ежелгі исландтардың өмірі мен әдет-ғұрыптары туралы бірегей ақпарат көзі болып табылады.
Исланд фольклоры да христиандық және пұтқа табынушылық мотивтері бір-бірімен тығыз байланысты мифтер мен аңыздарға бай. Ең танымал мифтердің бірі - құдайлар әлеміне бақытсыздық әкелген Локи туралы миф. Исландиялықтар таулар мен ормандарда өмір сүретін перілер мен эльфтардың бар екеніне сенеді.

Дәстүрлі исланд әндері мен әуендері де бұл халықтың өмірінде маңызды орын алады. Исландиядағы ең танымал музыка түрі римур - музыкалық сүйемелдеусіз айтылатын дәстүрлі исланд әні. Римур тойларда, мерекелерде және басқа да ерекше шараларда жиі орындалады.
Исландиялықтардың ұрпақтан-ұрпаққа жалғасып келе жатқан өздерінің ежелгі билері де бар. Би исланд мәдениетінің маңызды бөлігі болып табылады және халықтың дәстүрлері мен әдет-ғұрыптарын сақтауға көмектеседі.

 Дереккөздер 

Санат:Исландия халықтары