Солтүстік теңізі

Солтүстік теңіз (, , , , , , ) — Еуропаның солүстік-батыс жағалауындағы, Атлант мұхитының шеткі теңізі. Ұлыбритания, Оркней, Шетланд аралдары мен Скандинавия, Ютландия түбектері аралығында жатыр. 

Солтүстігінде Норвег теңізімен, шығысында Скагеррак, Каттегат, Эресунн және Бельт бұғаздары арқылы Балтық теңізімен, оңтүстік-батысында Па-де-Кале, Ла-Манш бұғаздары арқылы Атлант мұхитымен жалғасады. Ұлыбритания, Франция, Бельгия, Нидерланд, Германия, Дания, Швеция, Норвегия жағалауымен шектеседі. 

Аумағы 565 мың км², орташа тереңд. 96 метрдей, ең терең жері 725 м. 

Солтүстік теніздің басым бөлігі қайраңда жатыр. Солтүстік-шығыс жағалауы қатты тілімденген (фьордты), оңтүстік-шығысы мен оңтүстік жағалауы тегіс, лагуналы, батыс қойнаулы, эстуарийлер кездеседі. Оңтүстік-шығысында Фриз аралдары мен Гельголанд аралы орналасқан. Теңізге Эльба, Везер, Рейн, Маас, Темза өзендері құяды. 

Суының орташа температурасы ақпанда 2 – 7°С, тамызда 12 – 19°С. Тұздығы батыс бөлігінде 31‰, шығ-нда 35‰. Жарты тәуліктік су толысуы (7,6 м) байқалады. 

Желдің әсерінен су деңгейі 3 м және одан да биікке көтеріледі. Жағалауды су басудан сақтау үшін дамбалар (поль) тұрғызылған (Нидерланд). Балық аулау (камбала, майшабақ, треска) кәсібі жақсы дамыған. Мұнай мен табиғи газдың ірі кен орындары бар. Солтүстік жағалауында экономикасы дамыған елдер орналасқан; теңіз арқылы маңызды сауда жолдары өтеді. 

Басты порттары: Амстердам, Роттердам (Нидерланд), Антверпен (Бельгия), Лондон (Ұлыбритания), Гамбург, Бремен (Германия), Гетеборг (Швеция), Осло, Берген (Норвегия).

 Гидрография және гидрологиясы 
Солтүстік теңіз Атлант мұхитының солтүстік-шығыс бөлігінде орналасқан, соңғысының шеткі теңізі. Солтүстік-Батыс Еуропа мен Ұлыбритания, Оркни және Шетланд аралдары арасында созылып, солтүстігінде Норвегия теңізімен, шығысында - Скагеррак, Каттегат және Дания бұғаздары (Үлкен белдеу, Кіші белдеу және Эресунд) арқылы жалғасады. Киль каналы ретінде - Балтықпен, ал оңтүстік-батысында Пас-де-Кале және Ла-Манш арқылы Атлант мұхитымен байланысады. Ежелгі дәуірде бұл теңіз бассейні мұз дәуірінің соңында Атлант мұхитының суы басқан Солтүстік Еуропаның кең-байтақ жазықтарының бөлігі болды.

Скагеррак шығанағымен бірге Солтүстік теңіздің ауданы 565 мың км². Изобаттар Солтүстік теңіздің салыстырмалы түрде таяз екенін көрсетеді, оның орташа тереңдігі 95 м. Теңіздің оңтүстік бөлігінде үстіңгі су қабаты 40 м-ден аспайтын шоқылар бар; желдер мен күшті теңіз ағындарының әсерінен олар үнемі қозғалады, бұл навигацияны өте қиындатады. Ең терең тереңдіктер (максималды қоса алғанда – 725) Норвегияның оңтүстік жағалауын бойлай Скагеррак бұғазынан Норвегия теңізіне дейін созылып жатқан терең норвег траншеясында; терең су - 450 метрден астам - ақаулар теңіздің батыс бөлігінде де табылды, мысалы, Эдинбургтің шығысында.

Солтүстік теңіз түбінің рельефіне тән ерекшелік - тереңдіктің күрт өзгеруі және бұл жерде жағалаулар деп аталатын кең көлемді сілемдер. Олардың ең үлкені, Англияның шығыс жағалауындағы Доггердің үстінде, тереңдігі небәрі 15-30 метр. Бір кездері жазыққа қарайтын үстірт болған, бірақ қазір күн жақсы жылыған және азық-түлікке бай суларда балықтардың үлкен топтары жиналуда. Тағы бір әйгілі таяз - Англияның оңтүстік-шығысындағы Кент жағалауындағы Гудвин Сэнд.

*