Пантеизм

Пантеизм ( – бәрі, tcheos – құдай) — Құдай мен әлем біртұтас деп танитын, құдіретті табиғатпен бірлікте қарастыратын философиялық ілім; Құдай барлығы деген ілім; бар ғаламды, табиғатты дәріптеу ілімі.Орысша-қазақша түсіндірме сөздік: Әлеуметтану және саясаттану бойынша / Жалпы редакциясын басқарған э.ғ.д., профессор Е. Арын - Павлодар: «ЭКО» ҒӨФ. 2006. - 569 б. ISBN 9965-808-89-9

Пантеизм табиғаттың ішкі сырларын бейнесіз әлемдік рух деп танып, табиғаттан тыс бастамалардың барлығын жоққа шығарады. Пантеизм терминін философияға алғаш енгізген ағылшын философы Джон Иолланд (1670–1722) болды. Ол деизмді өткір сынға алып, дүниенің жаратылуын, жанның мәңгілік екендігін, о дүниедегі өмірдің бар екенін жоққа шығарды. Пантеистік идеялар үнді (брахманизм, индуизм, ведант), қытай (даосизм), ежелгі грек (Фалес, Анаксимандр, Анаксимен) философияларында дамыды. Ежелгі грек философы Ксенофан өзінің пантеистік көзқарасында табиғатты сезіммен біліп болмайды, тек ақылмен ғана ұғынуға болады деп санады. Кейінірек стоицизмнің натурфилос. және этик. ілімдері пантеистік сипатта болды. Пантеизмнің натуралистік сипаттары Иоанн Скот Эриугена мен Пьер Абеляр ілімдерінде кездеседі. Материя, ақыл және құдай бір нәрсе деп, Пантеизмді материалистік тұрғыда алғаш тұжырымдаған Динанттық Давид болды. Пантеизм қайта өркендеу дәуірінде кең өріс алды. Бұл дәуірдегі алғашқы Пантеизм өкілдерінің бірі Кузалық Николай болды. Ол «адам өзінің ақыл-ойының, іс-әрекетінің арқасында құдаймен қатар тұрады» деп тұжырымдады. Еуропада XVI–XVII ғасырларда пантеистік бағытты дамытқан Джероламо Кардано, Томазо Кампанелла, Джордано Бруно, т.б. болды. Бруноның пікірінше, «табиғаттан тыс ешқандай күш жоқ. Табиғат өз заңдылығымен дамиды. Әлем мен құдай бір. Әлем — әмбебап бастама, сондай-ақ жалғыз ғана мәнділік». Нидерланд философы Бенедикт Спиноза пантеистік дәстүрге сүйене отырып, өзінің жан-жақты материалистік философиялық жүйесін қалыптастырды. Бұл ілімде «құдай» және «табиғат» ұғымдары бір-біріне барабар. Қазіргі кезде Пантеизм ғылымды дінге жақындастырумен, табиғаттың заңдылықтарын, ішкі сырын діни, мифтік тұрғыда сипаттаумен ерекшеленеді.Қазақ Энциклопедиясы, V-том

 Дереккөздер 

Санат:Философиялық бағыттар мен мектептер
Санат:Діни философия
Санат:Дін философиясы
Санат:Дінтану
Санат:Ежелгі Грекия философиясы
Санат:Тілтану
Санат:Христиан әулиелері
Санат:Христиандықтың еретиктік ағымы
Санат:Христиандық тарихы
Санат:Пантеизм