Жалағаш ауданы

Жалағаш ауданы — Қызылорда облысының орталық бөлігіндегі әкімшілік бөлініс. Аудан Қазақ ССР Жоғарғы Советі Президиумының Жарлығымен 1939 жылы 17 қазан күні құрылды. Жер аумағы — 27,1 мың км². Орталығы — Жалағаш кенті.

 Жер бедері, климаты 
Аудан батысында Қармақшы, шығысында Сырдария аудандарымен, теріскейінде Ұлытау облысы Ұлытау ауданымен, түстігінде Өзбекстан Республикасымен шектеседі. Аудан үстімен батыстан шығысқа, шығыстан батысқа қарай халықаралық теміржол магистралы, автотрасса жосылып жатыр, олармен жарыса «Сырдария» өзені ағуда. Жері негізінен жазық. Солтүстігі тақыр (Дариялық тақыр жазығы), сор, сортаң, Сыр бойындағы жері шалғынды-батпақты, оңтүстікке қарай (Қызылқұм) құмды келеді. Ең биік жері — ауданның солтүстігінде орналасқан Егізқара тауы (288 м). Климаты тым континенттік, қысы суық, жазы ыстық, аңызақ. Қыс айларында жылымық күндер жиі болып тұрады. Қаңтар айының орташа температурасы — 9–12°С, шілдеде — 25–26°С. Жауын-шашынның жылдық орташа мөлшері — 100–150 мм. Аудан жерімен Сырдария және оның тармақтары Жаңадария, Қараөзек ағып өтеді. Шеңгелдікөл, Сарыкөл, Қаракөл, т.б. көлдер бар. Шөлдік белдемде орналасқандықтан Жалағаш ауданының топырағы Сырдария өзені жайылмасында шалғынды сұр, сортаң, солтүстігінде тақырлы сортаңды сұр топырақ, ал оңтүстігінде ақшыл сұр, сұр, қызыл құмды топырақ дамыған. Жазық жерлерде және төбе аралықтарында баялыш, жүзгін, шеңгел, сексеуіл, еркек шөп, күйреуік, су айдындары бойында қамыс-құрақ, ақбас, кекіре, т.б. өседі. Жануарлардан жабайы шошқа, борсық, түлкі, қарсақ, қасқыр, шиебөрі, ақ бөкен, қоян, кекілік, қырғауыл, т.б. мекендейді.

 Халқы 
 1959  1970  1979  1989Ресей империясы, КСРО халық санақтары  1999  2009ҚР халық санақтары   2021 18129  26042  34624  37140  39553  35695  35128
Тұрғындар саны – 35 925 адам (2023). Ұлттық құрамы: қазақтар – 98,85%, шешендер – 0,42%, басқа ұлт өкілдері – 0,53%.

 Әкімшілік бөлінісі 
17 елді мекен 14 ауылдық округ пен 1 кенттік әкімдікке біріктірілген:
Әкімшілік бірлік ОрталығыЕлді мекендеріХалқы (2021) Аққұм ауылдық округі  Аққұм ауылы 1  1961  Аққыр ауылдық округі  Аққыр ауылы 1  1062  Ақсу ауылдық округі  Ақсу ауылы 1  1676  Аламесек ауылдық округі  Есет батыр ауылы  1  1874  Бұқарбай батыр ауылдық округі  Бұқарбай батыр ауылы  1  2016  Еңбек ауылдық округі  Еңбек ауылы 1  1470  Жалағаш кенттік әкімдігі  Жалағаш кенті 1  15106  Жаңадария ауылдық округі  Жаңадария ауылы 1  546  Жаңаталап ауылдық округі  Жаңаталап ауылы 1  817  Қаракеткен ауылдық округі  Қаракеткен ауылы 2  1520  Мақпалкөл ауылдық округі  Т. Жүргенов ауылы  1  1883  Мәдениет ауылдық округі  Мәдениет ауылы  1  1951  Мырзабай ахун ауылдық округі  Мырзабай ахун ауылы 1  1283  Таң ауылдық округі  Таң ауылы 2  1285  Шәменов ауылдық округі  Шәменов ауылы 1  1033 

 Ауыл шаруашылығы 
Ауыл шаруашылығына жарамды жері 391,1 мың га (2008), жыртылатын жерінің аумағы 28,1 мың га, шабындығы 5,3 мың га, жайылымы 252,7 мың га. Басты дәнді-дақылдары — күріш, сондай-ақ, бидай, арпа, жүгері, жоңышқа егіледі. Ауыл шаруашылығына жарамды жердің ауданы — 1,76 млн га, оның 1,45 млн га-сы пайдаланылады. Жыртылатын жерінің аумағы — 40,1 мың га. Жалағаш ауданында 21,9 мың сиыр, 6,4 мың жылқы, 0,5 мың түйе, 42,5 мың бас қой мен ешкі бар (1999). 

 Әлеуметтік құрылымдары 
Ауданда 21 орта және орталау мектеп, 1 кәсіптік-техникалық мектеп, 9 мәдениет үйі, 17 кітапхана, 1 музей, 7 мешіт, 10 аурухана, 6 дәрігерлік амбулаторлық пункттер бар. Елді мекендерге 82,7 км су құбыры жүргізілген. Жалағаш ауданында тарихи және мәдени ескерткіш орындары көптеп кездеседі. Аудан жерімен Орынбор-Ташкент темір жолы және мемлекеттік маңызы бар автомобильді жолдары өтедіҚазақ энциклопедиясы.
 2002 ж. — Жалағаш кентінде Қазақ күресінен жастар арасындағы Қазақстан Республикасының Чемпионаты өткізілген.

 Аудан басшылары 
· 1939 -1944 ж.ж. Кистанов Сергей Иванович, ауданның алғашқы басшысы, 1939 жылдың қазанынан 1944 жылға дейін Жалағаш аудандық партия комитетінің бірінші хатшысы қызметін атқарған.
· 1944 -1947 ж.ж. Ардабаев Әлімбет Әбженұлы.
· 1947-1949 ж.ж. Жанасов Қаппар.
· 1949-1953 ж.ж. Бейсембин Махмут.
· 1953 ж. Тайымов Аманжол.
· 1953-1954 ж.ж. Әзқожаев Омар.
· 1954-1961 ж.ж. Соппеков Байбол.
· 1961-1963 ж.ж. Тасыбаев Болтай Жұманұлы.
· 1965-1972 ж.ж. Әбдікәрімов Исатай.
· 1972-1975 ж.ж. Сұлтан Шаханұлы Аманов.
· 1975-1985 ж.ж. Қазантаев Қонысбек Төрешұлы.
· 1985-1987 ж.ж. Сәпиев Оңалбек.
· 1987-1992 ж.ж. Қаюпов Биғали Әбдікерұлы.
· 1992-1997 ж.ж. Далдабаев Сәмит.
· 1997-1999 ж.ж. Баймаханов Қожахмет Мәдібайұлы.
· 1999-2003 ж.ж. Жолдасбаев Нұрлыбек Қалжатайұлы.
· 2003-2004 ж.ж. Ибраев Жұпарбай Өткелбайұлы.
· 2004-2005 ж.ж. Талқанбаев Нұрман Бақбергенұлы.
· 2005-2006 ж.ж. Есенов Марат Сағынтайұлы.
· 2007-2010 ж.ж. Шаменов Өмірбек Мөрәліұлы.
· 2010-2011 ж.ж. Бекенов Қайрат Әскербекұлы.
· 2011 ж. Қаюпов Биғали Әбдікерұлы.
· 2011-2014 ж.ж. Сермағамбетов Серік Сағитжанұлы.
· 2014-2017 ж.ж. Дүйсебаев Талғат Тұрсынұлы.
· 2017-2020 ж.ж. Сәрсенбаев Қайратбек Әубәкірұлы.
· 2020 ж. наурыз айынан Шәменов Асылбек Өмірбекұлы аудан әкімі.

 Дереккөздер 

 Сілтеме 
 zhalagash.gov.kz 

Санат:Жалағаш ауданы