Іле ауданы

Іле ауданы — Алматы облысының оңтүстігінде орналасқан әкімшілік-аумақтық бөлігі. 1928 жылы құрылған. Аудан орталығы – Өтеген батыр ауылы.

 Географиялық орны 
Солтүстігінде Балқаш ауданымен, шығысында Алатау, Қонаев қалаларымен, батысында Жамбыл ауданымен, оңтүстігінде Қарасай ауданымен және Алматы қаласымен шектеседі.

 Тарихы 
Алғашында Іле ауданы 1928 жылы 17 қаңтар айында, орталығы — Сандық-Тай ауылында құрылды. Бірақ 1928 жылы 17 шілде айында Іле ауданы Қарғалы ауданына, орталығы — Безводное ауылы деп өзгертілді.

1930 жылы 30 қарашада Қарғалы ауданының орталығы — Елтай ауылы, 1933 жылы 16 қарашадан бастап — Қаскелең ауылы болды.

1935 жылы 31 тамызда — Дмитриевка ауылы, 1936 жылы 29 мамырда — Талғар ауылы (1959 жылдан бастап қала) болды.

1957 жылы 5 қазанда бұрынғы Алматы ауданының жерлері Іле ауданының құрамына қосылды.

1963 жылы 2 қаңтарда аудан жойылды.

1966 жылы 31 қаңтарда аудан қайта құрылып, орталығы Талғар қаласы болды.

1969 жылы 14 мамырда Талғар ауданы бөлініп шығып, аудан орталығы алғашында Николаевка ауылы, 1970 жылы 4 желтоқсанда — Қапшағай қаласы болды. Кейін 1978 жылы Энергетический кентіне көшірілді.

1997 жылы таратылған Күрті ауданының Күрті ауылдық округі Іле ауданының құрамына кірді.

 Жер бедері 
Аудан жерін Іле ойысының батысындағы көтеріңкі келген Қараой үстірті мен Іле Алатауының тауалды жазығы алып жатыр. Солтүстік-батысында төбелі-жонды Сарықұм және Қаскелең өзендерінің сол жағалауын бойлай Мойынқұм құмы орналасқан. Жер қойнауынан құрылысқа қажет Николаев қиыршық тас пен құм кен орны және Покровка жер асты (ыстық) су көзі барланған.

 Климаты, су жүйесі 
Климаты тым континенттік, қысы біршама жұмсақ, жазы ыстық, қуаң. Қаңтар айындағы ауаның жылдық орташа температурасы –9 – 13°С, шілденікі 22 – 26°С. Жауын-шашынның жылдық орташа мөлшері 200 – 350 мм. Аудан жерінен Іле, Қаскелең, Бесағаш, Күрті, Үлкен және Кіші Алматы өзендері ағып өтеді. Ең ірі көлі – Сорбұлақ. Одан басқа жалпы ұзындығы 53,8 км және жалпы ауданы 18,0 мың га жерді суаратын және суландыратын Байқан, Николаев, Жаңаарнасу, Қызылту, Оң жағалық Күрті каналы, Сорбұлақ су жүйелері мен жалпы сыйымдығы 36,2 млн. м3 болатын “Приютское”, “Ащыбұлақ”, “Алматы”, К-1, К-2, К-3 атты тоғандар мен әуіттер, Қапшағай бөгені орналасқан.

 Топырағы, өсімдігі мен жануарлар дүниесі 
Ауданның солтүстік өңірінде құмды, құмды-сұр топырақ, үстіртті жерінің топырағы шамалы карбонатты сұр, сортаңды-сұр топырақ, тауалды жазығында бозғылт сұр, сортаңды қоңыр топырақ, Іле аңғары және өзен бойларында шалғынды сұр, бозғылт сұр топырақ қалыптасқан. Солтүстік өңірдің құмды төбелері мен үстіртті жерлерінде эфемерлі-боз жусанды, еркекшөпті-боз жусанды, Күрті өзені мен Қапшағай бөгені аралығында теріскен, еркекшөп, Күртінің орта ағысының оң жағалауында бұта аралас селеулі-жусанды дала қалыптасқан. Ауданның оңтүстік, оңтүстік-батысында шөлейт даланың эфемерлі-боз жусанды өсімдіктері өседі. Өзен-көл жағалауының шалғынды сұр топырағында сарсазан, қарақаңбақ, қамыс, құрақ өскен. Ауданның орталық бөлігінде жусан, жүзгін, ши аралас өсімдіктер қалыптасқан. Аңдардар қасқыр, түлкі, қарсақ, ақбөкен, қоян, қырғауыл, жабайы шошқа, сарышұнақ, аламан тышқаны, ондатра, т.б. кездеседі.

 Халқы 
 1939  1959  1970  1979  1989Ресей империясы, КСРО халық санақтары  1999  2009ҚР халық санақтары   2021 47131  131187  90945  97900  122194  120725 158388  254827
Тұрғындар саны – 209181 (2019).
 ұлттық құрамы – қазақтар (71,29%), орыстар (14,71%), украиндар (0,46%), немістер (0,72%), әзербайжандар (1,29%), корейлер (0,69%), күрдтер (1,82%), татарлар (0,55%), түріктер (1,27%), ұйғырлар (1,46%), басқалары (1,73%).

 Әкімшілік бөлінісі 
Аудандағы 22 елді мекен 1 кенттік әкімдік пен 8 ауылдық округке біріктірілген:
Әкімшілік бірлік Орталығы Елді мекендері Халқы (2021)2021 жылғы ұлттық халық санағының қорытындылары Ақсай ауылдық округі  Ақсай ауылы  3  14852 Асқар Тоқпанов ауылдық округі  Асқар Тоқпанов ауылы  2  18216 Ащыбұлақ ауылдық округі  Мұхаметжан Түймебаев ауылы  4  42644 Байкент ауылдық округі  Байкент ауылы  1  10550 Байсерке ауылдық округі  Байсерке ауылы  3  28807 Боралдай кенттік әкімдігі   Боралдай кенті  1  35863 Күрті ауылдық округі   Ақши ауылы  2  5798 Қараой ауылдық округі   Қараой ауылы 3  17334 Өтеген батыр ауылдық округі  Өтеген батыр ауылы  3  39000 ЖАЛПЫ САНЫ  — 22 213064

 Шаруашылығы 
Ауданда 1997 жылға дейін етті-сүтті мал, биязы жүнді қой, жылқы, шошқа, құс, астық, қант қызылшасы, көкөніс, бақша, жүзім-жеміс, балық аулауға маманданған 2 ұжымшар, 7 кеңшар, 1 мал бордақылау бірлестігі, 1 құс фабрикасы, 1 құс зауыты болды. 1997 жылдан олардың барлығы жекешелендіріліп, 6 АҚ-ға, ЖШС-ке, 1,2 мыңға жуық шаруа қожалықтарына біріктірілді. Ауданда 17 ірі өнеркәсіптік кәсіпорын бар, олар: темір-бетон өндіретін “Ремстройтехника” АҚ (Первомайский кентінде), қағаз-картон өнімдерін жасайтын “Іле қағаз-картон комбинаты” АҚ (Боралдай кентінде), “Алкан Пекинджиг Қазақстан” ЖШС-і (Өтеген батыр кенті), “Алматы қанты” АҚ, сүт өнімдерін өндіретін “Райымбек Агро” ЖШС-і (Өтеген батыр кенті), темекі өнімдерін өндіретін “Филипп Моррис” пен Галлахер Қазақстан” ЖШС-тері (Өтеген батыр кенті), темір-бетон шпалдары, құс еті мен құс шұжығын өндіретін “Бент” АҚ-ы (Первомайский кенті), “Стекольный комбинат САФ” АҚ-ы (Первомайский кенті) және жүзім шарабын өндіретін “Ақжол” ЖШС-і (Түймебаев а.), сонымен бірге Өтеген батыр кентінде ЖЭО-3 (бұр. Алматы ГРЭС-і) орналасқан. Ауданда 2006 ж. басында 38,7 мың ірі қара, 102,0 мың қой, 3,9 мың жылқы, 0,86 мың түйе, 32,3 мың шошқа, 1,65 млн. құс болды. А. ш-на жарамды жердің жалпы аум. 592,0 мың га, оның ішінде: жыртылатын жер 76,4 мың га, жайылымы 511,8 мың га, шабындығы 1,0 мың га.

 Инфрақұрылымы 
Ауданда жалпы білім беретін 40 мектеп, 2 колледж, 13 кітапхана, 2 мәдениет үйі бар. Емдеу-сауықтыру мекемелерінен 14 аурухана мен емхана, 28 фельдш.-акушерлік пункт тұрғындарға қызмет көрсетеді. Аудан аумағымен Алматы – Астана, Алматы – Өскемен автомобиль және темір жол жолдары өтеді.

Аудан өңірінен Өтеген батыр (1699 – 1773), Т.Бокин (1890 – 1918), т.б. тарихи тұлғалар шыққан.

Аудан аумағында б.з.б. 4 – 3 ғасырлардағы бейіттер (Боралдай ауылына таяу), ерте көшпелілер кезеңіндегі “Жалғызқорған” (Көкқайнар ауылы маңында), Первомайский кентінің жанында 1937–38 жылдары жазықсыз қуғын-сүргін құрбандары атылған “Қандысай” сайы, т.б. 26 тарихи-мәдени және археологиялық ескерткіштер бар.

“Іле таңы” атты апталық газеті шығып тұрады (1.1.1970 жылдан).Қазақ Энциклопедиясы, 9 том

 Дереккөздер 

Санат:Іле ауданы