Жел

Жел — ауаның жер бетіне қатысты көбінесе горизонталь бағытта қозғалуы; метеорологияның негізгі ұғымдарының бірі.Қазақ тілі термиңдерінің салалық ғылыми түсіндірме сөздігі: География және геодезия. — Алматы: "Мектеп" баспасы, 2007. — 264 бет. ISBN 9965-36-367-6

Жалпы мәліметтер
Жел атмосфера қабаттарында қысымның біркелкі таралмауынан пайда болады әрі жоғары қысымнан төменгі қысымға қарай бағытталады. Ауа қысымы уақыт пен кеңістікте тұрақты болмайтындықтан желдің жылдамдығы мен бағыты үнемі өзгеріп отырады. Желдің бағытын көкжиектің қай тұсынан соғуына байланысты анықтайды және оны градуспен немесе румбымен (16 румбылық жүйемен), ал жылдамдығын – м/с, км/сағ, узелмен немесе балмен (Бофорт шкаласы бойынша) өрнектейді. Биіктікке көтерілген сайын үйкеліс күшінің азаюына байланысты жел қуаты өзгереді, сонымен қатар ол градиенттердің өзгеруіне де тәуелді болады. Жел үлкен аумақты қамти отырып, көлемді ауа ағындарын (муссондар, пассаттар, т.б.) туғызады, осыдан жергілікті және жалпы атмосфералық айналым пайда болады. Қазақстанның барлық өңірінде (әсіресе, жазық жерлерде) күшті желдер жиі болып тұрады, оның максимумы қыс айларына (40 – 45 м/с) және көктем мен күзге (20 – 35 м/с) келеді. Өте күшті желдер Каспий жағалауы және биік тау асулары мен аңғарларында байқалады. Дүниежүзілік желдер жіктеліміне Қазақстан аумағында тұрақты соғатын 23 жел тіркелген. Оларды Қазақстан бойынша мынадай аймақтарға бөледі: ашық далада (Жосалы, Сілеті, т.б.); шөл және шөлейт, үлкен ашық су қоймалары төңірегінде (Каспий теңізі, Балқаш, Алакөл көлдері, т.б.); тау аңғарларында және тау аралық өңірлерде («Жетісу қақпасы», «Шілік аңғары», «Жаңғызтөбе», «Қордай», т.б.); орташа биіктіктегі таулар мен қырқаларда («Ерейментау», «Ұлытау», «Қарқаралы», «Мұғалжар», т.б.) соғатын желдер. Жел арзан электр энергиясын өндіру, құдықтан су тарту, диірмен айналдыру, егін суару, т.б. үшін пайдаланылады.Қазақ энциклопедиясы,3 томЖел
Жел-ауаның горизонталь бағытта қозғалуы.
Желдің пайда болуы-қысым айырмашылығына байланысты.
Желдің бағытын өлшейтін құрал-флюгер жел бағар
Желдің жылдамдығын өлшейтін құрал-анемометр
Желдің күшін 12 балмен есептейді.
Жылдамдығы-1м/с
Бриз-французша-жеңіл жел, тәулік ішінде соғатын жел, күндіз теңізден құрлыққа, түнде құрлықтан теңізге қарай соғады.
Муссон-арабша-маусым, қыста құрлықтан теңізге қарай, жазда теңізден құрлыққа қарай соғады.
Тұрақты желдер-Пассат, Батыс желдер.
Пассат дегеніміз-субтропиктік жоғары қысым белдеулерінен экваторлық төмен қысымға қарай соғатын тұрақты шығыс жел.
Батыс желдері-қоңыржай ендіктерде батыстан шығысқа қарай соғады.
Жел энергиясы — жаңартылатын энергия көзі.
Ауа райы дегеніміз-белгілі бір жердегі белгілі бір уақыттағы тропосфераның күйі.
Ауа райын зерттейтін ғылым-метеорология
Климат-ауа райының белгілі бір жерге тән көпжылдық режимі.
Климаттың элементтеріне температура, жауын-шашын, қысым, жел т.б
Алисов күн сәулесінің түсуіне байланысты жер бетін 13 климаттық белдеуге бөлді.
1.	Негізгі климаттық белдеулер-7
2.	Өтпелі климаттық белдеулер-6
Суб-таяу, маңы дегенді білдіреді.
Экваторлық климаттық белдеу-температура мен жауын-шашын жыл бойы біркелкі таралатын жыл мезгілінің ауытқуы байқалмайтын климаттық белдеу.
Температура-25 градус, жауын-шашын-2000-3000мм.
Қоңыржай климаттық белдеу-жылдың 4 мезгілі айқын байқалады.
Жылу белдеулерінің саны-5
Атмосфералық фронт-әр түрлі ауа массасының арасындағы өтпелі аймақ:2-ге бөлінеді:жылы және суық фронт.
Атмосфералық радиация-күннің жылу мен жарығы.3-ке бөлінеді:
1.Тура
2.Шашыранды
3.Жиынтық
Ауадағы су буы 2-ге бөлінеді:
1.Абсолюттік ылғалдылық-1м куб ауадағы су буының нақты граммен алынған мөлшері.
2.Салыстырмалы ылғалдылық-1 ауадағы нақты су буы мөлшерінің сол температурадағы мүмкін болатын ең көп мөлшеріне пайыздық қатынасы.
Ылғалдылықты өлшейтін құрал-гигрометр.
Изогиета-жауын-шашынның бірдей нүктелерін қосатын сызық.
Ылғалдану коэффициенті-жауын-шашынның булануға қатынасы.
Ы=Ж\Б
1-ге тең болса жеткілікті, 1-ге жетпесе жеткіліксіз
Бұлт дегеніміз-ауадағы су тамшыларының шоғырлануы.
Будақ бұлт-аппақ мақтаға ұқсас нөсер жауын жауады.
Шарбы бұлт-майда тұз кристалдарынан тұрады, жауын-шашын әкеледі.
Қатпарлы бұлт-үздіксіз сіркіреме жауын әкеледі.
Шық-жер бетіне жақын ауа қабатындағы су буының салқындап конденсациялануынан пайда болады.

Атмосфералық қысымның біркелкі таралмауынан және жоғары кысымның төменгі қысымға карай ағылуынан туындайды. Қысымның уақыт және кеңістік бойынша үздіксіз өзгеруінің салдарынан желдің жылдамдығы мен бағыты үнемі өзгеріп отырады. Желдің бағыты оның соққан жағы бойынша анықталады да, градуспен не румбпен (16 румбтық жүйе бойынша) анықталады; ал жылдамдығы м/с, км/сағ, түйін ігемесе (шамамен) Бофорт шкаласы бойынша балмен өлшенеді. Жел үлкен аумақтың үстінде өте кең ауа ағыстарын (муссондар мен пассаттарды) түзеді, олардан атмосфераның жалпы циркуляциясы мен жергілікті циркуляңиясы түзіледі. Жел жоғары карай үйкеліс күшінің азаюының салдарынан, сондай-ақ бар градиенттерінің өзгеруіне байланысты озгеріп отырады.
Жел және оның түрлері.
Атмосфералық қысымның айырмашылығы ауаның қозғалуына себепші болады. Ауаның ендік бағыттағы қозғалыстарын жел деп атайтынын білесіңдер. Жел жылдамдығы м/с-пен белгіленеді, оны елшейтін құралды анемометр деп атайды. Жел жылдамдығын 12 балдық арнайы Бофорт шкаласымен де аныктайды. Мұндағы 0 балл желсіз тымықты білдірсе, 12 балмен жылдамдығы 30 м/с-тан жоғары болатын апатты дауылдарды белгілейді.

Жел жылдамдығымен қатар, оның бағытын да білудің маңызы зор. Жел бағытын оның соғып тұрған жағының бағытымен анықтайды. Осыған сәйкес, көкжиектің 8 негізгі бағытын (румб) ажыратады: солтүстік (С), солтүстік-шығыс (СШ), шығыс (Ш), оңтүстік-шығыс (ОШ), оңтүстік (О), оңтүстік-батыс (ОБ), батыс (Б), солтүстік-батыс (СБ). Кез келген аудандағы белгілі бір мерзім ішінде жел бағыттары мен қайталануын жел өрнегі деп аталатын сызба күйінде көрсетуге болады. Жел бағытын анықтайтын құралды флюгер деп атайтынын білесіндер (оның құрылысын естеріңе түсіріңдер).

Желдерді жергілікті желдер, атмосфераның жалпы циркуляциясына енетін желдер, жоғары және төмен қысымды орталықтардан соғатын желдер деп жалпы үш топқа бөледі. Жергілікті желдер қатарына бриздер, тау-аңғарлың желдер, фендер, боралар, сирокко, самум және т.б. жатады. Олардың кейбіреуімен сендер өткен 6—7-сыныптардағы география сабақтарынан танысасыңдар.

 Геоморфологияға қатысы 
Жел — жер бедерін түзуші өте маңызды агенттердің бірі. Жел таужыныстарды морып қана қоймайды, морылып-мұжылған тау жынысы түйірлерінің екінші ауданға "қоныс аударуына", сөйтіп олардың есебінен шөгінді тау жынысытардың жаңа түрлері қалыптасуына жағдай жасайды. Әсіресе шөл және шөлейт аудандарда желдің атқаратын рөлі айрықша.Қазақ тілі терминдерінің салалық ғылыми түсіндірме сөздігі: Геология — Алматы: «Мектеп» баспасы, 2003.ӀSВN 5-7667-8188-1 ӀSВN 9965-16-512-2

Жел ағысы
Жел ағысы – мұхит пен теңіз суының жоғарғы қабатында (үйкеліс қабаттары деп аталатын 100 м, кейде 200 м тереңдік) жел мен судың арасындағы үйкелістен пайда болатын ағыс. Бір бағытта ұзақ соғатын желдің әсерінен пайда болған жел ағысын дрейфтік (ықпа) ағыс (мысалы, Солтүстік және Оңтүстік пассаттық ағыстар, Батыс желдердің ағысы, т.б.) деп те атайды.

Жел энергетикасы
Жел энергетикасы – жел энергиясын механикалық, жылу немесе электр энергиясына түрлендірудің теориялық негіздерін, әдістері мен техникалық құралдарын жасаумен айналысатын энергетиканың саласы. Ол жел энергиясын халық шаруашылығына ұтымды пайдалану мүмкіндіктерін қарастырады. Қазақстанда жел күшімен  алынатын  электр энергия-сы қуатын кеңінен және мол өндіруге болады. Республикамыздың барлық өңірлерінде жел қуаты жеткілікті. Жел энергиясының басқа энергия көздерінен экологиялық және экономикалық артықшылықтары көп. Жел энергетикасы қондырғыларының технологиясын жетілдіру арқылы оның тиімділігін арттыруға болады. Жел энергиясын тұрақты пайдалану үшін жел энергетикасы қондырғыларын басқа энергия көздерімен кешенді түрде ұштастыру қажет. Республиканың шығыс, оңтүстік-шығыс, оңтүстік аймақтарында су электр стансалары мен жел электр стансаларын біріктіріп электр энергиясын өндіру өте тиімді. Қыс айларында жел күші көбейсе, жаз айларында азаяды, ал су керісінше, қыс айларында азайса, жаз айларында көбейеді. Сөйтіп, энергия өндіруді біршама тұрақтандыруға болады.

Дереккөздер

Санат:География және геодезия
Санат:Желдер