Жанартау

Жанартау — төбесінде шұңқырға ұқсас кратері не ойысы бар, көбінесе конус немесе күмбез тәріздес болып келетін геологиялық түзілім. Ол тереңдік магмалық ошақтардан жер бетіне лавалар, ыстық газдар мен булар, сондай-ақ тау жыныстарының сынықтарын атқылап тұратын жер қыртысындағы каналдар мен жарықтардың үстінде пайда болады. Жанартау жылына жер бетіне 5 – 6 кm³ жанартаулық материалдар шығарады, оның 80%-ы су асты жанартауларына, 20%-ы құрлықтағы жанартауларға тиесілі.Қазақ тілі термиңдерінің салалық ғылыми түсіндірме сөздігі: География және геодезия. — Алматы: "Мектеп" баспасы, 2007. — 264 бет. ISBN 9965-36-367-6 Лаваның сыртқа шығып қату нәтижесінде пайда болады.

 Этимологиясы 
Жанартау,  латынша  – «от», «жалын» деген мағынаны білдіреді. Бұл сөз ежелгі римдіктердің мифологиясындағы от құдайы ұғымынан шыққан.

 Жанартаулардың жіктелуі 
 Атқылау каналдарының пішіні 
Атқылау каналдарының пішініне сәйкес жанартауларды
 орталық және
 жарықтық деп бөледі.

Мұның екеуі де әрекетті, тыныштанған және сөнген болуы мүмкін.

 Типтері 
Жанартаулық атқылаудың типі, магманың мөлшері мен құрамы жанартаудың пішіні мен биіктігін анықтайды. Оның ең көп тараған типтері: 
конус тәріздес жанартау (атқыламасында сынық материалдар басым кезінде),
 күмбез тәріздес жанартау (тұтқыр лаваның сығымдалуы кезінде) және
 көлбеу қалқан тәріздес жанартау (сұйық лава аққан кезде).

 Атқылау саны 
Атқылау санына байланысты:
 Жанартаудың бір рет қана атқылауы кезінде пайда болған түзілімді моногендік жанартау,
 бірнеше рет атқылаудан пайда болған түзілімді полигендік жанартау деп атайды.

 Орналасуы 
Орналасуына байланысты:
 Су асты жанартауы: 3 – 4 км тереңдіктегі лавалық жарықтардан тыныш күйде шығып жатады, бірақ оларды тікелей бақылау мүмкін емес. 
 Жер үсті жанартаулары атпа өнімдерінен құралады, ол орталық кратері бар конус пішінді тау түрінде болады.

 Белсендігі 
Белсендігіне байланысты:
 сөнбеген жанартаулар ( ең жоғары салыстырмалы биіктігі – мұхиттарда 9 км, аралдарда 6 км, таулы өңірлерде 3 км-ге жетеді. Жердегі сөнбеген жанартаулардың орташа биіктігі 1750 м, көлемі 85 кm³)
 потенциалды сөнбеген,
 шартты түрде сөнген және
 сөнген болып жіктеледі.

Сөнбеген жанартауға соңғы 3500 жылғы тарихи кезеңде атқылаған не ыстық газдар мен су шығарған жанартаулар жатады, олардың жалпы саны 947 (2008).

Потенциалды сөнбеген жанартауға 3500 – 13500 ж. ішінде байқалған голоцен дәуірінің жанартаулары жатады, олардың саны 1343. Голоцен дәуірінде ешқандай әрекет көрсетпеген, бірақ өзінің сыртқы пішінін сақтап қалған жанартаулар шартты сөнген жанартауларға жатады. Эрозияға шалынған, жартылай үгіліп, бүлінген және кейінгі 100 мың жылдан астам уақытта ешқандай әрекет жасамаған жанартаулар сөнген жанартау деп аталады.

 Шығу жолдары 
Жанартау шығу жолдарына байланысты:
 орталық және
 жарықшақты болып бөлінеді.

 Шығу тереңдігі 
Магманың шығу тереңдігіне қарай жанартау:
 мантиялық (30 – 70 км және одан да терең),
 қыртыстық (5 – 45 км) және аралас болып бөлінеді.

Бірінші жағдайда базальт жынысы, екінші жағдайда басым көпшілігі андезит, дацит, липарит тау жыныстары, үшіншісінде барлық жанартаулық тау жыныстары шығады.

 Жанартау атқылауы 

Жанартаулардың атқылауы - Жер қабығындағы жарықтар мен каналдар бойымен ыстық газдардың, су буының, тау жыныстары сынықтарының, күлдің және лаваның Жер қойнауынан аспанға атылуы. Жанартау атқылаған кезде аспанға атылған шаңнан атмосфера қарауытады. Күн радиациясы бәсендейді және жарық азаяды. Ауа ағыстарымен атмосфераның жоғарғы қабаттарында таралған жанартаулық ұлпа шаңдардан (күлден) оның атылған тұсында ғана емес, тіпті одан өте шалғай жерлерде аспанда шапақтың басқаша қызыл түсті оптикалық құбылысы болады. Жанартаулардың атқылауынан стратосфера мен мезосферадағы бұлттар пайда болады.

Жанартаулардың атқылауы ұзақ (бірнеше ондаған, жүздеген жыл) және қысқа (бірнеше сағат) мерзімді болады. Атқылау алдында жердің сілкінуі, дыбыс шығаруы, магнит өрісінің өзгеруі, т.б. құбылыстар байқалады. Жанартау атқылауы, әдетте газ бен суық лава кесектерін атқылаудан басталады. Кейде бұл атқылаулар лава (жанартау әсерінен Жер бетіне төгілетін отты-сұйық балқыма) ағуымен қатар жүреді. Қопарылыс күшіне байланысты күл мен лава кесектері ілескен ыстық газ бен бу 1 – 5 км және одан да үлкен (мысалы, 1956 ж. Камчаткадағы Безымянный жанартауының өнімдері 45 км биіктікке көтерілген) биіктікке көтеріледі. Атылған заттар айнала бірнеше км-ден мыңдаған км-ге дейін шашырайды. Жанартау атқылауынан шығатын жанартаулық өнімдер газ тәрізді (жанартаулық газдар), сұйық (лава) және қатты (жанартаулық тау жыныстары) болады.

Атқылау сипатына және магманың құрамына қарай жанартау бетінде биіктігі мен пішіні әр түрлі геологиялық құрылымдар пайда болады. Жанартаудың сұйық заттары кремнезем мөлшеріне қарай қышқыл, орта және негізгі құрамды лавалардан тұрады. Жанартау орталық кратерден және беткейлеріндегі қосалқы кратерлерден атқылайды. Жанартаудың өте жоғары қысымдағы бір рет атқылауынан маар деп аталатын төңкерілген конус пішінді ойыс, ал аса күшті атқылау кезінде жанартау конусы мен оның маңайының опырылуынан диаметрі кейде ондаған км-ге жететін кальдера деп аталатын үлкен ойыстар пайда болады. Жанартау әрекетінің себептері жер қыртысындағы күшті тектоникалық қозғалыстармен, магманың массасымен, күшті қатпарлану процесстерімен байланысты. Жер қыртысындағы аса терең жарылыстар магманың жоғары көтерілуіне жол ашады, үздіксіз тектоникалық қозғалыстар оның жер бетіне шығуына мүмкіндік береді. Қазіргі әрекетті жанартаулар күшті тектоникалық қозғалыстар байқалатын ұзындығы жүздеген, мыңдаған километр жас тау жоталары мен аса ірі терең жарылымдар бойында және мұхит түбі мен доғалы аралдарда орналасқан. Жанартаулардың 2/3-сі Тынық мұхиттың жағалары мен аралдарында (Тынық мұхиттың жанартаулық белдеуінде), Жерорта теңізі маңы мен Атлант мұхиты аймағында кездеседі. Жанартау өте қатерлі табиғи құбылыс болғандықтан, оларды алдын-ала болжау үшін зерттеу және бақылау жұмыстары үздіксіз жүргізіледі.

 Жанартау атқылауынан пайда болған тау жыныстары 
Жанартаулық тау жыныстары, вулканиттер – жанартау атқылауынан пайда болған тау жыныстары. Атқылау сипатына байланысты жыныстардың 2 типі түзіледі: эффузивті тау жыныстары және пирокласты жыныстар (жанартау күлі, құм, туфтар, туфты брекчий). Жанартаулық тау жыныстары қалыптасу жағдайына қарай эффузивті, экструзивті, жанартаулық-кесекті, жанартаутекті-шөгінді болып ажыратылады. Эффузивті тау жыныстары магманың лава күйінде жер бетіне ағып шығып қатаюынан қалыптасады. Олардың пішіні лаваның тұтқырлығы мен сол ауданның жер бедеріне байланысты күмбез, конус тәрізді төбелер болып қалыптасады. Экструзивті жыныстар тұтқыр магманың сығылып шығып, күмбез пішінді болып қатаюынан пайда болады. Эффузивті жыныстардың сыртқы пішіні қатты өзгерген көне түрлері палеотипті, ал пішіні сақталған жасырақтары кайнотипті жыныстар деп аталады. Жанартаулық-кесекті жыныстар эффузивті кесекті, эксплозивті кесекті және шөгінді жанартау кесекті болып бөлінеді. Эксплозивті кесекті жыныстар түгелдей жанартаудың атқылау өнімдері – пирокластардан тұрады.  Жанартаулық тау жыныстары Қазақстанның барлық аймақтарында кеңінен тараған: олармен темірдің, полиметалдың, мыстың, марганецтің, күкірттің, алтынның және басқа да элементтердің кендері бірге кездеседі. Құрылыс материалы ретінде кеңінен қолданылады.

Жанартаутекті шөгінді жыныстар – жанартаулық және шөгінді материалдардан тұратын тау жыныстары. Олар жанартаукесекті шөгінді жыныстар, тефроидтар және жанартаутерригенді жыныстар болып үшке бөлінеді. Жанартаутекті шөгінді жыныстарда яшма, фосфорит, боксит, темір, марганец, бораттың кендері кездеседі.
Жанартаутекті шөгінді кендер – теңіздердің түбінде жанартаутекті шөгінді жыныстардың шөгуінен түзілген кендер. Мұндағы минералды заттар жанартаудың ыстық газы мен суынан бөлініп, жанартау лавасы мен күліне сіңеді. Кейін суынған лава мен күл теңіз суының әсерінен әр түрлі бөлшектерге ыдырай бастайды. Ал жанартау әрекеті қайталанып, жаңадан бөлінген газдар мен сұйық ерітінділер қайта әсер еткенде олар ериді, сілтісізденеді, тотығады, жаңа химиялық қосылыстар, минералдар түзіп, шөгеді және су массасымен бірге бір орыннан екінші орынға көшеді. Сөйтіп, жанартау атқылауымен жердің терең қабаттарынан келетін заттар ыдырап, жер беті суымен тасымалданады. Жанартаутекті шөгінді кендерге силикаттар мен карбонаттардан, оксидтер мен гидроксидтерден тұратын темір мен марганецтің аса қалың қабаттары, құрамында темір, мыс, мырыш, кейде қорғасын сульфиттері және барит пен гипс болатын колчедан кентастары жатады. Мұндай кендер барлық геологиялық жүйелерде кездеседі. Жанартаутекті шөгінді кендерге Орталық Қазақстанның темір-марганец, Кенді Алтайдың полиметалл кен орындары жатады.

Жанартау шынысы, обсидиан – жанартау лавасының жер бетінде тез суып, кристалданбай қатаюынан пайда болатын тау жынысы. Химиялық құрамына қарай ультранегізді, негізді, орта, қышқыл, сілтілі болып бөлінеді. Жанартау шынысы химиялық құрамына, суу ортасына байланысты ажыратылады. Құрамында кремний оксидінің (SіO2) мөлшері көп, өте тұтқыр, қышқыл риолит лава түрлерінің қатаюы кезінде обсидиан деп аталатын жанартау шынысы түзіледі. Ал сирегірек кездесетін SіO2-ге кедейлеу базальттық лавалар шыны түрінде қатып, мөлдір емес қара базальтты жанартау шынысы – тахилит түзеді. Лава сулы ортада қатқан жағдайда жанартау шынысының құрамында (мысалы, пехштейн, яғни шайыртас) су көптеу болады. Кеуекті жанартау шынысы пемза деген атпен белгілі. Перлит жанартау шынысының құрамында 3 – 5%-ға дейін байланысқан су болады, ол өнеркәсіпте қолданылады. Жанартау шынысы шыны өндірісінде және құрылыс материалы ретінде қолданылады. Кендері Солтүстік Қазақстанда (Торғай), Шығыс Қазақстанда (Семейтау, Тарбағатай, Зайсан), Алматы (Жоламан, Малайсары), Оңтүстік Қазақстан, Жамбыл облыстарында белгілі.Қазақ тілі терминдерінің салалық ғылыми түсіндірме сөздігі:Геология — Алматы: «Мектеп» баспасы, 2003.ӀSВN 5-7667-8188-1 ӀSВN 9965-16-512-2

 Жанартау атқылаулары 
 XXI ғасырда 
 2013 ж. 13 желтоқсан — Безымянный жанартауы, Ресей
 2011 ж. 12 маусым — Набро жанартауы,  Эритрея
 2011 ж. 5 маусым — Пуеуэ жанартауы, Чили
 2011 ж. 21 мамыр — Гримсвотн жанартауы, Исландия аралы
 2011 ж. 3 қаңтар — Этна жанартауы, Сицилия
 2010 ж. 26 қазан — Мерапи жанартауы, Индонезия, Ява
 2010 ж. 21 наурыз — Эйяфьядлайёкюдль мұздықты маңындағы жанартау, Исландия

 XX ғасыр 
 2000 ж. желтоқсан, Мексика, Попокатепетль жанартауы
 2000 ж. 14 наурыз, Ресей, Камчатка, Безымянный жанартауы
 1997 ж. 30 маусым, Мексика, Попокатепетль жанартауы
 1991 ж. 10-15 маусым, Филиппины, Лусон,  Пинатубо жанартауыНаиболее сильные извержения вулканов в XX ғасырда 
 1985 ж. 14-16 қараша, Колумбия, Невадо-дель-Руис жанартауы
 1982 ж. 29 наурыз, Мексика, Эль-Чичон жанартауы
 1980 ж. 18 мамыр, АҚШ, штат Вашингтон, Сент-Хеленс жанартауы
 1956 ж. 30 наурыз, КСРО, Камчатка жартыаралы, Безымянный жанартауы
 1951 ж. 21 қаңтар, Жаңа Гвинея, Ламингтон жанартауы
 1944 ж. маусым, Мексика, Парикутин жанартауы
 1944 ж. наурыз, Италия, Везувий жанартауы
 1931 ж. 13-28 желтоқсан, Индонезия, Ява, Мерапи жанартауы
 1911 ж. 30 қаңтар — Филиппины, Тааль жанартауы
 1902 ж., 24 қазан — Гватемала, Санта-Мария жанартауы
 1902 ж., 8 мамыр — Мартиника аралы, Монтань-Пеле жанартауыНаиболее сильные извержения вулканов в XX ғасырда 

 Ең ірі жанартаулар 
Жанартау атауыОрналасқан орныБиіктігі, мАймақОхос-дель-Саладо Чили Андылары  6893 Оңтүстік АмерикаЛьюльяйльяко Чили Андылары  6725 Оңтүстік АмерикаСан-Педро Орталық Андылар  6159  Оңтүстік АмерикаКотопахи Экваторлық Андылар  5897  Оңтүстік АмерикаКилиманджаро Масаи таулы үстірті  5895  АфрикаМисти Орталық Андылар  5821  Оңтүстік АмерикаОрисаба Мексиканское нагорье  5700  Солтүстік және Орталық АмерикаПопокатепетль Мексикалық таулы қыраты  5455  Солтүстік және Орталық АмерикаСангай Экваторлық Андылар  5230  Оңтүстік АмерикаТолима Северо-Западные Анды  5215  Оңтүстік АмерикаКлючевская сопка п-ов Камчатка  5000  АзияРейнир Кордильер  4392  Солтүстік және Орталық АмерикаТахумулько Орталық Америка  4217  Солтүстік және Орталық АмерикаМауна-Лоа Гавай аралдары  4169  Австралия және ОкеанияКамерун Камерун сілемі  4100  АфрикаЭрджинс Анатолий қыраты Суматра аралы  3916  АзияТейде Канар аралдары  3818  АфрикаКеринчи Суматра аралы  3805  АзияЭребус Росса аралы  3794  АнтарктидаФудзи Хонсю аралы  3776  АзияСемеру Ява аралы  3676  АзияИчинская сопка Камчатка түбегі  3621  АзияКроноцкая сопка Камчатка түбегі  3528  АзияКорякская сопка Камчатка түбегі  3456  АзияЭтна Сицилия аралы  3340  ЕуропаШивелуч Камчатка түбегі  3283  АзияЛассен-Пик Кордильер  3187  Солтүстік және Орталық АмерикаЛьяйма Оңтүстік Андылар  3060  Оңтүстік АмерикаАпо Минданао аралы  2954  АзияРуапеху Жаңа Зеландия  2796  Аустралия және ОкеанияПэктусан Корея түбегі  2750  АзияАвачинская сопка Камчатка түбегі
  2741  АзияАлаид Курил аралдары  2339  АзияКатмай п-ов Аляска  2047  Солтүстік және Орталық АмерикаТятя Курил аралдары  1819  АзияГекла Исландия аралы  1491  ЕуропаМонтань-Пеле о. Мартиника  1397  Солтүстік және Орталық АмерикаВезувий Апеннинский п-ов  1277  ЕуропаСтромболи Липар аралдары  926  ЕуропаКракатау Зонд бұғазы  813  Азия

 Сөнген жанартау 

Сөнген жанартауҚазақ тілі терминдерінің салалық ғылыми түсіндірме сөздігі: Геология—
Алматы: "Мектеп" баспасы", 2003.ӀSВN 5-7667-8188-1 ӀSВN 9965-16-512-2– көбіне қираған не шайылған, тарихи кезеңде белсенділігі білінбеген жанартау. Сөнген жанартауға кратері шайылып, Бүліне бастауы, беткейлерінде терең барранкостар пайда болуы мен құрылысының қирауы тән.

Кейбір сөнген жанартау кейде қайта атқылайды. Мысалы,Камчаткадағы Безымянный жанартауы 1955 жыл әрекетін жандандырған. Әрекетті жанартаулар алаңында орналасқан сөнген жанартау ұйқыдағы жанартау деп аталады.

 Жерден тыс жанартаулар 
Жанартаулар тек қана жер шарында емес, басқа да ғаламшарларда және олардың серіктерінде болады. Күн жүйесінде биіктігінен екінші орыналатын Олимп тауы (21,2 км) жанартау болып табылады.

Күн жүйесінде белсендігі жағынан Юпитердің ИО серігі бірінші орын алады. Жанартаудың атқылаған заттарының шлейфінің биіктігі 330 км және радиусы 700 км-ге (патера Тваштара) жетеді, лава ағындарының ұзындығы  330 км (Амирани және Масуби).

Жанартаулар туралы таңғажайып деректер
 Ең үлкен жанартау -  Гавайядағы Мауна - Лоа, оның кратерінің ені 10 километр және терендігі 180 километр. Бұл жанартаудың 80 % - нан артығы мұхит астында жатыр.  
 Ең биік әрекеттегі жанартау - Оңтүстік Америкадағы Охос - дель- Саладо. Оның биіктігі - 6 887 метр. 
 Ең тынымсыз жанартау - Гавайядағы Килауэа, ол 1983 жылдың бастап үздіксіз аткылап жатыр. Оның көшкінінің ағындары 10 шаршы километрден артық аумақты жауып тастады. 
 Әлемде 800 - ден астам әрекеттегі жанартаулар бар. Олардың көпшілігі Индонезияда, 200 - ге жуық.  
 1815 жылы Индонезияда Тамбора жанартауының атқылауынан 90 000 адам қаза тапты. 
Сұрақ және жауап. Энциклопедия

 Дереккөздер 

Санат:Жанартаулар
Санат:Геология процестер