Алматы облысы

Алматы облысы — Қазақстан Республикасының оңтүстік-шығысындағы әкімшілік бөлігі. Жерінің аумағы 105,3 мың км2. Облыс аумағында 9 аудан және 2 облыстық маңыздағы қала бар. Тұрғыны 1 505 984 адам (2023). 

Әкімшілік орталығы — Қонаев қаласы. Алматы облысы батысында Жамбыл, солтүстігінде Балқаш көлі арқылы Қарағанды, солтүстік-шығысында Жетісу облыстарымен, шығысында Қытай Халық Республикасымен, оңтүстігінде Қырғыз Республикасымен шектеседі.

 Тарихы  
нобай|оңға|Тамғалытас
Алматы облысының жері ежелден Сақ, Үйсін, Қаңлы тайпаларының, Ұлы жүз қазақтарының атамекені болды. 19 ғасырдың ортасында Жетісуды патшалық Ресей жаулап алды. 1848 ж. 10 қаңтарда отаршылық-әкімшілік құрылым — Ұлы Орда приставтығы құрылды. Ол 1856 ж. Алатау округі аталды. 1867 ж. Түркістан генерал-губернаторлығы құрылғанда қазіргі Алматы облысының бірталай бөлігі Верный уезі атанып, Жетісу облысының құрамына кірді. Сонымен қатар орталығы Верный (Алматы) бекінісі болып белгіленген жаңа облысқа Жаркент, Қапал, Сергиополь, Тоқмақ, Ыстықкөл уездері енді. 1882 – 97 жылдары Жетісу облысы Дала генерал-губернаторлығына қарады. 1897 ж. бастап ол Түркістан генерал-губернаторлығының, 1918 – 24 жылдары Түркістан АКСР-і құрамында болып келді. 1924 ж. Орта Азияда жүргізілген ұлттық-территориялық межелеу нәтижесінде Жетісу облысының қазақ аудандары Қазақ АКСР-іне енді. 1929 – 32 жылдары Алматы округі аталды. 1932 жылдың 10 наурызында Алматы облысы болып қайта құрылды. 1944 ж. 16 наурызда Алматы облысынан Талдықорған облысы бөлініп шықты. Талдықорған облысы 1959 – 1967 жылдары Алматы облысы құрамында болып, 1967 ж. 23 желтоқсанда қайта бөлінді. 1997 ж. 22 сәуірде Талдықорған облысы таратылып, оның аудандары Алматы облысына қосылды. Қазақстан Республикасы Президентінің 2001 жылғы 14 сәуірдегі "Алматы облысының әкімшілік орталығын көшіру туралы" № 585 Жарлығына сәйкес 2001 жылдан бастап Талдықорған қаласы облыс орталығы болды.

 Облысты басқарғандар 
 Аты-жөні  Басқарған жылдары  Бәйкен Әшімұлы Әшімов  1968 жыл – 1970 жыл  Бименді Садуақасұлы Садуақасов  1970 жыл – 1972 жыл  Әріпбай Әлібайұлы Алыбаев  1972 жыл – 1978 жыл  Сахан Құсайынұлы Құсайынов  1978 жыл – 1982 жыл   Әубәкір Тыныбайұлы Тынышбаев  1982 жыл – 1987 жыл   Владислав Ануфриев  1987 жыл – 1989 жыл   Анатолий Сергеевич Жигулин  1989 жыл – 1990 жыл   Сағынбек Тоқабайұлы Тұрсынов  1990 жыл – 1993 жыл   Серік Ахымбекұлы Ахымбеков  1993 жыл – 1996 жыл   Өмірзақ Өзбекұлы Өзбеков  1996 жыл – 1997 жыл   Заманбек Қалабайұлы Нұрқаділов  1997 жыл – 2001 жыл   Шалбай Құлмаханұлы Құлмаханов  2001 жыл – 2005 жыл   Серік Әбікенұлы Үмбетов  2005 жыл – 2011 жыл   Аңсар Тұрсынханұлы Мұсаханов  2011 жыл – 2014 жыл   Амандық Ғаббасұлы Баталов  20 тамыз 2014 жыл – 25 қараша 2021 жыл Қанат Алдабергенұлы Бозымбаев  24 қараша 2021 жыл – 10 маусым 2022 жыл  Марат Елеусізұлы Сұлтанғазиев  11 маусым 2022 жыл –

Табиғаты
нобай|оңға|Көлсай көлі
нобай|оңға|Түрген сарқырамасы
нобай|оңға|Текелі тауы
Облыстың табиғаты мен жер бедері ала-құла. Балқаш және Алакөлге ұласатын солтүстігі көлбеулеген құмды жазық алқап. Бұл өңір негізінен антропогеннің аллювийлік және эолдық шөгінділерінен түзілген. Оның басым бөлігін Сарыесікатыраудың, Тауқұмның, Лөкқұмның, Қарақұмның, Қорғанқұмның қырқалы және төбешікті құмды алқаптары алып жатыр. Балқаш маңы жазығының Іле аңғары өтетін атыраулық бөлігі көне құрғақ арналармен тілімделген. Солтүстік шығыста Жетісу Алатауы мен Барлық тауының аралығында Жетісу (Жоңғар) қақпасы орналасқан. 

Облыстың шығысын Жетісу Алатауының сілемдері толығымен қамтыған. Олар тауаралық ойпаңдар мен қазаншұңқырлар арқылы бөлінген. Осы тұста Жетісу Алатауының ең биік тауы — Бесбақан (4442 м) орналасқан. Тау сілемдерінде 1300-ден астам мұздық бар, олардың жалпы ауданы 1,0 мың км2-ге жуық. Жетісу Алатауының кейбір сілемдері (Қолдытау, Алтынемел, Малайсары, Тышқантау, Текелі, Сайқан т.б.) өзен маңындағы жазық өңірлерге сұғына еніп жатыр. Облыстың оңтүстік және оңтүстік-шығысы Іле, Күнгей, Теріскей Алатаулары, Кетпен (Ұзынқара) жотасы және Солтүстік Тянь-Шань сілемдерінің т.б. жоталарынан құралған. Жетісу Алатауы мен Іле, Күнгей Алатаулары және Кетпен таулары аралығында Іле ойысы (аңғары) жатыр. Алматы облысының оңтүстік-батысын және батысын Шу, Іле таулы үстірттері мен далалары қамтыған (Жусандала, Бозой, Қараой үстірттері).

 Геологиясы 
Облыстағы таулар Тянь-Шань тау жүйесінен бой түзеген және кембрийге дейінгі кристалды тақта-тасты тау жыныстары қабаттарынан түзілген. Сондай-ақ мұнда конгломераттар, туфтар, әктастар, граниттер т.б. палеозой жыныстары кеңінен тараған. Тау етегі және облыстың биіктігі орташа өңірлері плейстоцен мен антропогендік шөгінділерден түзілген. Облыстағы таулардың алғашқы қалыптаса бастау кезеңі герцин қатпарлығымен тығыз байланысты. Одан кейінгі кезеңдерде бұл таулар бірте-бірте мүжіліп, адырлы жазық (пенеплен) қалыптасқан. Плейстоцен кезеңінің басында альпілік орогенез кезінде пенепленге айналған өңір тектоник процестер нәтижесінде кәдімгі тауларды түзген. 

Мұнда осы кезге дейін тектоникалық процестер жалғасуда. Оқтын-оқтын болатын жер сілкінулер — соның айқын дәлелі. Кен байлықтарынан облыс қойнауында полиметалл (Текелі), вольфрам (Бұғыты), молибден кентасының едәуір қоры, фарфор тастары (Қапшағай), барит, бентонит сазы (Ақсу, Алакөл аудандары), отқа төзімді балшық, кварц құмы, гипс, тас және қоңыр көмір (Ойқарағай, Тышқанбай), шымтезек, тұз кен орындары және минералды жерасты сулары бар.

Климаты
Алматы облысының климаты негізінен континенттік. Қысы қоңыржай салқын. Қаңтар айындағы орташа температура солтүстік жазық бөлігінде — 10-16°С, оңтүстікте — 4-9°С. Жазы ыстық және қуаң. Шілде айының орташа температурасы солтүстігінде 25°С, оңтүстігінде 27°С. Бұл жазық өңірлерде жауын-шашынның орташа жылдық мөлшері 110-250 мм. Тау бөктерінің климаттық жағдайы жұмсақ. Қаңтар айының орташа температурасы — 5-9°С, жылымық жиі болып тұрады. Шілде айының орташа температурасы тау бөктерінде 21-23°С, тау аңғарларында 19-22°С. Жауын-шашын тау бөктерінде 400-600 мм, тау аңғарларында 700-1000 мм. Облыс жерінде жауын-шашын негізінен көктем мен жаз айының басында жауады. Солт. өңірдің жазығы мен тау бөктерлерінде қар жамылғысының орташа қалыңдығы 10-30 см, тау беткейлерінде 40-100 см. Балқаш және Алакөл жағалауларында бриз желі соғады.

Гидрографиясы
нобай|оңға|Шілікті
нобай|оңға|Іле
нобай|оңға|Лепсі
нобай|оңға|Қаратал
нобай|оңға|Қапшағай ГЭС-і
Өзендері Балқаш — Алакөл тұйық алабында жатыр және жер беті ағын суына тапшы келеді. Олар қар, мұздық суларымен толысады. Ірі өзендері: Іле, Қаратал, Ақсу, Шелек, Шарын, Лепсі, Жаманты, Ырғайты, Шілікті, Түрген, Есік, Бүйен. Ірі көлі: Балқаш, Іле өзен бойында Қапшағай бөгені және СЭС-і салынған. Тау бөктерлерінде минералды бұлақ сулары көптеп кездеседі.

Топырағы мен өсімдік дүниесі
Облыстың топырақ және өсімдік жамылғылары вертикаль белдемдікке байланысты қалыптасқан. Жазық бөлігінде шөлдің де, даланың да қоңыр топырағы тараған. Онда жусан, өлеңшөп, жүзгін, сораң, сексеуіл, көктемде эфемер өсімдіктер басым тараған. Балқаш, Алакөл к-дерінің батпақты жағалауында, Іле өз-нің аңғары мен атырауында қамыс, құрақ өседі. Тау етегінде сұр және боз, қызыл қоңыр, тау беткейлері мен таулы үстірттерде таулы даланың қызыл қоңыр және қара топырақтары қалыптасқан. Мұндай жерлерде (биіктігі 600-1300 м) астық тұқымдас өсімдіктері басым жусанды, бетегелі-боз далаға ауысады. Таулы бөлігінің бұдан жоғары жағында көктерек, қайың, алма ағашы, ал одан да жоғарырақта Тянь-Шань шыршасы, кейде биік таудың шалғыны өседі. Биік таудың альпілік шалғынында өлең шөп, алтай, қоғажайы, тастесер т.б. өсімдіктер басым. Бұл өңір — облыс малшыларының жазғы жайлауы.

Жануарлар дүниесі
Жазық жерінде қарақұйрық, бөкен, елік, қасқыр, жабайы шошқа, түлкі, борсық, жабайы мысық; кеміргіштерден: ондатр т.б. кездеседі. Таулы бөлігінде: барыс, сілеусін, қоңыр аю, ақкіс, арқар, тау ешкі, марал, аққұлақ, бұлғын; құстардан: дуадақ, үйрек, қаз, қырғауыл, кекілік, аққу, тырна, тау құры, бұлбұл, ұлар, альпілік қарға т.б. мекендейді. Бауырымен жорғалаушылардан: жылан, тасбақа, кесіртке, зиянды жәндіктерден: қарақұрт, бүйі т.б. кездеседі. Өзен-көлдері мен су айдындарында сазан, маринка, алабұға, аққайраң т.б. балықтар бар.

Тұрғындары
Тұрғындарының орташа тығыздығы 1 км2-ге 7,3 адамнан (1997), тау етегінде (теңіз деңгейінен 500-900 м) 1 км2-ге 19 адамнан, Балқаш атырабында 1 км2-ге 2,6 адамнан келеді. Олардың 30,3 пайызы (Алматы қаласын қоспағанда) қалада тұрады. Қалалары:  Талдықорған, Қапшағай, Текелі, Талғар, Жаркент, Үштөбе, Үшарал, Қаскелең, Есік, Сарқан.

 Халқы 
Алматы облысы халқының саны
Қазақстан Республикасының облыстары, қалалары және аудандары бойынша халық саны, 2003-2012

 1970	1979	1989	1999	2003	2004	2005	2006	2007 2008 2009 2010 1 322 194	1 514 807	1 699 054	1 558 534	1 560 267	1 571 194	1 589 751	1 603 758	1 620 6961 643 278	1 804 005	1 836 162	

2011	2012	2013	2014	2015 2016 2017 2018 2019 2020 (1 ақпанға) 20211 872 844	1 908 785	1 946 831	1 984 572	1 921 8881 947 5521 983 4652 017 2772 038 9342 057 8001 438 558	

 Еңбек және табыс 
2024 жылғы III тоқсанда жұмыссыздар саны 35,3 мың адамды құрады.https://stat.gov.kz/region/almatyobl/

Жұмыссыздық деңгейі жұмыс күшіне қарағанда 4,7% құрады.

2024 жылдың қараша айының соңына жұмыспен қамту органдарында жұмыссыздар ретінде тіркелгендер саны 16576 адамды құрады немесе жұмыс күшінің санына 2,2% болып қалыптасты.

2024 жылғы III тоқсанда қызметкерлерге есептелген (кәсіпкерлік қызметпен айналысатын, шағын кәсіпорындарсыз), орташа айлық атаулы жалақы 308314 теңгені құрады, өсім 2023 жылғы III тоқсанға 13,1% құрады.

2024 жылғы III тоқсанда нақты жалақы индексі 107,2% болып қалыптасты.

2024 жылғы II тоқсанда облыс халқының  орташа жан басына шаққандағы атаулы ақшалай табысы бағалау бойынша 148630 теңгені құрады, 2023 жылғы II тоқсанға қарағанда 9,8%-ға жоғары, аталған кезеңге нақты ақшалай табыстың өсу қарқыны 3,8%.

2025 жылғы III тоқсанда жұмыссыздар саны 35,7 мың адамды құрады.https://stat.gov.kz/region/almatyobl/

Жұмыссыздық деңгейі жұмыс күшіне қарағанда 4,6% құрады.https://stat.gov.kz/region/almatyobl/

2025 жылдың қараша айының соңына жұмыспен қамту органдарында жұмыссыздар ретінде тіркелгендер саны 20799 адамды құрады немесе жұмыс күшінің санына 2,7% болып қалыптасты.https://stat.gov.kz/region/almatyobl/

2025 жылғы III тоқсанда қызметкерлерге есептелген (кәсіпкерлік қызметпен айналысатын, шағын кәсіпорындарсыз), орташа айлық атаулы жалақы 343625 теңгені құрады, өсім 2024 жылғы III тоқсанға 11,5 % құрады.

2025 жылғы III тоқсанда нақты жалақы индексі 99,6% болып қалыптасты.                              

2025 жылғы II тоқсанда облыс халқының  орташа жан басына шаққандағы атаулы ақшалай табысы бағалау бойынша 175396 теңгені құрады, 2024 жылғы II тоқсанға қарағанда 11,8%-ға жоғары, аталған кезеңге нақты ақшалай табыстың өсу қарқыны 2,4%.https://stat.gov.kz/region/almatyobl/

 Әкімшілік бөлінісі 
 Әкімшілік бірлік  Орталығы Халқы (2021)2021 жылғы ұлттық халық санағының қорытындылары Балқаш ауданы  Бақанас ауылы 29209  Еңбекшіқазақ ауданы  Есік қаласы278581  Жамбыл ауданы Ұзынағаш ауылы 163052  Кеген ауданы Кеген ауылы 29003  Қарасай ауданы Қаскелең қаласы 307870  Райымбек ауданы Нарынқол ауылы 29941  Талғар ауданы  Талғар қаласы 227344  Ұйғыр ауданы  Шонжы ауылы 63598  Іле ауданы Өтеген батыр ауылы 213064Алатау қаласы—49145 Қонаев қаласы —62971  ЖАЛПЫ САНЫ  —1438558 

 Әкімшілік бөліну тарихы 
Алматы облысы 1932 жылы құрылып, құрамына Ақсу, Алакөл, Аягөз, Балқаш, Еңбекшіқазақ, Жаркент, Калинин, Кеген, Қаратал, Қастек, Қоңырат, Қордай, Лепсі, Октябрь, Талдықорған, Үржар, Шет, Шелек, Шұбартау, Шу, Іле аудандары енді.

1933 жылы Бөрлітөбе, Қоғалы аудандары құрылып, Калинин ауданы таратылды. Шет ауданы Қарағанды облысына берілді.

1934 жылы Қоңырат ауданы Қарқаралы округіне берілді.

1935 жылы Андреев, Қаскелең, Красногор, Мақаншы, Сарқан, Ұйғыр аудандары құрылып, Лепсі ауданы таратылды.

1936 жылы Дзержин, Нарынқол аудандары құрылды.

1939 жылы жаңа облыстардың құрылуына байланысты Семей облысына Аягөз, Мақаншы, Үржар, Шұбартау аудандары және Жамбыл облысына Красногор, Қордай, Шу аудандары берілді. Сондай-ақ облыс құрамында Алматы, Қапал аудандары құрылып, Қастек ауданы Жамбыл ауданы болып өзгертілді.

1942 жылы Қоғалы ауданы 28 гвардияшы-панфиловшылар атындағы аудан, ал Жаркент ауданы Панфилов ауданы болып өзгертілді.

1944 жылы Талдықорған облысы бөлініп шығып, құрамына Ақсу, Алакөл, Андреев, Бөрлітөбе, Дзержин, 28 гвардияшылар, Қапал, Қаратал, Октябрь, Панфилов, Сарқан, Талдықорған аудандары берілді.

1957 жылы Алматы ауданы таратылды.

1959 жылы Талдықорған облысы таратылып, Алматы облысына Ақсу, Алакөл, Андреев, Бөрлітөбе, Гвардия, Киров, Қапал, Қаратал, Панфилов, Сарқан, Талдықорған аудандары берілді.

1960 жылы Бөрлітөбе, 1961 жылы Талдықорған аудандары таратылды.

1963 жылы бұрынғы аудандардың орнына Ақсу, Алакөл, Балқаш, Гвардия, Еңбекшіқазақ, Жамбыл, Кеген, Қаратал, Қаскелең, Панфилов, Сарқан, Талдықорған, Шелек ауылдық аудандары құрылып, Андреев, Киров, Қапал, Нарынқол, Ұйғыр, Іле аудандары таратылды.

1964 жылы Андреев, Ұйғыр, 1966 жылы Нарынқол, Іле аудандары қайта құрылды.

1967 жылы Талдықорған облысы қайта құрылып, оған Ақсу, Алакөл, Андреев, Гвардия, Қаратал, Панфилов, Сарқан, Талдықорған аудандары берілді.

1969 жылы Талғар, 1972 жылы Күрті аудандары құрылды.

1993 жылы Нарынқол ауданының атауы Райымбек ауданы болып өзгертілді.

1997 жылы сәуірде Талдықорған облысы екінші рет таратылып, аумағы Алматы облысының құрамына енді. Мамыр айында Гвардия, Қапал, Кеген, Күртi, Үйгентас, Шелек аудандары таратылды.

1998 жылы Қаскелең ауданы Қарасай, 2000 жылы Талдықорған ауданы Ескелді ауданы болып өзгертілді.

2001 жылы Алматы облысының орталығы Алматы қаласынан Талдықорған қаласына көшірілді.

2018 жылы Кеген ауданы қайта құрылды.

2022 жылы бұрынғы Талдықорған облысының аумағында Жетісу облысы бөлініп шығып, Алматы облысының орталығы Қонаев қаласына көшірілді.

2024 жылы Алатау қаласы құрылды.

 Этникалық құрамы 
Алматы облысы халқының жекелеген этностар бойынша саны, 2019 жылдың басындағы мәліметтер]
 1989, ад.В современных границах Алматинской области, включая бывшую Талды-Курганскую область и исключая город Алма-АтаВсесоюзная перепись населения 1989 года. Национальный состав населения по регионам Казахской ССР  % 1999 , ад.Перепись населения 1999 года. Национальный состав населения по регионам Казахстана  % 2009 ,  ад.Перепись населения 2009 года. Национальный состав населения по регионам Казахстана  % 2019,  ад.Численность населения Алматинской области по отдельным этносам на начало 2019 года  %  барлығы 	  	1642917	  	100,00%	  	1558534	  	100,00%	  	1807894	  	100,00%	  2038934  100,00%  Қазақтар 	  	741737	  	45,15%	  	926137	  	59,42%	  	1223181	  	67,66%	  1469519  72,07%  Орыстар 	  	518315	  	31,55%	  	339984	  	21,81%	  	306383	  	16,95%	  271886  13,33%  Ұйғырлар 	  	128057	  	7,79%	  	140725	  	9,03%	  	144063	  	7,97%	  157655  7,73%  Түріктер 	  	18352	  	1,12%	  	29448	  	1,89%	  	35599	  	1,97%	  37564  1,84%  Әзербайжандар 	  	18922	  	1,15%	  	16073	  	1,03%	  	14881	  	0,82%	  17617  0,86%  Корейлер 	  	18483	  	1,13%	  	17488	  	1,12%	  	16627	  	0,92%	  14987  0,74%  Күрдтер 	  	8966	  	0,55%	  	13264	  	0,85%	  	13517	  	0,75%	  15028  0,74%  Татарлар 	  	19551	  	1,19%	  	15647	  	1,00%	  	13513	  	0,75%	  12448  0,61%  Немістер 	  	94123	  	5,73%	  	18927	  	1,21%	  	8709	  	0,48%	  8551  0,42%  Шешендер 	  	9304	  	0,57%	  	6091	  	0,39%	  	5891	  	0,33%	  5874  0,29%  Өзбектер 	  	736	  	0,04%	  	2650	  	0,17%	  	3581	  	0,20%	  5252  0,26%  Украиндар 	  	29971	  	1,82%	  	13512	  	0,87%	  	6458	  	0,36%	  3580  0,18%  Қырғыздар 	  	1536	  	0,09%	  	1231	  	0,08%	  	2174	  	0,12%	  3736  0,18%  Гректер 	  	5016	  	0,31%	  	2052	  	0,13%	  	1535	  	0,08%	  1520  0,07%  Дүңгендер 	570	  	0,03%	  	1542	  	0,10%	  	1608	  	0,09%	  1269  0,06%  Поляктар 	  	2909	  	0,18%	  	2106	  	0,14%	  	1221	  	0,07%	  1023  0,05%  Беларустар 	4721	  	0,29%	  	2053	  	0,13%	  	879	  	0,05%	  527  0,03%  басқалары 	  	21648	  	1,32%	  	9604	  	0,62%	  	8074	  	0,45%	  10898  0,53%


Экономикасы

Алматы облысының экономикалық әлеуеті (потенциал) көп салалы өнеркәсіп, ауыл шаруашылығы, көлік пен байланыс және сауда құрылымдарынан тұрады. Өнеркәсіпте электр энергетикасы (1997 ж. жалпы өнеркәсіп өнімдегі үлесі 39,9 пайыз), машина жасау және металл өңдеу (6,5 пайыз), құрылыс материалдары (6,2 пайыз), тамақ өнеркәсібі (38,2 пайыз), ұн, жарма және құрама жем (5,5 пайыз) салалары жақсы дамыған. Облыста жеңіл өнеркәсіп, ағаш өңдеу, фарфор-фаянс өндірістері қалыптасқан. 1991 — 97 ж. өнеркәсіп өнімі 2,6 есе артты. Сонымен қатар қызылша, картоп, көкөніс, бақша жеміс-жидек және жүзім шаруашылықтары айрықша дамыған. Одан тыс мал ш., құс ш., бал, сүт және қымыз өндірістік шаруашылықтары бар. Балқаш, Алакөл к-дерінен сазан, көксерке, табан балық, алабұға ауланады. Алматы облысы Еуропа, Азия және Америка құрлықтарының қырық шақты елімен сауда қатынасын жасайды. Экспортқа шығарылған өнімдерге тері шикізаттары, жүн, аккумулятор, түсті металдар жатады. Сырттан электр аппараттары, есептеу техникасы т.б. құрал-жабдықтар алынады. Қазақстанның ішкі жиынтық өніміндегі облыстың үлесі 6,5 пайыз шамасында (1997).

Жетісу бойынша археологологиялық бағыт және бағдар

Жетісу (Алматы облысы) мәдениет және тарихи түрлі ескерткіштердің болуы территорияның туризмнің дамуына қолайлы жерлердің бірі.   Жетісуда бір күннің ішінде барлық табиғи зоналарды шөлдерден Іле Алатауларына дейін баруға болады.   Алматының жанында тарих және мәдениет ескерткіштерінің қатары бар. Бұл бірінші көпсаналы және түрлі образдағы сәулет ескерткіштері: Іле қорғандары және сақтардың алтын бұйымдары, Ұлы Жібек жолындағы ортағасырлы қалалар және қола дәуіріндегі таулы суреттері (петроглифтер).

Жетісу территориясындағы ежелгі қоныстар

Берілген мекенде ежелгі адамның іздері тұрақ немесе еңбектің тасты бұйымдары ретінде сақталған.  Мекеннің қоныстануы бірнеше жүзжылдыққа созылды. Бұл малшылар тайпасы болды. Ауа райының жылынуымен қонысты тау бөктеріне аударып, одан кейін Тянь-Шань тауларына орын ауыстыратын. Жетісуда қола дәуірінің бірнеше қоныстары қазылған. Бұл балшық қоспасымен тастан жасалған жердегі қабырғалар тереңдігі 1-2 м шым үйлер және жер кепелері. Осындай қазбаларды Түрген шатқалындағы Асы жерінде (XII –X ғ.ғ.) және Көксу өзенінің бойындағы (X – IX ғ.ғ. Құйған және Талапты қоныстар).   Жетісудағы ерте темір дәуіріндегі жүйенің іздерімен ең ірі қоныс Шарын-Сары-Тоғай өзенінің бойында орналасқан. Оның ұзындығы екі метрден астам. Сыртқы көріністе шойын қазанның, ыдыстар, құмыраның, сонымен қатар еңбектің тас құралдары суреттелген.

Жетісу территориясындағы петроглифтері  Тамғалы асқан құнды адамзат мұрасы ретінде ЮНЕСКО тізіміне енгізілді.

Тамғалы шатқалы Алматы қаласынан солтүстік-батысқа қарай 180 шақырым жердегі түрлі жануарларды, құдайларды суреттейтін  4500 петроглифтерімен ежелгі орны орналасады. 

Шатқал б. э.д. XIV-XIII ғ.ғ. құрылған ежелгі түрік және Сақты қола дәуірінің петроглифтерін ұсынады.    Суреттер шыңдардың бетінде орналасқандықтан бірден оңай оларды көруге болады.

Ежелгі суретшілер түрлі жауралардың, аңды аңлау көрініс, мифологиялық сюжеттерді суреттеген болатын.  Петроглифтер маңызды ақпаратты жеткізу үшін қызмет етті. Бұл өзіндік белгілі жүйе болды. Салатын орындар сакралды болып есептелді. Бұл ескерткіштер ашық аспанның астында орналасты. 

Алматы –Талдықорған 110 км созылған жол Қербұлак ауылына дейін 13 км қашықтықта Тамғалытас (Жазылған тастар) шатқалы Іле өзенімен қиылысқан жолда орналасты. Бұл жерде будда құдайлардың бейнелері бейнеленген тастарды көруге болады. Бұл мекенге буддизмді миссионерлер әкелген еді. Шатқалдың шыңында қызыл тас укесегі биіктігі оның екі этажды үймен тең. Онда үш түрлі фигуралар: діни орналасқан, йогтармен тең төрт қолды Будда суреттелген. Будда жақтарында оның айналатын тағы екі құдайдың бейнесі беріледі. Үш басты құдайдың шығысында вертикальды кесегеде айдаһарлар ханы бейнеленген.

Ойжайлау шатқалы 15-20 км солтүстігінде Қордай орында Кіндіктас тауларында Отар бекетінен батысқа қарай 40 км жерде орналасқан.  Ол теңізден 1200 км биіктіктегі кішкене шектелген шоқылар таулы аймақты ұсынады. Ежелгі өзендермен, далаларымен қиылысады.  Сол жағалаудағы солтүстік-батыс бөлігіндегі шатқалдарда, шыңдарда петроглиф тер қашалған.  Түрік уақытының композициясы шығыста қарай 50- 70 метр.  Бұнда екі салт аттылар бейнесі суреттеледі.

Ешкіөлмес жотасы Жетісу Алатауының батыс бөлігі. Бағыттың ені 30 км және Талдықорған қаласынан 30 км қашықтықта созылған.

Жотаның солтүстік жағынан жазық далаға көтеріліп, оңтүстік жағынан Жетісу-Көксу сулы өзендердің бір саласына құяды. Теңіз деңгейінен тереңдігі 1300 м. құрайды.

Ешкіөлмес жотасы және оң жағалуы Көксу өзенінің арасындағы жолында көптеген қола дәуірінен орта ғасыр дәуіріне дейінгі археологиялық ескерткіштер қоныс ежелден мекендегенін хабарлайды.

Ерте темір дәуірінің қабірлері 

Осы уақытта Жетісу аймағында сақ тайпалары қоныстанған еді. Көптеген сақ-көшпенділер қорғандары өзінің мөлшерімен таң қалдырады:  диаметрі шамамен 100 метр. Үлкен қорғандарды патшалық деп аталады. Көбі ежелден ұрланған болатын. Ыстық көл қаласының жанында белгілі қорғандар сақталып, жерленген ұлдар және бірнеше жүз алтын бұйымдар табылған.

Бесшатыр қызықты қорғандары Алтын-Емел ұлттық саябағында бір жерде 31 қорған орналасқан. Ең үлкені -  диаметрі 108 м, биіктігі 17 м. Қорғандар вертикалды және горизанталды орнатылған жеті тасты топтарымен шектелген.

Қазақстан және Жетісудың ортағасырлы қалалар 

Тараз, Түркістан, Отрар ежелгі қалаларына соғатын Ұлы жібек жолы бойынша саяхат қызықты болып келеді. Жетісуда ең ірі Қоялық қаласының қалдықтары (қазіргі Қойлық ауылы) сақталған. Қаланың құрылыс қалдықтары биіктігі 5-тен 10 м дейін және периметр бойынша бірнеше километрге дейін жетеді. Шығыс Жетісудың қаласының жоспарлануы Батыстан ерекшеленеді.  Шығыс Жетісу қалашықтарында қамалдар жоқ, болса да мөлшерімен кіші болады. VII ғасырдан бастап Жетісу қалалары салына басталып, олардың көбі X ғасырдан XIII ғасырға дейін салынды.  Ортағасырлық қалалар керуен жолдарының бойында пайда болған. Бүгінгі күнге дейін Ұлы Жібек жолының бөліктері сақталды. Мысалы, Тараз қаласынан Құлан ауылына дейін, одан кейін Шу өзенінен Шу даласына дейін созылады. Шу өзенінің даласынан шығыс Жетісуға Қастек асуы арқылы жоғарыда орналасқан Қастек қалашығына дейін созылады.

«Медеу» стадионы

Медеу –  Алматыдан 15 км орналасқан бейнелі шатқалы. Сұлу табиғаттан басқа – ең үлкен жоғарытаулы мұз айдыны Медеуді – қаланы селден қорғайтын инженер өнерінің шедеврі Бөгетін көріге болады.  Бөгет коллекторының көлемі - 6 000 000 су кубометрі.

Мұз айдынының 1972 жылы 1691,2 биіктікте бүкіл әлемге “сырғанау спортының рекордтарының жиынтығы” деп атайды. Медеу шатқалының жақсы климаты, сәулелі радиация деңгейі, атмосфералық қысым, желсіз, таза мұзды өзен барлық әлемнің туристтерін қызықтырады.  Қазақстан мәдениеті және тарихи мемлекеттік ескерткіштер тізіміне енгізілді.

"Алтын-Емел" Ұлттық паркі 

Алматы қаласынан 300 км жердегі жабайы табиғатты сүйетіндерге жер үстіндегі жұмақ ашылып – оң жағалаудағы Іле өзенімен Қапшағай суқоймасынан жоғары орналасқан "Алтын-Емел" ұлттық паркі. Бұл мекен бай және ежелгі тарихымен, сақ мәдениетінің ескерткіштерімен құпиялы болып келеді.  Саябақтың аймағында ежелгі керуен жолдары өтіп, қазақ хандарының орындары,  Бесшатыр моласы  (б.э.д. 3-4 ғасырда), ежелгі таулы суреттері, әуенді фонтаны, Қалқанның Үлкен және Кіші таулары, Қаратау және Ақтау  тауларының айлы ландшафтары бар “Шолақ” тауы орналасқан.

Белгілі “Әуенді бархан” құмды тауының биіктігі 120 метр және шамамен 3 км ұзындығы саябақтың бір бұрышында өзеннен бірнеше километрде немесе Үлкен және Кіші Қалқан таулары арасында орналасады.  Бұл құмды тау ұсақ таза құмнан, желі болғанда тау “ән” салып, даусы бірнеше километрге жетеді және органның даусын еске түсіреді.

Әуенді барханды барып, үш биіктіктің біріне көтерілгенді жақсы көретін туристтер Іле Алатауының жотасы көрінісін көре алады.  Егер тау дыбыс білдірмесе, келушілер “дыбыс шығаратын”. Ол үшін таудың бағытымен жүгіру қажет. Аяқ астындағы құмды қозғалтып, гуілдеу жүреді.  Кейде бархан дыбыстарды білдіруден басқа жерсілкініс әсерін көрсетіп, дірілдейді. Әнші бархан Іле өзенінің құмынан пайда болды. Екі бағытта да өзенде көзге көрінбейтін Барханның өзіндік құйрықтары тартылуда. Үлкен және Кіші қалқанның бір-біріне желдің әсерінен құмның тас жоталарға соғылып, қоныстануына байланысты қалыптасады. Көптеген ғасырлар мен ғасырлар бойы қуатты құм тау көтерілді, ол шамамен 3-5 мың жыл бойы қозғалыссыз қалады. Барханның биіктігі сол аймаққа белгілі, әрдайым өзгеріп тұратын климатқа, сондай-ақ жауын-шашын мөлшеріне, Іле өзеніндегі су деңгейіне және су астындағы таулардың ағып кетуіне байланысты.

Аксу-Жабағылы

Ақсу-Жабағылы қорығы – ЮНЕСКО қорғауымен Орталық Азияда жалғыз қорық. 70 жылдан астам таулы ормандарда кесілуден, ал өсімдік әлемі өндіріс қалдықтарымен ластанбаған. Айнала көк шөпке толы. Грейг қызғалдағы Қорық символы ретінде таңдалған. Аксу арнасының табиғаты ерекше – алып арнаның ұзындығы 15 км және тереңдігі 500 м. Табиғатының байлығы және түрлі болуы шамамен 1200 өсімдіктер түрлері, 42 жануарлар түрлері, 238 құстар түрлерін қамтиды.

Түрген шатқалы  

"Түрген сарқырамасы" – Іле-Алатау ұлттық саябақтың құрамында сұлу шатқалында, Алматы облысының туристер баратын орындарының бірі.

Бағыт Алматы қаласының орталығында басталады. Жолы бұрын керуендердің өтетін жолдарында Еуропаға шығыстан – Қытайдан және Үндістаннан келетін болған.

Түрген шатқалында 7 сарқырама бар.  Адамдар көп баратыны: біріншісі “Аюлы” және екіншісі “Тескенсу”. Алғашқы сарқырама (биіктігі 30 метр) жасыл шыршалар және шыңдар арасындағы бейнелі орында орналасқан. Шатқалда шыңдар жерсілкініс кезінде бөлініп, мұзды кезеңге дейін іздерді сақтаған. “Аюлы” сарқырамасына баратын көпірден жоғары 300 метрде “сұлулық көз” мұзды бұлақты суымен бұлақ орналасқан.

Тескенсу сарқырамасы бұлақтан шамамен 2 сағаттық жерде орналасқан. Негізгі ағынның құлау биіктігі – 40 метрді , ал егер жалпы биіктікті санайтын болсақ – 74 метрді құрайды. Шатқал өзінің Шың-Түргендік жердегі шыршалы алаңды түкті құрайтын шыршаларымен белгілі.

Жамбыл мұражайы  

Алматыдан батысқа қарай Жамбыл ауылына дейін – 70 км қашықтықты құрайды. Бағыт Алматы-Ташкент жолымен өтеді. Ғасырлар бұрын Қытайдан жерорта теңізіне және Орта Азияға және қайтадан оралатын түйелер жүктерімен, кішкене қоңырауларымен сыңғырлап, белгілі “Ұлы Жібек жолымен” өтетін, қазір бұрынғы автобустар жедел өтеді.

Ұзынағаштан  56 километр жерде автомагистралдан оңтүстікке қарай Жамбыл ауылына жетеді. Жол таудың артында биіктікте сұрғылт граниттен жасалған ескерткіштен басталады.  XX ғасырдың 60 жылдарында Жетісудың болашақ губернаторы және орыс әскері подполковнигі Г.А. Колпаковтың жетекшілігімен қазақ әскерімен бірігіп, Ұзынағаштың астындағы Қоқанды хандығын талқандайды.  Тарихи жеңістің құрметіне орай алыстан көрінетін монумент салынды. Алматыдан 70 км қашықтықта жол сол бұрылады.   Алдарыңызда алмалы саябақтың үстінен сәулелі күмбез Жамбыл кесенесі көрінеді.  Теректермен отырғызылған ауылдың бас көшесі ақынның үй-мұражайына әкеледі. 12 бөлмеде экспозициялар орналасып, ғасырлы өмір сүрген халықтың ақынына арналып, оның биографиясымен шығармашылығын сипаттайды. Үй-мұражайдың әйнектерінен кесенеден кейін Майтөбе шоқысының төбесі көрінеді.

Осы жерде Жамбыл жазда күнді жайлауда демалуды жақсы көріп және оны осы жерде жаңа өлеңдерді тудыратын.

Жұлдыздай жарқ етіп...

1861 жылы көктемде қазақтың ағартушысы, географы және этнографы Шоқан Уалиханов, денсаулығына байланысты Санкт-Петербургтегі қызметін тастап, Жетісу еліне қайтып келеді.

Ол өмірінің соңы 1865 жылға дейін Алтын Емел жотасының жоғары таулары Майтөбенің баурайындағы Тезек сұлтанның ауылында тұрған.

Әйгілі ғалым Тезек сұлтан ауылынан алыс емес қыратында жерленген. 1881 ж. оның моласына тасты араб және орыс тілдерінде мәтін төсемнің үстіне жазылып, ал 1958 ж. Қазақстан үкіметі моласының жанында ескерткіш орналастырды. Сатылы постаменттің ортасында граниттен бес метрлі қоладан, қызыл әктастан «Шоқан Уалиханов 1835-1865» деген жазылым қойылды. Ескерткіштің оңтүстік-шығыс бөлігінде Алтын Емел жотасының қабырғасы тұр.

Алматыдан экскурсия бағыты Сары-Өзек станциясына дейін ( 160 км ), одан кейін шығыс бағытта 15 км-ге дейін жүріп, оңтүстікке бұрылу қажет. Алыс жол Май-Төбе өзенінің бойымен созылып, 10 км кейін таулы суреттермен шатқалға өтіп, 10 км кейін Шанханай ауылына әкеліп, одан 2 км (оңтүстік-шығысқа қарай) жерде ғалым ескерткіші көрінетін жол торабына әкеледі.  Ескерткіш – мүсінші Хәкімжан Наурызбаевтың жұмыстарының бірі. Шоқанның денесі қоладан құйылған. Ескерткіш өңделген қара габбродан жасалып, ескерткіштің сыртқы жағында Шоқан Уалихановтың суреттері және қазақ ұлттық оюлар қолданған.

2024 жылғы қаңтар-маусымға жалпы өңірлік өнім көлемі қолданыстағы бағамен 2406534,8 млн. теңгені құрады. 2023 жылғы қаңтар-маусымға салыстырғанда нақты ЖӨӨ 7,3% өсті. ЖӨӨ құрылымында тауарларды өндіру үлесі – 40,1%, қызметтер көрсету – 53,2% құрады.https://stat.gov.kz/region/almatyobl/

Тұтыну баға индексі 2024 жылдың қаңтар – қарашаға 2023 жылғы қаңтар-қарашамен салыстырғанда 106,2% құрады.

Азық-түлік тауарларының бағасы – 4,8%, азық – түлік емес тауарлардың – 6,3%, халыққа көрсетілетін ақылы қызметтердің бағасы – 9,5% өсті.

2023 жылдың қаңтар-қарашамен салыстырғанда 2024 жылдың қаңтар–қарашада өндіруші кәсіпорындардың өнеркәсіп өнімдерінің бағалары 6,6% ұлғайды.

2024 жылғы қаңтар-қарашадағы бөлшек сауда көлемі 597740,8 млн.теңгені құрады немесе 2023 жылдың сәйкес кезеңімен салыстырғанда 103% құрады.

2024 жылғы қаңтар-қарашадағы көтерме сауда көлемі 943944,5 млн. теңгені құрады немесе 2023 жылдың сәйкес кезеңімен салыстырғанда 120,3% құрады.

Алдын ала деректер бойынша 2024 жылғы қаңтар-қазандағы ЕАЭО елдерімен өзара сауда 824,5 млн. АҚШ долларын құрап, 2023 жылғы қаңтар-қазанмен салыстырғанда 3% азайды, оның ішінде экспорт – 284,3 млн. АҚШ долларын (0,5% азайды ), импорт – 540,2 млн. АҚШ долларын құрады (4,3% азайды).
+ Аудандар мен облыстық маңыздағы қалалар №АтауыХалқы,
(адам. 2022 ж.)2022 жылғы 1 қазанға Қазақстан Республикасы халқының облыстары, қалалары, аудандары, аудан орталықтары және кенттері бөлінісіндегі халық саны алаңы,
км2Әкімшілік орталығыХалқы,
(адам. 2022 ж.)Аудандар1Балқаш ауданы2890137400Бақанас62392Еңбекшіқазақ ауданы2836848300Есік412153Жамбыл ауданы16738019300Ұзынағаш475444Іле ауданы2645157800Өтеген батыр323185Қарасай ауданы3231512000Қаскелең818506Кеген ауданы28433Кеген86287Райымбек ауданы2937714200Нарынқол6090 8Талғар ауданы2378693700Талғар647139Ұйғыр ауданы634988787Шонжы22328Облыстық маңыздағы қалалар10Қонаев қ.702173654,03Қонаев қ.54907

 Дереккөздер 

 Сыртқы сілтеме 
 Алматы облысы  в Ашық Тізімдеме Жобасы (ODP)

Санат:Алматы облысы