Ежелгі Тараз ескерткіштері

«Ежелгі Тараз ескерткіштері»—  мемлекеттік тарихи-мәдени қорық-музейі Қазақстан Республикасы Үкіметінің 1998 жылғы 24 наурыздағы № 256 Қаулысына сәйкес құрылған. Музей ғимараты Тараз қаласы, Хасан Бектұрғанов көшесі, №3 үйде мемлекеттік қорғауға алынған 1900 жылы салынған сәулет өнері ескерткіші ғимаратында орналасқан (бұрынғы Офицерлер үйі). Қазақстан Республикасы Мәдениет және ақпарат министрлігінің «Ежелгі Тараз ескерткіштері» мемлекеттік тарихи-мәдени музей-қорығы республикалық мемлекеттік қазыналық кәсіпорны (бұдан әрі-Кәсіпорын) жедел басқару құқығығындағы мемлекеттік кәсіпорынның ұйымдық-құқықтық нысанындағы заңды тұлға болып табылады. Қазақстан Республикасы Мәдениет және спорт министрінің 2020 жылғы 14 сәуірдегі Республикалық маңызы бар тарих және мәдениет ескерткіштерінің мемлекеттік тізімін бекіту туралы № 88 бұйрығына сәйкес Жамбыл облысы аумағында орналасқан 30 (отыз), оның ішінде 5 (бес) ЮНЕСКО-ның дүниежүзілік мұралар тізіміне енгізіліген  республикалық маңызы бар тарих және мәдениет ескерткіштерін зерделеу, қорғау және сақтау, түпнұсқалы музей коллекциялары негізінде көркем және ғылыми экспозицияларды жасау және оларды көпшілікке тарату болып табылады. Музейдің қарқынды жұмыстарының нәтижесінде ICOM Халықаралық музейлер одағының шешімімен 2015 жылы «Жыл музейі» деген атаққа ие болды.

 Қызмет түрлері 
 Кәсіпорын аумағында орналасқан тарихи-мәдени мұра объектілерін, мәдени құндылықтарды анықтау, зерделеу, есепке алу-сақтау, қалпына келтіру, археологиялық зерттеу, қорғау, сақтау және пайдалану жұмыстарын жүргізу;
 Мәдениет, тарихи-мәдени мұра объектілерін қорғау және пайдалану саласындағы ғылыми-зерттеу, ғылыми-қор, ғылыми-әдістемелік, мәдени білім беру қызметі;
 Музейлік маңызы бар заттарды жинау мақсатында археологиялық және этнографиялық экспедициялар, ғылыми іссапарлар ұйымдастыру және өткізу;
 Тарихи-мәдени мұра объектілерін қорғау және пайдалану мәселелері бойынша ғылыми және ғылыми-практикалық конференциялар, семинарлар өткізу және оларға қатысу;
 Тақырыптық-экспозициялық жоспарларды әзірлеу, музей-экспозициялары мен көрмелерін жобалау және құру;
 Тарихи-мәдени мұраны сақтау, насихаттау және көпшілікке таныту мәселелері бойынша шығармашылық одақтармен, үкіметтік емес және коммерциялық емес ұйымдармен ынтымақтастық орнату.

 Музей-қорықтың құрылу тарихы 
Қазақстан Республикасы Білім, мәдениет және денсаулық сақтау министрлігінің «Ежелгі Тараз ескерткіштері» тарихи-мәдени қорық-музейі ММ республикалық бюджет қаражаты есебінен қаржыландыра отырып, Қазақстан Республикасының Үкіметінің 1998 жылғы 24 наурыздағы № 256 Қаулысына сәйкес құрылған.

«Қазақстан Республикасы Мәдениет және спорт министрлігінің республикалық мемлекеттік мекемелерін қайта ұйымдастыру туралы» Қазақстан Республикасы Үкіметінің 2015 жылғы 24 шілдедегі № 585 қаулысымен және ҚР Мәдениет және спорт министрлігінің 2015 жылғы 1 қыркүйектегі № 09-02-22/7229//585-1 ұсынысы негізінде кәсіпорын «Ежелгі Тараз ескерткіштері» мемлекеттік тарихи-мәдени қорық-мұражайы республикалық мемлекеттік қазыналық кәсіпорны болып қайта ұйымдастырылды (ҚР Қаржы министрлігінің Мемлекеттік мүлік және жекешелендіру комитеті Төрағасының 2015 жылғы 1 қыркүйек № 1190 бұйрығы).

ҚР Қаржы министрлігі Мемлекеттік мүлік және жекешелендіру комитеті Төрағасының 2021 жылғы 29 желтоқсандағы № 879 бұйрығымен кәсіпорынның атауы мен қайта тіркелуі өзгертілген Жарғы бекітілді. Бұйрыққа сәйкес «Ежелгі Тараз ескерткіштері» мемлекеттік тарихи-мәдени қорық-мұражайы республикалық мемлекеттік қазыналық кәсіпорнының мемлекеттік тілдегі атауы Қазақстан Республикасы Мәдениет және спорт министрлігі Мәдениет комитетінің «Ежелі Тараз ескерткіштері» мемлекеттік тарихи-мәдени музей-қорығы» республикалық мемлекеттік қазыналық кәсіпорны болып өзгертілді. Орыс тілінде Республиканское государственное казенное предприятие «Государственный историко-культурный музей-заповедник «Ежелгі Тараз ескерткіштері» Комитета культуры Министерства культуры и спорта Республики Казахстан.

«Ежелі Тараз ескерткіш» музей-қорығының қарамағында тас дәуірінен бастап бүгінгі күнге дейінгі әртүрлі тарихи кезеңдерді қамтитын Республикалық маңызы бар 30 ескерткіш (12 қала құрылысы және сәулет, 15 археология, 1 ансамбль, 2 монументалды) орналасқан. Ескерткіштер Жамбыл облысының аумағында (20 нысан) және Тараз қаласының шегінде (10 нысан) орналасқан.

2014 жылдан бастап «Ұлы Жібек жолы: Чаньань-Тянь-Шань дәлізінің маршруттық жүйесі» ретінде ЮНЕСКО-ның Бүкіләлемдік мұра тізіміне ортағасырлық бес ірі қала – Ақтөбе, Құлан, Өрнек, Костөбе, Ақыртас сәулет-археологиялық кешені енгізілген.

Музей-қорық қызметінің мақсаты: оның құрамына кіретін тарихи-мәдени мұра объектілерін және олармен байланысты аумақтарды анықтау, зерделеу, қорғау және сақтау, түпнұсқалы музей коллекциялары негізінде көркем және ғылыми экспозицияларды жасау және оларды көпшілікке тарату болып табылады. Қарахан және Дәуітбек, Айша бибі және Бабаджа Хатун кесенесі сияқты тарихи-мәдени нысандар; ортағасырлық қалашықтар: Тараз, Құлан, Мерке, Ақтөбе, Ақыртас кешені, архитектуралық ескерткіштер: Қарақожа мешіті, Абдулла Ишан мешіті, Жүнісбай (Әулие-ата) мешіті, Қали Жүніс моншасы және т. б. өңірлік және халықаралық туристік маршруттар тізіміне енгізілген. 2018 жылы Ақыртас кешені мен Айша бибі кесенесі Дүниежүзілік тізімге ерекше туристердің тартымды нысандарының бірі ретінде толықтырылды. 

Осылайша, «Ежелі Тараз ескерткіші» музей-қорығының тарихи-мәдени объектілері қазіргі уақытта елдің мәдени туризмін дамытудың стратегиялық маңызды объектілерінің бірі болып табылады және «Қазақстанның киелі жерлерінің географиясы» ауқымды арнайы жобасына кіреді.

2011 жылдан бастап Тараз қалашығының аумағында археологиялық және ғылыми-зерттеу жұмыстары басталды, нәтижесінде 2015 жылы «Көне Тараз» ашық аспан астындағы археологиялық саябағы ашылды. «Көне Тараз» археологиялық саябағының аумағы 4,07 га құрайды, бөлінген учаскені 2 га қамтиды, оның аумағында жүргізілген кешенді археологиялық жұмыстардың нәтижесінде 2011 жылдан 2017 жылға дейін ортағасырлық Тараздың орталық бөлігінің тұтас қала құрылысы құрылымы ашылды. 2015–2017 жылдардағы археологиялық қазбалардың үстінде аспалы құрылыстар салынды. Археологиялық саябақтың аумағында ортағасырлық археологиялық құрылымдардың үстінде орналасқан экскурсиялық жаяу көпірлер салынды, бұл келушілерге негізгі археологиялық орындарға шолу жасауға мүмкіндік береді.

2020–2021 жылдары Ақыртас кешенінің аумағында «Қазқайтажаңғырту» мекемесінің Тараз филиалының мамандары сарай бекінісінің ішкі бөлігін қалпына келтіру-консервациялау жұмыстарын жалғастырды. 2020–2021 жылдары  «Қазархеология» ЖШС мамандары Ақтөбе (төрткүл) қалашығында ғылыми-реставрациялау жұмыстарын жүргізді. Қазіргі уақытта ҚазҚСҒЗИ ЖШС мамандары Құлан (цитадель) қалашығындағы аспалы құрылысты қайта жаңартуда. Музей-қорық қызметкерлері тарих және мәдениет ескерткіштерінің техникалық жай-күйін тексеру мақсатында жылына 2 рет мониторинг және археологиялық және консервациялық жұмыстарды жүргізеді.

 Ескерткіштер тізімі 
Қазақстан Республикасы Мәдениет және ақпарат министрлігі Мәдениет комитетінің «Ежелгі Тараз ескерткіштері» мемлекеттік тарихи-мәдени музей-қорығы» РМҚК-на қарасты республикалық маңызы бар ескерткіштердің тізімі:
Жамбыл облысы1.Тараз  қалашығы, I–ХIХ ғасырларархеологияТараз  қаласы, Ташкент көшесі 22.Талас  өзенінен өтетін ортағасырлық көпірдің қирандылары, XIII ғасырархеологияТараз  қаласының оңтүстік-шығыс шетінде, Талас өзенінің оң жағалауы, Тектұрмас  кесенесінің маңы3.Қали  Жүніс моншасы, сәулетшісі белгісіз, XX ғасырдың басы.қала  құрылысы және сәулетТараз  қаласы, Байзақ батыр көшесі, 384.Қарахан  кесенесі, сәулетшісі белгісіз, XI–ХІІ ғасырларқала  құрылысы және сәулетТараз  қаласы, Төле би және Байзақ батыр көшелерінің қиылысы5.Тектұрмас  кесенісі, сәулетшісі белгісіз, X-XIV ғасырларқала  құрылысы және сәулетТараз  қаласының оңтүстік-шығыс шеті, Талас өзенінің оң жағалауы, Тектұрмас тауының  шыңында6.Дәуітбек  (Шамансұр) кесенесі, сәулетшісі белгісіз, XIII ғ.қала  құрылысы және сәулетТараз  қаласы, Карахан көшесі, 17.Әбдіқадір  мешіті, сәулетшісі белгісіз, XХ ғасырдың басы.қала  құрылысы және сәулетТараз  қаласы, Абай көшесі, 5, Көшеней көшесінің қиылысы8.Жүнісбай  мешіті, сәулетшісі,    1906–1913  жылдар.қала  құрылысы және сәулетТараз  қаласы, Адамбаев көшесі, 24, Қылышбай ақын көшесінің қиылысы9.Нәметбай  мешіті, сәулетшісі,    1887–1897  жылдар.қала  құрылысы және сәулетТараз  қаласы, Ташкент көшесі, 21, Байзақ батыр көшесінің қиылысы10.Жамбыл  Жабаевтың ескерткіші, мүсіншісі Х. Наурызбаев, сәулетшісі В.В. Сашенко, 1961  жыл.монументтік  өнер құрылысыТараз  қаласы, Абай көшесі, Жамбыл облысы әкімдігі ғимаратының алдындағы алаң11.Төменгі  Барысхан қалашығы, VI-XII ғасырларархеологияБайзақ  ауданының Талас ауылынан оңтүстік-шығысқа қарай 1,5 км., Талас өзенінің оң жағалауында,  Тараз-Алматы жолынан солтүстікке қарай 0,5 км.12.Түймекент  қалашығы, VI–XII ғасырларархеологияБайзақ  ауданының Түймекент ауылынан оңтүстік-шығыс шеті, Талас өзенінің оң  жағалауында13.Оххум  қалашығы, VI–XII ғасырларархеологияБайзақ  ауданының Тегістік ауылынан солтүстік-батысқа қарай 13 км, Тегістік-Бостандық  тас жолының сол жағынан 300 метр қашықтықта орналасқан14.Айша  Бибі кесенесі, сәулетшісі белгісіз, XI–XII ғасырларқала  құрылысы және сәулетЖамбыл  ауданының Айшабибі ауылының орталығы15.Бабаджа  Хатун кесенесі, сәулетшісі белгісіз, XІ–XIІ ғасырларқала  құрылысы және сәулетЖамбыл  ауданының Айшабибі ауылының орталығы16.Ақыртас  сәулет-археологиялық кешені, VIII–XIV ғасырларансамбльдер  мен кешендерЖамбыл  ауданының Ақшолақ станциясынан оңтүстікке қарай 6 км, Қырғыз Алатауы етегінде17.Жалпақтөбе  (Жікіл) қалашығы, VI–XII ғасырларархеологияЖамбыл  ауданының Жалпақтөбе ауылы18.Берікқара  қорымы, б.з.д. ІІ ғасыры - б.з. IV ғасыры.археологияЖуалы  ауданының Қарабастау ауылынан оңтүстікке қарай 3 км19.Меркі  қалашығы, VII–XIII ғасырларархеологияМерке  ауданы Мерке ауылының батыс шеті20.Жазылбек  Қуанышбаевтың ескерткіші, мүсінші Б. Түлеков, сәулетші Т. Басенов, 1962 жыл.монументтік  өнер құрылысыМойынқұм  ауданының Бірлік ауылы, әкімдік ғимаратының алды21.Шоқай  Датқа кесенесі, сәулетшісі белгісіз, XVIII ғ.қала  құрылысы және сәулетСарысу  ауданының Саудакент ауылынан шығыс шеті, ескі зират22.Ақкөл  тұрағы, Палеолит дәуірі, шелль-ашель мәдениеті.археологияТалас  ауданының Ақкөл ауылынан батысқа қарай 13 км, Ақкөл көлінен солтүстікке қарай  8 км23.Бөріқазған  тұрағы, төменгі палеолит.археологияТалас  ауданының Қызылаут ауылынан оңтүстік-шығысқа қарай 8 км, Қаратау қаласынан  солтүстік-шығысқа қарай 38 км24.Тәңірқазған  тұрағы, төменгі палеолит.археологияТалас  ауданының Қызылаут ауылынан оңтүстік-шығысқа қарай 10 км, Қаратау қаласынан  солтүстік-шығысқа қарай 34 км, Көктал өзенінің шығысқа қарай 13–15 км25.Қарақожа  мешіті, сәулетшісі белгісіз, ХХ ғасырдың басы, 1909 жыл.қала  құрылысы және сәулетТалас  ауданының Сейілбек ауылынан шығыс шеті26.Абдулла  Ишан мешіті, сәулетшісі белгісіз, ХХ ғасырдың басы, 1900 жыл.қала  құрылысы және сәулетТалас  ауданының Үшарал ауылы, Ештайбек көшесі, 727.Құлан  қалашығы,VI ғасыр - XIII ғасырдың басы.археологияТұрар  Рысқұлов ауданы Құлан ауылының шығыс және солтүстік-шығыс шеті28.Ақтөбе  қалашығы,VI–XIII ғасырларархеологияШу  ауданының Ақсу ауылынан оңтүстік-шығысқа қарай 3 км., Ақсу өзенінің екі  жағалауында29.Өрнек  қалашығы, VIII–XII ғасырларархеологияТ.  Рысқұлов ауданының Өрнек ауылынан оңтүстікке қарай 6 км30.Қостөбе  қалашығы, VI–XII ғасырларархеологияБайзақ  ауданы Сарыкемер ауылының шығысындаБарлығы: 30 тарих  және мәдениет ескерткіштері

(12 - қала құрылысы және сәулет, 15 - археология, 2 - монументтік өнер  құрылысы, 1 - ансамбльдер мен кешендер)

Санат:Қазақстан қорықтары
Санат:Қазақстан мұражайлары