Қазақстан Конституциялық Соты

Қазақстан Республикасының Конституциялық Соты — Қазақстанның сот жүйесіне кірмейтін, Қазақстан Республикасы Конституциясының үстемдігін қамтамасыз ететін мемлекеттік орган.Қазақстан Республикасының Конституциялық Соты туралы

 Тарихы 
Қазақстанда конституциялық бақылау институтын құру 1989 жылы Қазақ КСР Конституциясына Конституциялық қадағалау комитетінің құрылуын көздейтін толықтыру енгізумен байланысты, алайда ақыр аяғында бұл комитет құрылмады.Қазақстан Республикасында конституциялық бақылаудың қалыптасу тарихы мен дамуы

Кейінірек «Қазақстан Республикасының мемлекеттік тәуелсіздігі туралы» 1991 жылғы 16 желтоқсандағы Қазақстан Республикасының Конституциялық заңында Конституцияны сот арқылы қорғайтын жоғары орган Қазақстан Республикасының Конституциялық Соты болып табылады деп белгіленді. Қазақстанда Конституциялық сот 1992 жылы 6 маусымда қабылданған "Қазақстан Республикасының Конституциялық соты туралы" заңы негізінде құрылды. Бұл органды Республика Жоғарғы Кеңесі 1992 жылғы 2 шілдеде сайлап, ол 1995 жылғы қазанға дейін конституциялық бақылауды жүзеге асырды. Оған 11 адам: төраға мен он судья кірді. Конституциялық соттың алғашқы және жалғыз төрағасы Мұрат Баймаханов болды.

1995 жылы наурызда Конституциялық сот сол кездері парламент рөлін атқарған Жоғарғы кеңес сайлауын заңсыз деп танып, Жоғарғы кеңес таратылды. Сол жылы тамыз айында жаңа Конституция қабылданып, Конституциялық кеңес құрылды. Соған сәйкес Конституциялық сот жұмысы тоқтады."Демократиялық институт": Конституциялық сотты не үшін қайтару қажет? 1995 жылғы Конституцияның негізінде Конституциялық Кеңес 1996 жылғы ақпанда құрылды.

2022 жылы 5 маусымда жалпыұлттық референдум өтіп, Конституцияға өзгерістер мен түзетулер енгізілді. Конституциялық соттың құрылуы да сол кездегі түзетулердің бір бөлігі болды. Соған орай 2023 жылы 1 қаңтарда Конституциялық сот жұмысын бастады.Конституциялық сот жұмысын бастады

 Мәртебесі 
Конституциялық Сот өз өкілеттіктерін жүзеге асыру кезінде дербес және азаматтардан, ұйымдардан, мемлекеттік органдардан, лауазымды адамдардан тәуелсіз, Қазақстан Республикасының Конституциясын және осы Конституциялық заңды басшылыққа алады, соттардың немесе басқа да мемлекеттік органдардың құзыретіне кіретін барлық жағдайларда өзге мәселелерді анықтаудан, зерттеуден және тексеруден қалыс қалады.

 Соттың құрамы және оны құру тәртібі 
 Конституциялық Сот Төрағаны және оның орынбасарын қоса алғанда, он бір судьядан тұрады.
 Конституциялық Соттың Төрағасын лауазымға Қазақстан Республикасының Президенті Қазақстан Республикасы Парламенті Сенатының келісімімен тағайындайды.
 Қазақстан Республикасының Президенті Конституциялық Сот Төрағасының орынбасарын Конституциялық Сот Төрағасының ұсынуымен Конституциялық Сот судьяларының арасынан тағайындайды.
 Конституциялық Соттың төрт судьясын Қазақстан Республикасының Президенті лауазымға тағайындайды, Конституциялық Соттың үш-үш судьясын Қазақстан Республикасы Парламенті Палаталары төрағаларының ұсынуымен Қазақстан Республикасы Парламентінің Сенаты мен Мәжілісі тағайындайды.

 Өкілеттік мерзімі 
 Конституциялық Сот Төрағасы мен судьяларының өкілеттігі 8 жылға созылады. Бір адам Конституциялық Соттың судьясы болып бір реттен артық тағайындала алмайды.
 Өз өкілеттіктері тоқтатылған жағдайда Конституциялық Соттың Төрағасы мен судьялары Қазақстан Республикасының Конституциясында және осы Конституциялық заңда белгіленген тәртіппен ауыстырылады.

 Соттың құзыреті 
 Қазақстан Республикасы Конституциясының 72-бабы 1-тармағының 1) тармақшасына сәйкес Конституциялық Сот дау туған жағдайда:
 Қазақстан Республикасы Президентiнің сайлауын;
 Қазақстан Республикасы Парламенті депутаттарының сайлауын;
 республикалық референдумды өткізудің дұрыстығы туралы мәселенi шешедi.
 Қазақстан Республикасы Конституциясының 72-бабы 1-тармағының 2), 2-1) және 3) тармақшаларына сәйкес Конституциялық Сот:
 Қазақстан Республикасының Президенті қол қойғанға дейін Қазақстан Республикасының Парламенті қабылдаған заңдардың;
 Қазақстан Республикасының Парламенті және оның Палаталары қабылдаған қаулылардың;
 ратификацияланғанға дейін Қазақстан Республикасы халықаралық шарттарының Қазақстан Республикасының Конституциясына сәйкестігін қарайды.
 Қазақстан Республикасы Конституциясының 72-бабы 1-тармағының 4) және 5) тармақшаларына сәйкес Конституциялық Сот:
 Қазақстан Республикасы Конституциясының нормаларына ресми түсiндiрме;
 тиiсiнше, Қазақстан Республикасының Парламенті Қазақстан Республикасының Президентiн лауазымынан мерзiмiнен бұрын босату туралы шешiм, Қазақстан Республикасының Президентiн лауазымынан кетiру туралы түпкiлiктi шешiм қабылдағанға дейiн – белгiленген конституциялық рәсiмдердiң сақталуы туралы қорытынды бередi.
 Конституциялық Сот:
 Қазақстан Республикасы Конституциясының 53-бабының 6) тармақшасына сәйкес конституциялық iс жүргiзу практикасын жинақтап қорыту нәтижелерi бойынша жыл сайын Қазақстан Республикасының Парламентіне Қазақстан Республикасындағы конституциялық заңдылықтың жай-күйі туралы жолдау жiбередi;
 Қазақстан Республикасы Конституциясының 72-бабының 2-тармағына сәйкес Қазақстан Республикасы Конституциясының 44-бабының 10-1) тармақшасында көзделген жағдайларда – Қазақстан Республикасы Президентінің жолданымдарын, сондай-ақ Қазақстан Республикасы Конституциясының 78-бабында көзделген жағдайларда соттардың жолданымдарын қарайды;
 Қазақстан Республикасы Конституциясының 72-бабының 3-тармағына сәйкес азаматтардың жолданымдары бойынша Қазақстан Республикасының Конституциясында бекітілген олардың құқықтары мен бостандықтарын тікелей қозғайтын Қазақстан Республикасының нормативтік құқықтық актілерінің Қазақстан Республикасының Конституциясына сәйкестігін қарайды;
 Қазақстан Республикасы Конституциясының 72-бабының 4-тармағына сәйкес Қазақстан Республикасы Бас Прокурорының жолданымдарын қарайды.
 Қазақстан Республикасы Конституциясының 72-бабының 5-тармағына сәйкес Қазақстан Республикасындағы Адам құқықтары жөніндегі уәкілдің жолданымдарын қарайды.
 Конституциялық Сот тек қана құқық мәселелерін шешеді және жүгінуге себеп болған нақты мән-жайларға баға бермейді.

 Төрағалар тізімі 
 № Суреті Аты-жөні Басқарған уақыты 
Қазақстан Республикасының Конституциялық Соты (1992–1995) 1  99px  Мұрат Баймақанов  2 шілде 1992  19 қазан 1995Қазақстан Республикасының Конституциялық Сотының төрағасы М.Т.Баймахановтың қызметiнен босатылуы туралы 
Қазақстан Республикасының Конституциялық Кеңесі (1995–2022) 1  99px  Юрий Ким  24 қаңтар 1996  15 қараша 2000Конституциялық Кеңестің экс-мүшелері 2  99px  Юрий Хитрин  21 желтоқсан 2000  15 маусым 2004 3  99px  Игорь Рогов  15 маусым 2004  11 желтоқсан 2017 4  99px  Қайрат Мәми  11 желтоқсан 2017  31 желтоқсан 2022 
Қазақстан Республикасының Конституциялық Соты (2022–) 1  99px  Эльвира Азимова  1 қаңтар 2023  —

 Судьяларының тізімі 
 Реті  Аты-жөні  Тағайындалған уақыты  Тағайындаған билік органы  Лауазымы 1  Эльвира Азимова  1 қаңтар 2023  Президент  Конституциялық сот төрағасы 2  Бақыт Нұрмұханов  1 қаңтар 2023  Президент  Конституциялық сот судьясы 10 қаңтар 2023  Конституциялық сот төрағасының орынбасары 3  Асан Ескендіров  1 қаңтар 2023  Сенат  Конституциялық сот судьясы  4  Қайрат Жақыпбаев  1 қаңтар 2023  Президент  Конституциялық сот судьясы 5  Айжан Жатқанбаева  1 қаңтар 2023  Президент  Конституциялық сот судьясы 6  Айгүл Қыдырбаева  1 қаңтар 2023  Сенат  Конституциялық сот судьясы 7  Қанат Мусин  1 қаңтар 2023  Мәжіліс  Конституциялық сот судьясы 8  Еркін Оңғарбаев  1 қаңтар 2023  Мәжіліс  Конституциялық сот судьясы 9  Роман Подопригора  1 қаңтар 2023  Президент  Конституциялық сот судьясы 10  Сергей Ударцев  1 қаңтар 2023  Мәжіліс  Конституциялық сот судьясы (1992 — 1995, 2023 — )

 Бұрынғы судьяларының тізімі
 Аты-жөні  Судья/мүше болған уақыты  Лауазымы Мұрат Баймақанов  1992 — 1995  Конституциялық сот төрағасыВ тени конституционного правосудия Игорь Рогов  1992 — 1995   Конституциялық сот төрағасының орынбасары 2004 — 2017  Конституциялық кеңес төрағасы Аманжол Нұрмағамбетов  1992 — 1995  Конституциялық соттың судья-хатшысы 2005 — 2017  Конституциялық кеңес мүшесі Георгий Ким  1992 — 1995  Конституциялық сот судьясы Сабыр Қасымов  1992 — 1995  Конституциялық сот судьясы Людмила Башаримова  1992 — 1995  Конституциялық сот судьясы Кеңес Жалмұханбетов  1992 — 1995  Конституциялық сот судьясыҚазақстан Республикасы Конституциялық Сотының судьялары туралы Жолымбет Бәйiшев  1992 — 1995  Конституциялық сот судьясы Виктор Малиновский  1992 — 1995  Конституциялық сот судьясы 2007 — 2022  Конституциялық кеңес мүшесі Ордағали Ықсанов  1992 — 1995  Конституциялық сот судьясы 1996 — 1999  Конституциялық кеңес мүшесі Юрий Ким  1996 — 2000  Конституциялық кеңес төрағасы Салахиден Сәбикенов  1996 — 1998  Конституциялық кеңес мүшесі Владимир Мамонов  1996 — 1999  Конституциялық кеңес мүшесі Серік Темірболатов  1996 — 1999  Конституциялық кеңес мүшесі Николай Акуев  1996 — 2002  Конституциялық кеңес мүшесі Виталий Шопин  1996 — 2002  Конституциялық кеңес мүшесі Жұмабек Бұсырманов  1998 — 2002  Конституциялық кеңес мүшесі Анатолий Котов  1999 — 2005  Конституциялық кеңес мүшесі Амангелді Есенжанов  1999 — 2005  Конституциялық кеңес мүшесі Құрманбек Омарханов  1999 — 2005  Конституциялық кеңес мүшесі Юрий Хитрин  2000 — 2004  Конституциялық кеңес төрағасы Светлана Бычкова  2002 — 2007  Конституциялық кеңес мүшесі Қабылсаят Әбішев  2002 — 2008  Конституциялық кеңес мүшесі Қуаныш Балтабаев  2002 — 2008  Конституциялық кеңес мүшесі Николай Белоруков  2005 — 2017  Конституциялық кеңес мүшесі Үбайдолла Стамқұлов  2005 — 2017  Конституциялық кеңес мүшесі Анар Жайылғанова  2008 — 2016  Конституциялық кеңес мүшесі Ілияс Бақтыбаев  2008 — 2016  Конституциялық кеңес мүшесі Асхат Дауылбаев  2016 — 2022  Конституциялық кеңес мүшесі Үнзила Шапақ  2016 — 2022  Конституциялық кеңес мүшесі Қайрат Мәми  2017 — 2022  Конституциялық кеңес төрағасы Иоган Меркель  2017 — 2022  Конституциялық кеңес мүшесі Рахмет Мұқашев  2017 — 2022  Конституциялық кеңес мүшесі Әлібек Темірбеков  2017 — 2022  Конституциялық кеңес мүшесі Нұрсұлтан Назарбаев  2019 — 2022  Конституциялық кеңестің өмір бойғы мүшесі Ерлан Сәрсембаев  2023 — 2025  Конституциялық сот судьясы

 Дереккөздер 

Санат:Қазақстан Конституциялық Соты