Құрлық

Құрлық, материк, континент — жер қабығының дүниежүзілік мұхит деңгейінен көтеріңкі ірі бөлігі. Оның шеткі аймақтары мұхит деңгейінен төменде жатыр (қ. Құрлықтық беткей). Құрлықтың жалпы аумағы 149,1 млн. км² немесе жалпы жер шарының 29,2%-ын алады. Солтүстік жарты шардың 39%-ын, оңтүстік жарты шардың 19%-ын құрайды. Қазіргі геологиялық дәуірде ол 6 континенттен — Аустралия, Антарктида, Африка, Еуразия, Оңтүстік Америка және Солтүстік Америкадан тұрады. Құрлықтың 36%-ы таулы, 64%-ы жазық. Құрлық астындағы жер қабығының қалыңдығы 25-тен 75 км-ге дейін жетеді. Ішкі континенттік және шеткі континенттік құрылымдардан тұрады. Біріншісіне көне және жас платформаларда дамыған жазық өңірлер және геосинклиналдық қатпарлы облыстарда пайда болған таулы құрылымдар жатады. Екінші типтік құрылымдарға континенттердің су астындағы тегістелген жалғасы (қайраң, беткей), пассивті жиегі (атланттық) және кезектесе орналасқан қайраңдық, беткей, терең қазаншұңқырлар, шұңғымалар, мұхиттың қарқынды дамыған арал доғаларының (Тынық мұхиттың) шеткі аймақтары жатады. Құрлықтар ұзақ уақытты қамтитын эволюциялық дамудың нәтижесінде пайда болған гетерогенді дене саналады, ол фиксизм теориясы бойынша геосинклиналдардың дамуы барысында ертедегі ядролардың бірігіп ұлғаюы нәтижесінде пайда болған. Мобилизм теориясы бойынша, қазіргі құрлықтар бір уақыттарда бүтін болған Пангея континенті бөлшектеніп, алдымен Лавразияға және Гондванаға бөлінген. Құрлықтардың нобайы мұхиттардың ашылуынан және литосфералық плиталардың соқтығысуынан өзгеріп отырған.
 Құрлықтар саны 
<center>
{| class="wikitable" align="center"
! colspan="9" | Моделдер
|-
|style="background-color:#FFFFFF" colspan="9"|center|300px<center>Түрлі құрлықтарды көрсететін түспен кодталған карта. Ұқсас реңктері шоғырландырылған немесе кіші болуы мүмкін
|-
|7 құрлықThe World - Continents , Atlas of Canada"Continent". Encyclopædia Britannica. 2006. Chicago: Encyclopædia Britannica, Inc.World, National Geographic - Xpeditions Atlas.  2006. Washington, DC: National Geographic Society.The New Oxford Dictionary of English.  2001. New York: Oxford University Press."Continent ". MSN Encarta Online Encyclopedia 2006."Continent". McArthur, Tom, ed. 1992.  The Oxford Companion to the English Language. New York: Oxford University Press; p. 260.||<center>    Сол. Америка||<center>    Оң. Америка||<center>    Антарктика||<center>    Африка||<center>    Еуропа||<center>    Азия||<center>    Аустралия
|-
|6 құрлық"Continent".  The Columbia Encyclopedia. 2001. New York: Columbia University Press - Bartleby.||<center>    Сол. Америка ||<center>    Оң. Америка ||<center>    Антарктика||<center>    Африка||colspan="2" |<center>       Еуразия||<center>    Аустралия
|-
|6 құрлық||colspan="2"|<center>       Америка||<center>    Антарктика||<center>    Африка||<center>    Еуропа||<center>    Азия||<center>    Аустралия
|-
|5 құрлықOcéano Uno, Diccionario Enciclopédico y Atlas Mundial, "Continente", page 392, 1730. ISBN 84-494-0188-7Los Cinco Continentes (The Five Continents), Planeta-De Agostini Editions, 1997. ISBN 84-395-6054-0 ||colspan="2" |<center>       Америка|| ||<center>    Африка||<center>    Еуропа||<center>    Азия||    Аустралия
|}

 Құрлықтар аумағы мен жұрты 
 Құрлық Аумағы(км²) Жұрты2002 (сарап.) Бүкіл жұртынанпайызы Тығыздығы(адам/км²) Азия 43,810,000  3,800,000,000  60%  86.7 Африка 30,370,000  922,011,000  14%  29.3 Америкалар 42,330,000  890,000,000  14%  20.9 Солтүстік Америка 24,490,000  515,000,000  8%  21.0 Оңтүстік Америка 17,840,000  371,000,000  6%  20.8 Антарктика 13,720,000  1,000  0.00002%  0.00007 Еуропа 10,180,000  710,000,000  11%  69.7 Океания 9,010,000  33,552,994  0.6%  3.7 Аустралия-Нью-Гини 8,500,000  30,000,000  0.5%  3.5 Аустралия 7,600,000  21,000,000  0.3%  2.8

 Жоғалған құрлықтар 
 Лауразия
 Гондуана

 Әлем бұрыштары 
 Аустралия (+ Океания)
 Антарктида
 Африка
 Еуропа
 Азия
 Америкалар (Солтүстік Америка мен Оңтүстік Америка, Жаңа Әлем)

Солтүстік Америка мен Оңтүстік Америка құрлықтары Панама мойнағымен қосылған. Сонымен қатар Жердегі құрлықтарды әлем бұрыштарына бөліп айту қалыптасқан. Бұл Жағрапиялық ашылымдар дәуірінде пайда бола бастады, яғни әр жаңа жер, сол кезде айтқандай — әлем бұрышын мұхитсаяхатшылары ашқан сайын.

Солтүстік Америка мен Оңтүстік Америка құрлықтық ажыратуға қарағанда бір әлем бұрышы боп есептеледі, ал әлемнің екі бұрышы боп есептелетін Еуропа мен Азия бір құрлықта — Еуразияда орналасқан. Еуропа мен Азия шекарасы Орал таулары, содан Каспий теңізіне дейін Жем өзені бойымен, Құма мен Маныш өзендерімен Дон өзені сағасына дейін, ары қарай Қара теңіз бен Жерорта теңіздері арқылы өтеді.

 Түсініктемелер 

 Дереккөздер 

Санат:География