Саамдар

Саамдар (саа́ми, лопари́, лапла́ндцы. Өз атауы - са̄мь, са̄ммьля, , , ) — шағын фин-угор халқы, Солтүстік Еуропаның байырғы халқы. Жалпы саны 60 мыңға жуық (2001). Негізінен Скандинавия елдері: Финляндия (4 мың), Норвегия (40 мың), Швеция (5,5 мың адам, 2015, бағалау) мен Ресейдің солтүстік облыстарын (1,8 мың адам – 2010 жылғы санақ) мекендейді. Саамдар антропологиялық жағынан солтүстік еуропеидтік нәсілге жатады (ақ сары шаш, көк көз, тік, пісте мұрынды). 

 Тілі 
Финн-угор тілдер шоғырының финн тобының саам тілінде сөйлейді. Қазіргі уақытта он түрлі диалектілері бар, олар екі топқа бөлінеді: батыс (Норвегия, Швеция, Финляндияның бір бөлігі) және шығыс (Ресей, Финляндияның бір бөлігі). 
Ресейде төрт саам диалектісі (тілдері) кең таралған: йоканга (тер саам), килдин, колтта-сами тілінің нотозер диалектісі және бабинский (аккала). Ресейде сами тілдерінің ресми мәртебесі жоқ.

Қазіргі кезде Ресейдің басқа да аз санды халықтары сияқты cаамдар өз ана тілдерін жоғалта бастады.

 Діні 
Скандинавтық саамдар протестант дінінің лютеран тармағын, Ресейдегілері православие дінін ұстанады. Бірақ өздерінің отқа, суға, т.б. мифологиялық құдайларға табынатын көне діндерін сақтаған.

 Тарихы 
Саамдар ғасырлар бойы ұлттық болмысын сақтап қалған солтүстіктің ең шынайы байырғы халықтарының бірі деп санауға болады. Олардың ата-бабалары Батыс Еуропадан 10-11 мың жыл бұрын Фенноскандия деп аталатын жерлерді алып жатқан деген болжам бар. Бұл Финляндия, Норвегия, Швеция, Архангельск губернаторлығының батысы және Олонецкий аралдарын қамтитын ауданы 2 миллион км2 болатын кең солтүстік Еуропа территориясы. Мұнда олар жергілікті халықпен сіңісіп кетті.

Шамамен 7 мың жыл бұрын олардың қалыптасуына арктикалық халықтар қатысты: ұқсас топтар, мысалы, якуттарда табылды. Осы және одан кейінгі кезеңдерде фин-угор тобының басқа тайпаларымен араласу орын алады. Саамдар туралы ежелгі рим және грек авторларына бұрыннан белгілі болған. Кейбір зерттеушілердің пайымдауынша, бастапқыда саамилерді басқа халықтар финдер деп атаған болуы мүмкін. Мұндай болжамдарға біздің дәуірімізге дейінгі 325 жылы әртүрлі солтүстік халықтары туралы еңбектерін жазған ежелгі тарихшы Пифейдің еңбектері негіз болды. Осы кезеңде саамдар аңшылықпен, балық аулаумен және егін жинаумен айналысып, жартылай көшпелі өмір салтын ұстанды.
нобай|оңға|200px|Норвегиядағы саамдар нобай|оңға|200px|Бұғы бағу 1925     
VII — X ғасырларда славян және фин-угор тайпаларының қысымы басталып, халық езгіден және салықтан қашып, солтүстікке қоныс аударуға мәжбүр болды.
IX-XI ғасырларда олар Новгород патшалығына, содан кейін Кола түбегіндегі Мәскеу патшалығына, сондай-ақ Скандинавия аймақтарындағы Данияға тәуелді болды.

Солтүстік территориялардың тиесілілігімен шатасқандықтан, бір уақытта саамиге екі немесе тіпті үш билеушіден салық жинаушылар жиі келетін. XIII-XIV ғасырларда жағдай көбінесе Александр Невскийдің жорықтары мен саяси шешімдерінің арқасында айқындала түсті. Орыс князьдері саамдарды жүн, балық, кейінірек бұғы терісімен салық төлеуге мәжбүр етті. Бұл олардың дәстүрлі өмір салтының өзгеруіне әкелді: бұғы шаруашылығы стратегиялық маңызды салаға айналды, өйткені бұл оларға салықты уақытында төлеуге мүмкіндік берді.
Крепостнойлық құқықтың жойылуымен алым жойылды, бірақ жаңа мәселе туындады: барлық солтүстік халықтарының араққа деген әлсіздігін білген көпестер саамилерді ашықтан-ашық мас етіп, олардың сауда тауарларын арзанға сатып алды.

Егер Лапландияның солтүстік аймақтарының саамдары қолайсыз климат пен маскүнемдікпен күресуге тура келсе, онда халықтың оңтүстік өкілдері де бірдей қайғылы тағдырға тап болды. Олар бірте-бірте басқа халықтармен ассимиляцияланып Швеция мен Норвегияның типтік өкілдеріне айналды. Швецияда мектеп реформалары жүргізілді, ол саамдар толығымен шведтендірді. Норвегияда  XVIII ғасырдың аяғында ассимиляциялық саясат жүргізілді, ол уақыт өте солтүстік тайпаларға қатысты қатал болды. Мысалы, өткен ғасырдың басында Норвегиядан жер телімін тек норвегиялық аты-жөні бар және норвег тілінде сөйлейтін адам ғана сатып ала алатын. Мұның бәрі саам мәдениетіне кері әсер етті.  Финляндиядағы саамдар жағдайы соншалықты ауыр емес еді, ол Швеция мен Норвегияның саясаты сияқты агрессивті болған жоқ.

Ресейде Кеңес өкіметінің келуімен саамдар дәстүрлі кәсіптері мен тұрмысы жойылды. Ұжымдастыру тәжірибесі, колхоздар құру, амалсыз отырықшылық халықты біліктіліктен айырылуға мәжбүр етті. Тағы бір жағымсыз фактор – дәстүрлі отбасы құрылымының бұзылуы. Енді ер адамдар аң аулауға жалғыз шықты, ал әйелдері балаларымен ауылда қалды. Бұл ерте балалық шақтан атадан балаға дәстүрлі білім берудің жоғалуына әкеліп соқты, ал ер адамдарды одан әрі маскүнемдікке батырды.

Қаншама қысымға, қиын өмір сүру жағдайлары мен қиындықтарына қарамастан, қазіргі саамдар өздерінің мақсаты мен басты міндеті ата-бабалары жаңа ұрпаққа сақтап қалған төл мәдениетті сақтау деп санайды. Бүгінде бұл халық өкілдерінің арасында саамилердің болашағына сенім ұялататын ұлттық сана-сезім қалыптасып келеді.

 Кәсібі 
Аңшылық, балық аулау және бұғы шаруашылығы саамдардың ең маңызды дәстүрлі кәсіптері болып табылады.

ХІХ ғасырдың соңына дейін аң терісін аулау саамдардың табысында маңызды орын алды. Тиін, бұлғын, қасқыр, түлкі, арктикалық түлкі және т.б. уақыт өте келе ормандар азайып, бұл кәсіптің рөлі төмендеді. Саамдардың аң аулаудың ең көне түрлерінің бірі-жабайы бұғы аулау. Бұл жануардың жойылуына байланысты XIX ғасырдың аяғы мен ХХ ғасырдың басында, оның көлемі айтарлықтай азайып және бұғы шаруашылығының рөлі артты.
нобай|оңға|200px|Норвегиядағы саам балықшылары
Балық аулау, саамдардың бұғы шаруашылығынан да көне кәсібі болып табылады. XVIII ғасырда саам халқының көп бөлігі теңіз жағалауындағы тұрғындар тобына кірді, олар үшін негізгі табыс көзі теңіз балық шаруашылығы болды. Теңізге құятын өзендердің сағаларында лосось, жағалаудағы трескада өндірілді. Олар балық аулайтын жерлерде өмір сүрген жоқ, тек көктемде және жазда барған, ал халықтың қалған бөлігі тундрада бұғылармен бірге қоныс аударған.

Бұғыларды бағу саамдар арасында аңшылық пен балық аулаумен салыстырғанда, кеш пайда болды. Саамдар өздерінің жыл сайынғы қозғалыс цикліне бейімделіп, жабайы бұғыларды аулаудан оларды қолға үйретуге біртіндеп көшті. Саамдар бұғылардың соңынан еріп, жазда солтүстікке теңіз жағалауына қарай жылжыды, ал қыста ішкі жерлерге қысқы үйлеріне оралды.
Олардың дәстүрлі көлік құралы кережа болды – қайық пішінді шана, оның алдыңғы жағында бұғы байлайтын әбзелді бекітуге арналған тесік болды. XIX ғасырдың екінші жартысында Кола түбегіне Коми-Ижемдермен мен ненецтердің келуімен кережа бірте-бірте жаңа көлік түрі – нарталармен ауыстырылды.

 Тұрмыс салты 
Саамдар екі ұрпақтан тұратын отбасыларда өмір сүрді. Олардың балалары көп болды (10-12). Саам дәстүрі бойынша үлкен ұлы бөлініп шығып, кішісі ата-анасының үйінде қалды.
Неке жасы 20-25 жаста болды. Қыздар олардың келісімімен ғана күйеуге шыққан. Күйеу үйлену тойына бұғы төлемін дайындайды.  Саамдарда бала туылғанда бұғыны сыйлыққа беру дәстүрі бар. Кәмелетке толғанша әр қыздың өз үйір бұғысы болуы керек.

Кола түбегіндегі Саамдарда матриархат болды. Олар әйелдің рухы күшті деп санаған, әйелдеріне шамадыққа, яғни нойд болуға рұқсат етілген.

 Елді мекендері мен дәстүрлі баспаналары 
нобай|оңға|200px|Дәстүрлі тұрағы     
Саамдар дәстүрлі тұрғын үйі пирамидалық пішінді болып келеді — вежа (куедт), төбесі шыммен жабылған бір бөлмелі ғимарат (пэррт) және кенеппен (коавас) жабылған сырықтардан жасалған ықшам конустық құрылым. Вежа қаңқасы иілген және  жоғарғы ұштарында дөңгелек тесіктері бар төрт ағаш аркадан тұрды. Бұл саңылауларға көлденең білік, доғалар жұппен жалғанған. Аркалардың төменгі, сәл сүйір ұштары жердегі ойыстарға орнатылды. Түзу сызықтары бар вежаның түрі белгілі. Жақтауды берік ұстау үшін оның жоғарғы бөлігінде тағы екі параллель тіректер нығайтылды. 

Қаңқа тіректермен немесе тақталармен, қабықпен және шымтезекпен жабылған. Жоғарғы жағында түтін саңылауы қалады. Есігі оңтүстікке бағытталған, ал қарама-қарсы жағында XIX ғасырда кішкене терезе жасай бастады. Оны балық көпіршігімен, бұғы қарынымен немесе слюдамен қатайтатын. Вежаның ортасында қазандарды (аввьл) ілуге ​​арналған құрылғысы бар ошақ (толлсайй) бар. Ошақ пен кіреберістің арасында отын сақтайтын орын бөлінген. Алдыңғы бөлігінде «таза жер» (луппс), жан-жағына қайың мен шырша бұтақтары төсеп, ұйықтауға пайдаланған.

 Дәстүрлі киімдері    
Саамдардың ұлттық киімі гактэ деп аталады және оның аймақ пен стильге байланысты көптеген нұсқалары бар. Әдетте ол бірнеше элементтерден тұрады: көкірекше, белдемше, көйлек, белдік, қалпақ және басқа да әшекейлер. 
нобай|оңға|200px|Печенг саамдарының киімдері  
Гактэнің негізгі ерекшеліктерінің бірі ашық түстерді пайдалану болып табылады - ол қызыл, сары, жасыл, көк немесе қара болуы мүмкін.
Саамдар костюмдері әртүрлі кестелермен, моншақтармен, үлбірлермен және басқа сәндік элементтермен безендірілген.
Гактэ сонымен қатар практикалық мақсатқа ие - ол қатал солтүстік ортада суықтан және басқа да қолайсыз ауа райы жағдайларынан қорғауды қамтамасыз етуге арналған. Костюм тігілген мата әдетте жылы және берік, сондықтан оны ұзақ қыс айларында киюге өте ыңғайлы етеді.

Ерлер мен әйелдердің дәстүрлі киімі - юпа (куфт): ерлер белбеуін кең былғары белбеумен аңшы пышағы бар қынапта ілулі тұрған былғары дорбамен, шақпақ тасты былғары дорбамен, ақшаға арналған әмиянмен, түрлі тұмарлармен байлайтын түзу мата немесе кенеп көйлек.
Сондай-ақ ерлер матадан немесе киік терісінен тігілген мақта жейде мен шалбар киген, әйелдер көйлек, тар белдіктерге ашық түсті немесе жай атластан жасалған сарафан және алжапқыш киген.

Скандинавиялық саамдар қысқы сырт киім ретінде пэск (немесе мудд) киген, ал кола саамдары печок киген: бұғы терісінен тігілген, сыртында жүні бар, тік жағалы, белдіктермен бірге тартылған тығыз киім. Әйелдердің жағалары, етектері және жеңдер манжеттері түрлі-түсті маталардың кесінділерімен, өрімдермен, моншақтармен және інжу түймелерімен безендірілген.

 Дәстүрлі тағамдары 
нобай|оңға|200px|Бұғы бұқтырмасының финдік нұсқасы     
Саам тағамдары балық, бұғы, жидектер, саңырауқұлақтар және шөптер сияқты жергілікті өнімдерге негізделген әртүрлі тағамдарды қамтиды. Оның ұрпақтан-ұрпаққа жалғасып келе жатқан өзіндік ерекшеліктері мен дәстүрлері бар.
Саам дастарханындағы ең танымал тағамдардың бірі - әдетте ағаш қазандарда ашық отта пісірілетін бұғы гуляшы. Бұғы еті олардың тағамдарының маңызды құрамдас бөлігі болып табылады, өйткені бұғы көптеген саам отбасылары үшін өмір сүрудің негізгі көзі болып табылады.

Саам үстеліндегі тағы бір танымал тағам - жаңа піскен балықтан, көкөністерден және шөптерден жасалған балық сорпасы. Олардың тағамдары да осы аймақта көп өсетін түрлі жидектер мен саңырауқұлақтарға бай. Джем мен десерттер көбінесе көкжидек, мүк қарақаты және мүкжидек сияқты жидектерден дайындалады, бұл олардың үстелін одан да алуан түрлі және дәмді етеді. Саамдардың кейбір топтары бұғы сүтін де тұтынған.

 Фольклоры 
нобай|оңға|200px|Саам отбасы көктем мерекесінде 
Саам халқы немесе оларды жиі атайтын Лапландтар өздерінің ерекше тілімен, дәстүрлерімен және мәдениетімен танымал. Олардың фольклоры табиғатпен, тундра мен ормандардағы өмірмен, қоршаған ортаны мекендейтін рухтар мен жаратылыстар әлемімен тығыз байланысты бейнелейді.    
Саам фольклорындағы маңызды тақырыптардың бірі - адам мен табиғат арасындағы тұрақты байланысқа деген сенім. Саам мифтері табиғат рухтарының әлемді қалай басқаратынын, жануарлар мен өсімдіктердің адамдарға қалай көмектесетінін немесе жазалай алатынын және табиғаттың әрбір элементін құрметтеудің қаншалықты маңызды екенін айтады.

Сами фольклоры – соло вокал. Әндер бақсының барабанымен, бұғы көсемінің мойнындағы қоңыраулардың сыңғырымен, ысқырық сыбызғымен сүйемелденеді. Сами фольклорының ең танымал және әйгілі аңызы - бұғы Мяндаш туралы.

Сами ертегілері де бір-біріне көмектесудің, әділдіктің, үлкенді сыйлаудың маңыздылығын айтып, адамгершілік сабақтарын береді. Олар көбінесе ноайво, үй мен отбасын қорғайтын рухтар немесе ережелер мен дәстүрлерді сақтамайтындарға бақытсыздық әкелетін құбыжықтар сияқты мифтік жаратылыстар туралы айтады.

Музыка мен би де сами мәдениетінде маңызды рөл атқарды. Олардың йокк тілінде орындалатын дәстүрлі әндері ерекше әуезділігімен, терең мағыналылығымен ерекшеленеді. Сами билері көбінесе жануарлардың қимылдарына немесе сиқырлы рәсімдерге еліктейді және діни рәсімдер мен рәсімдердің маңызды бөлігі болып табылады.

 Дереккөздер 

Санат:Финляндия халықтары
Санат:Норвегия халықтары
Санат:Швеция халықтары