Жамбыл облысы

Жамбыл облысы — Қазақстан Республикасының оңтүстігінде орналасқан облысы. Шығысында Алматы, батысында Түркістан, солтүстігінде Ұлытау және Қарағанды облыстарымен және оңтүстігінде Қырғызстанның Талас пен Шу облыстарымен көршілес болып табылады. Облыстың аты қазақ және кеңес ақыны Жамбыл Жабайұлының құрметіне қойылған. Жамбыл облысының территориясы Бетпақдаладан Тәңір тауына, Шудан Қаратауға дейін созылып жатыр. Жер аумағы — 144,2 мың км².

Облыс орталығы, әрі ең үлкен қаласы — Тараз. Облыста барлығы 10 аудан, 4 қала, 150 ауылдық округте 367 ауыл бар.Жамбыл облысының топономикалық атауларының анықтамалығы

 Географиясы 
Географиялық тұрғыдан облыс аумағы негізінен жазықтық. Климаты – едәуір құрғақ және континентальды.

 Табиғаты 
Облыстың айтарлықтай аумағын Бетпақдала және Мойынқұм алады, тек оңтүстік-батыс, оңтүстік және оңтүстік-шығыс шеті таулармен шектелген (Қаратау, Қырғыз және Шу-Іле Алатау таулары). Рельефтің бұл ерекшелігі облыс климатына әртүрлілік ендіреді.

Табиғи ландшафтардың флорасы мен фаунасы кең және әртүрлі. Облыста өсімдіктердің 3 мыңнан астам түрі бар. Аң аулайтын өңірдің жалпы алаңы 13,9 мың га құрайды, онда жануарлардың 40-тан астам түрі мекендейді.

27,8 мың га алаңды құрайтын балық шаруашылық қоры 74 су айдынынан тұрады, оның ішінде 73 су айдыны балық шаруашылығына жарамды. Ірі бөгендерден Тасөткел және Теріс-Ащыбұлақ бар. Балық аулау кәсібінде толстолобик, ақмарқа, карп, сазан, көк серке, тыран балық, краль, торта балықтарын аулау кең таралған.

Облыс аумағында 3 мемлекеттік табиғи (кешенді) қаумалы бар:
 Мемлекеттік (кешенді) қаумал «Берікқара шатқалы» — 17,5 мың га алаңды алады, онда қызыл кітапқа енгізілген аса бағалы ағаш бұтасының және шөп өсімдігінің 50-ден астам түрін, ал жануарлардан – арқарды, үнді жайрасын, жұмақ шыбыншыны кездестіруге болады;
 Жалпы алаңы 3,07 мың га құрайтын мемлекеттік табиғи (кешенді) қаумал «Қарақоңыз шатқалы» (ботаникалық), Зайлы Алатаудың батыс сілемінде орналасқан. Алма, шие, алша, жүзім ағаштарының жемісті көшеттері үйеңкі орманның, боз қарағанның, тұт ағашының, түйе жаңғағының алаңдарымен ауыстырылады;
 Жалпы алаңы 1000 мың га құрайтын Андасай мемлекеттік (кешенді) қаумал (зоологиялық) Мойынқұм ауылынан батысқа Шу өзенінің жағасының бойында орналасқан. Өсімдік қабатында селеу шөбі, бетеге, қара сексеуіл, талдың ну бұтасы басымды. Жануарлар әлемінде арқарлар, құландар, жайрандар, еліктер, қабандар, қояндар, қырғауылдар, құрлар басым.Облыс туралы ақпарат Жамбыл облысының ресми сайтынан

 Тарихы 
Облыстың әкімшілік орталығы Қазақстанның оңтүстігінде орналасқан Тараз қаласы болып есептеледі. Тараз қаласы республиканың ежелгі қалаларының бірі болғандығын б.э.д. 1 ғасырдың ортасындағы қытай жазбаларынан көруге болады.
Патшалық Ресейдің 1863-64 жылдары әскери жаулап алушылық әрекетінің нәтижесінде бұрын Қоқан хандығының қол астында болып келген Ұлы жүздің жерлері империяның құрамына кірген. Осы өңірлерде Сырдария және Жетісу уездері құрылып, олар Түркістан генерал-губернаторлығына бағынған.
Үкіметтің 1867 жылғы 11 маусымда қабылдаған жаңа жерлерді басқару жөніндегі "Уаықтша Ережеге" сәйкес Әулиеата уезі құрылған, ол Сырдария облысына қараған. Оның аумағы батысында Түлкібас стансасы, шығысы Шу өзенінің батыс жағалауына, оңтүстігі Сусамыр алабына (қазіргі Қырғызстан Республикасының Талас облысы), солтүстігі Шудың төменгі ағысына дейінгі жерді алып жатқан. Орталығы Әулиета шаһары болған.
1917 жылы Қазақ төңкерісінен кейін уезд - 1918 жылғы 30 сәуірде құрылған автономиялық Түркістан Кеңестік социалистік республикасының құрамында болған. 1924 жылы Орта Азиядағы Ұлттық-аумақтық межелеуге байланысты уезд Сырдария облысының, кейінірек Алматы округінің құрамын енген.
1927 жылы әкімшілік-аумақтық аудандастыруға сәйкес уезд негізінде 6 аудан құрылған: Жамбыл, Луговой, Меркі, Сарысу, Талас, Свердлов. Олар Оңтүстік Қазақстан облысы құрамына кірген.
Өлкенің өндіргіш күштерін шапшаң дамыту және оны әлеуметтік-мәдени тұрғыдан түлету жөніндегі проблемаларды шешу мақсатында 1939 жылғы 14 қазанда өз алдына Жамбыл облысы құрылған. Оның құрамына аталған 6 ауданнан басқа Алматы облысынан Қордай, Красногор, Шу, ал 1951 жылы Оңтүстік Қазақстаннан Жуалы ауданы алынған.

 Сәулеттік ескерткіштер 
Жамбыл облысында бірнеше сәулеттік ескерткіштер бар. Барлығы Алматы-Самара жолында немесе Тараз қаласының маңайында орналасқан.

 Айша бибі кесенесі. Айша бибі ауылының орталығында Тараз қаласынан 12 км қашықтықта орналасқан. Айша бибі кесенесі – ХІ-ХІІ ғ.ғ. ортағасыр сәулет ескерткіштерінің бірі. Қараханидтер сәулет ескерткіштері ішінен Орта Азия және Қазақстан аумағында сәулет-құрылыс мәдениетінде бұл ескерткіш кереметі болып саналады. 60 түрлі ою-өрнектері бар эпиграфикалық белдеумен жасалған. Ескерткіш туристтерді тек қана ерекше сәулетімен ғана емес, сонымен қатар сұлу Айша-бибі мен батыр Қарахан арасындағы шексіз махаббаты туралы аңыз да қызықтырады.

Айша әйгілі шығыс ақылшысы Зеңгі бабаның қызы болып келеді. Аңыз бойынша Айша өзінің ғашығы Қараханға бара жатқан жолында жыланның шаққанынан қайтыс болған.
 Бабаджа Хатун кесенесі. Айша бибі мазары жанында орналасқан. Бұл кесене де XI- XIIғ.ғ. сәулет ескерткіші болып саналады. Кесене ерекше қарапайымдылығымен бағаланады. Соңғы жаңартылуы 2002 жылы болған. Эпиграфикалық жазба бойынша ол жерде жерленген әйел адамның атын оқып білген.

Аңыз бойынша ол әйел Айшаның қамқоршысы болған. Ол Айшаны сапар кезінде қасында болған. Айша қайтыс болған соң, оның мазары үстінде жағылып тұрған алауды ұстап тұрған.

Бұл екі кесене сәулет ескерткіші ретінде және қажылық дәстүрін өткізетін мұсылманның қасиетті жерлері болып есептеледі.

Қарахан, Дауытбек және Тектұрмас кесенелері Тараз қаласының ортасында орналасқан. Осы кесенелердің алыс емес жерде Хал-Юнус шығыс моншасы орын тепкен.
 ХІ ғ. Қарахан (Әулие-Ата) ортағасырда пайда болған Тараз қаласының аймағында мәдени-мемориальды комплекске кіреді. Алғашқы құрылыс қарахандықтар дәуірінде ХІ ғ. басталады. Құрылыста алғашқы жоспарлау және сәулет өнерінің принциптері сақталған. Ортағасырдағы мәдени сәулеттің типтік образы — монументалды порталды-куполды қамалды құрайды.

Жерленген тұлғаның тарихы осы жерде қоныстанған Х-ХІІ ғ.ғ. Қарахандықтар хандығымен байланысты.

Мұсылман әлемінде қасиеттісіне жатады. Соған байланысты «Әулие Ата» деген екінші атқа тең. Комплексті көптеген сенушілер аралайды.
 Дауытбек кесенесі (Шамансұр) Қарахан кесенесімен бірге мемориалды-культті комплекске кіреді. Дәстүрлі порталды-куполды формасында ХІІІ ғ. ірі саяси басшының қабірінің үстінен салынған. Кесененің ортасында араб тілімен қашалған жазуы бар тасты ескерткіш орналасқан. Жазу жерленгеннің адамның аты мен қайтыс болған уақытын хабар етеді. Екі кесененің де территориясы да барлық жағынана жабдықталған.
 ХІХ ғ. Кали-Юнус шығыс моншасы ХІХ ғ. Әулие Ата қаласының тұрғынымен құрылған монша. Салуда сәулет композицияның принциптері және ортағасырдағы шығыс моншалар жылыту жүйелері қолданылған. Бұл көптеген туристердің қызығушылығын оятады. XX ғ. елуінші жылдарына дейін монша істе болған. Қазіргі уақытта ол қалпына қайта келтіріліп, сәулет ескерткішіне айналдырылған. Монша туристік орынға айналған еді.
VIII-IХ ғ.ғ. Ақыртас сарайлық комплексі Жамбыл облысының және Қазақстан территориясында қызықты және құпиялы орындардың бірі. Ақыртас тарихы 130 жыл зерттеліп және қазір де зерттелуде. Қазіргі уақытта комплекс территориясында Қазақстан Республикасы ҰАҒ археология этнографиясы институтымен басқарылған археологиялық қазбалар жүргізілуде. Бұдан ірі «Мәдени мұра» республикалық бағдарламасы аясында музейлік комплексті құру жоспарланды.

Археологиялық зерттеулердің нәтижесінде алынған соңғы мәліметтер бойынша Ақыртасты Ұлы Жібек жолындағы ортағасыр қаласы Қасрибаспен теңестіреді. Ғалымдардың көпшілігі ойларынша Ақыртас 1714-1715 ж.ж. араб қолбасшысы Күтейбі бұйрығымен салынған. Сарай комплексінің іргетасының тереңдігі 4 м құрайды. 

 Тектұрмас сәулет кешені Х-ХIV ғғ. 
Бұл ежелгі діни орындарының бірі. VII-XІ ғғ. Ислам дінінің келуіне дейін комплекс құрыла бастаған болатын. Кесене ислам кезеңінде салынып, 1935 ж. жойылды. Қазіргі уақытта оны орнында ортағасыр типімен жаңа кесене қалпына келтірілді. Кесененің жанында қазақ батыры Мәмбеттің моласы бар. Кешен территориясы барлық жағынан жабдықталған. Кесене орнатылған таудың үстінен төменде жатқан Тараз қаласына сұлу көріністі көруге болады. Ежелгі қалаға атау болатын жанында ағып жатқан Талас өзені әсерді күшейтеді. Осы жерде Х-ХIII ғасырларды Тараз қаласы арқылы өтетін керуендер өтетін тас көпір орналасқан.

 Демографиясы 
Жамбыл облысы халқының саны
Қазақстан Республикасының облыстары, қалалары және аудандары бойынша халық саны, 2003-2012

 1970	1979	1989	1999	2003	2004	2005	2006	2007 794 320	933 426	1 048 546	988 840	980 072	985 552	992 089	1 001 094	1 009 210

2008	2009 2010	2011	2012	2013	2014	2015  2016  2017  2018  20191 018 845	1 020 791	1 034 487	1 046 497	1 055 813	1 069 874	1 084 482	1 098 740	1 110 9071 115 3071 117 2201 125 442

2011 жылдың 1 қаңтарына халық саны 1043,6 мың адамды құрайды. Халықтың құрамы 90-нан астам ұлттан тұрады, оның 71,4% -ы қазақтар.

+Облыстың этникалық құрамы:ҚР статистика агенттігі. Архив : ҚР және облыс халқының ұлттық құрамы (1 том) 1 қаңтар 2010 ж облыс, аудан, қала мен ауыл халқының көбею көрсеткіші  Халық саны 1989 жылы % Халық саны 1999 жылы  % Халық саны 2010 жылы  %  Барлығы  1038667  100,00 %  988840  100,00 %  1043843  100,00 %  Қазақтар  507302  48,84 %  640346  64,76 %  722627  69,23 %  Орыстар  275424  26,52 %  179258  18,13 %  141829  13,59 %  Дүнгендер  23555  2,27 %  30333  3,07 %  42404  4,06 %  Түріктер  17145  1,65 %  24823  2,51 %  29354  2,81 %  Өзбектер  21512  2,07 %  22501  2,28 %  24986  2,39 %  Күрттер  8796  0,85 %  10855  1,10 %  13220  1,27 %  Корейлер  13360  1,29 %  14000  1,42 %  12452  1,19 %  Әзербайжандар  11653  1,12 %  10593  1,07 %  12185  1,17 %  Татарлар  16618  1,60 %  12576  1,27 %  10651  1,02 %  Қырғыздар  5279  0,51 %  4966  0,50 %  7752  0,74 %  Немістер  70150  6,75 %  11394  1,15 %  6695  0,64 %  Украиндар  33903  3,26 %  10013  1,01 %  3888  0,37 %  Ұйғырлар  2805  0,27 %  2569  0,26 %  2783  0,27 %  Шешендер  881  0,08 %  2438  0,25 %  2548  0,24 %  Гректер  9273  0,89 %  2024  0,20 %  1637  0,16 %  Белорустар  3986  0,38 %  1481  0,15 %  870  0,08 %  Басқалары  17025  1,64 %  8670  0,83 %  7962  0,76 %


 Әкімшілік бөлінісі 
Облыста 10 аудан, облыстық мәндегі Тараз қаласы және аудандық мәндегі Қаратау, Жаңатас, Шу сияқты үш қала, 367 елді мекен бар.

+ Халқының саны (2009, 2021)2021 жылғы ұлттық халық санағының қорытындылары Облыс аудандары мен қалалары 2009  2021  2021 2009-ға пайызбен  Ерлер 2009  Ерлер 2021  2021 2009-ға пайызбен  Әйелдер 2009  Әйелдер 2021  2021 2009-ға пайызбен Байзақ ауданы 83931 102864 122,6 41877 52114 124,4 42054 50750 120,7 Жамбыл ауданы 73313 86564 118,1 36565 44078 120,5 36748 42486 115,6 Жуалы ауданы 50391 54072 107,3 25100 27732 110,5 25291 26340 104,1 Қордай ауданы 124684 156270 125,3 61210 77699 126,9 63474 78571 123,8 Меркі ауданы 76753 87864 114,5 37750 44046 116,7 39003 43818 112,3 Мойынқұм ауданы 31130 28752 92,4 15672 14712 93,9 15458 14040 90,8 Тұрар Рысқұлов ауданы 63691 67216 105,5 31775 34078 107,2 31916 33138 103,8 Сарысу ауданы 41105 43538 105,9 20588 21920 106,5 20517 21618 105,4 Талас ауданы 50537 48453 95,9 25097 24446 97,4 25440 24007 94,4 Шу ауданы 94669 105298 111,2 46989 52359 111,4 47680 52939 111 Тараз қалалық әкімдігі 331925 418368 126 154616 200661 129,8 177309 217707 122,8 ЖАЛПЫ САНЫ1022129 1199259 117,3 497239 593845 119,4 524890 605414 115,3

 Экономикасы 
Облыстың жалпы ішкі өнімі:
 23,8 % — өнеркәсіп
 20,2 % — ауыл шаруашылығы
 16,6 % — көлік және байланыс
 6,5 % — құрылыс өнімі
 9,2 % — сауда
 23,7 % — басқа салалар

 Әкімдері 
 Өмірбек Бәйгелді (1990—1995)
 Амалбек Қозыбақұлы Тшанов (1995—1998)
 Сарыбай Сұлтанұлы Қалмырзаев (1998—1999)
 Серік Әбікенұлы Үмбетов (ақпан 1999 — 14 мамыр 2004)
 Бөрібай Биқожаұлы Жексембин (14 мамыр 2004 — 30 қараша 2009)
 Қанат Алдабергенұлы Бозымбаев (30 қараша 2009 — 20 желтоқсан 2013)
 Кәрім Насбекұлы Көкірекбаев (30 желтоқсан 2013 — 18 қаңтар 2018)
 Асқар Исабекұлы Мырзахметов (18 қаңтар 2018 — 10 ақпан 2020)
 Бердібек Мәшбекұлы Сапарбаев (10 ақпан 2020 — 7 сәуір 2022) 
 Нұрлан Молдиярұлы Нұржігіт (7 сәуір 2022 — 4 қыркүйек 2023)
 Ербол Шырақпайұлы Қарашөкеев (5 қыркүйек 2023 жылдан бастап)

 Жамбыл облысынан шыққан атақты тұлғалар 
 Төле би (1663 – 1756) – қазақ халқының бас биі.
 Жамбыл Жабайұлы (28.02.1846 – 22.06.1945) – қазақ халық поэзиясының әйгілі тұлғасы, өлең сөздің дүлдүлі, жырау, жыршы.
 Балуан Шолақ (1864 – 1919) – қазақтың халық композиторы, жауырыны жерге тимеген балуан.
 Кенен Әзірбаев (08.05.1884 – 12.04.1976) – қазақтың әйгілі халық ақыны, композитор. Қазақстанның еңбек сіңірген өнер қайраткері.
 Бауыржан Момышұлы (24.12.1910 – 10.06.1982) – қазақтың батыры, Екінші дүниежүзілік соғыстың даңқты жауынгері, әскери қолбасшы, стратег және тактик, Кеңес одағының батыры, жазушы.
 Қайрат Рысқұлбеков (13.03.1966 – 21.05.1988) – Желтоқсан оқиғасына қатысушы, Халық Қаһарманы.
 Асанбай Асқаров (15.09.1922 – 10.08.2001) – мемлекет қайраткері, Социалистік еңбек ері (1982), соғыс ардагері, ақын.
 Шона Смаханұлы (05.10.1924 – 1988) – ақын, сықақшы.
 Шерхан Мұртаза (28.09.1932 – 08.10.2018) – Қазақстанның халық жазушысы, қоғам қайраткері.
 Асанәлі Әшімұлы (08.05.1937) – кино және театр актері, КСРО халық әртісі (1980).
 Берік Шаханұлы (1943-2020) - жазушы, прозаик «Алаш» халықаралық әдеби сыйлығының лауреаты; «Қазақстанның еңбек сіңірген қайраткері». Сарысу ауданының Құрметті азаматы Халықаралық "Махмұд Қашқари" сыйлығының лауреаты.
 Амангелді Нақыпұлы Сембин (9.5.1945 - 2005) әнші, педагог, Қазақстанның еңбек сіңірген артисі (1976).  Мәскеу консерваториясының вокалдық бөлімін бітірген.  Италияның Милан қаласындағы "Ла Скала"  да ән шырқаған тұңғыш қазақ. 
 Дулат Каппарұлы Алиев (5.01.1948) сүретшi педагог. 1986 "Қазақстан Мемлекеттік Премиясының" иегері. Шығармалары Ресей "Третьяков галереясының" қорында.
 Сарыбай Қалмырзаев (10.06.1949 – 27.07.2012) – мемлекет қайраткері
 Алтынбек Қоразбаев (01.02.1948) – композитор, Қазақстанның халық әртісі (1993).
 Тұңғышбай Жаманқұлов (02.10.1948) – кино және театр актері, Қазақстанның халық әртісі (1992)
 Жақсылық Үшкемпіров (06.05.1951 — 2.08.2020) – қазақ халқынан шыққан алғашқы олимпиада чемпионы (Мәскеу, 1980), классикалық күрестен спорт шебері.
 Серік Қонақбаев (25.10.1959) – бокстан Олимпиаданың күміс жүлдегері (Мәскеу, 1980).
 Мейрамбек Бесбаев (08.11.1976) – әнші, “МұзАРТ” тобының мүшесі.
 Бақтияр Артаев (14.03.1983) – бокстан Олимпиада чемпионы (Афины, 2004).
 Ермахан Ыбрайымов (01.01.1972) – бокстан Олимпиада чемпионы (Сидней, 2000).
 Ислам Байрамуков (12.06.1971) – еркін күрестен Олимпиаданың күміс жүлдегері (Сидней, 2000).
 Болат Жұмаділов (22.04.1973) – бокстан Олимпиаданың екі дүркін күміс жүлдегері (Атланта, 1996,Сидней, 2000).
 Болат Ниязымбетов (19.09.1972) – бокстан Олимпиаданың қола жүлдегері (Атланта, 1996).
 Ақжүрек Таңатаров (03.09.1986) – еркін күрестен Олимпиаданың қола жүлдегері (Лондон, 2012).
 Сейділда Байшақов (28.08.1950) – КСРО құрамасының және “Қайрат”, “Энергетик” (Тараз) командаларының қорғаушысы.
 Олег Маскаев (02.03.1969) – кәсіпқой бокстың WBC жүйесі бойынша әлем чемпионы (2006-2008).
 Алексей Ни (24.07.1961) – ауыр атлетикадан Қазақстан құрамасының бас бапкері.
 Марат Мәзімбаев (03.01.1974) – қазақ халқынан шыққан алғашқы кәсіпқой бокстан әлем чемпионы (IBA, 2005-2007).
 Олег Литвиненко (22.11.1973 – 18.11.2007) – Қазақстан құрамасының шабуылшысы, Қазақстан чемпионаттарының ең мерген футболшысы (148 гол).

 Сыртқы сілтемелер 
 Жамбыл облысы  Ашық Тізімдеме Жобасы (ODP)
 Жамбыл Облысы Әкімінің ресми сайты

 Дереккөздер 

Санат:Жамбыл облысы