Алюминий

Алюминий (; Al) — элементтердің периодтық жүйесінің ІІІ тобындағы химиялық элемент, реттік нөмірі 13, атомдық массасы 26,9815. Тұрақты бір ғана изотопы бар. Жер қыртысында таралуы бойынша элементтер арасында 4, металдар арасында 1-ші орында. 

Табиғатта жүздеген минералдары кездескендіктен, оның көпшілігі – алюмосиликаттар болып келеді. Алюминий латынша Alumіnіum; алюминий алу үшін пайдаланылатын негізгі шикізат – боксит. Алюминийді бос күйінде алғаш рет 1825 жылы даниялық физик  Ханс Кристиан Эрстед алған. 

Алюминий – күміс түсті ақ металл, жылуды және электр тогын жақсы өткізеді, созуға, соғуға икемді, меншікті салмағы 2,7 г/см3; балқу температурасы 660℃, қайнау температурасы 2500℃; коррозияға берік, қалыпты температурада тұрақты, себебі бетіндегі алюминий оксидінен тұратын жұқа қабыршақ оны тотығудан қорғайды. Сондай-ақ ол амфотерлі элемент, сондықтан қышқылдармен де, сілтілермен де әрекеттеседі. Алюминий – практикалық маңызы зор металл. Ол негізінен жеңіл құймалар өндіру үшін пайдаланылады. . Техникалық қасиеттері жағынан өте бағалы құймасы – дюралюминий.

Оның құрамында 94% алюминий, 4% мыс және аздаған магний, марганец, темір, кремний болады.Химия: Жалпы білім беретін мектептің 9-сыныбына арналған оқулық. Өңделген, толықтырылған 2-бас. / Н. Нұрахметов, К. Сарманова, К. Жексембина, т.б. - Алматы: "Мектеп" баспасы, 2009. — 208 бет: суретті. ISBN 9965-36-702-7Қазақстан балалар энциклопедиясы

 Химиялық қасиеттері 
Алюминий күшті тотықсыздандырғыш

 Жай заттармен әрекеттесуі 

 4Al +3O2 ->2Al2O3 (Al оксиді)
 4Al +3Cl2 ->2AlCl3 (Al хлориді)
 Al + P -> AlP (Al фосфиді)
 4Al +3C -> Al4C3 (Al карбиді)

 Күрделі заттармен әрекеттесуі 
Арнайы тазартылған алюминий сумен және қышқылмен әрекеттесіп сутегін бөледі:

 2Al +6HOH +2H2O =2Al(OH)3 v +3H2 ^
 2Al +6HCl =2AlCl3 +3H2 ^

Алюминийдің оксиді мен гидроксиді екідайлы қасиет көрсетуіне байланысты алюминий сілтімен әрекеттескенде натрий алюминаты және сутегі түзіледі:

 2Al +2NaOH +2H2O = 2NaAlO2 +3H2 ^
 Al +4HNO3 = Al(NO3)3 +NO ^ +2H2O (мұнда 4HNO3 сұйық.) 

Ескерту: Алюминий концентірлі азот қышқылымен әрекеттеспейді. Себебі алюминийдің беті Al2O3 оксидтік қабыршақпен қап-талып қалады, оны бәсеңсу (пассивтену) деп атайды.

Алюминий химиялық белсенді металл болғандықтан белсенділіг төмен металдарды олардың қосылыстарынан ығыстырады:

 2Al +3CuSO4 =Al2(SO4)3 +3Cu (мұнда Al тазартылған)
 2Al +Fe2O3 = Al2O3 +2Fe (алюмотермия реакциясы)

 Алюминий құймасы 
Дюралюмин 94% Al, 4% Cu, 0,5% (Mg, Mn, Fe, Si) — авиацияда, мәшине жасауда қолданылады.Химия. 9 сынып. Усманова М. Атамұра 2019. 122-123 бет

 Қолданылуы 
 ас үй жабдықтарында;
 терезелер, есіктер мен монтаж сымдарын жасауда, құрылыс өндірісінде;
 аэроғарыш пен басқа да көлік индустриясында;
 электр қуатын өткізу үшін электрөткізгіш ретінде;
 алюминий фольгасы сияқты орауыш материалдар, сыра мен басқа да сусын- дар ыдыстары, бояулар салған түтік пен үй өнімдерін сақтайтын ыдыстар жасауда;
 алюминий ұнтағы бояулар мен қатаң зымыран отындарда қолданылады.

 Алюминий өндірісі химиясы 
 Тау кеңінен бокситтер алу.
 Глинозем өндіру. Бокситті бөлшектеу, су қосу, құрамындағы кремнийді ығыстыру үшін жоғары температурада қыздыру.
 Сілтісіздендіру. Автоклавқа салу, сілтімен өңдеу, оттек сілті ерітіндіге өтеді, қалғаны қызыл шлам түрде түзіледі.
 Декомпозиция. Натрий алюминат ерітіндісін декомпозерде бірнеше тәулік араластыру, алюминий оксидінің глиноземі тұнба ретте пайда болуы.
 Алюминий электролизі. 950 °C-дағы ваннаға криолетпен салу, 400kA тоқ өткізу, алюминий мен оттек атом байланыстары үзіледі, ванна түбінде сұйық металл п.б.
 Алғашқы алюминий. Кесек түрде тұтынушыға жеткізу.
 Алюминий құймасы. Формаға құю арқылы өнім жасау, кремний/мыс/магний қосу. Автобөлшектер, авиақозғалтқыш, көлік дискілерін жасау.
 Прокат. Алюминий созылымдылығы арқасында 9м тіртөртбұрыш кесек жасау. Қақтама/жұқалтыр, сусын банкалары, автобөлшектер жасау.
 Экструзия. Арнайы пішін алу үшін металді тесу. Көзілдірік ілдірігі, телефон корпусы, ұшақ фюзеляжы, ғарыш кемесін жасау.
 Қайта құю. Алюминий коррозияға ұшырамайды, қайта қолдану мүмкіндігі бар. Бірінші алюминий өндіруге кеткен энергияның 9% алады.

 Алюминийдің қосылыстары 

 Алюминий оксиді 

Алюминий оксиді (Al2O3) — глинозем, боксит, корунд. Ол ақ түсті, қатты зат. Суда ерімейді.

 Алынуы 

 4Al +3O2 =2Al2O3 (алюминийді тікелей тотықтыру)
 2Al(OH)3= Al2O3 +3H2O (алюминий гидроксидін айыру)

Құрылымдық формуласы: O = Al - O - Al = O

 Химиялық қасиеттері 
Алюминий оксиді — екідайлы оксид.

 қышқылмен: Al2O3 +6HCl = 2AlCl3 +3H2O 
 негізбен: Al2O3 +2NaOH= 2NaAlO2 +H2O

 Қолданылуы 
Al2O3 қаттылығы алмаздан кейінгі орында, сондықтан одан бұрғылар мен тегістеліш құралдар жасалады.
нобай|Алюминий гидроксидінің формуласы

 Алюминий гидроксиді 

Алюминий гидроксиді (Al(OH)3) — іркілдек, ұйыған айран тәрізді ақ түсті зат. Ол суда ерімейтін әлсіз екідайлы негіз. Сондықтан ол негіз және қышқыл сияқты диссоциацияланады.

 Алынуы 
Ерімтал тұзына сілті ерітіндісін біртіндеп ақ тұнба түскенше қосады, сілтінің артық мөлшерінде тұнба еріп кетеді, өйткені оның екідайлы қасиеті бар: AlCl3 +3NaOH =Al(OH)3 v +3NaCl

 Химиялық қасиеттері 

 қышқылмен: Al(OH)3 +3HCl -> AlCl3 +3H2O 
 негізбен: 
 натрий гидроксид ерітіндісінде: Al(OH)3 +NaOH +2H2O -> Na[Al(OH)4(H2O)2]
 шыққан өнімдерді еріткенде:  Al(OH)3 +NaOH ->[1000C] NaAlO2 +2H2O

Қыздырғанда ыдырайды: 2Al(OH)3 ->[>575C] Al2O3 +3H2O

 Қолданылуы 
AlCl3 — органикалық синтезде катализатор

 Al2(SO4)3*18H2O — су тазалауда, қағаз өндірісінде
 KAl(SO4)2*12H2O — ашудас (квасцы) мата бояуда, тері илеуде қолданылады.Химия. 9 сынып. Усманова М. Атамұра 2019. 124-125 бет

 Қызық ақпарат 

 температура 100—150 °С болғанда алюминий өте созылғыш болады, одан қалыңдығы 0,01 мм-ден аз фольга алуға болады
 таза алюминийдің беті өзіне түскен жарықтың 90% -ын шағылдырады (көрінетін, ультракүлгін және инфрақызыл)
 алюминийдің бетінде ауаның әсерінен түзілетін оксидтік қабыршақтың қалыңдығы не бәрі 10-6 см, ол металмен берік байланысқан

 Дереккөздер 



Санат:Бояғыштар
Санат:Химиялық элементтер
Санат:Тағам қоспалары
Санат:Жеңіл металдар
Санат:Алюминий