I Ариабхата

Ариабхата Ⅰ (476～550) - Үнді математигі, астрономы. Б.з 476 жылы музирис (Muziris) қаласында (қазіргі даиҚодунгаллоур (dayKodungallour) қаласы) дүниеге келген. Ксубуло қаласында тәлім-тарбие алған. 499 жылы «Ариабхата жинағын» шығарған.
Бұл кітап көп жылдар жоғалды саналып келген, кейіннен 1864жылы Үндістан ғалымы Хаотанжише қолдан көшірілген нұсқасын табады. Ариабхатаның астрономиялық асбаптар туралы және бір кітабы «Ариабхата жылдар кітабы» бертін ғана табылып зерттелу үстінде. «Ариабхата жинағы»-да 121 жолдық өлең бар. Оны мадақ өлең, математика, жылнама, аспан шары деп 4 бөлімге бөлген. Ішінде,2- бөлімі математикаға арналған 33 жол бар. Негізгі мазмұны санау тәсілі, бұтін сандарды есептеу амалы, натуралы сандардың квадраттарының , кубтарының қосындысын есептеу формуласы, бөлшек санды қысқарту мен ортақ бөлімге келтіру әдісі, арифметикалық прогрессия, үшбұрышты қалқа туралы мәселелер, кері жору тәсілі,жорамалдау тәсілі,сызықты теңдеулер жүйесін шешу әдісі, сонымен қатар, бірінші дәрежелі анықталмаған теңдеулердің(жүйесі де) шешу тәсілі, пайданы есептеуді қолдану арқылы екінші дәрежелі теңдеуді шешу тәсілін (түбір табу) Пифагор теоремасын көрсетіп және оны пайдалана отырып сегменттегі хордамен векторлардың және қиылысқан екі дөңгелектің сәйкес хордалық векторларының арасындағы байланысты көрсетіп берген. Ол шеңбердің сегментінің хордаға қатынасы радиусқа тең болатынын есептейді; дөңгелектің ауданы жарты шеңбер периметрі мен радиусын көбейтіндісіне тең болатынын есептеген және 100ді 4 ке қосып оны 8 ге көбейтіп шыққан санға 6200ді қосса, диаметрі 2000 болатын шеңбердің периметрінің жуық мәні болатынын,яғни, тең деген. Көптеген геометриялық пішіндердің көлемін табу формуласын да берген, бірақ кейбірі қате берілген.

Б.з Ⅹғасырда Үндістанда және бір Ариабхата атты көрнекті математик өткен, оны Ариабхата Ⅱдеп атайды.

1976 жылы ариабхатаның туғанына 1500жыл толуына байланысты Үндістан үкіметі «Ариабхата» атты бірінші жасанды жер серігін ұшырған.

Санат:Үнді математиктері