Конго Республикасы

Конго Республикасы (; Конгоша: Repubilika ya Kongo; Лингалаша: Republiki ya Kongó) — Орталық Африкадағы ел. Ол Конго-Браззавиль және Конго деген аттармен де белгілі. Конго елі Габон, Камерун, Орталық Африка Республикасы, Конго Демократиялық Республикасы, Анголаның Кабинда аймағымен және Гвинея шығанағымен шектеседі.

Бұл ел бұрынғы француз отары. 1960 жылы тәуелсіздікке қол жеткізгеннен кейін Францияның басқаруындағы Орталық Конго аймағы Конго Республикасы болып жарияланды. Ширек ғасыр бойы марксистік бағытты ұстанып, 1992 жылы көп партиялық демократиялық жүйеге көшті. Алайда 1997 жылы болған қысқа азамат соғысынан кейін бұрынғы марксшыл президент Денис Сассу Нгессо қайтадан билік басына келді.

 Тарихы 
Бастапқыда Конго аумағында аңшылық пен терімшілікпен айналысқан пигмийлер өмір сүрген. Кейінірек шамамен 6-9 ғасырларда банту тайпалары келді, қазір олар халықтың шамамен 98% құрайды.

Банту тайпалары (конго, вили, йомбе, теке) кетпен, қиғаш егін шаруашылығымен айналысқан (негізгі дақылдар — құмай, бұршақ тұқымдастар, ямбалар). Еуропалықтар пайда болған кезде банту негізінен қарабайыр қауымдық жүйеде өмір сүрді, бірақ кейбір тайпалар құлдықта болды.

1482 жылы алғашқы еуропалық экспедиция Диого Кананың қолбасшылығымен португал теңізшілері Конго өзенінің сағасына барды. XVI ғасырдың басынан бастап португалдар жағалау тайпаларынан сатып алынған құлдарды Конгодан Бразилияға экспорттай бастады.

 Отарлық кезең 
19 ғасырдың соңында Конго бассейнінде француздар пайда болды. 1880 жылы француз әскери-теңіз офицері Пьер де Бразза постты құрды (қазіргі Конго республикасының астанасы Браззавиль қаласы). 1883 жылға қарай француздар жағалаудағы тайпалардың барлық басшыларымен протектораттық шарттар жасады.

1886-1947 жылдары қазіргі Конго республикасының территориясы Францияның Экваторлық Африка құрамындағы француз отары болды.

1903 жылы француздар мыс кенін өндіре бастады, ал 1911 жылы олар алғашқы теміржол желісін салды. 1934 жылға қарай отаршылдар Браззавиль темір жолын Пуанте-Нуар портымен байланыстырды.

1947 жылы Конгоның отарлық иелігіне Францияның шетелдегі аумағы мәртебесі берілді, ал 1958 жылдан бастап - француз қауымдастығы құрамындағы автономиялық республика мәртебесі берілді.

Осы уақытқа дейін Конгода бірнеше саяси партиялар құрылды, олардың ішіндегі ең ірілері - Демократиялық одақ пен Африка социалистік қозғалысы. Автономиялық республика мәртебесін алғаннан кейін осы партияларды қолдаушылар арасында ұлтаралық қақтығыстармен бірге қанды қақтығыстар басталды (әсіресе мбоши мен лали тайпалары арасында). Нәтижесінде Демократиялық Одақ жеңіске жетті, ол іс жүзінде социалистерді жеңді.

 Тәуелсіздік кезеңі 
1960 жылы 15 тамызда Конго Республикасының тәуелсіздігі жарияланды. Алғашқы президент Фулбер Юлу болды, ол 1963 жылдың 15 тамызында экономикалық жағдайдың нашарлауы кезінде әкімшілік сыбайлас жемқорлыққа қарсы күшті кәсіподақ наразылығында қуылды.

Екі күн бойы (1963 жылы 15-16 тамызда) елді Дэвид Мусака мен Феликс Музабакани бастаған уақытша үкімет басқарды.

1963 жылы 16 тамызда билікке уақытша үкімет келді, оны 1963 жылы желтоқсанда президент болған Альфонс Массамба-Деба басқарды. 1964 жылдан бастап елдегі жалғыз уәкілетті партияға айналған Ұлттық-революциялық қозғалыс (ҰҚК) партиясы ұйымдастырылды. Социалистік қоғам құру курсы жарияланды (КСРО үлгісі бойынша), бесжылдық жоспар енгізілді, шетелдік компаниялардың мүлкі реквизицияланды.

1968 жылы тамызда Массамба-Деба бұрынғы басқарушы партияның бұрынғы Орталық партия комитетінің мүшесі, капитан Мариан Нгуаби бастаған төңкеріспен құлатылды. Нгуаби елдің президенті, мемлекеттік кеңестің төрағасы, қорғаныс министрі және мемлекеттік қауіпсіздік министрі болып тағайындалды. Нгуаби кеңестік үлгі бойынша социализм құру бағытын жалғастыратынын жариялады. 1969 жылы ол Конго Еңбек партиясын (КПТ) құрды - бұл елдегі басқарушы және жалғыз партия. Ел парламенті таратылды, оның функцияларын ҚКП ОК қабылдады.

Нгуабидің саясаты елде кең наразылық тудырды. 1970 жылы астанада Пенр Кинганга бастаған аббат Юлудың жақтастары - оңшыл антикоммунистердің қарулы көтерілісі болды. 1972-1973 жылдары билік 22 ақпанда ультра-солшыл оппозициялық қозғалысты қатал түрде басады.

1977 жылы 18 наурызда президент Нгуабиді капитан Кикадиди, сірә, әскери қастандық нәтижесінде өлтірді. Билікті Хоаким Йомби-Опанго басқарған ҚКП әскери комитеті алды. Трибунал экс-президент Массамба-Дебаны өлтіруге бұйрық берді, оны билік тікелей дәлелдердің жоқтығына қарамастан, қастандық жасаушылардың жетекшілерінің бірі деп санады.

1979 жылы наурызда Йомби-Опангоның партияға қарсы әрекетін (марксизмнен ауытқу) айыптайтын ҚКТ-нің төтенше съезі өтті. Партия төрағасы, үкімет басшысы және бір мезгілде қорғаныс министрі, мемлекеттік қауіпсіздік министрі және ішкі істер министрі полковник Денис Сассу-Нгессо Конго президенті болды. Сассу Нгессо, өзінен бұрынғылар сияқты, кеңестік типтегі социализм құру бағытын жалғастыратынын жариялады.

1990-1991 жылдары жалпы континенттегі сияқты елде де саяси өмірді айтарлықтай демократияландыру жүргізілді. 1991 жылдың басында Президент Сасу Нгессоның төрағалығымен өткен Ұлттық мемлекеттік конференция маркстік-лениндік идеологиядан бас тарту, көп партиялы демократия мен нарықтық экономикаға көшу туралы жариялады. Сонымен бірге бұрынғы президенттер Фулбер Юлу мен Альфонс Массамба-Деба саяси және құқықтық тұрғыдан ақталды.

Алғашқы еркін сайлау 1992 жылы тамызда өтті. Басқарушы ҚКП жеңіліп, оппозицияға өтті. Либералды реформалар бағдарламасымен шыққан президент болып Паскаль Лиссоуба сайланды.

1992-1997 жылдар аралығында елді әлсіз коалициялық үкіметтер басқарды. Лиссоуба реформалары макроэкономикалық жетістіктерге қол жеткізді, бірақ бұл қолайсыз әлеуметтік шығындар әкелді. Саяси жағдай қайтадан тұрақсызданды, қақтығыстар қарулы қақтығыстарға ұласты. 1997 жылы жаңа сайлау қарсаңында Лиссоуба мен Сассу Нгессоның жақтастары арасында азаматтық соғыс басталды. Азаматтық қақтығыстарға көрші елдер айтарлықтай қатысты. Ангола армиясы Сассу-Нгессоның соңғы жеңісіне шешуші рөл атқарды.

2001-2002 жылдары Сасу-Нгессо саяси либерализацияны қалпына келтіру процесін қолға алып, 2002 жылы жеті жылдық мерзімге республика президенті болып сайланды.

2009 жылы 12 шілдеде кезекті Президент сайлауы өтті. Оларға қазіргі президенттен басқа тағы 12 үміткер қатысты. Алайда, көптеген бақылаушылардың пікірінше, олардың кейбіреулері президент оппозицияны бөлу үшін арнайы ұсынған адамдар болса, қалғандары бастапқыда жеңіске жетуге мүмкіндігі жоқ ергежейлі партиялардың өкілдері болды.

 Үкіметі және саясаты 
нобай|Конго Республикасының аймақтары
Конго Республикасы 10 аймақтан және 1 коммуна — елдің астанасы Браззавиль каласынан тұрады. Олар мыналар:

Бұл аймақтар 46 ауданға бөлінген.

 Географиясы 
нобай|Конго Республикасының картасы
Толық мақаласы: Конго Республикасының географиясы

Орталық Африкадағы мемлекет. Ол Габонмен, Камерунмен, Орталық Африка Республикасымен, Конго Демократиялық Республикасымен және Анголамен шектеседі және Атлант мұхитына шыға алады.

Негізгі өзендері: Куилу және Конго бассейндерінің өзендері.

Ең биік нүкте: елдің оңтүстік-батысында, Набемба, 1040 м.

 Ауа-райы және климаты 
Ел экваторда орналасқандықтан, ауа-райы жыл бойы бір қалыпта болады. Орташа температура күндіз , түнде  шамасында.

 Пайдалы қазбалар 

Елдің ішектерінде мұнай, табиғи газ, қорғасын, мырыш, уран, мыс, темір, фосфорит, алтын, гауһар кендері, қалайы, вольфрам, тантал, ниобийдің кен орындары бар.

 Экономикасы 

Экономиканың негізін мұнай өндіру және экспорт құрайды (2013 ж. - 14,5 млн. тонна). Жан басына шаққандағы ЖІӨ 2009 жылы - 4,1 мың доллар (әлемде 152-орын, Қара Африкада 8-орын).

Өнеркәсіп (ЖІӨ-нің 68,7%) - мұнай өндіру, цемент өндіру, ағаш, сыра қайнату, қант, пальма майы, сабын және темекі өндіру.

Ауыл шаруашылығы (ЖІӨ-нің 4% -ы) - кассава (тапиока), қант қамысы, күріш, жүгері, жержаңғақ, көкөністер, кофе, какао.

 Сыртқы сауда 
2017 жылы экспорт - 4,193 миллиард доллар. Оның негізі мұнай, ағаш, қант, какао, кофе, алмас.

Негізгі сатып алушылар: Қытай 53,8%; Ангола 6,2%; Габон 5,7%; Италия 5,4%; Испания 5,4%; Аустралия 4,8%.

2017 жылы импорт - 2,501 миллиард доллар, оның негізін өнеркәсіптік өнімдер, құрылыс материалдары, тамақ өнімдері құрайды.

Негізгі жеткізушілер: Франция 15%; Қытай 14%; Бельгия 12,2%; Норвегия 8,1%.

Африка, Кариб бассейні және Тынық мұхит аймағының елдері (АКТ елдері) халықаралық ұйымына кіреді.

 Демографиясы 
нобай|Конго Республикасының халық саны (FAO, 2005), мың адаммен санағанда.

 Дереккөздер 

*