Ағылшын тілі

Ағылшын тілі () — Үнді-Еуропа тілдері жанұясының батыс герман тобына жататын тіл.
Ағылшын тілі — ежелгі тіл — қазіргі Ұлыбритания аралдарының аумағын ежелде басып алған Англосаксондардың тілі, бірақ жауланған кельттердің тілдері де әсер тигізген.

 Қолданылуы 
Ағылшын тілі — халықаралық тіл (де-факто - лингва франка). Әлемдегі ең көп тараған, әрі қытай және испан тілінен кейінгі халық саны бойынша ана тілі ретінде ең көп пайдаланылатын тіл. Ағылшын тілі — Ұлыбритания, Америка Құрама Штаттары, Жаңа Зеландия, Аустралия және басқа елдерде ана тілі. Одан басқа көптеген мемлекетте — ресми тіл.

 Таралуы 
Ағылшын тілі — БҰҰ-ның 6 тілінің бірі.
Ағылшын тілі — дүние жүзіне ең кең таралған тіл. Үнді-Еуропа тілдерінің батыс герман тілдеріне жатады. Ағылшын тілі құрылымы жағынан — флективті. Ұлыбритания, АҚШ, Аустралия, Жаңа Зеландияның мемлекеттік тілі. Канадада (француз тілімен қатар), Ирландияда (ирланд тілімен қатар) мемлекеттік қос тілдің бірі. БҰҰ-да қабылданған ресми 6 тілдің негізгісі. Алты құрлыққа кең тараған бұл тілде қазір 400 млн-нан астам адам сөйлейді.

 Қазақстанда мамандар дайындау 
Қазақстанда да 20 ғасырдың 50-жылдарынан бастап Абылай хан атындағы Қазақ мемлекеттік халықаралық қатынастар және әлем тілдері университетінде, өзге де жоғары және орта оқу орындарында Ағылшын тілі оқытылып, мамандар дайындалады. Жеке пән түрінде мектеп бағдарламаларына енгізілген.

 Тарихы 
Ағылшын тілінің түп-төркіні 5-6 ғ-да құрлықтан Британ аралына қоныс аударған англ, сакс, ют тайпалары мен аралдағы байырғы кельт (бриттер) тайпаларының тілі болып саналады. Ағылшын тілінің даму тарихы ежелгі ағылшындық (7-11 ғ.), орта (12-15 ғ.) және жаңа (15 ғ-дан бері) дәуір болып үш кезеңге бөлінеді.

 Жазуы 
Ағылшын тіліндегі жазба ескерткіштер 7–8 ғасырлардан белгілі. Ол уақытта ағылшындар руна жазуын пайдаланып, тасқа, ағашқа, сүйекке ойып жазған. 6–7 ғасырларда ағылшындар арасында христиан дінінің таралуына байланысты руна жазуы қолданыстан шығып, латын әліпбиі қолданыла бастады. Ағылшындар латын әліпбиін ілгері дамытып, оған W, J және V әріптерін қосты. 1066 жылы Англияны нормандар басып алды да, мемл. тіл — француз тілі болып, Ағылшын тілі қарапайым халықтың сөйлеу тілі есебінде сақталды. 1476 жылы Англияда ағылшын тілінде кітап басып шығару басталды. Бұл жағдай Лондон диалектісі негізінде ағылшынның жазба әдеби тілін қалыптастырды. Ағылшын жазуы – герман тілдері тобына жататын ағылшын тілінің жазуы. А.ж. ежелгі герман (ют, сакс, ағыл.)  тайпаларының руна жазуы түрінде пайда болған. V–VII ғасырларда латын және руна жазуының таңбалары араласып жүрген.

 Ағылшын-қазақ транскрипциясы 
 Әріптер бойынша 
ОрфографияRP-да айтылуҚазақша беріледіПайдаланған кездеМысалa[eɪ]эйашық буындаAvery → ЭйвериLake [leɪk] → Лэйк[æ]екі жүйе бар: 
(1) әрқашан а (әдетте жер-су атауларында), 
(2) әжабық буында сәйкесінше: 
(1) Atherton → Атертон, Baslow → Баслоу; 
(2) Langley → Ләңли, Shackley → Шәкли[ɑ], [ɑː]а Bath [bɑːθ] → Бат[ə]а, еөңделмеген Alabama [æləˈbæmə] → Алабама
Дәстүрлі:-ham → -ем, -land → -ленд, кейде -man → -мен[ɪ], [iː]і, и әдетте соңында -age, -ate Village [ˈvɪlɪʤ] → Виллидж[ɔ], [ɔː] o w-дан кейін Warren [ˈwɔrən] → Уорренae, æ[iː]иAegis [ˈiːʤɪs] → Иджис[æ]ә Caedmon [ˈkædmən] → Кәдмон[ɑː]а Caerleon [kɑːˈliːən] → Карлионai, ay[eɪ]эйAidan [ˈeɪdən] → ЭйданClay [kleɪ] → Клэй[ɪ], [iː]и соңында болады -ainNewquay [ˈnjuːkiː] → НьюкиSunday [ˈsʌndɪ] → СандиMountain View → Маунтин-Вьюai[ə]е буын алдында l және n,басқа жағдайларда алынып тасталдыNew Britain [njuː ˈbrɪt(ə)n] → Нью-Бритен—air, aire, ayr[ɛə]эр (ер қатаң дауыссыз және л-дан кейін)Fairhall [ˈfɛəhɔːl] → Фэрхоллal (+дауыссыз)[ɔː]о[ɔːl]олAlbany [ˈɔːlbənɪ] → Олбани[æl]ал немесе әлar, are[ɑː]арCarnaby [ˈkɑːnəbɪ] → Карнаби[ær]aр или әрCarrie [ˈkærɪ] → Кәрри[ɛə], [ɛər]эр (ер қатаң дауыссыз және л-дан кейін)Delaware [deləwɛə] → Дэлавэрau, aw, augh(e) (қазіргі ағылшын тілі)[ɔ], [ɔː], [оː]оLaw [lɔː] → Лоb[b]бSelby [selbɪ] → Сэлби—не б, не қарастырылмайдыәдетте сөз соңындаLamb [læm] → Ламc[s]скөбінесе e, i, y алдындаCity [ˈsɪtɪ] → Сити[k]кCarn Brea → Карн-Бри[ʃ]ш (-cia → -шия)Phoenicia [fɪˈnɪʃɪə] → Финишияch[ʧ]чChurnet [ˈʧɜːnɪt] → Чөрнет[ʤ]джәдетте -wich-пен үйлесімдеWoolwich → Вулидж[k]ккірме сөздердеChristopher → Кристофер[ʃ]шфранцуз тілінен және ia, io алдындаChardon → Шардон[x]хшотланд тіліненLoch [lɔx] → Лохck[k]к (кк емес, тіпті дауысты дыбыстар арасында!), морфемалардың түйісуінен қоспағандаPickering → Пикерингбірақ: Mackenzie → Маккензиd[d]дDick → Дик—қалдырыладыWednesday → Уэнсдиe[iː]и (бірақ е латын атауларында)әдетте ашық буындаEden [ˈiːdən] → Иденбірақ: Cordelia → Корделия[e], [ə]эе Benson [ˈbensən] → Бэнсон[ɪ]и немесе і екпіндіEnglish River → Инглиш-Ривер[ɪ]е немесе и, і екпінсізDorset [ˈdɔːsɪt] → ДорсетReport → Рипорт—сөздің соңында қалдырылады (және күрделі сөздің бөліктер), сондай-ақ s алдында; басқа жағдайларда е арқылы беріледіRussel [rʌsl] → Рассел 
Anglesey [ˈæŋglsiː] → Англсиea[iː]иKeats → Китс[ɪ]е немесе иBinstead → Бинстед[e]эBreasted → Брэстед[eɪ]эйBreakspear [ˈbreɪkspɪə] → Брэйкспир[ɪə]ие, иаGalatea [gæləˈtɪə] → Галатиаear[ə]эр (ер дауыссыз және и-ден кейін)Earl → Эрл[ɛə]эр (ер дауыссыз және и-ден кейін)Bear → Бэр[ɪə]ирDearne [dɪən] → Дирнee[iː]иLee → Лиeer[ɪə]ирGeer → Гирei[iː], [ɪ]иNeil → Нил[aɪ]айәдетте неміс тегінде Reilly [ˈraɪli] → Райлли[eɪ]эйLeiston → Лэйстонeigh[aɪ]айHeights → Хайтс[eɪ]эйeir[ɪə]ирWeir → Уирeo[iː]и немесе еPeopleton [ˈpiːpltən] → Пиплтон[ɪ]е немесе иPigeon [ˈpɪdʒɪn] → Пиджен[e]эMeolse [mels] → Мэлс[ə]е немесе оSurgeon [ˈsɜːdʒən] → Сөрдженer[ɜː], [ə]эр (өр дауыссыз және и-ден кейін)Erdington → Эрдингтон[ɑː]арClerkenwell → Кларкенуэллere[ɪə]ирMere → Мирeu, ew[juː], [ju]ю (ью дауыссыздан кейін)Ewell → ЮэллBeulah → Бьюла[uː]үShrewsbury → Шрүсбериewe[ju], [juə]ю (ью дауыссыздан кейін)[ouə]оуэewer[ju], [juə]юр (ьюр дауыссыздан кейін)Sewer ['sjuə] → Сьюр[ouə]оуэрSewer ['souə] → Соуэрey[iː], [ɪ]и немесе і Keyford → Кифорд[eɪ]эй Heywood → Хэйвудf[f]фFridge → Фридж[v]ф, вg[g]гGull → Галл[ʤ]джәдетте e, i, y алдындаGeorgia → Джорджия[ʒ]жкірме сөздердеBaton Rouge → Батон-Руж—қалдырыладыgg[g]ггJagger → Джаггер[ʤ]дж[ʒ]жжкірме сөздердеgh[f]фсөз соңындаBrough [brʌf] → Браф[gh]гхнегіздердің түйіскен жерінде боладыSpringhill → Спрингхилл—қалдырыладыDwight [dwaıt] → Дуайтh[h]хHousehill → Хаусхилл Henry → Хэнри—қалдырыладыкөбінесе сөздердің соңында және дауыссыз дыбыстардан кейін: lh, rh және т.б.Rhodes [rəudz] → Родсi[aɪ]айәдетте ашық буында және nd алдындаLine [laɪn] → Лайн[ɪ], [iː]иәдетте жабық буындаKidd [kɪd] → Киддia[aɪə]айа (айя сөз соңында)Giant → Джайант[ɪə]иа (ия сөз соңында)Victoria → Викторияiar[aɪə]айарFriar [fraɪə] → Фрайарie[aɪə]айеSociety → Сосайети[ɪ], [iː]и немесе ір-ies, -ied жиі соңындаLeith → Литier[aɪə], [aɪər]айер[ɪə], [ɪər],ир немесе ір (иер или ьер в безударной позиции)Pierce → ПирсColliers → КоллиерсWhittier → Уиттьерigh[aɪ]айDwight [dwaıt] → Дуайт[ɪgh]игхнегіздердің түйіскен жерінде боладыBrighouse [brɪghaus] → Бригхаусio[ə]е—е (-tion → -шен, [ʃn] деп айтылса да)[aɪə]айоLion → Лайонбасқашаиоir[ɜː]эр (өр дауыссыз және и-ден кейін)[ɪə]ир немесе ірire[aɪə]айр Ireton → Айртон[ɪə]ир немесе ір Lancashire → Ланкаширirr[ɪr]ирр немесе іррj[ʤ]джk[k]к—қалдырыладыкөбінесе бастапқы комбинацияда knKnighton → Найтонl[l]л (кейбір сөздерде дауыссыздар алдында ль) Carleton → Карлтонно по традиции: Albert → Альберт, Donald → Дональд и т. п.—қалдырыладыкөбінесе дауыссыз дыбыстың алдындаll[l]лл (в географических названиях л перед согласными, географиялық атауларда л дауыссыз дыбыстардың алдында,
бірақ әрқашан Валлий атауларында лл;)m[m]м—қалдырыладысөздің басында mn тіркесімінде боладыmpb[mb]мпбCampbell → Кәмпбеллn[n], [ŋ]нng[ŋ]ңo [ou], [əu]о, оу[ɔ], [ɔː],[ə], [o], [ʌ]оLondon [lʌndən] → Лондонoa[ou], [əu], [ɔː]о, оуOakland [əuklənd] → ОклендOaks [əuks] → Оуксoar[ɔː], [ə], [ɔəː]орBoardhills [bɔːdhɪlz] → Бордхилсoe, œ[iː]иPhoenix → Финиксoi, oy[ɔɪ]ойDroitwich → Дройтуичoo[u], [uː]уGoole [guːl] → Гул[ʌ]аFloodwood [flʌdwud] → Фладвудoor, oore[ɔː], [ɔəː]орDoors → Дорз[uə]урHighmoor [haɪmuə] → Хаймурor[ɔː], [ə]орMorton [mɔːtən] → Мортон[əː]эр (өр дауыссыздан және и-ден кейін)ore[ɔː], [ɔəː]орDore [dɔː] → Дорou[ʌ]аCountry → Кантри[ou], [əu];  бірқатар диалектілерде  [o]оуBoulder [bouldə] → Боулдер[au]ауLouth [lauθ] → Лаут[ə]оеAldous → ОлдосDangerous → Дэйнджрес[u]уLouis → Луисough[au]ау[ʌf]афBrough [brʌf] → Браф[ɔh], [oh]охкельт атауларында кездеседіLoughrea → Лохрейour[ɔː], [ə], [ɔəː]орBournville → Борнвилл[auə]аурFlourmille → Флаурмилл[ɜː]эр (өр дауыссыздан кейін)Bourke → Бөркow[ou]оуMaslow → Маслоу[au]ауBrownville → Браунвилл[ɔː]оower[auə]ауэрBower [bauə] → Бауэр[ouə]оуэрLower [ləuə] → Лоуэрp[p]п—қалдырылады, бірақ міндетті емес, әсіресе классикалық тілдерден болса; mpb → мпббұл сөздің басында pn, ps, pt-де болады ph[f]фгрек атауларында кездеседіPhil [fɪl] → Фил[ph]пхморфемалардың түйіскен жеріндеUpholder [ʌphəuldə] → Апхоулдерq[k]кqu[k]кMosquito [mɔsˈkiːtəu] → Москито[kw]куQueenstown [ˈkwiːnstaun] → Куинстаунr[r]р—р (қалдырылмайды)Peter [ˈpiːtə] → Питерs[s]с[z]с немесе зIsidora → ИзидораParsons → Парсонс немесе Парсонз[ʃ]шәдетте «дауыссыз + si, su + дауысты» тіркесіміндеSugarloaf [ˈʃugəlouf] → Шугарлоф[ʒ]жәдетте «дауысты + si, su + дауысты» тіркесіміндеTreasure [ˈtreʒə] → Трэжер—қалдырыладыIsland [aɪlənd] → Айлендsh[ʃ]шShepshed [ʃepʃəd] → Шэпшед[sh]схкүрделі сөздердеGrasshopper → Грассхопперss[s]сс[z]зPossession → Позешенt[t]т[ʃ]ш (-tion → -шен)[ʧ]ч (-ture → -чер)—қалдырылады, tch-ны қоспағандаNewcastle [njuːkɑːsl] → Ньюкаслtch[ʧ]тчth[t]т[θ]т (с тек ерекшелік ретінде)Jonathan [ʤɔnəθən] → Джонатанбірақ дәстүрлі: Galsworthy → Голсуорси[ð]т немесе д (з тек ерекшелік ретінде)Heather [ˈheðə] → Хэтер немесе Хэдербірақ дәстүрлі: Rutherford → Резерфорд[th]тхбуындардың шекарасында боладыPothole [pɔthəul] → Потхолts[ts]тс (ц емес)Keats → Китсtz[ts]ц (тц емес)Fitzgerald → Фицджеральдu[ju:]ю (ью дауыссыздан кейін)Utah → Юта[u], [uː]уBush [buʃ] → Буш[ʌ]аAugusta → Огаста[ə]у тексерілмеген күйдеTitus [taɪtəs] → Тайтус—қалдырылады (-gue → -г, -que → -к)кейде дауыссыздан кейін, негізінен g мен qGuardian [gɑːdɪən] → Гардиан[ɪ]иваллий атауларында кездеседіLlandudno → Лландидноue[e]эGuest [gest] → Гэстбасқа дыбыс (біреу)u сияқты айтылуы бірдейекі дыбысжеке-жеке беріледі—қалдырылған (-gue → -г, -que → -к)кейде g мен q-ден кейінui[ɪ]і, иEmpire State Building [ˈbɪldɪŋ] → Эмпайр-стэйт-билдиңбасқа дыбыс (бір) u сияқты айтылуы бірдейекі дыбысжеке-жеке беріледіur[ɜː], [ə]эр (ёр дауыссыздан кейін және и)Turner [ˈtɜːnə] → Тернерv[v]в—қалдырылғанw[w]у (бірақ в, егер келесі әріп у болса, немесе W екі дауысты арасында дифтонг құрмайды,
сондай-ақ аты-жөндер мен атауларында)Whitefield → УайтфилдWood → ВудDelaware → Делавэр Highwind → Хайвинд[v]вағылшын емес есім мен атауларда—қалдырылған (көбіне сөздің басында болады)Wright [raɪt] → Райтwor[wɜː]уэрWorthing → Уэртиңx[ks]ксOxford → Оксфорд[gz]гзAlexander → Алегзандер[z]зXerox → Зироксy[ɪ]іLynn → Лінн[aɪ]айTyne → Тайн[j]й (ь дауыссыздан кейін дауысты алдында: йа, йэ, йи, йо, йу орнына дауыссыздан кейін жазылады ья, ье, ьи, ьо, ью;сөздің басында және дауыстыдан кейін йа, йу орнына  жазылады я, ю,бірақ йи мен йо үйлесімі сақталады және әдетте йэ сақталады)Yellowstone ['jeləustəun] → Йеллоустонyr[əː]эр (ө дауыссыздан кейін және и)Byrd → Бердz[z]з[ts]цесім мен атауларнеміс және итальян тегіненZuckerberg → Цукерберг[s], [θ]сесім мен атаулариспан тегіненLa Paz → Ла-Пас

 Фонема бойынша 
 Фонема  Негізгі аударма нұсқасы  Баламалы аударма нұсқасы  Қосымша аударма нұсқасы  қажет жағдайда [iː]  и    [ɪ]  и  і  е, (э)  e, eo [e]  э   е  ea, eo [æ]  ә  а   [ɑː]  а    [ɔ]  o    [ɔː]  o   ор  or [u]  у    [uː]  ү    [ʌ]  а   о  o [əː]  ер, (эр)  транслитерация   [ə]  транслитерация   ео  uou [aɪ]  ай    [aɪə]  1-ші кестеде  транслитерация    [au]  ау    [auə]  аур  ауер  ауэр  ower [eɪ]  ей, (эй)    [ɛə]  эр    [ɪə]  ир   ия  ia [ou]  о  оу  оу  ou, ow [ɔɪ]  ой    [uə]  ур    [b]  б    [d]  д    [ʤ]  дж    [f]  ф    [g]  г    [h]  х    [j] йотация: [ja], [je], [ji], [jɔ], [ju] — ья, ье, ьи, ьо, ью (я, е, йи, йо, ю)) [k]  к    [l]  л    [m]  м    [n]  н    [ŋ]  ң   нк (н)  nc и nk (nk) [p]  п    [r]  р    [s]  с    [ʃ]  ш    [t]  т    [ð]  т, д  з, с, в (ескі.)   [θ]  т  с, ф (ескі.)   [ʧ]  ч   тч  tch [ts]  тс   ц  tz [v]  в   ф  f [w]  у  в (ескі.)  в  [u] алдында [z]  з   с  s (сөздің соңында немесе дауыссыз дыбысқа жақын) [ʒ]  ж   

 Диалектілері 
Ағылшын тілі британдық және американдық болып екі түрге бөлінеді. Британдық Ағылшын тілі өз ішінде шотландиялық, солтүстік, батыс, шығыс, оңтүстік диалектілерге жіктеледі. 7-11 ғ-да англо-саксон тілінде 4 диалект болған: нартумбриялық, мерсиялық, уэссек және кент.

Ағылшын тілінің басты ерекшеліктері: 

а) фонетика жүйесінде дыбыстарының көпшілігі біресе созылыңқы, біресе қысқа айтылады. Осыған орай, Ағылшын тілінде сөз мағынасы бірсыдырғы өзгеріске түсуі мүмкін; 

б) морфол. саласындағы өзгешелік: сын есім мен сан есімнің барлық жалғаулары, яғни септіктері, сондай-ақ, зат есім мен етістік аффикстерінің көбі бұл күнде тарихи өзгерістерге түскен. Соған орай Ағылшын тілінде сөз бен сөзді байланыстыратын предлогтар, артикльдер, сондай-ақ көмекші етістік сияқты жаңа тұлғалар, формалар (морфемалар) пайда болған. Ағылшын тілінің жазу ережелері мен сөздердің айтылуында айырмашылықтар бар. Орфографиялық ережелер бойынша бұрынғы және қазіргі ағылшын тіліндегі дыбыстардың өзгерістері жазуда қатаң сақталады.“Қазақ Ұлттық Энциклопедиясы”, 1 - том

 Ағылшын әліпбиі 
Ағылшын әліпбиі 26 әріптен құралады:
 A  B  C  D  E  F  G  H  I  J  K  L  M  N  O  P  Q  R  S  T  U  V  W  X  Y  Z  a  b  c  d  e  f  g  h  i  j  k  l  m  n  o  p  q  r  s  t  u  v  w  x  y  z 

 Ағылшын тілін қолданатын негізгі елдер 
300px|нобай|оңға|Ағылшын тілін қолданатын елдер
300px|нобай|оңға|Еуропадағы ағылшын тілі

Ағылшын тілі көптеген елдерде қолданады. Олардың қатарында негізгі осы елдер бар:
 Ұлыбритания
 АҚШ
 Аустралия
 Жаңа Зеландия
 Канада
 Ирландия

 Дереккөздер 

Санат:Батыс герман тілдері
Санат:АҚШ тілдері
Санат:Аустралия тілдері‎
Санат:Канада тілдері
Санат:Үндістан тілдері‎
Санат:Ұлыбритания тілдері