Kikôngo-kituba

Kikôngo ya leta to Kikôngo-kituba to Kituba to Munukutuba kele ndînga mosi ya yinsi na Repubilika ya Kongo ya Dimokalasi ná Repubilika ya Kongo. Bawu ke bingila yawu Kituba to Munukutuba na Kôngo-Baraza, Kikôngo ya leta, Kikôngo to Kileta na Kôngo-Kinsasa. Bandînga yayi kele ndînga mosi!

Na Repubilika ya Kôngo Demokratiki, Kikôngo kele mpe zina nkufi ya Kikôngo ya letá, kasi Kikôngo kele ndînga mosi ve. Yawu kele nkumbu ya kimvuka ya bandînga ya Bakôngo.

 Yinsi 


Kituba Kôngo kele ndînga ya yinsi na Kôngo-Baraza, kuna bawu ke bokila yawu Kituba to Munukutuba. Yawu kele ndînga ya yinsi mpe na Kôngo-Kinsasa, kuna bawu ke bingila yawu Kikôngo ya leta. 

Bambânza ya Kituba Kôngo yina kele na bantu ya kuluta 100 000:
Braza: 1 000 000
Ndindi: 750 000
Kikwit: 294 000
Matadi: 245 000
Mboma: 198 000
Bandundu: 117 000

 Bandînga ya ndâmbu 

Kituba Kôngo kele na mitîndu tatu ya kutuba. 

 Bantu ya bânda ya nzâdi Kôngo ke tubaka kituba ya sude (Mboma ná Matadi). 
 Bantu ya Kongo-Baraza ke tubaka kituba ya node (Ndindi, Lekumu, Kuilu, Niari, Buenza ná Barazavili).
 Bantu na yinsi na kati-kati ya nzadi Kwango mpe nzadi Kasayi ke tubaka kituba ya esete.
 Kituba Kôngo kele mutîndu ya kusangisa ya kutuba.

Kituba KôngoKitubaya nodeKitubaya sudeKitubaya esetemuntumúúntùmùntùmùntùyintiyíntìyíntìńtìmazamázàmázàmásàmfulumfúlùmfúlùmbétòmunumúnùmúnùmónò, múnùya munuyà múnùyà múnùnà mónòkilôngo, nkisibìlóóngò, nkísìkìlóóngònkísì

 Bisono pe minoko 

Kitubaabdefghiklmnng'nyoprstuvwyzAPI[a][b][d][e][f][g][h][i][k][l][m][n][ŋ][ɲ][o][p][r][s][t][u][v][w][j][z]

Munoko ya mbômbo na ntwala ya minoko ya kikangu mpe kipakulu:

kitubandntnsnzmbmpmvmfngnkAPI[nd][nt][ns][nz][mb][mp][mv][mf][ŋg][ŋk]

Vokali
Kituba Kôngo kele na bavokali 5.
ntwalanimafyotiiukati-katieonenea

 Bavokali ya nkufi mpe yinda 
Bavokali ya nkufi  Bavokali ya yindakusikisa [kùsìkísà] (faire tarir)  kusîkisa [kùsììkísà] (vanter) kusala [kùsálà] (travailler)  kusâla [kùsáálà] (mépriser) kuteka [kùtéká] (vendre)  kutêka [kùtéékà] (apparaître) kusola [kùsóla] (défricher)  kusôla [kùsóólà] (choisir) kukula [kùkúlà] (grandir)  kukûla [kùkúúlà] (déliver)

Ton

Kikôngo kele na ba-ton zôle: ton ya yinsi mpe ton ya zulu.

 [kùzólà] = kuzola; [yíngò] = yingo
 [ndèkè] = ndèke; [kùpòlà] = kupòla
 [yàngó] = yangó; [kìbèndé] = kibendé
 [múngàngà] = múnganga; [bíbìlà] = bíbila

 Konsone 
bikobamêno na kikobaludimi na nima ya mênomukongo ya ludimilakaya kukangap bt dk gya mbômbomnnyngya kupakulaf vs z(h)ya kusyelumukawl (r)y
Kituba ya Kôngo ya Kati kele na konsone [h]: "dihêmbo" (digêmbo)

Konsone [r] kele na mâmbu ya nzênza: Kristo, vwatire.

 Malongi ya ndînga 

 Mitîndu ya kisongi-dyambu 

NtanguNtangu na kifwalanseMpila ya yindaMpila ya nkufiMbandububuprésent actuel progressif(1) kena ku-, (2) (i)kele ku-(2) keYandi kena kusala. Yandi kele kusala. Yandi ke sala.bubu ya kikadiluprésent habituel(1) kena ku-aka, (2) (i)kele ku-akake -akaYandi ke salaka.mantwala ya pene-penefutur prochekele ku-keYandi ke sala.mantwala ya ntamafutur éloigné(2) àtà ku-(2) taYandi ata kusala. Yandi ta sala.mantwala ya kikadilufutur habituel(2) ata ku-aka(2) ta -akaYandi ta salaka.maluta ya pene-penepassé proche(i)mene ku-meYandi mene kusala. Yandi me sala.maluta ya ntamapassé éloignéYandi salaka.passé reculé(i)mene -akame -akaYandi me salaka.maluta ya kikadilupassé habituelvwandaka ku-, vandaka ku-(3) vaYandi vwandaka kusala.

(1) Mpila ya kutuba na Kôngo-Baraza
(2) Mpila ya kutuba na ndâmbu ya Kwango-Kwilu
(3) Mpila ya kutuba na Bandundu

 Mâmbu 

Bisina ya mâmbu (to bampova) ya Kituba Kôngo kele kikôngo, dingala, kiyaka, kiyansi, kiswahili, kifwalansa ná kimputulukesi.

 Mâmbu ya kikôngo 

Mâmbu mîngi kwizaka na kikôngo (kintandu mpe bankaka).

 Mâmbu ya dingala 

 munoko (monɔkɔ = yinwa)
 mutîndu (motindo = mpila)
 nini (nini = yinki)
 wapi (wapi = yinki sika)

 Mâmbu ya kifwalansa 

falangi (franc)
kamyo (camion)
kaye (cahier)
leta (l'état)
sose (sauce)
tono (tonneau)
watu (ouate)

 Mâmbu ya kimputulukesi 

ntînta (tinta)
kilapi (lápis)
misa (missa)
Mputu (Portugal)
sikoti (chicotte)
wanzio (anjo)
wôlo (arroz)

 Mâmbu ya kiswahili 

langi (rangi)
madidi (baridi)
sanduku (sanduku)
kîti (kiti)
simba (simba = nkosi)

 Mâmbu ya kingelezi 

boyi (boy)
dibuku (book = nkânda)
katekisimu (chatechism)
mapi (map)

 Bisina ya mabuku 

Stedman, John: Apprendre le kongo (le monokutuba, le kikongo ya leta, le kituba): Un dictionnaire grammatical, 2024
Dictionnaire Kituba (Munukutuba) - Français. Brazzaville, SIL-Congo, 2007.
Hochegger, Hermann: Grammaire du kikongo ya leta. Bandundu, CEEBA, 1981.
Mfoutou, Jean-Alexis: Grammaire et lexique munukutuba. Paris, L'Harmattan, 2009.
Mufwene, Salikoko: Kitúba na Thomason, Sarah: Contact Languages, a wider perspective. Amsterdam/Philadelphia, John Benjamins Publishing Company, 1997.
Swartenbroeckx, Pierre: Dictionnaire kikongo et kituba - français. Bandundu, CEEBA, 1973.
Tekilazaya-Kiwolu, Abelbert: Cours de kikongo ya leta. CEEBA, 1997.

Category:Ndinga