Ta shyia̱ sa̱t Hayiti

Ta shyia̱ sa̱t Hayiti nkhang wa si̱ cam wa nang a̱niet hayiti ma̱ng a̱niet Fi̱rans ku la̱p ma̱ a̱lyia̱ 1825 
na̱ng a̱niet fi̱rans doot nyei ba cat a̱ tan ba̱ taa hu a̱ taat 150 mi̱li̱on a̱ni francs si̱ a̱lyia̱ ku bai a̱fwuon a̱ni kakap bat ku doot 30 mi̱li̱on nsng ba cat a̱niet hayiti ba tan ba a̱ni,si̱ kurum a̱ya bibyin ma̱ng a̱kasa a̱ni  (mang a̱niet khuwo [1]) nang ba ku saa a̱ni din jen zu̱wang si̱ Hayiti. a̱ si̱ tyia̱ ba ba kyak taa  mi̱li̱on 30 si̱ ntsaa hu,[a] a̱wot ma̱ 1838 fi̱rans si̱ shyi̱m ba ti̱n ba taa  si̱ mi̱li̱on swak a̱taa nang ba na tan a̱ni si̱ a̱lyia swang taat, a̱wot ba wu tan a̱kum ka ma a̱lyia̱ 1883.[2][3][b] ma̱t a̱nia hwa,a̱niet tam niị yo̱k hu ku nyia̱ danian a̱ya taa nang a kwok ba̱t ba tan taa hu ni, tan taa hu kumin ku yet ma̱ 1947.ba bu si̱ ksst nyia̱ kakap taa hu nang ba ku tan s̱ni si̱ tat mi̱li̱on 112, ka doot a̱ shei kurum hu manini a̱ na taat  $560 mi̱li̱on ma̱ 2022, a̱wot ka a̱ shei hu ma̱ a̱tsak kurum Hayiti ba̱i $115 billion.[5][6][c]


a̱ wot ba taa hu danian sa̱t si̱ a̱niet hayiti nang a̱ ku nwuak a̱ byin mba ka danian swuo a̱bun mba hu din zu̱wang si̱ 1825, a̱lyia̱ swang feayang ma̱ anyiung  nang ba̱ shyia̱ shyia̱ cet a̱pyia̱. 

Ma̱t shai̱ ma̱ng shiị nang ba shyia̱ ma fi̱rans neet din jen a̱ ja (shai si̱ zwat a̱ a̱ninai, shai fi̱rans si̱ 1848), a̱gwamnati̱ babyia̱  yaason a̱ni, a̱gwam ma̱ng aniet ba byia̱ zwaa a̱ni si̱ ya a̱son mang kwuok a̱ titaa a̱wot a̱ sa tibg hayiti wa ba tan taa hu.

nhkang bangbang

 Akeayang Saint-Domingue 

akeayang Saint-Domingue, nang ang gyei hsyiti manini a̱ni,a̱ ku yet a̱ban dang si̱ ashon irop abyia̱ cet ma̱ swanta  ma̱ 1800s.[15][16] fi̱rans ku byia̱ zuuwa ba̱t ma̱t si̱sak ji ba kwuai a̱ ya khwuo a̱ni, awot a̱niet ba nyiā̱ khwuo ma̱ hayiti din jen a̱ja ku shim taya shyiị a̱niet a̱keayang ka ba̱t ba̱ byiaa aya a̱ khwuo a̱ni ma̱ afi̱ri̱ka a̱ni.[17] din jen 1697 si̱ taat 1804, a̱niet ba̱ cat san tyok a̱bin fi̱rans a̱ni si̱ khwai a̱ya khwuo ba bai̱ 800,000 ba̱ nyia̱ mba tam ma bibyin a̱yaba nang ba kap ani hayiti a̱ kun ngyei saint Dominque hu din jen a̱ja a̱ni.[18]a̱niet a̱keayang saint dominique si̱ tat 520,000 ma 1790 awot 425,000.[19] a̱ si̱ shyia̱ kukui madi̱dit bat  ā̱wot a̱niet ba kwui a̱ni yet a̱khwuo wa a̱liyak ba̱t, nang a̱niet fi̱rans nyia̱ mam mba ani ba si̱ khwui ba̱t a̱nia ba kwuok a̱gyang ba̱t a̱ ching dyuo.