Amina, A̱gwam-a̱nap Za̱za̱u

Amina (a̱ kpat ba ngyei Aminatu, a̱ ku nsaan ma̱ a̱lyia̱ 1610)a ku yet a̱ kpat wa[2] a̱ si̱mi̱n lyuut nhaang zazzau danian a̱tyia̱ a̱lyoot nggu ka ba h (zazzau wa angyei zaria a̱fwun si̱ kaduna si̱tate),  a̱ shyia̱ di fam jenshun si̱ Naijeria.[3]a̱ yet a̱gwam a̱nap din jen a̱ ja.


BYIN NGGU HU
a̱ byin amina banbang, a̱gwam Nikatau wa ku yet a̱tyia̱ nggu hu, a̱tyia̱ mggu hu wa yet a̱gwam si̱ swangfeayang ma̱ feayan a̱ si̱ zazzau,  ma̱ng abyiik nggu hu Bakwa Turunku(neet 1536–1566).[4]  a̱nap a̱gwam amina si̱ byia̱ a̱ shushuo nenyuik nang angyei zaria. da a̱lyoot nggu hu wa angyei a̱keayang ka zaria a̱fwun a̱ si̱(Kaduna Sitet) a̱ shong biritit wa ku shei a̱lyoot ka.[5][4] bandang a̱niet nhaang angyei David E.Jones ani ku nyia̱ nyia̱ a̱ ku shii ma̱li a̱tyia̱ a̱khuwop nggu hu wa a̱ si̱ shyia̱ beayang ba̱t neet davwuo nggu. nggu wa ku tyet nggu ma̱ si̱sak a̱ng bang a̱niet ma̱ swat ma̱ a̱niet a̱ni.[6] nang nggu shyia̱ a̱lyia swak ma̱ng a̱taa, a̱ ku ngyei nggu Magajiya (nggu wa na san tyok), a̱wot a̱ si̱ byia̱ a̱khwuoo sang naai angyuuk.[5] neet nang nggu yet a̱ ban nggon, Amina si̱ shyia̱ a̱ya sisak ba̱ cat nyiang ma̱ng nggu a̱ni. a̱ si̱ cat nggu ba̱t a̱ si shyia̱ ba a̱wot ba si̱ bai ma̱ng a̱khuo swak ku zana̱tuk   neet davwuo a̱fai a̱ngyei makama ma̱ng a̱khuo swang fwuon ma̱ng anyuuk ma̱ng a̱tyok a̱wot ma̱ng a̱mpwot nkyang kuwuii swang fufuwong neet a̱gwam kano.[5]

nang a̱tyia̱ nggu hu ma̱ng a̱yang nggu hu kun nsaan ma a̱lyia̱ 1566, nenyuuk a̱sam si̱ amina si̱ shyia̱ yet a̱gwam si̱ zazzau.ma̱t a̱nia wa, Amina si̱ shyia̱ cet nyia̱ tan si yet a̱gwam zwang a̱wot koyan si̱ lyien nggu ba̱t danian ntam zwang nggu ji.[4] a̱ ni gwai nggu ba̱t neet din jen a̱ja ba̱i a̱fwun a̱ bom nggu bubom dyep bat  "Amina nggon a̱nap si̱ Nikatau, a̱ yet a̱byiik a̱byia̱ cet nang a̱tyok a̱ni a̱wot a̱ naat zwang ma̱ng atyok ba."[4]

TYOK
nenyuuk nggu hi si̱ nsann angyei nggu Karama ma̱ a̱lyia̱ 1576, a̱ wat a̱ si̱ ghaat nggu Amina tyok si̱ yet a̱gwam a̱nap.[5] Zazzau ku nshyia̱ ma̱ nmman a̱ninai si̱ a̱ kpat(a̱pkat ba nyei banza Bakwai), a̱ kun nmaman na si̱ yet Daura, Kano, Gobir, Katsina, Rano, mang Garun Gabas.[5][7] zazzau ku yet a̱ bandang a̱ keayan wa ma̱mi sarai kakeayang sitet si̱ a̱kpat ba neet amina a̱ yet a̱gwam a̱nap. a̱ keayang ka si̱ yet a̱vwuo a̱niet ching kwai a̱khuwo ma̱ kasuwo si̱ kano ma̱ng katsina pkampkaan ma̱ a̱niet kwai a̱khuwo si̱ arab.[8]zwat ntsat si̱ yet a̱gwam a̱nap, Amina si̱ doot ma̱ alyiay cat beayang a̱keayang shyii si̱ nggu hu a̱kyia̱  swang taat ma̱ng naai, si̱ beayanf shyii a̱keatnag zazzau.[6][7][5] a̱ si̱ byia̱ a̱niet zwang ba̱ bai 20,000  si̱ kwan ma̱ng a̱niet zwang nggu hu ba khuu a̱ni 1,000, ba̱ si̱ lyen zwang bat ba si̱ shyia̱ a̱wun a̱niet bat.[6] ma̱t a̱nia bat,a̱lyiat nggu hu a̱nyuuk ku yet nyia̱ a̱niet ba shyiip ma̱ng daa ba naa̱ wat ba̱ swan ma̱ la̱pvam.[6] a̱ si̱ kwan a̱ san byibyin si̱ nupe ma̱ng kwsrarafa mamian.[5]

a̱gwak a̱ ghyang a̱ngyei Sidney John Hogben ku nyia̱ a̱gwam a̱nap amina si̱ san ku zang a̱sak ku li a̱ cat ani̱ ma̱ kuzang a̱keayang, ku zan ba a̱ nyia̱ a̱ shyia̱ ba nang ba̱ swuo a̱bwung bat tsaton: a̱wot a̱sak nggu hu ku nsaan nang a̱vaat a̱pyia̱ ka a̱tin.[5]ma̱ tyok Amina, Zazzau si̱ dhyia̱ cet bat a̱ lan kuzang a̱keayang.danian nggu ka cok s̱keayang nggu ka amina si̱ tyia̱ a̱ si̱ nok ba̱t a̱keayang a̱vwuo ka. a̱ bat nggu nok a̱ ni si̱ yet kyang cing kwsn a̱niet a̱wot a̱shob britit si̱ ba bai̱ a̱ san a̱keayang zazzau ma̱ a̱lyia 1904,a̱ si̱ bi̱rim bat hu a̱ bwuat a̱ kum nang a̱ kpat ba ngyei ganuwar Amina, din shong  (Amina's walls).[5]