A̱byintyokshan Ka̱nem-Ba̱ri̱no

A̱byintyok Ka̱nem–Ba̱ri̱no ka ku shyia̱ gbangbang da̱ a̱ka̱vwuo na̱ yet kap bibyin Naijeriya, Ni̱nja̱t, Kemerun, Li̱biya ma̱ng Caad a̱fwun. A̱la̱ra̱ba ba̱ yet a̱yaagwaklyen swanta a̱bya gbangbang ku lyen nka nang A̱byintyokshan Ka̱nem kyiak neet mi̱ sa̱ncuri 8 A̱K wu ba̱ng si̱ nat a̱wot si̱ ba̱ng bai di̱n jen shyia̱ sa̱t a̱byintyok Ba̱ri̱no (A̱byintyokshan Ba̱ri̱no ka) ba̱ng si̱ tat ma̱ a̱lyia̱ 1900.

A̱byintyokshan Ka̱nem ka (kp. 700–1380) ku shyia̱ bibyin Caad, Naijeriya ma̱ng Li̱biya a̱fwun. Da̱ a̱ta̱n cet nka hu, ka̱ ku keang kyai a̱byin ku mi̱ yai a̱lyiak a̱byin Caad bah a̱wot ka̱ si̱ mbeang nkap fam a̱tak Li̱biya (Fa̱zan) ma̱ng nfam a̱tyin Ni̱nja̱t, a̱za-a̱tyin Naijeriya ma̱ng a̱za Kemerun. A̱byintyokshan Ba̱ri̱no ka (1380s–1893) ku yet a̱byin kya da̱ a̱vwuo ka nang á̱ ndyen ka̱ yet fam a̱za-a̱tyin Naijeriya a̱fwun a̱ni, a̱wot di̱ njen ka̱ si̱ bai swak a̱byin Ka̱nem ma̱ng shi, ka̱ si̱ kup a̱ka̱vwuo na nang á̱ ndyen na̱ yet nkap bibyin Caad, Ni̱nja̱t ma̱ng Kemerun a̱fwun.

A̱lyiak á̱son nkhang a̱byintyokshan ka ku shyia̱ Kwaa̱mbwat Nkhang Tyok, ku Girgam hu hwa, nang a̱tyucyet A̱jaman wu, Heinrich Barth, ku ta̱taat ma̱ a̱lyia̱ 1851 a̱ni. Á̱ kpaat a̱ka̱shai ntyok a̱byintyokshan na, nang  A̱byinkpaa̱pyia̱ Ba̱ri̱no ma̱ng A̱byinkpaa̱pyia̱ Di̱kwa, kpa̱mkpaan ma̱ng a̱lyia̱ 1900 kya a̱wot na̱ ni̱ nshyia̱ ba̱ng si̱ bai a̱fwun nang bibyin-taada mami Naijeriya.

A̱ya̱fang