Къалэ

Къалэ — хьэблэшхуэ, зи джылэр нэхъыбэм губгъуэ лэжьыгъэхэм емыпхауэ щытым.

Хьэблэм къалэ категориэр къэралыгъуэ ӀэнатӀэпӀашъхьэкӀэ зэфӀокӀыр, икӀи къэрал къэс джылу (и бжыгъэр щыкӀэдзауэ) дэсын хуэр зэшъхьэщокӀыр. Даниэр къэштамэ цӀыху 250 къыщыкӀэдзауэ, Японырамэ - мин 50 цӀыху дэсын хуэй.

 Тхыдэр 

Къалэхэм я тхыдэр нэхъыбэм зэпхар «къалэ» псалъэм гурыӀуэгъуэ халъхьэхэм - джылэм я псоупӀу шӀыпӀэ яубыдым и инагъыр, джылу дэсым и бжыгъэр, хьэблэкум и шӀыпӀэм мыхьэнэ зэрихьэр, быдапӀэ иӀэмэ (къэлъытэгъуэ къалэ джоуэ ирату бжыгъи щыӀа, быдапӀэ зимыӀэ хьэблэхэм) пэмыкӀхэр джоуэ.

Къалу хъуам я тхыдэр щыкӀидзэр цӀыху я шӀыпӀэм щихьа лъандэрэ, цӀыху псэукӀэ лъэуж къэгъэнахэмкӀэ.

Джыпсту дунем и къалэ нэхъ жъыдыду къалъытэхэр VIII-VII мин гъ. ди лъ. я. щыщхэр, абыхэм ящыщ: Иерихон, Чатал Гуйук пэмыкӀхэр джоуэ.

Курыт лъэхъэнэхэм къалэхэр нэхъыбэм къыздыхэкӀхэтэр быдапӀэхэм здэщытам дежь иэ я хъуреягъкӀэ. Адыгэбзэм хэт псалъэми ар егъэлъагъуэ, туркубзэхэм къахэкӀауэ къыхэхьа псалъэ «къала»-р зэдзэкӀамэ мыхьэнэ хэлъыр «быдапӀэ» иэ «чэшъанэ».

XIX-XX лъэхъэнэхэм къалэхэм я зэфӀэувэныгъэр зэпхатэр Индустриал револуциэ екӀуэкӀам. Къалэшхуэхэм я пашъхьэм нэхъ факъырэдыдэхэм ящыщ лъакъуэхэр щыпсохэт, ауэ гушӀгъогу транспортым и зэфӀэувэныгъэр къыщысым Еуропэмрэ АШЗ-мрэ къалэпашъхьэ къыхэкӀыу кӀадзахэ унагъуэ къуэлейхэр дэсу.

 Къалэм и пкъыр 

Къалэхэр гъогукӀэ зэпхауэ щытхэ, къалэ кӀуэцӀым ирикӀуэ гъогур урам мэхъур, урам гъунэхэм унэ (псоупӀу, лэжьапӀу, еджэщу) яшъыр

Къалэхэм унэ дашъыхьхэм ящыщ:

 Индустриалу:
 фабрикэхэр
 кхъухьӀухьэпӀэхэр
 Хьэпщыпылъэхэр
 ПсоупӀэхэмрэ хуэныкъуэгъухэмрэ:
 унэхэр
 хьэкӀэщхэр
 тучанхэр
 ШхапӀэхэр
 кафехэр
 ресторанхэр
 ЗыгъэпсэхупӀэхэр
 паркхэр
 проэкцион залхэр
 музейхэр

 Хэхъуэгъуэр зэрекӀуэкӀыр 

  ГъэКъалэхэм джылу дэсым я бжыгъэрWorld Population Prospects: The 2006 Revision and World Urbanization Prospects: The 2007 Revision Къалэ джылэм и процентырдунем тетым хелъытауэ
  1900220 млнWorld Urbanization Prospects: The 2005 Revision13 %
  1950736,796 млн29,1 %
  1960996,298 млн32,9 %
  19701 331,783 млн36,0 %
  19801 740,551 млн39,1 %
  19902 274,554 млн43,0 %
  20002 853,909 млн46,6 %
  20053 164,635 млн48,6 %


 Гулъытыгъуэ 

 ТехьэпӀэхэр 

 ЛъЗ-м и къэохугъуэ къалу хъуам а охур зтетыр 

Категориэ:Хэкумэтх