Украинэ

Украинэ (е Хуэхуэлей; ) — къэрал Еуропэм икум хэт. Къалэ нэхъышъхьэр — Киеу.

 Хэкумэтхыр 

Украинэр КъуэкӀыпӀэ Еуропэм хэт. И гъунапкъэхэр здыӀухьэр: къуэхьэпӀэмкӀэ — Лахь жылэм, Слоуакэм, Мэжарейм, ипшъэ-къуэхьэпӀэм — Молдовэм, Румыниэм, къэрал къэмылъыта Днестырпыт Молдовэ Республикэ, ишъхъэрэмкӀэ — Урысыхум, къуэкӀыпӀэмкӀэ — Урысейм.

ШӀыпӀэр нэхъыбэм губгъуэу щыт. Къушъхьэхэр къэралым ипшъэ-къухьэпӀэмкӀэ хэт (Украинэ Карпатхэр), Къымымрэ. ИпшъэмкӀэ Хы ФӀыцӀэмрэ Хы МыутӀэмрэ Ӏохьэ я Ӏуфэхэм. Псы нэхъ инхэр: Днепыр, Ишъхъэрэ Буг, Днестыр, Ишъхъэрэ Донец, Десна.

Украинэм и инагъыр зэрыхъур 603 628 км2. Еуропэм и къэрал нэхъ ину щыт (псоуэ хэтхэм я щыщхэм).

Хьэуар къэралым и нэхъыбэм курыт-континенталу щыт, Кърымым и хы Ӏуфэм щымыхъукӀэ, абым хыкурыт климэту щыт.

 Тхыдэр 

XI—X лъэхъэнэхэм Украинэм и шӀыпӀэм къэрал Киеу Урысей хэта. 988 гъэм пщы Владимир Святославовичым захуэ чыристэныгъэ къештэ, а диныр къэрал псом еуэ мэхъур Урысейм.

1237—1241 гъэхэм Киеу Урысейм хъан Батыйр йохьэри, къэралыр пщыхэку бжыгъэкӀэ зэхокӀыр. Хом-хомурэ ахэр Литоу Пщыхэкушхуэм хохьэхэ. 1569 гъэм Лахь Жылэмрэ Литоумрэ зэхохьэхэри зы къэрал мэхъухэ — Посполитым и Реч.

XV лъэхъэнэм Днепырыпэм и ипшъэ лъэныкъуэм Запорож къазакъыгъуэ къыхокӀыр, XVIII лъэхъэнэм нэс щыӀар, хамгъэкӀа кӀышъэ.

XVIII лъэхъэнэм Лахь Жылэм и шӀыпӀэр гуэчын щашъым иджырей Украинэм и шӀыпӀэнэхъыбэр Урысей империэм хокӀуэр.

1917 гъэм револуциэ екӀуэкӀам яуж Украинэv зэман кӀэкӀкӀэ къэрал хуитхэр щыӀахэ — джылэ республикэ Украинэ джылэ республикэ КъухьэпӀэ-Украинэрэ джоуэ.

1919 гъэм гъатхэпэм и 10-м зы къэрал Совет Социал Республикэ Украинэ мэхъур. 1923 гъэм Урысейр, Урысыхур, КъуакъазкӀыбагъу къэралхэр джоуэ зэхэтху Республикэ Совет Социал Зэгуэтхэр къэралу зэхохьэхэ.

1991 гъэм щыкӀэдзауэ Украинэ къэрал хуит мэхъур.

 Жылэр 

2010 гъэм щӀышылэм и 1-м Украинэм джылу дэсар зэрыхъутэр 45 822 214 цӀыху.

 Украинэм лъэпкъ дэсхэр (2001) Лъэпкъхэр Бжыгъэр,мин цӀыху % Украинэхэр 37541,7 77,82 Урысхэр 8334,1 17,28 Урысыхухэр 275,8 0,57 Кърымхэр 248,2 0,51 Молдавхэр 258,6 0,54 Болгархэр 204,6 0,42 Мэжархэр 156,6 0,32 Румынхэр 151,0 0,31 Лахьхэр 144,1 0,30 Журтхэр 103,6 0,21 Ермэлыхэр 99,894 0,21 Алыджхэр 91,548 0,19 Къэзанхэр 73,304 0,15 Пэмыкхэр 0,4 Псори 48240,9 100

 Экономикэр 

Украинэм и экономикэр 39-й пэр иыгъ ВКП-кэ (2009).

Украинэр индустриал-аграр къэралу щыт. Лэжьыгъэ япэреуэ щытхэр — гъушӀ-лэжьыгъэ, химиэ-лэжьыгъэ, шӀыкӀэлъ-лэжьыгъэхэр, энергиэ-лэжьыгъэхэр.

 Администрациэ гуэшыгъуэр 

Украинэр унитар къэралу щыт, област 24 хэт, Аутоном Республикэ Кърым. Къалэ Киеумрэ Севастополымрэ хэгъэза статус яӀэ.

 Област Къалащхьэр 250px Аутоном Республикэ Кърым Симферопол Винницэ Винницэ Волын Луцк Днепропетровск Днепропетровск Донецк Донецк Житомир Житомир Закарпатскэ Ужгород Запорожскэ Запорожие Ивано Франковскэ Ивано Франковск Киеускэ Киеу Кировоградскэ Кировоград Луганскэ Луганск Лвовскэ Лвов Николаевскэ Николаев Одескэ Одесэ Полтавскэ Полтава Ровненскэ Ровно Сумскэ Сумы Тернополскэ Тернопол Харкоускэ Харкоу Херсонскэ Херсон Хмелницкэ Хмелницки Черкасскэ Черкассы Черновицкэ Черновци Черниговскэ Чернигов

 Дзэр 

Украинэм и дзэр щызэхэхьар 1991 гъэм шышъхьэӀум и 24-м. Хэтыр (2010 гъэмкӀэ) 200 000 цӀыху.

Дзэр щыуэ зэшъхьэщокӀхэ — зекӀуэдзэ, уэгузауэдзэ, хыдзэ джоуэ.

Ӏэшэр нэхъыбэкӀэ Урысеймрэ РССЗ-м къыдагъэкӀам ящыщ.

 Гулъытыгъуэ 

 ТехьэпӀэхэр 

 Украинэм и президентым и официал сайтыр
 Нэхъыщхьэ Радам и официал сайтыр
 Украинэм и Хасэм и официал сайтыр
 Украинэм конституциэкӀэ контрол зэрагъэкӀуэкӀым и хъыбархэр
 Украинэм и партиэхэм я тхылъ
 Украинэм и архивхэр