Хы МыутӀэ

Хы МыутӀэ (, , ) — ишъхъэрэ-къуэкӀыпӀэ лъэныкъуэм щыщ Хы ФӀыцӀэм ибэссеиным, дунейм нэхъ хы цӀыкӀу, икууагъыр 15 м. фӀэкӀкъым.

 ЦӀэр 
Пэсырем Хы МыутӀэм алыджхэр Меотий хыкӀэ еджэт, римхэм Palus Maeotis, скифхэм Каргалук, меотхэм Темериндэ ("Хым Янэ" къырагъкӀыу), хьарыпхэм Натшлах иэ Бахр ал-Азуф, тыркухэм Бахр эл-Ассак (Хы ШхъуэнтӀабзэ; иджыре тырку ицӀэр Azak Denizi), генуэзхэмрэ венециэхэмрэ Mare delle Zabacche. Восточнэ слэванхэм хыр къыщашъар I илъэсишъэм, Хы ШхъуантӀэ траӀуа. Тамэтэрхъэ къэралыр зэрзэфӀэувэрэ Урыс Хы траӀуэ. Къэралыр зэрыкӀуэдрэ ицӀэр бжыгъэрэ зэрахъуэкӀыр (Самэкуш, Салэкар, Майутис..). XIII илъэсишъэхэм Хы Саксин къытонэ. Тэтэр-монголхэм аргуэру кӀэуэ цӀэхэр ират: Балык-денгизрэ Чабак-денгизрэ.

Зы гупшысыгъэхэмкӀэ Чабак-денгизым зэрихъуэкӀауэ: чабак - дзыбах - забак - азак - азов - цӀэр къыхэкӀауэ, ауэ абэ пылъхэкъым. ПэмыкӀ гупшысэгъуэкӀэ азэкыр - тырку псалъэ, лъахъчэ кыригъэкӀыу. Абы пэмыкӀыу Хым иджыри цӀэ иӀахэр: Барэл-Азов (псы ШъуантӀэ), Хы Фракий (фракийхэм: генуэхэмрэ венециэхэмрэ къырагъэкӀу), Хы Сурож (СурожкӀэ иджырей къалэ Судакым Кърым дэтым еджэт) Хы Каффа (Каффэр - урым быдапӀу щыта, Феодосиэ къалэм иде Къырымым), Хы Киммерий (киммерийхэм яцӀэкӀэ), Акденгиз (тырку Хы Хужь), пэжьм нэхъ ирагъэхьчыр иджырей ицӀэр Азов къалэм къытекӀауэ.

Езы псалъэ "азовым" шъхьакӀи гупшъэсыгъуэ бжыгъэ щыӀа: полов пщым ицӀу щытауэ Азум (Азуф), Ос лъэпӀкъым яцӀэкӀэ (ассхэм), тырку псалъэ азаным ирагъэхьч - "кӀагъ" "кӀагъым", адыгэ - Ӏузэв. ЗэралъытэмкӀэ иджырей урысыцӀэр XVII илъэсишъэм къыщыщӀэдзауэ къытена, Пименым итхылъхэм теухуауэ. ИкӀи ицӀэр здытеубыдатэр Тэн ихыжъэрат. Пётр I Азов зекӀуэхэм ежьа нэуж зэр хыуэ Азов щыфӀашъар.