Филипинхэр

Филипинхэр (, ) — Азиэ ипшъэ къуэкӀыпӀэм щыщ къэрал. Къалэ нэхъыщъхьэр — Манилэ.

Ар Акиан Щэхум хэт хытӀыгу зыбжанэм тетщ. ХъуреягъкӀэ хы зэмылӀэужьыгъуэхэм ялъэс: Хъутей хы ипшъэ, Филипин хы, Сулу хы, Сулавеси хы. А хыхэм узыпхырысыкӀымэ Хъутейм, Тайуаным, Виетнамым, Сиамым, Мэлайзиэм, Сингэпурым, Кэмбоджэм, Индэнезиэм унэсыфынущ.
Филипинхэм я къалэ нэхъ ин дыдэр Куезон Сытищ я къалащхьэр Манилэщ. Ахэр Лусон хытӀыгум тетхэщ.

 Хэкумэтх 

200px|thumb|left|Филипинхэм и щӀыпӀэтхыпхъэр космэсым ущеплъыхымэ
Филипинхэр Акиан Щэхумырэ Индиэ Акианымырэ я зэхуакум дэлъ Мэлай архипелагым хэт хытӀыгу зыбжанэм тетщ. А хытӀугухэм яцӀэр Филипин архипелагщ. ХъуреягъкӀэ хы зэмылӀэужьыгъуэхэм ялъэс: Хъутей хы ипшъэ, Филиппин хы, Сулу хы, Сулавеси хы. А хыхэм узыпхырысыкӀымэ Хъутейм, Тайуаным, Виетнамым, Сиамым, Мэлайзиэм, Сингэпурым, Кэмбоджэм, Индэнезиэм унэсыфынущ.
Филипинхэм я къалэ нэхъ ин дыдэр Куезон Сытищ я къалащхьэр Манилэщ. ИщхьэмкӀэ зэрытхамкӀэ а къалэхэр Лусон хытӀыгум тетхэщ.

 Филипинхэм я хытӀыгу зэмылъэужьыгъуэм и щӀыпӀэтхыпхъэ 
Филипинхэм и хытӀыгухэм я бжыгъэр миниблырэ щэм щӀегъу. Абыхэм я нэхъ инхэр: Лусон, Миндэнао, Сэмар, Пэнай, Пэлэуан, Негрос, Миндэро, адрейхэри.
Филипинхэр кӀыхьагъкӀэ ипщӀэм щыщӀэдзауэ ищхъэрэм нэс килэметрэ 2000-м нос. КъуэкӀыпӀэм щыщӀэдзауэ къуэхьэпӀэм нэс и бгъуагъыр килэметрэ 900-м нос. Ищхъэрэ къуэхьэпӀэмкӀэ Ӏуфэр Хъутей хы ипшъэм елъэс, КъуэкӀыпӀэмкӀэ - Филипин хым, Ипщэ къуэхьэпӀэмкӀэ - Сулу хым, ИпщэмкӀэ - Сулавеси хым.
ИщхъэрэмкӀэ Лусон хытӀыгумырэ Тайуан хытӀыгумырэ зыпеху Баши псыдэжым, Ипщэ къуэхьэпӀэмкӀэ Филипинхэм и хытӀыгу Балэбакымырэ Мэлай Банггимырэ псыдэжым зэпехур. ИщхъэрэмкӀи Филипин гъунапкъэр псыдэжым тетщ, ар Индэнезиэм къыпехукӀ. Филипинхэм и Ӏуфэу хъуам я кӀыхьагъыр зэхэплъхьэмэ км мин-36,3-м хуэдиз хъунущ. Езы хытӀыгуу хъуам я щӀыпӀэр км² мин-299,7-м хуэдизщ.

200px|thumb|left|АпуорФилипинхэм и лъащӀэр бгы защӀэщ и нахъыбэм. Къей нэхъ лъагэ дыдэр метрэ 2954-рэ зи лъэгагъ къэбэкъауэ Апуощ. Ар Миндэнао хытӀыгум тетщ. Архипелагым и щӀылъэр нэхъыбапӀэм къэбэкъауэ мафӀэпс жам телъщ. Нэхъри а щӀыпӀэхэр щӀылъэм къэӀэтауэ щыт литосферэ плитымырэ хыщӀагъ литэсферэ плитымырэ я зыжьыхэуапӀэм лъос, ар щӀыхъей куэдыу къыщыхъу Акиан Щэху мафӀэбжьэм щыщ щӀыпӀэхэщ. Абы къыхэкӀыу ФилипинхэмкӀэ гъэщӀэгъуэнкъым хытӀыгухэм я нахъыбэр къэбэкъауэхэм къызэригъэщӀар.

Миндэнао хытӀыгум Филипин хым и Ӏуфэм и пэмыжыжьэу нэхъ куу дыдэхэм ящыщ зы хы арахъэ щиӀэщ. Ари литэсферэ плитхэм я зыжьыхэуэгъуэм и ягъэщ. А хы арахъэм ицӀэр Филипин арахъэщ, и кууагъыри метрэ 10830-м хуэдизщ.

 Филипинхэм ипсхэмырэ гуэлхэмырэ 
200px|thumb|left|Агусан псыр
Филипинхэм хытӀыгу къэс я псы ежэх цӀэрыӀуэ яӀэщ, псы къэс таурыхъ лъэпкъхэм яусащ.
Нэхъ кӀыхь дыдэу Филипин архипелагым псыуэ иӀэхэр:
 Миндэнао - км 320-рэ, Миндэнао хытӀыгум ирожэ
 Агусан - км 350-рэ, Миндэнао хытӀыгум ирожэ
 Пампанга - км 260-рэ, Лусон хытӀыгум ирожэ
 Пуэрто-Принсеса - а псыр щӀыщӀагъым щырожэ, ар дунейпсом щӀыщӀагъ псыежэххэм щыщыу нэхъ кӀыхь дыдэу къалъытащ, и кӀыхьагъыр - км-8, Пэлэуан хытӀыгум кӀэщӀож

Гуэл нэхъ инхэр:
 Лэгууна-де-Бай - Филипинхэм щыгуэлнэхъиндыдэщ, Лусон хытӀыгум телъщ.
 Лэнауо Миндэнао хытӀыгум и гуэл нэхъ ин дыдэщ, Филипин Республикэм щыетӀыуанэщ

 Псэущхьэхэмырэ къэкӀэгъэхэмырэ 
200px|thumb|left|Филипин мэзхэр
200px|thumb|right|Хым хэс нэщӀэпкӀэ
Филипинхэм и щӀылъэм иныкъуэм хуэдизыр палмэхэр, баньянхэр, апитонгхэр, маяписхэр, кэучук къызыхах жыгхэр къыщыкӀ тропик мэз псыфхэм яубыд. А мэзхэм абы намыщӀ къыщокӀ архидейэхэр, кэрицэр. Метрэ 1200-м хым теӀэтыкӀа щӀылъэхэм пабжьэхэр къыщокӀ, губгъуэхэр телъщ.

Филипин хытӀыгухэм щыпсэу псэущхьэхэм ящыщщ: щыхьхэр, кхъуэпӀащэхэр, бзу зэмылӀэужьыгъуэ куэд исщ, Ӏуфэпсхэм бдзэжьей хэзщ, абы намыщӀи нэщӀэпкӀи нэгъуэщӀхэри щыкуэдщ.

 Къэрал зэхэтыкӀэр 
Филипинхэр - конгресс тӀууащӀэу щыт, хей системэ хуитыу щыт президент республикэщ. Президентыр къызэрыхах пӀалъэм и кӀыхьагъыр илъэсихщ, Сенатыр (пӀэ-24-рэ) - илъэсихщ, Къэзыгъэлъагъуэхэм я Пэлатыри (пӀэ-240) - илъэсищкӀэ.

 Политик Ӏыхьэхэр 

Ӏыхьэ нахъыщхьэхэр:
 Лакас/Кампи/Чыристанырэ Мыслымэнырэ демэкратхэр — курыт, сенатэриплӀ, депутат-142-рэ
 Национэлист Жылэ Коалицэ — курыт, сенатэритӀ, депутат-28-рэ
 Либерал Ӏыхьэ — сэмэгу-курыт Ӏыхьэ, сенатэриплӀ, депутат-14
 Национэлист Ӏыхьэ — ижь-курыт, сенатэрищ, депутатий
 Байан — сэмэгу, депутатибл
 Демэкрат Ӏыхьэ/Лабан — сэмэгу-курыт, 1 сенатор, депутатиплъ
 Пверса Масан — сэмэгу-курыт, сенаторитӀ, депутатищ
 Эпэзицэ Зэгуэт — курыт, сенаторитӀ, депутатищ
Абы намыщӀ пэрламентым хэтщ Ӏыхьэ зыбжанэ. Пэрламентым хэмыт Ӏыхьэхэр - комунист ӀыхьитӀырэ зы "удзыфэ" Ӏыхьэрэ.
Зы комунист Ӏыхьэм уӀэщыгъэ дзэхэмкӀэ илъэс 1969-м щыщӀэдзауэ зэгъэпэщащ. А дзэхэм яцӀэр - Жылэ ДзэщӀэ (илъэс 1980-хэм уэрылӀ мин-25-м фӀокӀ, иджыпсту зэманым - миниплӀым нэскъым). Филипинхэм ислъам уӀэщыгъэ гупхэри я лэжьыгъэр щырагъэкӀуэкӀ - хуитынагъэм щхьэкӀэ мэзауэхэ (фронт моро Абу-Сайаф).

 ЩӀыпӀэхэм я администрат ззэхэтыкӀэр 
200px|thumb|left|Филипин провинсхэр
Флипинхэр провинс тӀощӀиплӀыу зэхэтщ. Ахэр регион 17-кӀэ угуэшащ. ЗЫбжанэ къалэ хуитхэр провинсхэм хэмытыу щытщ, езыхэм я тхьэмадэгъуэр яӀэу. Провинсхэр муниципэлитетыурэ хыхьэ къалэхэмкӀэ зэхэтщ, муниципалитетхэр ауэ барангаикӀэ зэхэтыжщ.

 Тхыдэ 

 Пасэрей зэманым 
Етхуанэ лӀэщӀыгъуэм щыщӀэдзауэ иджырей Филипинхэм я щӀыпӀэхэм цивилизацэ щызэхэувакӀэт, лъэпкъ хабзэ зэмылӀэужьыгъуэр и лъабжьэу. ЕгъащӀэ лъандэрэ мыбы щыпсэу лъэпкъхэр (негритхэр, аэтхэр) пасэрей щӀыналъэхэр, мылылъэхэр ялъэкӀыри яужьым къэехъулӀэгъуэр къалъысащ - щӀыпӀэ хуабэхэм, хытӀыгу мэз Ӏувхэм дэтӀысхьахэщ. ИеужькӀэ Хъутейм къикӀыу ТайуанымкӀэ австронезий бзэхэмкӀэ псалъэ лъэпкъхэри дэтӀысхьахэщ мыбдеж. Хъутей дэжыгхэр ейанэ лӀэщӀыгъуэм къэса. Индэ-мэлай псытет пащтыхьейхэм я дамэм щӀэт Филипинхэр ебланэ лӀэщӀыгъуэм Фернан Магеланым еурэпейхэм къахузэӀуихащ.
Хьэрыпхэр хытӀыгухэм щытетӀысхьар еплӀынэ лӀэщӀыгъуэщ. Япэ еуропейхэм я къэсыгъуэм ирихьэлӀэу иджырей Манилэм и щӀыпӀэхэм раджахэр щыпщащ. Ахэр абы щыгъуэм Шривиджае пащтыхьейм къуэды иратт. Ауэ абы щыгъуэми Филипинхэр къэрал щхьэхуитыу щытащ, езыхэм я унафэр яӀыжыу.
 Эспан лъэхъэнэр (1521-1898 гъэхэр) 
 1521 гъэ - эспан зекӀуэлӀ Фернан Магеллан Филипинхэм тотӀысхьэ.
 1543 гъэ - архипелагым "Филипинхэр" цӀэ - Эспан пщы Филип II ицӀэкӀэ - зырихьэу щӀидзащ. ЩӀыпӀэхэр ЭспанэщӀэм и блыгу щӀагъэуващ. Акэпулкэ - Манилэ хылъагъуэ тырадзащ. ИкъукӀэ цӀыху куэдым эспаныбзэр зырагъащӀэу щӀадзащ, католик диныр куэдым ящтащ. Ауэ мыслымэн куэдыу зыдэс ипщэ щӀыпӀэхэр абы пэщӀоувэр.
 1565 гъэ - Мэлыжьыхьым и 27-м эспан конкистэдор Мигел Лосе де Лагаспи уӀэщыгъэ дзэм (цӀыху щиплӀ хуэдиз) игъусэу хытӀыгухэм къэсыри Себу (япэ дыдэ эспан къуажэ) дищӀыхьащ.
 1762 гъэм Ӏулыджыншэ зауэм яужькӀэ Манилэ инджылыз дзэхэм яубыдащ. Ауэ илъэс дэмыкӀыу Эспанэм къалэр иратыжащ. Абы еужь Эспанэм ебий филипин хъут хэхэсхэмырэ мыслымэнхэмырэ еныкъуэкъун щӀадзэ.
 е-XIX-нэ лӀэщӀыгъуэм эспаныбзэ филипинхэмырэ креолхэмырэ метисхэмырэ лъэпкъэгъу къудамэ къыхэкӀащ, ахэр Филипинхэм и хуитыныгъэм щхьэкӀэ ӀэнатӀэм теуващ. Хосе Рисал, пропагандист нэхъ цӀэрыӀуэ дыдэр, 1896 гъэм Эспан хейм и унафэмкӀэ ипсэр хахащ. Абы еужь куэд дымыкӀыу зи ӀэнатӀэм Ӏута "К-ищым" (йэ Капитунан) Филипин Револуцэр щӀидзащ. Абэхэм къехъулӀащ 1898 гъэм эспанхэр Филипинхэм ирахун.

Категориэ:Филипинхэр