ШэрыпӀхэр

Шэры́пӀхэр () — джабэрыӀэ псэушъхьэ классым ящыщхэ, гулъытэгъу адрей псэушъхьэхэм зэрамыхьчхэр зэрылъхуэмрэ (прототериэхэм  щымыхъукӀэ) я быныр шэкӀэ зарыпӀымрэ. Дунейпсом къызэралъытэмкӀэ шэрыпӀ лӀэужьыгъу тетыр 5000 къыщыкӀэдзауэ 5400 нэсу ходиз.

Классификациэ гуэрэхэм шэрыпӀхэмрэ териэхэмрэ () зыуэ къалъытэ, адрейхэм териэхэр хуиту къыхагъэкӀхэ шэрыпӀ классым, прототериэхэм пагъэувху.

 ШэрыпӀхэм я къэлъытэгъуэхэр 
Зэрылъхуэмрэ шэкӀэ я быныр зэрапӀымрэ щымыхъукӀэ шэрыпӀхэм иджыри гулъытыгъуэ бжыгъэ яхэлъхэ. А гулъытыгъуэхэм ящыщ пэмыкӀ джабэрыӀэ гуп гуэрэхэми яхэлъ, гулъытыгъуэ гуэрэхэр згуэрэм хэмылъынкӀи хъун, ауэ зэрыз гулъытыгъуэхэр зыми емыхьчу щытхэ, абыхэм ящыщхэр:

 Цы зэратетыр, пӀщӀэнтӀэпӀэ зэраӀэхэр.
 ЩхьэкумцӀым и зэфӀэтыкӀэр.
 Къумщхьищ зэрхэлъыр — тхьэкӀумэ курытым, тхьэкӀумэгъуанэм, езы тхьэкӀумэм джоуэ.
 Къумщхьибл джабэм и пщэлъэныкъуэм хэт
 Лъыхуабу щытхэ
 Гур щхьиплӀу щыт. Аортэм и гъэч сэмэгу иӀэ.
 Тхьэмбылхэр алвеолу зэфӀэтхэ.
 Дзэхэр жэбгъукъумщхьэм игъунауэ исхэ; этеродонтиэ яӀэ.
 Эретроцитхэр кугъуэншэ.

 Ӏэплъэпкъыр 
 Къумщхьэпкъыр 
Шэрыпхэм я джабэр тхууэ зэхокӀыр — пщэ лъэныкъуэ, бгъэ лъэныкъуэ, бгы, тхыцӀэ, кӀапэ джоуэ. Джейхэм къуэдейхэм тхыцӀэ лъэныкъуэ яӀэкъым. Пщэ лъэныкъуэр нэхъыбэм джабэкъумщиблу зэфӀэт. Бгъэм 10-24 хуэдиз, бгым 2 щыкӀэдзауэ 9 нэсыфыну, тхыцӀэм 1-9 нэс. КӀапэ къуэдем ину я бжыгъэр зэщхьэщыкӀыу здэщытыр - 4 щыкӀэдзауэ (нумин гуэрэхэмрэ цӀыхухэмрэ) 46 нэгъунэ.

Дзажьэ къумщхьэжъхэр бгъэ лъэныкъуэм и къумшъхьэ къуэдейхэм яфӀэтхэ, гупэмкӀэ бгъэ къумшъхьэмкӀэ зэрыубыдауэ щытхэ. 

ШэрыпӀхэм я Ӏэпкъхэр зекӀуэным, ерсыным, лъэтэным, убыдыным шъхьэкӀэ къагъэсэбэпыр. Дамэкъумшъхьэр кӀэщӀу щыт. Ӏэр - Ӏэпшъэ, Ӏэгу, Ӏэхъуамбэхэр джоуэ зэфӀэт. Ӏэпшъэр къумщъхьиблу зэфӀэт, тӀууэ зэкӀэлъыкӀуэху. Ӏэгум и къумшъхьэхэм я бжыгъэр Ӏэхъуамбэхэм я бжыгъэм тохуэ, тхум фӀэкӀкъым. Ӏэхъуамбэшхуэр къумшъхьитӀу щыт, адрейхэр щыуэ зэфӀэтхэ. Джейхэм я къумшъхьэбжыгъэр нэхъыбу щыт. 

Лъэпкъ лъэныкъуэм шэрыпӀхэм я нэхъыбэм шхужъ къумшъхьэр нэхъ кӀэкӀыу щыт лъэм нэхърэ.

 Жьычэныр зэрзэфӀэт 
ШэрыпӀхэм я жышэн зэфӀэтыкӀэр къурмэкъейрэ тхьэмбылхэмрэ джоуэ зэхэтхэ. Тхьэмбылхэр адрейхэм яхэм зэремыхьчу щытыр я бронхэхэр ину зэкӀэкӀауэ зэрщытхэр, нэхъ пакӀэдыду щытхэр абыхэм бронхилхэра. Абыхэм я кӀапэхэм пӀакӀэ чэмбырхэр хэт - алвеолэхэр, капилархэр бжыгъу ятету. Диафрагмэр нэхъ къыхэщ гулъытэгъу щыт шэрыпӀхэм я Ӏэплъэпкъым, жышэным пӀэшхуэ иӀыгъу.

 Лъырыжыгъэ зэфӀэтыкӀэр 
ШэрыпӀхэм я гур шъхьиплӀу щыт. Сэмэгурабгъурэ ижьырабгъу ныбалъитӀ иӀу, абыхэм пэмыкӀыу сэмырабгъу, ижьырабгъу гупэщылъитӀ. Гушъхьэхэр, лъырыжэхэр гум и валвиэхэмкӀэ зэпхауэ щытхэ. Гум кӀыфэм хелъхьэр оксигенрэ хуэныкъуэ псымхэмрэ, зэрӀыгъыным пылъу. Артериэхэм я гъунэхэр быду щыт, жьейхэм кӀуцӀ валвиэхэр яӀэ. ШэрыпӀхэм зы сэмэгу гъэч аортэм еуэ яӀэ. 

 Шхалъэ зэфӀэтыкӀэр 
ШэрыпӀхэм я шхалъэ зэфӀэтыкӀэр шхалъэ кӀэтӀи тракту щыт - щӀэпс, жэм щыкӀидзу анусым нэсыр. Шхалъэ зэфӀэтыкӀэм хэтхэр: жэ, Ӏупс гландхэр, къурмакъеир, шхалъэр, кӀэтӀир анусыр джоуэ.

ШэрыпӀхэм я нэхъыбэм дзэ яӀут (джей гуэрэхэм, щындырхъуэхэм, хъумпӀэцӀэджышхэм щымыхъукӀэ). Дзэхэр жэгъукъумщхьэм, угъуэнауэ хэтхэ. Дзэхэр плъыуэ зэщхьэщокӀхэ: пэрытхэр, джанхэр, лъыжьхэр, лъэбжьэгъухэр джоуэ. 

Ӏусыр жэм ихьа нэуж, дзэкӀэ "мэхьэдж". Яужым Ӏупс хохуэ, Ӏупс гландхэм къахэкӀым. Абым нэхъ кӀэх ешъыр и егъэнтӀрэхынымрэ, тэмакъым ехынымрэ. Ӏупс гландхэр фӀыуэ зэфӀэту щытыр былымхэм. Къапштэмэ жэмым зы жэшмахуэм Ӏупсу литрэ 60 хуэдиз къыхегъэкӀыр. Псэушъхьэ куэдхэм я Ӏупсыр антисептик шъхьэпэгъу щыт. 

Тэмакъым пхырыкӀа яуж Ӏусыр шхалъэм йохьэ.

ШэрыпӀхэм я нэхъыбэм шхалъэр зышъхьу щыт. Ауэ былымхэм: жэмхэм, бжэнхэм, мэлхэм я шхалъэр шъхьэбжыгъу щыт.

 КъызхэкӀахэмрэ классификациэмрэ 
 Эволуциэр 
Япэрей джабэрыӀэ шӀым щыпсо хъуахэр амниотхэрат. тхьэмбыл яӀу, лъапэ якӀэту. Амниотхэм я джэдыкӀэхэм кӀуэцӀ мембранэхэр яӀэ, якӀуэцӀым илъ шырым жьы ирагъэшэфу псыми къыхэнэху. ЗэрыхъуамкӀэ амниотхэм я джэдыкӀэхэр шӀыми къагъэнэфыну щытт, амфибиэхэм яхэр псым хэмылъу мыхъу. 

Япэрей амниотхэр къыщежьа хъуныр Карбониферум зэманыгъуэм (). ШӀы зтехьэхэтэр нэкӀыу щытакъым, абыхэм нэхъ пасу псым къыхэкӀауэ пэмыкӀ псэушъхьэхэр щыпсот, хьэпӀацӀэхэмрэ пэмыкӀ джабэншэхэмрэ, къэкӀыгъэхэмрэ лъэхъцхэмрэ джоуэ. Илъэс милыуан зытӀущкӀэ гулъытыгъуэшхуитӀ къохъур амниотхэм ядежь, зэшъхьэщокӀхэ: синапсидхэр джоуэ, шэрыпӀхэр зыхэтхэр; сауропсидхэр джоуэ - щындырхъуэхэр, блэхэр, динозавырхэр, бзухэр.

                                                                 |--Eothyridi
 |---------------------------------------------------Caseasauri--|
 |                                                               |--Caseidae
 |                  |------------------------------------------------Varanopseidae
 |--Eupelycosauria--|
                    |  |---------------------------------------------Ophiacodontidae
                    |--|
                       |  |------------------------------------------Edaphosauridae
                       |--|
                          |                  |-----------------------Haptodus
                          |--Sphenacodontia--|
                                             |  |--------------------Palaeohatteria
                                             |--|       
                                                |  |-----------------Pantelosaurus
                                                |--|
                                                   |  |--------------Cutleria
                                                   |--|
                                                      |-----Sphenacodontoidea
                                                                  |
                                                                 / \
                                                                /   \
                                                       Therapsida   Sphenacodontidae
                                                           |
           -----------------------------------------------------
          /            |              |             |           \
   Biarmosuchia  Eotitanosuchia  Dinocephalia  Anomodontia   Theriodontia
                                                                  |
                                ------------------------------------------
                               /                  |                       \
                           Cynodontia      Therocephalia            Gorgonopsia
                               |
                               |
                               |--- Diviniidae
                               |
                               |--- Procynosuchidae
                               |
                               |--- Galesauridae
                               |
                               |--- Thrinaxodontidae
                               |
                               |--- Cynognathidae
                               |
                               |--- gonfodontes
                               |
                               |--- Chiniquodontidae
                               |
                               |--- Probainognathidae
                               |
                               |--- Tritheledontidae   (Ictidosauria)
                               |
                               |--- Mammalia

 Классификациэр 
ШэрыпӀ псэушъхьэхэм класификациэ бжыгъэ яӀэ. Мыбдежым итхар абыхэм ящыщ зы къуэдейра. Абым, шэрыпӀхэм я классыр классхэкӀитӀу гуэша, инфраклассу хы, гуп бжыгъу.

КлассхэкӀ прототериэхэр:
 Инфракласс прототериэхэр
 Монотрематахэр: эхиднэхэр, бэбышыжэхэр
 † Инфрaкласс триконодонтхэр
 † Инфракласс алотериэхэр
 † мултитуберкулатхэр
 † Инфраккласс пантотериэхэр

КлассхэкӀ териэхэр:
 Инфракласс метатериэхэр
 опоссумхэр
 пауситуберкулатхэр
 Микробиотериэхэр
 Ноториктеморфиэхэр
 Дасуроморфиэхэр
 Парамелеморфиэхэр
 Дипротодонтиэхэр
 Инфракласс Эутериэхэр иэ Пласенталиэхэр
 Ксенартрэхэр
 Фолидотэхэр
 Инсективорэхэр
 Макроцелидеэхэр
 Афросорицидэхэр
 Родентиэхэр
 Лагоморфиэхэр
 Тубулидентатэхэр
 Дермоптериэхэр
 Чироптериэхэр
 Скантентиэхэр
 Приматхэр
 ЩакӀуэхэр 
 Пиннипедиэхэр
 Джейпсэущхьэхэр
 † Месонихиэхэр
 Перизодактилахэр
 ЛъапэтӀуанэхэр
 Иракоидеэхэр
 Пробоцидеэхэр
 Сиренэхэр

 ТехьэпӀэхэр 
 Ипщъэ Америкэм къыкӀаха шэрыпӀхэм я систематикэр 
 Палеоцент лъэхъэнэм и шэрыпӀхэр, ятеухуахуэ сайт 
 ШэрыпӀхэм я эволуциэ, япэрей зэманыгъуэм теухуауэ 
 Дунейпсом тет шэрыпӀхэм я лӀыужъыгъуэхэр 
 Интернет-библиотекэ шэрыпӀхэм я теухуа тхылъхэм 
 ШэрыпӀхэр - бэгъу я тепсэлъыхьыгъуэ 

ШэрыпӀхэр