Шэшэн Республикэ

Шэшэней, Шэшэн Республикэ (, ) — республикэ Урысейм хиубыдэ. Къалэ нэхъышъхьэр — Грознэ.

 Хэкумэтхыр 

Шэшэн къэралыр Ишъхъэрэ Къаукъазым хэт. И гъунапкъэхэр здыӀухьэхэр: къуэхьэпӀэмкӀэ — Ингушымрэ Ишъхъэрэ Осетиэмрэ, ишъхъэрэм — Ставропол къэралым, къуэкӀыпӀэмкӀэ — Дагъыстэным, ипшъэмкӀэ — Курджейм.

ШӀыпӀэр ишъхъэрэ лъэныкъуэмкӀэ губгъу щыт (Тэрч губгъуэ), ипшъэмкӀэ къушъхьу, Къаукъаз Ӏуашъхьэшхуэхэр ирокӀуэ.

Псы нэхъ инхэр — Тэрч, Сунжа, Аргун. Мычгышейм и Веденской куейм Къозэн-Ӏэм () псыхъурей дэт, Ипшъэ Къаукъазым и нэхъ ин, и нэхъ куу.

 Тхыдэр 

Шэшэн Республикэм я хабзэкӀэ счыгъуи унагъуэ-лъэпкъэгъу (тейп) зэхэтхэт, ахэр тукхумху зэхэхьэжьху. Лъэпкъ нэхъ гъунэгу мычгышхэм яхущытхэр ингушхэра, зэхэтху лъэпкъ гуп мышкъышхэр мэхъухэ.

Курыт лъэхъэнэхэм Шэшэн Республикэм и шӀыпӀэр Аланиэм хиубыдэт. XIX лъэхъэнэм Урыс империэм и гъунапкъэхэр хигъэкӀуэтэн кӀедзэри Урыс-Къаукъа зауэр къыхокӀ абым. Шэшэныр а зауэр 1860 гъэм еухыр. Револуциэ 1917 гъэм щыӀэм нэс Мычгышейр Урыс империэм и Терскэ областым хэта.

ЕтӀуанэ дунейпсо зауэм щыгъуэ МИРССА-м и шӀыпӀэр джэрмэныдзэм оккупациэ ишъат, абым шъхьэкӀэ 1944 гъэм мычгыш джылэмрэ ингуш джылэмрэ Курыт Азиэм ирагъэкӀахэ, джэрмэныдзэм дэӀэпыкъуэгъу хуашъауэ тралъхьэри лъэпкъхэм. МИРССА-р ликвидациэ яшъри абым ипӀэкӀэ Грознэ област халъхьэ.

1957 гъэм МИРССА-р зафӀагъувэжь.
1991 гъэм РССЗ-р зэгохур, къэралым и ӀэнатӀашъхьэр къэрууншэ мэхъур, Мычгыш Республикэ Нохчи-чо (Ичкериэ) къыхагъэкӀ, и тхьэмаду техьэр Дудай Джохар. Шэшэн Республикэм и хутыныгъэр дунейм и зы къэралым къилъытакъым Урысейри яхэту.

1994 гъэм Япэрей шэшэн зауэр йокӀуэкӀ, 1996 гъэм нэгъунэ, Хасавюрт тхылъхэр кӀэтхэнымкӀэ еухыр, абыхэм зэритымкӀэ Урысейм и дзэхэр Мычгышейм къыдичыжьын хуэйт. Къэралыр Ӏэуэ хэкӀуэдат зауэ нэужым.

1999 гъэм ЕтӀуанэ мычгышей зауэр кӀедзэ, 2000 гъэм нэс зауэр йокӀуэкӀ, Урысейм и ӀэнатӀэм кӀегъэхьэжь къэралыр.

2009 гъэм контыртеррор лэжьыгъэр щагъэтыжь, ауэ зауэ иухам хуэсакъыгъэ хузэрахьэ, иджыри къыздынэсым террористыгъэм и зэраныгъуэ куэду къонэ.

 Къэрал-политикэ зэхэтыкӀэр 

Хэбзэ нэхъышъхьу щытыр Конституциэ, 2003 гъатхэпэм и 23-м къыдагъэкӀар.

Шэшэн Республикэм и нэхъышъхьу щытыр президент (2011 гъэм щыкӀэдзауэ ӀэнатӀэпӀашъхьэм зэреджэнур тхьэмадэ). 2007 щыкӀэдзауэ къэралым и президентыр Къадыр Рэмэзан.

Парламентым 41 депутату хэт, илъэситхукӀэ хаххэр.

 Джылэр 

Росстатым зэригъэлъагъуэмкӀэ, 2010 гъэм джылу дэсым и бжыгъэр 1 267 740 цӀыху хъут. Ӏувагъыр — 85 цӀыху/км². Къалэдэсу джылэм къахэкӀар 35,3 %.

Абсолуту джылэм и нэхъыбэр мычгышхэра (95,5 %). ПэмыкӀыу дэсхэр урысхэр, къумукъухэр, авархэр, нэгъуейхэр, ингушхэр.

 2002 гъэмкэ лэпкъ дэсахэрЛъэпкъ БжыгъэрУрысейпсом и джылэбжыгъэ 2002 гъэм, мин цӀыхуШэшэнхэр 1 031,6 (93,5 %)Урысхэр 40,6 (3,7 %)Къумукъухэр 8,9Авархэр 4,1Нэгъуэйхэр 3,6Ингушхэр 2,9Къэзанхэр 2,1Тыркухэр 1,7Гъэлъэгъуа лъэпкъхэр зи бжыгъэр  1000 фӀэкӀыра

 Хьэблэхэр 

 Мин 10 фӀэкӀыу джылэ здыдэс хьэблэхэр 2009 щӀшылэм и 1-мкӀэ    Грознэ
  250,8Урысей Федерациэм и къалэдэс бжыгъэр 2010 щӀышылэм и 1-мкӀэ
   Бачи-Юрт
  17,0

    Урус-Мартан
  52,4
   Мескер-Юрт
  15,0

    Шали
  46,1
   Ойсхара
  14,5

    Гудермес
  44,0
   Гелдаган
  13,0

    Аргун
  42,8
   Самашки
  12,0

    Курчалой
  23,0
   Майртуп
  12,0

    Автуры
  20,0
   Алхан-Кала
  15,0

    Гойты
  18,0
   Ассиновскэ
  11,0

    Ачхой-Мартан
  21,0
   Атагиижь
  12,0

    Цоцин-Юрт
  20,0
   Аллерой
  12,0

    Тазбичи
  0,5
   Серноводскэ
  10,0


 Экономикэр 

Шэшэн Республикэм и нэхъышъхьэ лэжьыгъу экономикэр зпылъыр фатэгынымрэ гас къыкӀэхынымрэ елэжьынымрэ, абым пэмыкӀыу губгъуэ лэжьыгъэхэр. Мычгышейм и фабрикэхэр зауэ нэужым куэду хэкӀуэдахэ.

 Администациэ гуэшыгъуэр 

Къэралым и къалэ нэхъышъхьу щытыр Грознэ, пэмыкӀыу къалэ джоуэ пӀэ зиӀэхэр хьэблэ Аргунрэ Гудермесрэ. АдминистрациэкӀэ Шэшэн Республикэр куеё 15 мэгъуэшыр.

 Куей Къалэ нэхъышъхьэр 280px Ачхой-Мартан Ачхой-Мартан Ведено Ведено Грознэ Грознэ Гудермес Гудермес Итум-Кале Итум-Кале Курчалой Курчалой Надтеречнэ Знаменскаэ Наурскэ Наурскэ Ножай-Юрт Ножай-Юрт Сунженскэ Серноводскэ Урус-Мартан Урус-Мартан Шали Шали Шарой Шарой Шатой Шатой Шелковскаэ Шелковскаэ

 Гулъытыгъуэхэр 

 ТехьэпӀэхэр 

 Шэшэн Республикэм я Президентымрэ Хасэмрэ я сайтыр
 Шэшэн Республикэм и Финанс министерствэм и сайт
 Шэшэн Республикэм католог «Вся Россиям»

Категориэ:Мычгышей