Азгъэбзэ

Азгъэбзэ (азгъэбзэкӀэ; аҧсуа бызшәа, аҧсшǝа) — азгъэ лъэпкъхэм ябзэ, Азгъей къэралым, Тыркум, Иорданым, Шамым, Иракым, Урысейм. Бзэ нэхъ игъунэгъур абазэбзэ, зыхэтыр азгъэ-адыгэ бзэхэм я унагъуэм, абазэбзэмрэ адыгэбзэмрэ щымыхъукӀэ убыхыбзэри зыхыхьар.

Азгъей къэралым бзэмкӀэ цӀыху мин 100 хуэдиз мэпсалъэ, къэралъым ибзэӀаташъхьу щыт (1994 гъэм къыщыкӀэдзауэ). Ауэ 1989 гъэм азгъэбзэр анэдэлъхубзу зыхуэхъутэр 17, 8 % джылу дэсам, азгъэ-хъырцей зауэм яуж 1995 гъэм 50 % джылэм. Тыркум 1965 гъэм къэрал джылэ бжыгъэ ирагъэкӀуэкӀамкӀэ азгъэбзэр иэ абазэбзэр анэдэлъхубзу джэуапу зытар цӀыху 4, 563 (абым псори зыбзу ялъытэ - abaza) цӀыху 7, 836 етӀуанэ бзэуэ джэуап ята, а псори зэрщытым хуэмыду, нэхъ макӀыу къаӀуэтауэ ялъытэ, 1993 гъэм абазу дэсыр мин 35 къалъыта. Урысейм азгъэбзэкӀэ псалъу дэсыр цӀыху 9,447 къыкӀэкӀа.

Абы хуэду къызэркӀэкӀымкӀэ азгъэбзэмкӀэ псалъу хъур цӀыху мин 120-130 хуэдиз. Мин 500 - 600 шхуаӀар къэгъэхъуауэ къыкӀэкӀа, абы зэр гугъэмкӀэ адыгэхэр (кӀаххэмрэ, къэбэрдейхэмрэ) хагъэхьахэ.

 ПсалъэкӀыу зэрзэшъхьащыкӀыр 
Иджыпсту Къаукъазым къынар псалъэкӀищ: абжъуй (Очамчырэ куейм), бзыб (Гудаутэ куейм), самырзэкъан (Агубедиарэ Река къуаджэхэм Очамчырэ куейм, Чхуартал къуаджэм иныкъуэ Гал куейм), адрей псалъэкӀэ-лъэпкъхэр Тыркум ирагъэкӀахэ. 1860 гъэм нэгъунэ азгъэхэм ялъэпкъ-псалъэкӀэхэр зэкӀэлъыпыту хы Ӏуфэм ирикӀуэт къушъхьам къэху, убыххэм къыщыкӀэдзауэ къуэхьапӀэм мегрелхэмрэ сонэхэмрэ нэгъунэ къуэкӀыпӀэм.

Мдзымтэрэ Жъууауэ-къуарэрэ япсыхъуэ зэхуакум садзэхэм япсалъэкӀэр щыӀа. Лъэпкъыр зы къэмыну Тыркум ирагъэкӀа, абдежьым къуаджэ зытӀущым бзэр иджыри зэрахьа. садзэ-псалъэкӀэр тӀууэ бгуэч хъуну: 
 хы Ӏуфэ псалъэкӀэ (джыгетэхэм иэ садзэхэм я)
 къушъхьа псалъэкӀэ (медовей, езыхэр зэрзэджэр - абаза, лъэпкъ хэтхэр: чуа, чужъы, чужъгучуа, ахьчыпсэу, аибга Псоу ипсыхъуэм)

Азгъэ псалъэкӀэхэр ипшъэ лъэныкъуэмкӀэ:
 хы Ӏуфэм -
 бзыб псалъэкӀэ (Жъууауэ-къуарэрэ Псыцхьарэ язэхуакум, иджырей Гудаута куейм),
 Гум псалъэкӀэ (Къодор псыхъуэм нэс) - Тыркум ирагъэкӀахэ, иныкъуэр Аджарым (апщыгъуэм Тыркум хэтам)
 абжъуй псалъэкӀэ (иджырей Очамчырэ куей) 
 самырзэкъаным къэлар - мигрелым я нэхъыбэм хеубыдэ
 къушъхьа лъэныкъуэм - 
 псхьу псалъэкӀэ (Бзыб псыхъуэм ишъхьамкӀэ) Тыркум дэт къуаджэхэм иджыри зэрахьа
 дал-цебелда (Къодор псыхъуэм икумрэ ишъхьамрэ) Тыркум икъуэхьапӀэ куейхэм (Беледжык, Бурса, Эскишехир) дэт азгъэ къуаджэхэм иджыри щопсалъэхэ

Азгъэбзэм итхыбзэр абжъуй псалъэкӀэмкӀэ шъа.
 Хьарыфылъэр 
 А а  [a]  Б б  [b] В в  [v] Г г  [ɡ] Гь гь  [ɡʲ] Гә гә  [ɡʷ] Ӷ ӷ  [ʁ/ɣ] Ӷь ӷь  [ʁʲ/ɣʲ] Ӷә ӷә  [ʁʷ/ɣʷ] Д д  [d] Дә дә  [dʷ] Е е  [ɛ] Ж ж  [ʐ] Жь жь  [ʒ] Жә жә  [ʒʷ] З з  [z] Ӡ ӡ  [d͡z] Ӡә ӡә  [d͡ʑʷ] И и  [j/jɨ/ɨj/i] К к  [kʼ] Кь кь  [kʼʲ] Кә кә  [kʼʷ] Қ қ  [kʰ] Қь қь  [kʲʰ] Қә қә  [kʷʰ] Ҟ ҟ  [qʼ] Ҟь ҟь  [qʼʲ] Ҟә ҟә  [qʼʷ] Л л  [l] М м  [m] Н н  [n] О о  [ɔ] П п  [pʼ] Ԥ ԥ  [pʰ] Р р  [r] С с  [s] Т т  [tʼ] Тә тә  [tʼʷ] Ҭ ҭ  [tʰ] Ҭә ҭә  [tʷʰ] У у  [w/wɨ/ɨw/u] Ф ф  [f] Х х  [x/χ] Хь хь  [xʲ/χʲ] Хә хә  [xʷ/χʷ] Ҳ ҳ  [ħ] Ҳә ҳә  [ħʷ] Ц ц  [t͡s] Цә цә  [t͡ɕʷʰ] Ҵ ҵ  [t͡sʼ] Ҵә ҵә  [t͡ɕʼʷ] Ч ч  [t͡ʃʰ] Ҷ ҷ  [t͡ʃʼ] Ҽ ҽ  [t͡ʂʰ] Ҿ ҿ  [t͡ʂʼ] Ш ш  [ʂʃ] Шь шь  [ʃ] Шә шә  [ʃʷ] Ы ы  [ɨ] Ҩ ҩ  [ɥ/ɥˤ] Џ џ  [d͡ʐ] Џь џь  [d͡ʒ] Ь ь  [ʲ] Ә ә  [ʷ]

Категория:Абазэ-Адыгэбзэхэр