Прото-Адыгэбзэ

Адыгэбзэжъэр йэ Прото-Адыгэбзэр () Адыгэхэмэ я бзэжъэр. кӀах псэлъэкӀэмрэ Къэбэрдей псэлъэкӀэмрэ я адэ бзэр.

Фонология

Согласныехэр

 Адыгэхэбзэжъэ  Cyrillic  КӀахыбзэ Къэбэрдеибзэ Бжъэдыгъубзэ  КӀэмыгуябзэ  Абдзахэбзэ  Шапсыгъэбзэ  Къэбэрдеибзэ  БэслъыныйбзэAspiratedconsonants *pʰ  пʰ  pʰ   p   p  *tʰ  тʰ  tʰ   t   t  *t͡sʰ  цʰ  t͡sʰ   t͡s   t͡s  *t͡sʰʷ  цʰу  t͡ɕʰʷ   t͡sʷ   t͡ɕʷ   f   *t͡ɕʰ  чьʰ  t͡ʂʰ   t͡ʂ   ʃ   t͡ɕ   ɕʼ   *t͡ʂʰ   чъʰ  ʂʰ   ʂ   ʃ   *t͡ʃʰ  чʰ  ʃʰ   ʃ   ʃ   t͡ɕ  *ʃʰ  шʰ  ʃʰ   ɕ   ʃ   *ʂʰ   шъʰ  ʂʰ   ʂ   ɕ   *kʰʲ  кьʰ  t͡ʃʰ   t͡ʃ   kʲ   t͡ʃ   kʲ  *kʰʷ  кʰу  kʰʷ   kʷ   kʷ  *qʰ  къʰ  qʰ   q   χ   q͡χ   *qʰʷ  къʰу  qʰʷ   q   χʷ   q͡χʷ  Geminatestopsandaffricates *p  п  p   b  *t  т  t   d  *t͡s   ц  t͡s   d͡z  *t͡sʷ  цу  t͡ɕʷ   t͡sʷ   t͡ɕʷ   v  *t͡ʂ  чъ  t͡ʂ   t͡ɕ   ʒ   d͡ʒ   *t͡ʃ  ч  t͡ʃ   ɕ   t͡ʃ   ʒ  *t͡ɕ  чь  t͡ʂ   ʃ   t͡ɕ   ʒ   *kʲ  кь  t͡ʃ   kʲ   d͡ʒ   kʲ  *kʷ  ку  kʷ   ɡʷ  *q  къ  q   q   *qʷ  къу  qʷ   qʷ   *ʔ  Ӏ or къӀ  ʔ    ʔ  *ʔʷ  Ӏу or къӀу  ʔʷ   ʔʷ Geminatevoicedstopsandaffricates *b  б  b   b  *d  д  d   d  *d͡ɮ   дл  ɣ   ʒ   *d͡z  дз  d͡z   d͡z  *d͡zʷ  дзу  ʑʷ   d͡zʷ   ʑʷ   v  *d͡ʑ  джь  d͡ʒ   ʑ   *d͡ʒ  дж  d͡ʒ   ʒ   *ɡʲ  гь  d͡ʒ   ɡʲ   d͡ʒ   ɡʲ  *ɡʷ  гу  ɡʷ   ɡʷ  Ejectivestopsandaffricates *pʼ  пӀ  pʼ   pʼ  *pʷʼ  пӀу  pʷʼ   pʼ   pʼ  *tʼ  тӀ  tʼ   tʼ  *tʷʼ  тӀу  tʷʼ   tʼ  *t͡sʼ  цӀ  t͡sʼ   t͡sʼ  / sʼ   t͡sʼ  *t͡sʷʼ / sʷʼ  цӀу or сӀу  ɕʷʼ   fʼ  *t͡ʃʼ  кӀ  t͡ʃʼ   ʔʲ  / ɕʼ   tʃʼ   ɕʼ   t͡ʃʼ  *t͡ɕʼ  чьӀ  ʃʼ   ɕʼ   *t͡ʂʼ  чӀ  t͡ʂʼ   ɕʼ   *t͡ɬʼ  тлӀ  ɬʼ   ɬʼ   t͡ɬʼ  *kʲʼ кӀь  t͡ʃʼ   kʲʼ   t͡ʃʼ   kʲʼ  *kʷʼ  кӀу  kʷʼ   kʷʼ Voicelessfricatives *ɬ  лъ  ɬ   ɬ  *s  с  s   s  *sʷ  су  ɕʷ   f   *ʃ  ш  ʃ   ɕ   *ʂ  шъ  ʂ   ɕ   *ɕ  щ  ɕ   ɕ  *x  х  x   x  *xʷ  ху  f   xʷ  *χ  хъ  χ   χ  *χʷ  хъу  χʷ   χʷ  *χʲ  хъь  ħ  χ   ħ  *ħ  хь  ħ   ħ Voicedfricatives *ɮ  л  l~ɮ   ɮ   l   ɮ   l  *z  з  z   z  *zʷ  зу  ʑʷ   v  *ʒ  ж  ʒ   ʑ   *ʐ  жъ  ʐ   ʑ   *ʑ  жь  ʑ   ʑ   *ɣ  г  ɣ   ɣ   *ɣʲ  г  ɣ   ʑ   *ʁ  гъ  ʁ   ʁ  *ʁʷ  гъу  ʁʷ   ʁʷ Resonants *m  м  m   m  *n  н  n   n  *r  р  r   r  *j  й  j   j  *w   у  w   w  

Palatovelar consonants
АдыгэбзэжъымкӀэ щыӀагъ гь , аспирированный кьʰ , кь  ыкӀи кӀь  хьарыфхэр. ШапсыгъэбзэмкӀи БэслъыныйбзэкӀи щыӀэх гь , кь  ыкӀи кӀь  хьарыфхэр. Адгэ АдыгэбзэхэмкӀэ ахэр хъугъэх дж [d͡ʒ], ч [t͡ʃ] ыкӀи кӀ [t͡ʃʼ]. Прото-Адыгэбзэ кь [kʲ] хъугъэ дж [d͡ʒ] къэбэрдейкӀэ (кь [kʲ] → ч [t͡ʃ] → дж [d͡ʒ]).

 Прото-Адыгэбзэ аспирированный кьʰ  хъугъэ аспирированный чʰ  БжъэдыгъубзэкӀэ, кь  ШапсыгъэбзэкӀэ  ыкӀи ч [t͡ʃ] адрэ адыгэбзэхэмкӀэ :

 Инджылыбзэ Прото-Адыгэбзэ КӀахыбзэ Къэбэрдеибзэ Бжъэдыгъубзэ КӀэмыгуябзэ ыкӀи Абдзахэбзэ Шапсыгъэбзэ IPA Cyrillic IPA Cyrillic IPA Cyrillic  IPA  Cyrillic IPA  Cyrillic spleen  kʰʲa  кьʰэ  t͡ʃʰa  чʰэ  t͡ʃa  чэ  kʲa  кьэ  t͡ʃa  чэ brushwoodtwig  kʰʲə  кьʰы  t͡ʃʰə  чʰы  t͡ʃə  чы  kʲə  кьы  t͡ʃə  чы to cough  pskʰʲan  пскьʰэн  pst͡ʃʰan  псчʰэн  pst͡ʃan  псчэн  pskʲan  пскьэн  pst͡ʃan  псчэн

 Прото-Адыгэбзэ кь [kʲ] къэнагъ ШапсыгъэбзэмкӀэ. Адрэ КӀахыбзэхэмкӀэ хъугъэх ч [t͡ʃ], КъэбэдейбзэхэмккӀэ дж [d͡ʒ] :

 Инджылыбзэ Прото-Адыгэбзэ КӀахыбзэ Къэбэрдеибзэ КӀэмыгуябзэ ыкӀи Абдзахэбзэ Шапсыгъэбзэ IPA Cyrillic IPA Cyrillic IPA Cyrillic  IPA  Cyrillic chicken  kʲatə  кьэты  t͡ʃatə  чэты  kʲat  кьэт  d͡ʒad  джэд  cat  kʲatəw  кьэтыу  t͡ʃatəw  чэтыу  kʲatəw  кьэтыу  d͡ʒadəw  джэдыу glass  ʔaːpkʲ  апкь  ʔaːpt͡ʃ  апч  ʔaːpkʲ  апкь  ʔaːbd͡ʒ  абдж to spin  ʁakʲarazən  гъэкьэрэзын  ʁat͡ʃarazən  гъэчэрэзын  ʁakʲarazən  гъэкьэрэзын  ʁad͡ʒarazən  гъэджэрэзын  cheerful  kʲaxʷə  кьэху  чэфы  t͡ʃafə  кьэфы  kʲafə  d͡ʒaxʷə  джэху

 Прото-Адыгэбзэ кӀь [kʲʼ] къэнагъ ШапсыгъэбзэмкӀэ. Адрэ АдыгэбзэхэмкӀэ хъугъэх кӀ [t͡ʃʼ] :

 Инджылыбзэ Прото-Адыгэбзэ КӀахыбзэ Къэбэрдеибзэ КӀэмыгуябзэ ыкӀи Абдзахэбзэ Шапсыгъэбзэ IPA Cyrillic IPA Cyrillic IPA Cyrillic  IPA  Cyrillic egg  kʲʼankʲʼa  кӀьэнкӀьэ  t͡ʃʼant͡ʃʼa  кӀэнкӀэ  kʲʼaːkʲʼa  кӀьакӀьэ  t͡ʃʼant͡ʃʼa  кӀэнкӀэ gun  kʲʼaraːχʷa  кӀьэрахъо  t͡ʃʼaraːχʷa  кӀэрахъо  kʲʼaraːχʷa  кӀьэрахъо  t͡ʃʼaraːχʷa  кӀэрахъуэ long  kʲʼəħa  кӀьыхьэ  t͡ʃʼəħa  кӀыхьэ  kʲʼaħə  кӀьэхьы  t͡ʃʼəħ  кӀыхь short  kʲʼat͡ʃʼə  кӀьэкӀы  t͡ʃʼat͡ʃʼə  кӀэкӀы  t͡ʃʼat͡ʃʼə  кӀьэкӀы  t͡ʃʼaɕʼ  кӀэщӀ to kill  wkʲʼən  укӀьын  wt͡ʃʼən  укӀын  wkʲʼən  укӀьын  wt͡ʃʼən  укӀын rope  kʲʼaːpsa  кӀьапсэ  t͡ʃʼaːpsa  кӀапсэ  kʲʼaːpsa  кӀьапсэ  t͡ʃʼaːpsa  кӀапсэ  key  ʔʷənkʲʼəbza  ӀункӀьыбзэ  ʔʷənt͡ʃʼəbza  ӀункӀыбзэ  ʔʷəkʲʼəbza  ӀукӀьыбзэ  ʔʷənt͡ʃʼəbza  ӀункӀыбзэ tail  kʲʼa  кӀьэ  t͡ʃʼa  кӀэ  kʲʼa  кӀьэ  t͡ʃʼa  кӀэ   beard  ʒaːkʲʼa  жакӀьэ  ʒaːt͡ʃʼa  жакӀэ  ʒaːkʲʼa  жакӀьэ  ʑaːt͡ʃʼa  жьакӀэ Temirgoy  kʲʼaməɡʷəja  кӀьэмыгуе  t͡ʃʼaməɡʷəja  кӀэмыгуе  kʲʼaməɡʷəja  кӀьэмыгуе  t͡ʃʼaməɡʷəja  кӀэмыгуе 

 Прото-Адыгэбзэ гь [ɡʲ] къэнагъ ШапсыгъэбзэмкӀэ. Адрэ АдыгэбзэхэмкӀэ хъугъэх дж [d͡ʒ] :

 Инджылыбзэ Прото-Адыгэбзэ КӀахыбзэ Къэбэрдеибзэ КӀэмыгуябзэ ыкӀи Абдзахэбзэ Шапсыгъэбзэ IPA Cyrillic IPA Cyrillic IPA Cyrillic  IPA  Cyrillic dress/shirt  ɡʲaːna  гьанэ  d͡ʒaːna  джанэ  ɡʲaːna  гьанэ  d͡ʒaːna  джанэ  to studyto readto call  jaɡʲan  егьэн  jad͡ʒan  еджэн  jaɡʲan  егьэн  jad͡ʒan  еджэн infidel  ɡʲaːwər  гьаур  d͡ʒaːwər  джаур  ɡʲaːwər  гьаур  d͡ʒaːwər  джаур to play  ɡʲagʷən  гьэгун  d͡ʒagʷən  джэгун  ɡʲagʷən  гьэгун  d͡ʒagʷən  джэгун game  ɡʲagʷ  гьэгу  d͡ʒagʷ  джэгу  ɡʲagʷ  гьэгу  d͡ʒagʷ  джэгу toy  ɡʲaɡʷaːɬa  гьэгуалъэ  d͡ʒagʷaːɬa  джэгуалъэ  ɡʲagʷaːɬa  гьэгуалъэ  d͡ʒagʷaːɬa  джэгуалъэ bitter  dəɡʲə  дыгьы  dəd͡ʒə  дыджы  dəɡʲə  дыгьы  dəd͡ʒ  дыдж pants  ʁʷanʃaɡʲ  гъоншэгь  ʁʷant͡ʃad͡ʒ  гъончэдж  ʁʷaʃaɡʲ  гъошэгь  ʁʷanʃad͡ʒ  гъоншэдж  evil  bzaːɡʲa  бзагьэ  bzaːd͡ʒa  бзаджэ  bzaːɡʲa  бзагьэ  bzaːd͡ʒa  бзаджэ spider  baɡʲə  бэгьы  bad͡ʒə  бэджы  baːɡʲa  багьэ  bad͡ʒ  бэдж that's it  ɡʲaːrə  гьары  d͡ʒaːrə  джары  ɡʲaːrə  гьары  d͡ʒaːrə  джары 

Labiodentalization
Прото-АдыгэбзэмкӀэ щыӀагъэп хьарыф ф [f] ыкӀи в [v]. Прото-АдыгэбзэмкӀэ хьарыф цу [t͡sʷ], сӀу [sʷʼ], су [sʷ] ыкӀи зу [zʷ] хъугъэх цу [t͡sʷ], шӀу [ʃʷʼ], шъу [ʃʷ] ыкӀи жъу [ʒʷ] КӀахыбзэмкӀэ, хъугъэх в [v], фӀ [fʼ], ф [f] ыкӀи в [v] КъэбэрдеибзэмкӀэ.

 Прото-Адыгэбзэ су  хъугъэ шъу  КӀахыбзэмкӀэ ыкӀи ф [f] КъэбэрдеибзэкӀэ :

 Инджылыбзэ Прото-Адыгэбзэ КӀахыбзэ Къэбэрдеибз КӀэмыгуябзэ Абдзахэбзэ ыкӀи Шапсыгъэбзэ IPA Cyrillic IPA Cyrillic IPA Cyrillic IPA Cyrillic  skincoloryou (plural)  sʷa  суэ  ɕʷa  шъо  ɕʷa  шъо   fa  фэ  honey  sʷaw  суэу  ɕʷaw  шъоу  ɕʷaw  шъоу  faw  фо  wife  sʷəz  суз  ɕʷəz  шъуз  ɕʷəz  шъуз  fəz  фыз green  wət͡səsʷa  уцысуэ  wət͡səɕʷa  уцышъо  wət͡səɕʷa  уцышъо  wəd͡zəfa  удзыфэ

 Прото-Адыгэбзэ зу  хъугъэ жъу  КӀахыбзэмкӀэ ыкӀи в [v] КъэбэрдеибзэкӀэ :

 Инджылыбзэ Прото-Адыгэбзэ КӀахыбзэ Къэбэрдеибз КӀэмыгуябзэ Абдзахэбзэ ыкӀи Шапсыгъэбзэ IPA Cyrillic IPA Cyrillic IPA Cyrillic IPA Cyrillic  to boil, to plow  zʷan  зуэн  ʒʷan  жъон  ʒʷan  жъон  van  вэн stone, rock  məzʷa  мызуэ  məʑʷa  мыжъо  məʑʷa  мыжъо məva  мывэ star  zʷaːʁʷa  зуагъо  ʑʷaːʁʷa  жъуагъо  ʑʷaːʁʷa  жъуагъо  vaːʁʷa  вагъуэ narrow  zazʷə  зэзу  zaʑʷə  зэжъу  zaʑʷə  зэжъу  zavə  зэвы wide  ʔʷəzʷə  Ӏузу  ʔʷəʑʷə  Ӏужъу  ʔʷəʑʷə  Ӏужъу  ʔʷəvə  Ӏувы

 Прото-Адыгэбзэ сӀу  /  цӀу  хъугъэ шӀу  КӀахыбзэмкӀэ ыкӀи фӀ [fʼ] КъэбэрдеибзэкӀэ :

 Инджылыбзэ Прото-Адыгэбзэ КӀахыбзэ Къэбэрдеибз КӀэмыгуябзэ Абдзахэбзэ ыкӀи Шапсыгъэбзэ IPA Cyrillic IPA Cyrillic IPA Cyrillic IPA Cyrillic  well  sʷʼə  сӀу  ɕʷʼə  шӀу  ɕʷʼə  шӀу  fʼə  фӀы black  sʷʼət͡sʼa  сӀуцӀэ  ɕʷʼət͡sʼa  шӀуцӀэ  ɕʷʼət͡sʼa  шӀуцӀэ  fʼət͡sʼa  фӀыцӀэ fire  maːsʷʼa  масӀуэ  maːɕʷʼa  машӀо  maːɕʷʼa  машӀо  maːfʼa  мафӀэ dirty  sʷʼajə  сӀуэи  ɕʷʼajə  шӀои  ɕʷʼajə  шӀои  fʼej  фӀей 

 Прото-Адыгэбзэ цу  къэнакъ КӀэмыгуябзэкӀэ. Ар хъугъэ чъу  адрэ КӀахыбзэмкӀэ ыкӀи в [v] КъэбэрдеибзэкӀэ :

 Инджылыбзэ Прото-Адыгэбзэ КӀахыбзэ Къэбэрдеибз КӀэмыгуябзэ Абдзахэбзэ ыкӀи Шапсыгъэбзэ IPA Cyrillic IPA Cyrillic IPA Cyrillic IPA Cyrillic  shoes  t͡sʷaːqa  цуакъэ  t͡sʷaːqa  цуакъэ  t͡ɕʷaːqa  чъуакъэ  vaːqa   вакъэ ox  t͡sʷə  цу  t͡sʷə  цу  t͡ɕʷə  чъу  və  вы ploughshare  t͡sʷaːbza  цуабзэ  t͡sʷaːbza  цуабзэ  t͡ɕʷaːbza  чъуабзэ  vaːbd͡za  вабзэ raven  t͡sʷəndə  цунды  t͡sʷəndə  цунды   ?  ?  vənd  вынд

Хьарыф ф [f] КӀахыбзэмэ яхэтэр къэкӀэгъ Прото-Адыгэбзэ хьарыф ху [xʷ]. Ар къэнагъ КъэбэрдейбзэхэмкӀэ.

 Инджылыбзэ Прото-Адыгэбзэ КӀахыбзэ Къэбэрдеибз КӀэмыгуябзэ Абдзахэбзэ ыкӀи Шапсыгъэбзэ IPA Cyrillic IPA Cyrillic IPA Cyrillic IPA Cyrillic  day  maːxʷa  махуэ  maːfa  мафэ  maːfa  мафэ  maːxʷa  махуэ  white  xʷəʑə  хужьы  fəʑə  фыжьы  fəʑə  фыжьы  xʷəʑə  хужьы  person  t͡sʼəxʷə  цӀыху  t͡sʼəfə  цӀыфы  t͡sʼəfə  цӀыфы  t͡sʼəxʷ  цӀыху hot  xʷaːba  хуабэ  faːba  фабэ  faːba  фабэ  xʷaːba  хуабэ corn  nartəxʷ  нартыху  nartəf  нартыф  natəf  натыф  nartəxʷ  нартыху like  xʷad  хуэд  fad  фэд  fad  фэд  xʷad  хуэд to want  xʷajan  хуэен  fajan  фэен  fajan  фэен  xʷajan  ? garlic  bʑənəxʷ  бжьыныху  bʑənəf  бжьыныф  bʑənəf  бжьыныф  bʑənəxʷ  бжьыныху man  χʷəɬxʷəʁa  хъулъхугъэ  χʷəɬfəʁa  хъулъфыгъэ  qʷəlfəʁa  къулфыгъэ  χʷəɬxʷəʁa  хъулъхугъэ woman  bzəɬxʷəʁa  бзылъхугъэ  bzəɬfəʁa  бзылъфыгъэ  bzəlfəʁa  бзылфыгъэ  bzəɬxʷəʁa  бзылъхугъэ  tin  t͡saxʷ  цэху  t͡saf  цэф  t͡saf  цэф  d͡zːaxʷ  дзэху  light  naxʷə(n)  нэху(н)  nafən  нэфын  nafna  нэфнэ  naxʷ  нэху straight man  zaːxʷa  захуэ  zaːfa  зафэ  zaːfa  зафэ  zaːxʷa  захуэ

References

STAROSTIN, Sergei A.; NIKOLAYEV, Sergei L. (1994). A North Caucasian Etymological Dictionary: Preface.

Категориэ:Адыгэбзэр