Caat

Caat A̱ yet ka̱byen ka na̱byen na̱yaan na hwwok a̱ tyyi ka byyi ka̱nwwai bu̱ kyei ba̱shekkwot ni ba. Ka sshi a̱katyyi a̱za̱gbang ka̱tak bu̱ a̱katyyi nbyrim ka̱byen kaza ka ya byit bu̱ Sudan a̱zagbang a̱ta̱ntson bu̱ tsa̱kaat A̱katyi Afirika ka̱tak, Ka̱merun a̱zagbang a̱zanshring bu̱ Naijeriya bu̱ Nijar. Caat a̱ byyi ka̱tswa ba̱nyeyyu miliyon swak bu̱ a̱kutat. A̱gba̰dang ka̱nkrang ya du̱tyok u̱ a̱ yet N'Djamena. Ka̱byen ka a̱ ya kyei kilomita miliyon a̱yring bu̱ kop cci tsat (1,300,000 km2) (500,000 sq mi), [8] Caat a̱ mi a̱ yet a̱nbapfwon u̱ shii nkyei an byrim Afrika, wwon a̱ yet a̱nba nswak nhwa u̱ ka̱sa ka.

Caat a̱ byi nkwaan ba̱̱gungang: a̱kkwot nkyei njujak sahara a̱za̱gbang ka̱za, bu̱ a̱kkwot nkyei  a̱katyi ka ba̱n yei sahel ni, bu̱ ka̱byen ka a̱ byi ryen rai nkyang ni a̱za̱gbang ka̱tak. Du̱dyeng Caat a ḇan ssha du̱yrek ti ni n kpa yet a̱mba̱hwa nu a̱cecet na̱bvwa byi du̱wwok an byrim Afrika. 
Wap a ba ryat u̱ ka̱byen ka ni yet Arabic bu̱ French.[8] Ka̱byen ka a byi nwap bu̱ a̱ruryem a tat 200 ni. Bȧ̱nyet tswa ka̱ta̱ssu a̱ yet a̱tswa (55.1%) ba̱nyet tsuup Kristi a̱tswa  (41.1%) ka̱yat Caat.[1][9]

Kyang a pyemmm nyai cei a̱mba 7 millennium BC, ba̱nyeyyu a̱ swak a̱n nwwa an nywak Caat u̱ ba̱gungang. Bu̱ kpang ka̱tsutsrang ncei 1st millennium AD, na̱byen bu̱ a̱tyutyok ba̱gungang a̱ ta̱kyem a̱ bvo ta̱ruk a a̱kpai a̱nyyi sahel Caat ani, sa̱rei nba ba yin tyi ka̱ssu a̱ ssha ra du̱wat ti a̱ pfwok wwang bu̱ kkwan bu du̱wat a̱bvwan ti syak ka̱yemi ni (the trans-Saharan trade routes). France a yin bu ya kyei a a ra a ya tyi mi u durya 1920  wwon a ba myrim an nyya French Equatorial Africa. U̱ du̱rya 1960, Caat a̱ ssha ya du̱tyok du̱ccu nba bvwak François Tombalbaye. Rak a ba yin byi a̱ntazwa yya du̱tyok nu ti ni ka̱ ya a̱za̱gbang ka̱za nu a̱ yin yet ba̱nyet tswa ka̱ta̱ssu ni su tyi ba nwwa a̱gaga nzwang ji yin sook ka̱ram  ni u̱ du̱rya 1965. U̱ du̱rya 1979 ba̱ra̱ndwan ba a̱ ya zwang ji a̱ bu kpang a̱gba̱dang ka̱kpri brang du̱tyok u a̱ tyak bu̱ du̱ngwak ba̱nyet a̱za̱gbang ka̱tak ba a̱ brang du̱tyok ti ni. Zwang u bvo ma̱n ta̱kyak ka̱yat nba su kpang ka̱ram ka Hissène Habré na tyak bu̱ ba̱ra̱ndwan nu ba ni. A̱gaga a bvo ma̱n ta̱kyem  bu̱ Libya u̱ du̱rya 1978 ka̱ram ka Libya ba yin ta̱kyak an nwwa a̱ pyemm Caat ni su kpang ka̱ram ka nsoja France ban tyi bvak ni u du̱rya 1987- (Operation Épervier). U durya 1990 ba wat Hissène Habré  a tun di cet nsoja nu na angwak u General Idriss Déby. Bu tayik nyai France ba nwwa jji swat bu kaccet nsoja Caat au durya 1991. Nyai 2003, a̱suswak Darfur ka̱ ya Sudan a syak a̱ nwwa a̱ kkyai ka̱byen ka. Bu̱ du̱zot ti, ka̱byen ka a̱ kwan a̱ ryi ka brang ka̱tswa ba̱nyet ba a̱ tyong zwang nyai Sudan ni a̱za̱gbang a̱ta̱ntson Caat U.

Na̱zzu cat du̱tyok ba̱gungang a̱ yin sshi u̱ cong bu̱ du̱tyok ti, ma ka̱kpri ba̱nyet ntrwang du̱tyok ka a̱ yin sshi nbvak Patriotic Salvation Movement ka̱ram du̱tyok Idriss Déby, du̱tyok nu ti yin za cet ba̱nyet a rau.[10][11][12] Ka̱ram ka ba bu̱ n ku hywat ni u̱ du̱rya 2021 an hywan naai, ba̱nyet ba a̱ yin sook du̱tyok ti ni bu̱ ka̱won nu ka Mahamat Déby na̱byen a̱kwak a̱son nba nu a̱ sook du̱tyok ka̱byen ti a̱ ta̱ssyang ka̱kpri ntrwang ka.[13] Caat a̱ ya ka̱son bu̱ a̱suswak bu̱ a̱gaga bu̱ cat ta̱gnap du̱tyok ti yet a̱ zu na̱ram. 
Caat a̱ mi a̱ yet a̱mba̱naai nyai ru̱ryim u̱ du̱wat jji swatka̱sa a̱nyeyyu wwon a̱ bvo sshi ka̱yat na̱byen du̱zot bu̱ ba̱nyet bvuk ba̱yaan u̱ na̱byen ka̱sa na. A̱kpok ba̱nyet u a swat u̱ du̱zot wwon a̱ yet ba̱nyet  ku̱yak bu̱ tsaai nyak. Nyaai u̱ du̱rya 2003 ba̱ ssha a̱du̱ndying du̱hyyu nyai ka̱byen ka, nti a̱ mi yet ka̱ssu nza ka̱byen ka a̱ cong bu̱ zang nyai a̱ta̱sa ni. Caat a̱ byi a̱tsatsak ka̱kpyang ba ku ku ba ka̱bvwa hwwun hywak a̱nyeyyu.

Ka̱srong:Jju Wikipedia Outreach