Indira Gandi

Indira Priyadarshini Gandi (hind.  इन्दिरा प्रियदर्शिनी गान्धी; 1917-jıl 19-noyabr - 1984-jıl 31-oktyabr) - hind siyasiy hám mámleketlik iskeri, Hindstan Milliy Kongressi partiyası ǵayratkeri, Hindstannıń jalǵız hayal bas ministri. Mámlekettiń birinshi bas ministri Javaharlal Nerudiń qızı.

Indira Gandi 1966-jıldan 1977-jılģa shekem, 1980-jıldan  óltirilgen kúnge shekem - 1984-jıl 31-oktyabrge shekem Bas ministr lawazımında islegen. Usı tárizde ol Hindstannıń ákesinen keyingi eń uzaq waqıt húkimet baslıǵı bolǵan ekinshi adam bolıp esaplanadı.

1999-jılı Indira «Bi-Bi-Si» tárepinen ótkerilgen sorawnama boyınsha "Mıń jıllıq hayalı" boldı.

 Ómirbayanı 

 Balalıǵı 

Indira Gandi 1917-jılı 19-noyabrde Allaxabad qalasında tuwılǵan. Ákesi Javaharlal Neru Hindstannıń birinshi bas ministri, Hindstannıń ǵárezsizligi ushın belsene gúresken, belgili mámleketlik ǵayratker. Anası Kamala Nerude milliy azatlıq háreketinde belsene qatnasqan.

Eki jasında Indira Mahatma Gandi menen tanısadı hám onıń másláháti boyınsha óz tuwılǵan qalasında jas óspirimlerdiń tigiwshilikti rawajlandırıw boyınsha awqamın dúzedi. Jaslıǵınan baslap hár qıylı jıyınlarǵa qatnasadı. 1934-jılı Indira belgili hind jazıwshısı Rabindranat Tagor tiykar salǵan milliy universitetke oqıwǵa kiredi. Biraq, 1936-jılı anasınıń qaytıs bolıwı sebepli Evropaǵa jónep ketedi. Bir jıldan keyin jas Indira Oksford universitetiniń Somervel kolledjine oqıwǵa kiredi hám basqarıw, antropologiya hám tariyxtı úyrenedi. Ekinshi jáhán urısı baslanıwı menen eline qaytıwǵa qarar etip, jolda indeecler kóp jasaytuǵın Qubla Afrikaǵa baradı hám sol jerde birinshi márte xalıq aldında shıǵıp sóyleydi.

1942-jılı Indira Feruz Gandige turmısqa shıǵıp, kúyewiniń familiyasın aladı. Qızıǵı sonda, Feruz Gandi basqa belgili hind siyasatshısı Mahatma Gandi menen hesh qanday tuwısqanlıq qatnasıqta emes. Feruz hám Indira Gandi shańaraǵında eki ul perzent dúnyaga keldi: tuńǵıshı Radjiv 1944-jılı 20-avgustta, eń kishkenesi Sanjay bolsa 1946-jılı 14-dekabrde tuwıldı.
.

1947-jıl 15-avgustta Hindstan rásmiy túrde ģárezsizlikke eristi. Kóp ótpey, onıń dáslepki húkimeti dúzilip, Javaharlal Neru bas wázir boldı. Indira Gandi ákesiniń jeke xatkeri wazıypasın atqarǵan. Ol 1955-jıldan Hindstan milliy kongressiniń oraylıq saylaw komitetiniń aǵzası, jumısshı komitetiniń aǵzası, sol partiyanıń hayal-qızlar shólkeminiń basshısı. 1959-1960-jıllar HMK jetekshisi. 1960-jılı Indira Gandidiń ómirlik joldası Feruz Gandi qaytıs boldı.

 1966-1971-jıllardaǵı birinshi bas ministrlik lawazımı 

1964-jılı Indira Gandidiń ákesi Javaharlal Neru qaytıs boldı. Sol jılı Indira Gandi parlamenttiń tómengi palatası Lok Sabhanıń deputatı boldı. Hindstannıń sol waqıttaǵı bas ministri Lal Bahadur Shastri Indira Gandige húkimet quramına kiriwdi usınıs etip, Indira Gandi ǵalaba xabar quralları ministri boladı. 1966-jılı Tashkentte bolıp ótken Pakistan hám Hindstan ortasındaǵı tınıshlıq sóylesiwleri waqtında Shastri qaytıs boladı hám sol jılı Indira Gandi HMK basshısı bolıp, Hindstannıń bas ministri lawazımına tayınlanadı. Indira Gandidiń bas ministrligi dáwirinde Hindstanda sociallıq siyasat alıp barılıp, SSSR menen tıǵız qatnasıqlar ornatıldı. 1971-jılı Gandi kámbaģallıqqa qarsı gúresiw uranı menen parlament saylawında jeńiske erisedi. Sol jılı eń iri Hindstan-Pakistan dawı boldı hám ol Bangladeshtiń ǵárezsizlik ushın gúresi menen baylanıslı edi. Bul tartısta Hindstandı SSSR qollap-quwatladı hám eki mámleket arasında "Doslıq hám birge islesiw haqqında shártnama" tastıyıqlandı.

Indira Gandi banklerdi milliylestiriw hám awır jáne jeńil sanaattı rawajlandırıw siyasatın alıp bardı. Maxarashtra shtatında dáslepki AES iske túsirilip, awıl xojalıǵında bir qansha reformalar ámelge asırıldı. Sonıń nátiyjesinde Hindstan kóp jıllar dawamında birinshi márte azıq-awqat importınan ǵárezsiz boldı. 1981-1982-jılları dánniń kólemi 3,5 million tonnaǵa artıp, 133 million tonnaǵa jetti hám diyqan xojalıqlarınıń nátiyjeliligi arttı.

Hindstan-Pakistan urısı aqıbetleri ekonomikalıq jaģdaydıń jamanlasıwına, mámlekette tártipsizliklerdiń kúsheyiwine hám ishki keskinliktiń artıwına alıp keldi. 1975-jılı Uttar-Pradesh shtatı Joqarǵı sudı Indira Gandidi 1971-jılı saylaw aldınan júz bergen nızambuzıwshılıqlar ushın ayıplı dep taptı hám altı jıl dawamında siyasiy iskerligin qadaǵan etip, otstavkaǵa shıǵıwın talap etti. Gandi bolsa, óz náwbetinde, Hindstan Konstituciyasınıń 352-statyasınan paydalanıp, sol jıldıń iyun ayında Hindstanda ayrıqsha jaǵday engizdi. Ayrıqsha jaǵday waqtında ekonomikada bir qatar tabıslar ámelge asırılıp, ámelde diniy jánjeller toqtadı. Biraq, siyasiy erkinlik sheklenip, barlıq oppoziciyalıq gazeta-jurnallar jabıldı.

1977-jılı bolıp ótken saylawlarda Indira Gandi jeńiliske ushıradı.

 1980-1984-jılları ekinshi bas ministrlik lawazımı 

1978-jılı Indira Gandi parlament quramına kirdi hám 1980-jılı ekinshi márte bas ministr boldı. 14-aprel kúni 37 jaslı terrorshı Gandige hújim etti. Kóp ótpey, 23-iyun kúni Indiranıń eń kishkene balası hám onıń bas siyasiy keńesgóyi Sanjay samolyot apatında qaytıs boldı. Bul qayǵı oǵan júdá awır tiydi. Ómiriniń sońǵı jıllarında Indira Gandi dúnya kólemindegi xızmetine kóp itibar qarattı hám sol sebepli Hindstan "Qosılmaw háreketi"ne basshılıq etti. Ekinshi bas ministrlik lawazımı dawamında tiykarınan sikxlar jasaytuģın Panjab shtatında kelispewshilikler payda bolıp, sikxlar jetekshisi ģárezsiz, ózin-ózi basqarıwshı jámiyet dep járiyalandı. Hindstan húkimeti juwap retinde sikxlerdiń eń muqaddes esaplanǵan "Altın ibadatxana"sın arnawlı áskeriy operaciya dawamında basıp aldı.

 Indira Gandidiń óltiriliwi 

Indira Gandi 1984-jılı 31-oktyabrde óz rezidenciyasında qorǵaw xızmeti policiyashıları, milleti sikx bolǵan Beant Singx hám Satvant Singx atqan oqtan qaytıs boldı. Jaraqatlanǵan Indira Gandidi qutqarıp qalıw ushın eń jaqsı shıpakerler jetip keldi, biraq, atılǵan segiz oq turmıslıq áhmiyetli aǵzalarǵa zıyan jetkergen. Ol esin jıynamay qaytıs boldı. Súyikli xanım Indira Gandi menen xoshlasıw máresimine millionlaǵan xalıq jıynaldı. Bunnan keyin mámlekettegi qáwimler arasında soqlıǵısıwlar júz berip, bir neshe mıń adam qaytıs boldı.

 Derekler