Etnos

Etnikalıq tiyislilik yamasa etnikalıq topar — bul bir-birin basqa toparlardan ajıratıp turatuǵın, ortaq dep qabıllanǵan ózgeshelikler tiykarında bir-biri menen ózlerin identifikaciya qılıwshı adamlar toparı. Etnikalıq toparlar bir-birine ortaq dep esaplaytuǵın belgilerge til, mádeniyat, ulıwma kelip shıǵıw, dástúrler, jámiyet, din, tariyx yamasa sociallıq qatnas kiredi. Etnikalıq tiyislilik uzaq múddetli endogamiya arqalı saqlanadı hám olar tar yamasa keń kólemdegi genetikalıq kelip shıǵısqa iye bolıwı múmkin, ayırım toparlar bolsa aralas genetikalıq tamırǵa iye. «Etnikalıq tiyislilik» termini geyde, ásirese etnikalıq milletshilik jaǵdaylarında, «millet» termini menen almasıp qollanıladı. Sonday-aq, ol «rasa» termini menen de almasıp qollanıladı, biraq barlıq etnikalıq toparlar ózlerin rasalıq topar retinde identifikaciya qıla bermeydi.

Assimilyaciya, akkulturaciya, birlesiw (amalgamaciya), til ózgerisi, aralas nekeler, perzentlikke alıw hám diniy dindi ózgertiw arqalı jeke adamlar yamasa toparlar waqıt ótiwi menen bir etnikalıq topardan ekinshisine ótiwi múmkin. Etnikalıq toparlar ishki toparlarǵa yamasa qáwimlerge bóliniwi múmkin, olar waqıt ótiwi menen endogamiya yamasa tiykarǵı topardan fizikalıq ajıralıw sebepli óz aldına bólek etnikalıq toparlarǵa aylana aladı. Kerisinshe, burın bólek bolǵan etnikalıq toparlar birlesip, panetnikalıq topar qurıwı hám aqır-ayaǵında bir pútin etnosqa aylanıwı múmkin. Bóliniw yamasa birlesiw arqalı bólek etnikalıq uqsaslıqtıń qáliplesiwi etnogenez dep ataladı.

Etnikalıq tiyislilikti túsiniwde eki tiykarǵı teoriya bar: primordializm hám konstruktivizm. XX ásirdiń basındaǵı primordialistler etnikalıq toparlardı áyyemgi zamanlardan berli dawam etip kiyatırǵan ózgeshelikleri bar haqıyqıy qubılıslar retinde kórdi. 1960-jıllardan keyin rawajlanǵan kózqaraslar boyınsha etnikalıq toparlar sociallıq konstrukciyalar retinde qarala basladı, bunda uqsaslıq jámiyetlik qaǵıydalar menen belgilenedi.

 Terminologiya 
«Etnikalıq» (ingl. ethnic) termini áyyemgi grek tilindegi ethnos (ἔθνος) sózinnen kelip shıqqanἐθνικός, Henry George Liddell, Robert Scott, A Greek-English Lexicon, on Perseus. 

XIX ásirde bul termin «bir qáwimge, rasaǵa, xalıqqa yamasa milletke tán» mánisinde, dáslepki grek tilindegi mánisine qaytıp qollanıla basladı. «Hár túrli mádeniy toparlar» hám amerikan inglis tilindegi «qáwimlik, rasalıq, mádeniy yamasa milliy azshılıq toparı» mánisi 1930-1940 jıllarda payda boldı. Bul mániste ol burın qollanılǵan, biraq ideologiyalıq racizm menen baylanısı sebepli qollanıwdan shıǵa baslaǵan «rasa» termininiń ornın bastı. 

 Anıqlamalar hám konceptual tariyxı 

Etnografiya antikalıq dáwirden baslanadı; Anaksimandr hám Miletli Gekatey sıyaqlı dáslepki avtorlardan keyin, Gerodot eramızdan burınǵı 480-jılları istoriografiya hám áyyemgi dúnya etnografiyasınıń tiykarın saldı. Grekler ózleriniń etnikalıq uqsaslıǵı haqqında túsinikti rawajlandırıp, olardı Ellinler degen at penen toparladı. Ayırım jaǵdaylar (mısalı, dástúriy grek tárizinde basqarılmaǵan Makedoniya yamasa ózgeshe basqarıwshı klasqa iye bolǵan Sparta) bolǵanı menen, áyyemgi grekler etnikalıq milletshilikke qattı isengeni sebepli, kóbinese tek grek emeslerdi qul qılǵan. Grekler geyde, hátte, ózleriniń eń tómengi puqaraların da hár qanday barbardardan joqarı dep esaplaǵan. Aristotel bolsa óziniń «Siyasat» miynetinde barbardı greklerge qarama-qarsı qoyıp, «tábiyǵıy qul» dep táriyplegen. Gerodot óz dáwirindegi grek (ellin) etnikalıq uqsaslıǵın bılay belgilegen:
 ulıwma kelip shıǵıw (, «bir qanlas»)ὅμαιμος , Henry George Liddell, Robert Scott, A Greek-English Lexicon, on Perseus;
 ulıwma til (, «bir tilde sóyleytin»)"ὁμόγλωσσος", Henry George Liddell, Robert Scott, A Greek-English Lexicon, on Perseus .;
 ulıwma ibadatxanalar hám qurbanlıqlar ();
 ulıwma úrp-ádetler (, «uqsas turmıs tárizi»)ὁμότροπος , Henry George Liddell, Robert Scott, A Greek-English Lexicon, on Perseus).

Biraq sál burınıraq grekler grek etnosın tek qan boyınsha belgilemegen. Isokrat óziniń «Panegirik» shıǵarmasında bılay deydi: «Biziń qalamız adamzattıń basqa bóliminen oylaw hám sóylew jaǵınan sonshelli alshaqlap ketti, onıń shákirtleri pútkil dúnyanıń muǵallimleri boldı; ol «Ellinler» atı endi rasa emes, bálki intellekt degendi bildiriwi kerek ekenligine eristi hám «Ellinler» degen at ulıwma qanǵa emes, bálki biziń mádeniyatımızdı bólisetuǵınlarǵa tiyisli boldı».

Etnikalıq tiyislilik mádeniy universallıq bolıp tabılamı yamasa joq pa, bul belgili bir dárejede qollanılatuǵın anıqlamaǵa baylanıslı. Kóplegen sociallıq alımlar, mısalı antropologlar Fredrik Bart hám Erik Volf, etnikalıq uqsaslıqtı universal dep esaplamaydı. Olar etnikalıq tiyislilikti insan toparlarınıń ajıralmas qásiyeti emes, bálkim, toparlarara ózara tásirlesiwdiń belgili bir túrleriniń nátiyjesi dep esaplaydıFredrik Barth, ed. 1969 Ethnic Groups and Boundaries: The Social Organization of Cultural Difference; Eric Wolf 1982 Europe and the People Without History p. 381.

 Qosımsha qarań 

 Áwlad (Ancestor)
 Diaspora
 Etnikalıq tazalaw
 Etnikalıq máp toparı
 Etnikalıq bayraq
 Etnikalıq jaza
 Etnomádeniy empatiya
 Etnocid
 Etnografiyalıq topar
 Genealogiya
 Genetikalıq genealogiya
 Insan genomı hár túrliligi joybarı
 Identifikaciya siyasatı
 Ishki hám sırtqı toparlar
 Intersekcionalizm
 Zamanagóy etnikalıq toparlar dizimi
 Etnikalıq toparlar boyınsha mámleketler dizimi
 Túpkilikli xalıqlar dizimi
 Meta-etnos
 Mincu (antropologiya)
 Milliy simvol
 Ótiw (sociologiya)
 Polietnikalıq
 Populyaciya genetikası
 Xalıqtı dizimge alıwdaǵı rasa hám etnos
 AQSH xalıqtın dizimge alıwdaǵı rasa hám etnos
 Rasa hám densawlıq
 Mámleketsiz millet
 Dúnya xalıqlarındaǵı Y-xromosoma gaplotoparları

 Derekler 

 Ádebiyatlar 




 Sırtqı siltemeler 

Kategoriya:Etnikalıq tiyislilik
Kategoriya:Kópshiliktıń azshılıq penen qatnasları
Kategoriya:Kóp rasalı máseleler
Kategoriya:1930-jıllardaǵı neologizmler
Kategoriya:Siyasiy antropologiya