Terminologiya

Terminologiya — bul belgili bir tarawdaǵı arnawlı sózler hám olardıń mánileriniń toparı, sonday-aq usınday terminler hám olardıń qollanılıwın úyreniw;The two meanings given by the Concise Oxford English Dictionary (in their entirety) are: "terms used in an art etc." and "science of proper use of terms".  sońǵı mánisi terminologiya ilimi dep te ataladı. Termin — bul sóz, qospa sóz yamasa kóp sózli ańlatpa bolıp, belgili kontekstlerde arnawlı mániler beriledi — bular sol sózlerdiń basqa kontekstlerde hám kúndelikli tilde bolǵan mánilerinen ózgeshe bolıwı múmkin. Terminologiya — bul, basqa nárseler menen birge, usınday terminlerdiń rawajlanıwın hám olardıń arnawlı taraw ishindegi óz-ara baylanısların izertleytuǵın pána word or expression that has a precise meaning in some uses or is peculiar to a science, art, profession, or subject.. Terminologiya leksikografiyadan parıq etedi, sebebi ol túsiniklerdi, konceptual sistemalardı hám olardıń belgilerin (terminlerin) úyrenedi, al leksikografiya sózler hám olardıń mánilerin úyrenedi.

Terminologiya — bul bir yamasa birneshe pán tarawlarına yamasa insan iskerligi tarawlarına tán bolǵan «túsiniklerdi belgilew yamasa ataw»dı sistemalı túrde úyrenetuǵın pán. Ol bunı izbe-iz qollanıwdı hújjetlestiriw hám alǵa órletiw maqsetinde terminlerdi kontekstte izertlew hám analizlew arqalı ámelge asıradı. Terminologiya bir yamasa birneshe tiller menen sheklengen bolıwı múmkin (mısalı, «kóp tilli terminologiya» hám «eki tilli terminologiya»), yamasa hár qıylı tarawlarda terminlerdiń qollanılıwına pánaralıq itibar qaratıwı múmkin.

 Alǵı sóz 
Tildegi sózlerdiń kópshiligi bir emes, bir neshe mánilerdi bildirip keledi. Olardıń hár túrli mánilerde jumsalıwı sóylewdi kórkemleydi, adamnıń oyın tıńlawshıǵa anıǵıraq hám tolıǵıraq etip jetkeriwge járdemlesedi. Qaysı mánide jumsalǵanlıǵı bolsa, kontekstten málim boladı. Sonıń menen birge tilde tek bir mánide, onda da qollanılıwı jaǵınan sheklengen muǵdarda belgili kásip yamasa taraw xızmetkerleriniń tilinde ǵana jumsalatuǵın, qollanılıw órisi tar sózler ushırasadı. Onday sózler tiykarınan ilim, texnika, kórkem-óner, siyasat, ekonimika tarawlarında, tek sol tarawlardıń eń tiykarǵı túsiniklerin bildiriw maqsetinde jumsaladı. Qanday da bir uǵımdı, túsinikti dál ataw ushın qabıl etilgen ilim, texnika, óner hám t.b. tarawlarda jumsalıw menen qatań sheklengen, sol tarawlardıń tiykarǵı túsiniklerin ańlatatuǵın, emocional-ekspressivlik mánilik boyawlarǵa iye emes, bir mánili leksikalıq birlikler terminler delinedi. Mısalı, fizika, ximiya, yadro, atom, vodorot, lingvistika, atlıq, gáp aǵzası, sóz shaqabı, iyelik, barıs, tabıs, seplik, betlik, tartım, sút emiziwshiler, jer bawırlawshılar, gerbari, ósimlik hám t.b.

Terminler kóbinshe bir tarawǵa tiyisli boladı. Ayırım jaǵdaylarda bir termin bir neshe ilim tarawlarında da qollanılıwı múmkin. Máselen, morfologiya — lingvistikalıq hám biologiyalıq termin; operaciya — medicinalıq, áskeriy, ekonomikalıq termin sıpatında qollanıladı.Termin sózlerdi izertleytuǵın ilim terminologiya dep ataladı. Bunda terminlerdiń kelip shıǵıwı, olardıń toparlarǵa bóliniwi, sózlerden ayırmashılıǵı sıyaqlı máseleler sóz etiledi. Ilim, texnika, óndiris tarawlarına, kórkem ónerge hám t.b. baylanıslı terminlerdiń sistemasın islep shıǵıw, terminologiyalıq sózliklerge materiallar jıynastırıw — bulardıń bári terminologiyanıń wazıypası bolıp tabıladı.

Barlıq tillerde, sonıń ishinde túrkiy tillerde de, terminler eki jol menen payda etiledi. Birinshiden, hár bir tildiń óziniń ishki imkaniyatlarınan paydalana otırıp, terminlerdi payda etedi. Mısalı: atlıq, sanlıq, baslawısh, bayanlawısh, túbir, qosımta hám t.b. Ekinshiden, basqa tillerden tayın turǵan terminlerdi qabıl etiw arqalı terminler payda etiw. Mısalı: fonema, morfema, atom, vodorod, xlor,okis, fizika, akustika, biologiya, anatomiya hám t.bAbatbay Dáwletov «Til bilimi tiykarları», Joqarı oqıw ornınıń filologiya qánigeligine arnalǵan sabaqlıq. Nókis 2013.. 

 Sholıw 
Terminologiya páni tiykarınan tómendegi aspektlerden turadı:

 Belgili bir taraw yamasa iskerlik tarawında qollanılatuǵın túsinikler hám túsinik strukturaların analizlew
 Túsiniklerge berilgen terminlerdi anıqlaw
 Kóp tilli yamasa eki tilli terminler jaǵdayında hár qıylı tillerdegi terminler arasında sáykeslikler dúziw
 Maǵlıwmatlar bazasında jańa terminler jaratıw yamasa terminlerdi qaǵazǵa yamasa maǵlıwmatlar bazasına jıynaw, kerek bolǵanda terminologiya maǵlıwmatlar bazasın basqarıw

 Terminologiya pán retinde 
Terminolog óz terminologiyasınıń dálligi hám mazmunın jaqsılaw arqalı kategoriyalıq shólkemlestiriwdi jetilistiriwge umtıladı. Texnikalıq sanaatlar hám standartlastırıw institutları óz sózliklerin dúzedi. Bul hár qıylı tarawlarda — baǵdarlar hám tarmaqlar, háreketler hám qánigeliklerde — tiykarǵı terminologiya menen islesiw ushın zárúr bolǵan izbe-izlikti támiyinleydi, sońınan pánniń dástúrli hám doktrinalıq ádebiyatı ushın material usınıw múmkinligin beredi.

Sonday-aq, terminologiya til awdarması hám sociallıq epistemologiya sıyaqlı shegaranı kesip ótetuǵın máselelerde de gilt rol oynaydı. Terminologiya kópirler qurıwǵa hám bir tarawdı ekinshi tarawǵa keńeytiwge járdem beredi. Awdarmashılar ózleri awdaratuǵın tillerdiń terminologiyasın izertleydi. Terminologiya universitetlerde hám awdarma mekteplerinde awdarma menen birge oqıtıladı. Úlken awdarma bólimleri hám awdarma byurolarında Terminologiya bólimi bar.

 Ilim 
Terminologiya ilimi — arnawlı leksikanı úyrenetuǵın til biliminiń bir tarmaǵı.

Terminologiyalıq izertlewlerdiń tiykarǵı obyektleri arnawlı leksikalıq birlikler (yamasa arnawlı leksemalar), ásirese terminler bolıp tabıladı. Olar kelip shıǵıwı, formal qurılısı, mánileri hám funkcionallıq ózgeshelikleri kózqarasınan analizlenedi. Terminler túsiniklerdi ańlatıw ushın qollanıladı, sonlıqtan terminologiya ilimi túsiniklerdiń qáliplesiwi hám rawajlanıwı menen birge, túsinikler arasındaǵı baylanıslardı ashıp beriw hám olardı klassifikaciyalaw principleri menen de shuǵıllanadı; sonıń menen birge, túsiniklerdi anıqlaw hám bar bolǵan anıqlamalardı bahalaw principleri menen de baylanıslı. Terminniń ózgeshelikleri hám funkciyalanıwı onıń leksikalıq qorshawına kúshli ǵárezli ekenin esapqa alıp, házirgi waqıtta terminologiya iliminiń tiykarǵı obyekti sıpatında ayırım terminlerdi emes, al bilimniń belgili bir tarawında (yamasa predmetlik tarawda) qollanılatuǵın pútkil terminologiyanı qaraw ádettegi jaǵdayǵa aylanǵan.

Terminologiyalıq izertlewler jetpis jıl burın baslandı hám sońǵı qırıq jılda ásirese nátiyjeli boldı. Sol waqıtta arnawlı leksikalıq birliklerdiń tiykarǵı túrleri, mısalı, haqıyqıy terminler, nomenler, terminoidler, prototerminler, preterminler hám kvaziterminler ajıratılıp, úyrenildi.

 Nomen yamasa nomenklaturalıq birlik — bul jeke túsiniktiń yamasa ǵalabalıq óndiristiń belgili bir birliginiń atı, mısalı, dis-prefiksi; Canon 550D; UA-24 hám t.bКанделаки Т. Л. Значения терминов и системы значений научно-технических терминологий // Проблемы языка науки и техники. Логические, лингвистические и историко-научные аспекты терминологии. — Москва, Наука, 1970..
 Terminoidler yamasa jargon terminleri — bul pútkilley jańa qubılıslardı ataw ushın qollanılatuǵın hám túsinikleri bir mánili túsindirilmeytuǵın arnawlı leksikalıq birlikler. Mısalı, Salmon Day, mouse potato hám t.bХаютин А. Д. (1972) Термин, терминология, номенклатура (учебное пособие). — Самарканд, 1972..
 Prototerminler — bul ilim aldı dáwirde payda bolǵan hám qollanılǵan arnawlı leksemalarГринев С. В. Основы лексикографического описания терминосистем: Дис. … док. филол. наук. — М., 1990..
 Preterminler — bul jańa ilimiy túsiniklerdi ataw ushın termin sıpatında qollanılatuǵın arnawlı leksikalıq birliklerden ibarat ózgeshe leksemalar toparı. Olar keń sıpatlawshı úlgi menen kórsetiledi, mısalı, «business process reengineering, management by walking about» hám t.bЛейчик В. М. Некоторые вопросы упорядочения, стандартизации и использования научно-технической терминологии // Термин и слово. — Горький, 1981..

Terminologiya iliminiń rawajlanıwı hám qánigelesiwi nátiyjesinde, onıń ayırım tarawları, mısalı, tipologiyalıq terminologiya ilimi, semasiologiyalıq terminologiya ilimi, terminologiyalıq derivatologiya, salıstırmalı terminologiya ilimi, terminografiya, funkcional terminologiya ilimi, kognitiv terminologiya ilimi, tariyxıy terminologiya ilimi hám ayırım tarawlıq terminologiya ilimleri — ǵárezsiz ilimiy pánler statusın aldı.

 Terminologiyalıq teoriyalar 
Terminologiyalıq teoriyalarǵa tómendegiler kiredi: terminologiyanıń ulıwma teoriyası, socioterminologiya, terminologiyanıń kommunikativ teoriyası, sociokognitiv terminologiya, hám freym tiykarındaǵı terminologiya.

 Derekler 

Kategoriya:Lingvistika
Kategoriya:Terminologiya
Kategoriya:Ámeliy lingvistika
__BÖLİDİMÖNDEMEW__