Perishte

Islamda perishteler (; kóplik forması:  yamasa ) aspan janzatları bolıp, olar Allah tárepinen nurdan jaratılǵan dep isenilediMacDonald, D.B. and Madelung, W., "Malāʾika", in: Encyclopaedia of Islam, Second Edition, Edited by: P. Bearman, Th. Bianquis, C.E. Bosworth, E. van Donzel, W.P. Heinrichs. Online, retrieved 4 January 2024 Erste Online-Publikation: 2012 Erste Druckedition: ISBN 9789004161214, 1960-2007. Islamdaǵı perishteler haqqındaǵı túsinik, tiykarınan, Quranǵa súyense de, perishtelerdiń jáne de keńirek táriypi hádis ádebiyatında, Miraj haqqındaǵı shıǵarmalarda, tafsirde, iláhiyatta, filosofiyada hám sufizmde ushırasadıStephen Burge Angels in Islam: Jalal al-Din al-Suyuti's al-Haba'ik fi akhbar al-mala'ik Routledge 2015  p. 22-23.

Perishtelerge iseniw islamdaǵı tiykarǵı dogmalardan biri, sebebi ol iymanniń altı shártinen biri sanaladı. Perishteler Islamda yahudiy-xristian dástúrlerine qaraǵanda kóbirek áhmiyetke iye. Perishteler basqa kórinbes maqluqlardan paziyletli jaratılıwı menen parıqlanadı; bul tárepi olardı jawız shaytanlar ( yamasa ) hám abstrakt maqluqlar yaǵniy jinlerden ( yamasa ) ajıratıp turadı(Mahmoud Omidsalar) Originally Published: December 15, 2000 Last Updated: February 7, 2012 This article is available in print. Vol. X, Fasc. 4, pp. 418-422Reynolds, Gabriel Said, "Angels", in: Encyclopaedia of Islam, THREE, Edited by: Kate Fleet, Gudrun Krämer, Denis Matringe, John Nawas, Devin J. Stewart. Consulted online on 02 January 2024 <http://dx.doi.org/10.1163/1573-3912_ei3_COM_23204> First published online: 2009
First print edition: 9789004181304, 2009, 2009-3. Perishteler paziyletli janzatlar dep esaplansa da, olar hárdayım da jaqsı xabar alıp keliwshi emes; islam dástúrine muwapıq, perishteler awır hám hátte jawız waziypalardı da atqarıwı múmkinYazaki, Saeko. "Classes of Beings in Sufism." Sufi Cosmology. Brill, 2022. 68-88..
Perishteler aspan janzatları sıpatında sáwlelendiriledi. Sol sebepli, olar qushtarlıq hám fizikalıq nápsixanlıqtan jıraq dep qaraladı. Soǵan qaramastan, perishteler qátelesiwi múmkinligi yamasa múmkin emesligi Islamda tartıslı másele. Mútaziliyler hám kóplegen salafiylerdiń pikirinshe, perishteler hámme waqıtta boysınıwshań bolıp, hesh qashan waziypaların orınlamastan qoymaytuǵınlıǵına isenedi. Buǵan qarama-qarsı ráwishte, teologiya mektepleri (Kalām), kóbinese, perishtelerdiń qátelesetuǵınlıǵın qabıl etedi. Ash'ariyler perishteler erkin erkke iye emesligin moyınlasa da, olar báribir qáte islep, nátiyjede qulawı múmkin, dep esaplaydı. Maturidler bolsa, aspan janzatları sınaqtan ótkeriledi, perishteler bul sınaqtan óte almasa, waziypalarınan shetletiledi, dep atap ótedi.

Islam filosofiyası hám sufizmde perishteler aqıl (aql) tábiyatı menen baylanıslı. Sufiy kosmologiyasına muwapıq, olar aqıldıń joqarı tarawların materiallıq dúnya menen baylanıstırıp turadı. Solay etip, insan oy-pikiri nurǵa (nūr) teńelgen aspan janzatları arqalı malakūt (aspan álemi) penen baylanısqa kirisedi. Al, shaytanlar, insan sanasın dozaq otı (nār) menen baylanıslı bolǵan tómen dúnyalarǵa burıp, bul baylanıstı buzıwǵa háreket etedi.

 Etimologiyası 
Qurandaǵı perishte sózi () eki derekten kelip shıqqan dep esaplanadı: birinshisi, ol  sózinen alınǵan bolıp, perishtelerdiń ózlerine tapsırılǵan túrli islerdi basqarıw qábiletine bola «ol húkimdarlıq etken» degen mánisti bildirediAli, Syed Anwer. [1984] 2010. Qurʼan, the Fundamental Law of Human Life: Surat ul-Faateha to Surat-ul-Baqarah (sections 1–21). Syed Publications. p. 121., yamasa úsh háripli túbir sóz ,  yaki  dan kelip shiqqan bolıp, keń mániste tap ivritshedegi ekvivalenti () sıyaqlı «elshi» degen maǵananı ańlatadı. Biraq, ivrit tilindegi sózden parıqlı túrde, Qurandaǵı málek ataması insan elshileri ushın emes, al, tek ilahiy dúnyanıń aspanlıq ruwxları ushın qollanıladı. Quran perishteshi hám insan elshilerin birdey túrde  dep ataydı.

Islamǵa shekemgi arab mádeniyatında bul atama Tamudlar tárepinen ibadatqa ılayıq zatlarǵa da qollanılǵanAl-Azmeh, Aziz. The emergence of Islam in late antiquity: Allah and his people. Cambridge University Press, 2014. p: 294.

 Quran hám táfsir 
Quran perishtelerdi burınǵı Jaqın Shıǵıs mádeniy dástúrleri, sonnan monoteistlik hám politeistlik isenim sistemaları kontekstinde súwretleydiKuehn, Sara, Stefan Leder, and Hans-Peter Pökel. "Introduction: Angels and Their Religious and Cosmological Contexts." The Intermediate Worlds of Angels. Ergon-Verlag, 2019. p. 18-19. Perishtelerge iseniw móminlerge buyırılǵanReynolds, G. S. (2009)- Angels, In K. Fleet, G. Krämer, D. Matringe, J. Nawas and D. J. Stewart (eds.), Encyclopedia of Islam Three Online. BrillPiras A. (2016) Angel. In Vocabulary for the stury of religion Brill. Fatir (35-súre), ayırım qoljazbalarda, olardıń atı menen atalǵan (al-malā’ikah). Bir neshe ayırmashılıqlardı esapqa almaǵanda, Qurandaǵı perishteler tiykarınan jeke bolmaǵan obraz sıpatında súwretlenediStephen Burge. 2024. 'Angels (malāʾika)', St Andrews Encyclopaedia of Theology. Edited by Brendan N. Wolfe et al. https://www.saet.ac.uk/Islam/Angels Accessed: 4 November 2024 p. 4. Olar ápsana hám miflerde, aqıret súwretlewlerinde (jánnet/dozaq), sonday-aq, boljaw hám ibadat temalarında ushırasadı.

 Derekler