Kair

Kair () — Mısır paytaxtı, áyyemgi qala. Afrikada eń úlken qala. Nil dáryası deltasınan qublada, tiykarınan dáryanıń on jaǵasında jaylasqan. Hákimshilik jaqtan Kair qorǵawın shólkemlestiredi. Xalqı 22 mln. adamnan aslam. Klimatı Jer Orta teńiz boyına tán, ortasha temperatura yanvarda 18°, iyulda 37°. Jıllıq jawın-shashın 34 mm, aprel-may aylarında 50 kúnge shekem ıssı qurǵaq samal — xamsin esedi.

Kair — xalıqaralıq hawa, mámlekettiń temir jol, avtomobil hám dárya jollarınıń iri kesilispesi. Kair hám onıń átirapında mámleket sanaat kárxanalarınıń 1/4 bólimi, fabrika hám zavod jumısshılarınıń 1/3 bólimi toplangan. Mashinasazlıq (sonıń ishinde, transport mashinasazlıǵı) hám metalsazlıq, toqımashılıq, ximiya, cement hám azıq-awqat sanaatları rawajlangan. Qala janında iri qara metallurgiya orayı bar. Kair — iri sawda-finans, arab dúnyasınıń áhmiyetli baspa iskerligi oraylarınan biri. Kairda kórkem ónermentshilik áyyemnen rawajlangan: teri, aǵashtan hár túrli kórkem buyımlar tayarlanadı. Qalada Mısır muzeyi, islam kórkem óneri muzeyi, kórkem óner muzeyleri, Akademiya, universitet, Mısır institutı hám basqa joqarı oqıw orınları hám ilimiy-izertlew mákemeleri (shól, tropikalıq medicina, awıl xojalıǵı institutları), kitapxanalar, teatrlar bar.

Áyyemde (shama menen eramızǵa shekemgi XVII ásirde) Kair ornında awıl bolgan. Rim-Vizantiya dáwirinde qala Bobil, keyinirek Fustat atları menen belgili bolgan. 861-jılı Axmed al-Ferǵaniy Kair janındaǵı Ravzo atawında Nil dáryası suwınıń qáddin ólshep turatuǵın nilometr qurgan. Bul siyrek ushırasatuǵın qurılma házirge shekem saqlanıp tur. 969-jılda qalanıń arqa shetinde «Mısır al-Kair» («Jeńimpaz Mısır») atı menen Fatimiy hákimleriniń rezidenciyaları qurıla basladı. 641-969-jılları Kair Mısır, Tuluniyler, Ixshidiylerdiń arab nayıpları, 973-1171-jılları Fatimiyler xalifalıǵı paytaxtı bolgan. Ayyubiyler (1171-1250) hám mamlukler (1250-1517) dáwirinde iri diniy-siyasiy, sawda hám ónermentshilik orayı bolgan. 1517-jılı qalanı osmaniyler iyeledi. Mısır ekspediciyası dáwirinde (1798-1801) Kair francuz áskerleri tárepinen basıp alıngan. Qala xalqı bir neshe márte (1798, 1800) basqınshılarǵa qarsı qozǵalań kótergen. XIX ásirde Kair ádewir rawajlandı, jańa turaq jaylar, sanaat kárxanaları qurıldı, joqarı oqıw orınları shólkemlestirildi. 1882-jılı Kairdi inglis armiyaları iyelep, onı 1914-22-jılları Britaniya protektoratı hákimshilik orayına aylandırdı. 1922-jıldan Mısır Patshalıǵı paytaxtı, 1953-58-jılları Mısır Respublikası, 1958-71-jılları Birlesken Arab Respublikası ,1971-jıldan Mısır Arab Respublikası paytaxtı. 

Qala eski hám jańa bólimlerden ibarat. Eski Kairda (Fustat, Bobil) «Troya minarası» (b.e.sh. 130-jıl), vizantiya dáwiri shirkewleri (Áwliye Sergiy, Bibi Maryam, Varvara) hám dáslepki arab dáwiri Amr ibn al-Aso meshiti (7-ásir), Ibn Tulun meshiti (9-ásir); fotimiyler dáwirinen qala diywalı qaldıqları (11-ásir), AchAzhar hám basqa meshitler, Saba Banot («Jeti qız», 11-ásir), Umm Kulsum (1122) maqbaraları, meshitler, osmaniyler dáwirinen Sinon poshsha (1571), Muhammed Ali (1930-48) meshitleri saqlangan. Jańa qala bóliminde keń kósheler, kóp qabatlı imaratlar, baǵlar, húkimet imáratları, universitet qalashası, teleoray, bank imáratları, sanaat rayonları hám basqalar qurılǵan.

 Sırtqı siltemeler 
 Kair qalasınıń rásmiy websaytı (Wayback Machine saytında 2015-07-11 sánesinde arxivlengen) (ar.)
 Kair qalasınıń 100 súwreti (Wayback Machine saytında 2010-07-06 sánesinde arxivlengen) (frans.)

Kategoriya:Afrika qalaları
Kategoriya:Mısır