Gáp

Til biliminde hám grammatikada gáp — bul lingvistikalıq ańlatpa. Dástúrli grammatikada ol ádette tolıq oy-pikirdi ańlatatuǵın sózler dizbegi yamasa baslawısh penen bayanlawıshtan turatuǵın birlik retinde táriyiplenedi. Funkcional emes lingvistikada ol ádette qurawshı bólek sıyaqlı sintaksislik strukturanıń maksimal birligi retinde anıqlanadı. Funkcional lingvistikada ol bas háripler sıyaqlı grafologiyalıq belgiler hám noqatlar, soraw belgileri hám úndew belgileri sıyaqlı belgiler menen sheklengen jazba tekstlerdiń birligi retinde anıqlanadı. Bul túsinik intonaciya hám qattılıq sıyaqlı fonologiyalıq belgiler hám pauzalar sıyaqlı belgiler menen sheklengen fraza menen; hám waqıt dawamında bolıp atırǵan qanday da bir processti bildiretuǵın sózler dizbegi bolǵan gáp bólegi menen salıstırıladıHalliday, M. A. K. and Matthiessen, C. M. I. M. 2004. An Introduction to Functional Grammar. Arnold: p. 6. . Gáp pikir, soraw, úndew, ótinish, buyrıq yamasa usınıstı bildiriw ushın mánili toparlastırılǵan sózlerdi óz ishine aladı.

Gáp tamamlanǵan oydı bildiredi. Gáp bir sózden de, eki yamasa birneshe sózlerdiń dizbeginen de dúziledi. Olar neshe sózden dúzilse de gáplik belgi — intonaciya hám bir nátiyje pikir tıyanaqlılıǵın ańlatadı.

 Tiykarǵı belgileri 
Gáp — tildiń kommunikativlik xızmet atqaratuǵın sintaksislik birligi. Gápke tán tiykarǵı belgiler —predikativlik, modallıq hám óz intonaciyasına iye bolıwı. Gáptiń eń tiykarǵı belgisi tamamlanǵan oydı bildiriwi bolıp, bul baslawısh penen bayanlawıshtıń predikativlik qatnası arqalı ámelge asadı. Solay etip predikativliktiń negizin bas aǵzalar qurap, olar (baslawısh, bayanlawısh) gáptiń orayı (yadrosı) xızmetin atqaradı. Sonlıqtan da baslawısh hám bayanlawısh gáptiń bas aǵzaları delinedi.

Gáptiń tiykarǵı grammatikalıq belgisi predikativlik bolıp, onda (gápte) belgili bir waqıya haqqında bayanlanadı. Máselen, «Egislik jerler ádewir keńeytildi» degen gápte sóylewshiniń pikiri, tamamlanǵan oyı usı gáp arqalı bildirilgen. Bul gáptiń grammatikalıq mánisi—predikativlik, al forması-sintaksislik máhál hám meyillerdi bildiretuǵın gáplik struktura. Gáptiń xabarlaw xızmeti ótken máhál, anıqlıq meyil forması arqalı bildirilgen.

Gáptiń ekinshi baslı belgileriniń biri-modallıq. Modallıq xabarlawdıń (pikirdiń) belgili bir obyektivlik haqıyqatlıqqa qatnaslılıǵın ańlatadı. Gáptiń modallıǵı xabar, soraw, buyrıq hám úndew gápler arqalı bildiriledi. Sonlıqtan usı mánilerde (xabar, soraw, buyrıq, úndew) kelgen jay gápler klassifikaciyası boyınsha gáptiń modallıq yamasa kommunikativlik túrleri dep te ataladı.

Gáptiń modallıǵı obyektivlik modallıq hám subyektivlik modallıq bolıp ekige bólinedi. Obyektivlik modallıq belgili grammatikalıq qurallar bolǵan sintaksislik máhál hám meyil kategoriyaları arqalı bildiriledi: Mısalı: Jobalar orınlandı. Qurılıslar qızǵın júrgizilip atır. Olar tez kúnde pitedi. Bul gáplerdiń obyektivlik modallıǵı feyildiń máhál hám meyil kategoriyaları arqalı bildirilgen. Birinshi gáp ótken máhál, ekinshi gáp házirgi máhál hám úshinshi gáp keler máhál mánilerinde kelip, is-háreket, waqıyalardıń isleniwiniń belgili bir waqıt penen baylanıslılıǵın bildiredi.

Gáptiń uluwmalıq mazmunına, yaki gáptiń bir aǵzasına sóylewshiniń hár túrli jeke qatnasları, kózqarasları subiyektivlik modallıq dep ataladı. Subiyektivlik modallıq mánis intonaciya arqalı, sózlerdiń orın tártibi arqalı yamasa modal sóz sıyaqlı grammatikalıq qurallar járdeminde bildiriledi: Tart qolıńdı! Tiyme atama! Shaması, bir xabar jetkermege asıǵıp kiyatırǵandı. Subiyektivlik modallıq máni birinshi gápte intonaciya, ekinshi gápte intonaciya hám sózlerdiń orın tártibi, úshinshi gápte modal sóz arqalı bildirilgen.

Sóz hám sóz dizbekleriniń gáplik belgige iye bolıwında intonaciya da baslı belgilerdiń biri retinde qatnasadı: Tún. Tastay qarańǵı. Jazdıń uzaq kúni. Taza hawa. Sap­salqın /Aybek/. Hár bir gáp tamamlanǵan intonaciya menen aytıladı. Awızsha sóylewde gáp hám gáp aǵzaları dawıstıń kóterińki ya pás, ayırım jaǵdaylarda kúshli ya kúshsizirek, sozıńqı yamasa qısqa aytılıw sıyaqlı ózgesheliklerge iye boladı. Ásirese pawza gáptiń mánili bóleklerin, gáplerdi birbirinen ayırıw ushın xızmet atqaradı. Qullası hár bir gáp ózine tán intonaciyası menen aytıladı.

Solay etip predikativlik, modallıq hám intonaciya gáptiń tiykarǵı hám baslı belgileri bolıp, gápke lingvistikalıq sıpatlama beriwde bular basshılıqqa alınadıAbatbay Dáwletov «Til bilimi tiykarları», Joqarı oqıw ornınıń filologiya qánigeligine arnalǵan sabaqlıq. Nókis 2013..
 Klassifikaciya 

 Strukturası boyınsha 
Inglis tilindegi gáplerdi klassifikaciyalawdıń bir usılı - gáp strukturası boyınsha, yaǵnıy feyildiń belgili forması bar gáp bólekleriniń sanı hám túrleri boyınsha.

 Jay gáp bir ǵana bas gáp bóleginen turadı hám onda baǵınıqılı gáp bólekleri bolmaydı.
 Qospa gáp bir neshe bas gáp bóleklerinen ibarat hám onda baǵınıqılı gáp bólekleri bolmaydı. Bul gáp bólekleri dánekerler, punktuaciya belgileri yamasa ekewi de qollanılıp biriktiriledi.
 Quramalı gáp bir bas gáp bóleginen hám keminde bir baǵınıqılı gáp bóleginen ibarat boladı.
 Qospa-quramalı gáp (yamasa quramalı-qospa gáp) bir neshe bas gáp bóleklerinen turadı, olardıń keminde birewinde keminde bir baǵınıqılı gáp bólegine iye boladı.

 Uzınlıq 
1980-jılları gáp uzınlıǵına, eń aldı menen «basqa sintaksislik qubılıslarǵa» baylanıslı qızıǵıwshılıqtıń jańadan kúsheyiwi baqlandı.

Prozalıq úzindiniń ortasha gáp uzınlıǵınıń bir anıqlaması — bul sózler sanınıń gápler sanına qatnası. 
Andras Kornaydıń jazǵan «Matematikalıq lingvistika» sabaqlıǵında «publicistikalıq prozada gáptiń ortasha uzınlıǵı 15 sózden joqarı» ekenligi aytıladı.
Gáptiń ortasha uzınlıǵı, ádette, gáptiń qıyınlıǵı yamasa quramalılıǵın ólshew ushın qollanıladı. Ulıwma alǵanda, gáptiń ortasha uzınlıǵı artqan sayın, gáplerdiń quramalılıǵı da artadı.

«Gáp uzınlıǵı»nıń jáne bir anıqlaması — gáptegi gáp bólekleriniń sanı, al «gáp bóleginiń uzınlıǵı» — bul gáp bólegindegi seslerdiń sanı.

Erik Shils hám Piter de Xannıń bes tekstti úlgi etip alǵan izertlewi kórsetkenindey, eki qońsılas gáptiń uzınlıǵı, irgeles emes eki gápke qaraǵanda, uqsas bolıw itimallıǵı joqarı, hám kórkem ádebiyatta bolsa derlik birdey uzınlıqta boladı. Bul «avtorlar uzın hám qısqa gáplerdi gezeklestirip qollanıwǵa umtılıwı múmkin» degen teoriyanı biykar etti.
Gáp uzınlıǵı, sonday-aq sózdiń qıyınlıǵı da gáptiń oqılıwına tásir etiwshi faktorlar bolıp tabıladı; degen menen, dánekerlerdiń qollanılıwı sıyaqlı basqa faktorlar da «túsinikti aytarlıqtay ańsatlastıradı» dep aytılǵan.

 Gáp aǵzaları 
Gáptiń quramına kirgen hár bir mánili sóz óz ara sintaksislik baylanısqa túsiw arqalı belgili bir gáp aǵzasınıń xızmetin atqaradı. Gáp aǵzaları gápti dúziwdegi xızmetine qaray, bas hám ekinshi dárejeli aǵzalarǵa bólinedi. Gáptiń bas aǵzaları baslawısh hám bayanlawısh bolıp sanaladı. Baslawısh — pikirdiń baslanıw temasın, is-háreket, waqıyanıń kim ya ne haqqında ekenligin bildiretuǵın bas aǵza. Mısalı: Shıǵıs xalıqları ázelden ózleriniń miymandoslıǵı menen de dańq shıǵarǵan. Bul gáptiń teması, gápte bildiretuǵın mazmunnıń iyesi —shıǵıs xalıqları. Gáptiń uluwmalıq mazmunınan ańlanatuǵın pikir iyesi usı baslawısh arqalı bildiriledi. Baslawısh ataw sepligindegi sózden turadı hám basqa aǵzalarǵa baǵınbaydı.

Bayanlawısh baslawısh haqqındaǵı pikirdi bayanlaydı. Ol tiykarınan, baslawıshtan sońǵı poziciyada keledi. Bayanlawısh baslawısh penen kelisiw jolı menen baylanısadı. Formalıq jaqtan baslawıshqa ǵárezli bolıp, baslawıshqa tiyisli bet, san kategoriyalarınıń formaların ózine qabıl etedi. Mısalı: Bizler xoshlastıq. Men mashinaǵa otırdım. Bul gáplerdi dıqqat etilgen bayanlawıshlar baslawıshtıń is-háreketin bildirip, bayanlap, onıń menen bette, sanda kelisip kelgen. Baslawıshtıń neshinshi bet, qaysı sanda keliwine baylanıslı bayanlawısh ta sol bet, sol san formasında beriledi. Demek, bayanlawısh baslawıshqa formalıq jaqtan ǵárezli bolıp keledi.

Gáptiń bas aǵzalarına ǵárezli, onıń mánisin tolıqtırıp, túsindirip, anıqlap keletuǵın aǵzalar gáptiń ekinshi dárejeli aǵzaları dep ataladı. Gáptiń ekinshi dárejeli aǵzaları anıqlawısh, tolıqlawısh hám pısıqlawısh bolıp úshke bólinedi. Bul gáp aǵzalarınıń ekinshi dárejeli dep atalıwı olar bas aǵzalarday, gáptiń strukturalıq negizin dúze almaydı, tek gáptiń dúzilisin keńeytiw xızmetin atqaradı.

Sońǵı waqıtları til biliminde kiris, qaratpa sózlerdi de gáp aǵzaları dep qaraw kózqarasları ushırasadı. Kiris hám qaratpa aǵzalar basqa gáp aǵzaları menen grammatikalıq baylanısqa túspeydi. Olar uluwma gáptiń mazmunı menen yaki onıń bir aǵzası menen mánilik baylanısta boladı. Gáptiń uluwmalıq mazmunına modallıq máni beredi. Álbette, bárińiz de bir eldi awzıńızǵa qaratıp kelgen aqıllı adamlarsız. Qoy, shıraǵım, qattıǵa ketsem, qayttım. Bul gáplerdegi kiris hám qaratpa sózler (álbette, shıraǵım) gáptiń uluwmalıq mazmunına sóylewshiniń subyektivlik qatnasın bildirip, modallıq emocionalekspessivlik mánilerdegi gáp aǵzası xızmetin atqaradı.

 Túrleri 
Gáplerdi túrlerge bóliw ólshemleri hár túrli. Olardı klassifikaciyalawda tiykarınan strukturalıq ólshemler basshılıqqa alınadı:

 Gápler bas hám ekinshi dárejeli aǵzalardıń qatnasına qaray, keńeytilgen hám keńeytilmegen gáp bolıp ekige bólinedi. Keńeytilgen jay gápler bas hám ekinshi dárejeli aǵzalardıń qatnasındaǵı modellerden dúziledi. Al keńeytilmegen jay gápler tek eki bas aǵzanıń qatnasında keledi.
 ay gápler bas aǵzalardıń sanına qaray, eki sostavlı hám bir sostavlı bolıp bólinedi. E ki sostavlı gápler eki bas aǵzanıń qatnasınan, al bir sostavlı gápler bir bas aǵzanıń qatnasınan dúziledi.
 Gápler xabarlawǵa tiyisli bolǵan pikirdi tastıyıqlaw hám biykarlaw mazmunına qaray, bolımlı gápler hám bolımsız gápler bolıp ekige bólinedi. Bolımlı gápler bir nárseniń, hádiyse ya waqıyanıń bolıwı ya bolatuǵınlıǵı haqqında tastıyıqlaw mazmunına iye boladı: Mısalı, Xalıqtıń sanı azlıǵı ras. Burın bunnan da kóp ese az edi. Al endi ósip baratırmız. Bir millionnan ádewir asıp baratırmız. Bolımsız gápler mazmunı jaǵınan bolımlı gápke qarama-qarsı qoyıladı. Bolımsız gápten ańlanatuǵın is-háreket, waqıya hádiyselerdiń mazmunı biykarlawshılıq mánilerdi bildiredi. Bolımsızlıq máni, tiykarınan grammatikalıq qurallardıń qatnası arqalı ańlatıladı. Olar: ma (feyildiń bolımsız forması), emes, joq (biykarlawshı sózler), hesh kim, hesh nárse, hesh teńe, hesh qanday (bolımsızlıq almasıqları). Mısalı: Ol jerde bulardıń gápi kópke sozılmadı. Biraq Edige óziniń aytqan sózinen qaytpadı.-Qoyıńlar, sizlerdiń aytıp otırǵanıńız er jigittiń gápi emes (Sh.Aytmatov).
 Gápler kommunikativlik xızmetine qaray xabar, soraw, buyrıq hám úndew gáp sıyaqlı túrlerge bólinedi. Xabar gápler sóylewshiniń pikirin basqalarǵa xabarlaydı. Sóylewde xabar gáptiń intonaciyası páseń dawıs penen bir jón aytıladı da, gáptiń aqırında sozıńqı pawza islenedi: Poezdlar bul úlkede shıǵıstan batısqa qaray, batıstan shıǵısqa qaray ótip turadı. (Sh. Aytmatov).

Soraw gápler mazmunı boyınsha belgili bir soraw mánisin ańlatadı. Soraw mánili gápler, kóbinese tıńlawshıǵa yamasa sóylewshiniń ózine qaratılǵan bolıp keledi: Mısalı, Otırǵanlardıń arasınan dawıslar: «Orazbay qayda? Ortaǵa shıqsın, aytsın»!-dedi. -Biraq aradan bir hápte ótse de, zıyankeske shara kórilmey atır. Buǵan ne dep túsiniwge boladı? Men hayranman. (Á. Tájimuratov)

Buyrıq gápler buyırıw, ótiniw, tilek etiw,másláhát beriw, t.b. mánilerde qollanıladı. Buyrıq gáplerdiń bayanlawıshları, kóinese buyrıq meyil, tilek hám anıqlıq meyillerden boladı. Buyrıq gáplerdiń intonaciyası hár túrli: birde kóterińki dawıs penen aytıladı da, keskin buyırıw mánisin bildiredi. Bunday jaǵdayda buyrıq gáptiń keynine úndew belgisi qoyıladı: -Hey aq qurash, jónińe tur!-dedi sarı atlı jigit. Erjan aǵa, bolar! Meni oyınshıqqa aylandıra bermeńiz. Maǵan siziń sulıw sózlerińiz kerek emes. Tilińiz ábden qıshıp baratırsa, basshılarǵa til tiygizip kórińiz (T.Qayıpbergenov).

Úndew gápler emocional-ekspressivlik mánige iye bolıp, sóylewshiniń quwanıw, súyiniw, hám t.b. tuyǵıların, sezimlerin ańlatadı. Úndew gáplerdiń intonaciyası kóterińki dawıs penen aytıladı. Jazıwda gáptiń aqırında úndew belgisi qoyıladı. Mısalı: Azat aǵa, kóz aydın! Kewlińizdegi jaqsı niyetlerińiz orınlansın!

5.Gáp aǵzalarınıń tolıq qatnasına yamasa ayırımlarınıń túsip qalıwına qaray, tolıq hám tolıq emes gáp bolıp bólinedi. Gáptiń mazmunına qatnaslı gáp aǵzalarınıń hesh qaysısı túsirilmey, tolıq qatnasıp kelgen gápler tolıq gáp dep ataladı: Mısalı: Ol awıldan júdá quwanıshlı qaytqan edi.

Tolıq emes gáplerdiń bir yamasa bir neshe aǵzaları túsirilip aytıladı. Gáp strukturalıq jaqtan tolıq bolmasa da, mazmunı boyınsha tolıq pikir bildiredi. Bunday gáplerdiń mazmunınıń tolıqlıǵı kontekstke hám dialoglarǵa baylanıslı boladı:

—Kettik, aǵa!- dedi ol.

—Qayaqqa?

—Alǵan baǵıtımızǵa.

—Barmay-aq qoysaq qáytedi? 

—Barıw kerek. (Á.Tájimuratov).

6. Jay gápler aǵzalarǵa bóliniw yamasa bólinbew jaǵdayına qaray aǵzalarǵa bólinetuǵın hám bólinbeytuǵın (sóz-gáp) gápler bolıp ta bólinedi. Sózgáplerden basqa, joqarıda atalǵan gáplerdiń hámmesi de aǵzalarǵa bólinedi. Sóz-gápler aǵzalarǵa bólinbeydi. Olar jay gáptiń ayrıqsha bir túri retinde úyreniledi. Sóz-gápler, tiykarınan, modal, tańlaq, awa, joq hám t.b. sıyaqlı tolıq leksikalıq mánige iye bolmaǵan sózlerden turadı. Sóz-gáplerdiń mazmunı kontekstke, situaciyaǵa baylanıslı málim boladı.

—Álbette, oǵan tolıq iseniwge boladı.

—Áljan suwshı shıǵar?

—Awa, awa

—Onıń ózi bir sózli adam. (T. Qayıpbergenov)

7.Predikativlik dúzilmeniń sanına qaray, gápler jay hám qospa gáp bolıp, eki túrge bólinedi.

Jay gápler strukturalıq hám mazmunlıq jaqtan qospalanıw-qospalanbaw qásiyetine qaray, qospalanbaǵan jay gápler hám qospalanǵan jay gápler bolıp ta bólinedi. Jay gápler feyil toplamlı birgelkili aǵzalı hám ayırımlanǵan aǵzalı, kiris hám qaratpa aǵzalı gápler bolıp kele otırıp, quramalanıw arqalı da jumsaladı.

Qospa gápler eki yamasa bir neshe predikativlik konstrukciyalardıń dizbeklesiwinen yamasa baǵınıw jolı menen baylanısıwınan dúziledi. Olar quramındaǵı jay gápleriniń baylanısıw usılı hám mazmunına qaray dizbekli qospa gáp, baǵınıńqılı qospa gáp bolıp ekige bólinedi.

Dizbekli hám baǵınıńqılı baylanıstıń aralasıp keliwi arqalı da qospa gápler dúziledi. Bunday gápler aralas qospa gáp yamasa kóp komponentli qospa gápler dep ataladı. Mısalı: Suwıq samal esip, kún suwıta basladı. Demde-aq bult serpilip, hawa ashıldı, aspan kók gúmbezlendi, biraq átirap aq kórpe jamılıp qalǵan edi. Kún suwıtqan menen, mańǵıt awılın, ayaǵına tik bastırǵan waqıya irkinish tappadı (T. Qayıpbergenov)Abatbay Dáwletov «Til bilimi tiykarları», Joqarı oqıw ornınıń filologiya qánigeligine arnalǵan sabaqlıq. Nókis 2013, 161-bet..

 Derekler 

Kategoriya:Lingvistika
__BÖLİDİMÖNDEMEW__