Kirgiziw qurılması

Esaplaw texnikasında kirgiziw qurılması — bul kompyuter yaki informaciyalıq qurılma sıyaqlı informaciyanı qayta islew sistemasına maǵlıwmat hám basqarıw signalların beriw ushın qollanılatuǵın úskene. Kirgiziw qurılmalarına mısallar: klaviaturalar, kompyuter tıshqanshaları, skanerler, kameralar, djoystikler hám mikrofonlar.

Kirgiziw qurılmaları tómendegiler tiykarında kategoriyalarǵa bóliniwi múmkin:

 shıǵarıw modallıǵı (mısalı, mexanikalıq qozǵalıs, audio, vizual hám t.b.)
 shıǵarıwdıń diskret (mısalı, klavish basıw) yaki úziliksiz (mısalı, tıshqanshanıń poziciyası, geypara cifrlı diskret muǵdarǵa aylandırılǵan bolsa da, úziliksiz dep esaplanatuǵın dárejede tez) ekenligi
 qatnasqan erkinlik dárejeleri sanı (mısalı, eki ólshemli dástúriy tıshqanshalar yaki CAD qosımshaları ushın jobalanǵan úsh ólshemli navigatorlar)

 Klaviatura 
Klaviatura - bul túymeler matricası túrinde kórsetilgen adam interfeys qurılması. Hár bir túyme, yaki klavish, kompyuterge álipbe-sanlı belgini kirgiziw ushın yaki kompyuterdiń belgili bir funkciyasın shaqırıw ushın qollanılıwı múmkin. Ol kópshilik paydalanıwshılar ushın tiykarǵı tekst kirgiziw interfeysi bolıp xızmet etedi.

 Túrleri 
Klaviaturalar qollanıw jaǵdayına baylanıslı kóp túrli formalarda boladı. Standart klaviaturalar ólshemi hám klavishler sanı boyınsha, sonday-aq qollanılǵan túyme túri boyınsha kategoriyalarǵa bóliniwi múmkin. Basqa klaviaturalar sanlı klaviatura yaki morze apparatı sıyaqlı arnawlı qollanıwlarǵa arnalǵan.

Stol klaviaturaları ádette úlken boladı, kóbinese klavishlerdiń tolıq júriw aralıǵına iye hám multimedia klavishleri hám sanlı klaviatura sıyaqlı qosımsha funkciyalarǵa iye. Noutbuk hám planshetlerdegi klaviaturalar ádette juqa bolıw ushın qolaylılıqtan sheginiwge májbúr.

Zamanagóy klaviaturalarda hár túrli túyme texnologiyaları qollanıladı, mısalı mexanikalıq túymeler (prujinalardı paydalanadı), qayshı túymeler (ádette noutbuk klaviaturasında ushırasadı) yaki membrana.

Basqa klaviaturalarda fizikalıq klavishler bolmaydı, mısalı virtual klaviatura yaki proekciyalı klaviatura.

 Ergonomikalıq klaviatura
 Ergonomika hám qolaylılıqqa tiykarǵı itibar qaratılǵan dizaynǵa iye klaviatura.
 Akkordlı klaviatura
 Bir neshe klavishti birge basıw arqalı qollanılatuǵın klaviatura.
 Bas barmaq klaviaturası
 PDA qurılmaları hám mobil telefonlarda ushırasatuǵın miniatyura klaviatura.
 Morze apparatı
 Taxtasız akkordlı klaviatura.
 Sanlı klaviatura
 Geypara klaviaturalarda bar bolsa da (ádette oń tárepte jaylasqan), sanlı klaviaturalar ǵárezsiz qurılmalar retinde de tabılıwı múmkin.

 Kórsetkish qurılma 
nobaý|Kompyuter tıshqanshası
Kórsetkish qurılma paydalanıwshıǵa kompyuterge keńislik maǵlıwmatların kirgiziwge múmkinshilik beredi. Ol ádette grafikalıq paydalanıwshı interfeysinde (GUI) kompyuter ekranındaǵı nárselerdi tańlawdıń ápiwayı hám intuitiv usılı retinde qollanıladı, ya tıshqansha kórsetkishin jıljıtıw arqalı, ya bolmasa sensorlı ekran jaǵdayında ekrandaǵı nárseni fizikalıq túrde tiyiw arqalı. Keń tarqalǵan kórsetkish qurılmalarǵa tıshqanshalar, tachpadlar hám sensorlı ekranlar kiredi.

Tıshqanshalar bette jıljıwın anıqlaw arqalı isleytuǵın bolsa, analog qurılmalar, mısalı 3D tıshqanshalar, djoystikler yamasa kórsetkish tayaqshaları ózleriniń awıtqıw múyeshin xabarlaw arqalı isleydi.

 Túrleri 
Kórsetkish qurılmalardı tómendegishe klassifikaciyalawǵa boladı:

 Kirgiziwdiń tuwrı yamasa janapay ekenligi. Tuwrı kirgiziwde, kirgiziw keńisligi kórsetiw keńisligi menen sáykes keledi, yaǵnıy kórsetiw vizual keri baylanıs yamasa kórsetkish payda bolatuǵın keńislikte ámelge asırıladı. Sensorlı ekranlar hám jaqtılı qálemler tuwrı kirgiziwdi qamtıydı. Janapay kirgiziwge tıshqansha hám trekbol mısal bola aladı.
 Poziciyalıq maǵlıwmattıń absolyut (mısalı, sensorlı ekranda) yamasa salıstırmalı (mısalı, kóterilip, qayta ornalastırılıwı múmkin bolǵan tıshqanshada) ekenligi.

Tuwrı kirgiziw derlik sózsiz absolyut boladı, biraq janapay kirgiziw absolyut ta, salıstırmalı da bolıwı múmkin. Mısalı, ishine ekran ornatılmaǵan cifrlı grafikalıq planshetler janapay kirgiziwdi qamtıydı hám absolyut poziciyalardı sezedi hám kóbinese absolyut kirgiziw rejiminde jumıs isleydi, biraq olar sonday-aq tachpad sıyaqlı salıstırmalı kirgiziw rejimin imitaciya etiw ushın ornatılıwı múmkin, bunda stilus yamasa puk kóterilip, qayta ornalastırılıwı múmkin. Ishine LCD ekran ornatılǵan planshetler, sonday-aq grafikalıq planshet-monitorlar dep te ataladı, cifrlı grafikalıq planshetlerdiń keńeytilgen túri bolıp tabıladı. Olar paydalanıwshılarǵa qollanıw barısında real waqıt rejimindegi poziciyalardı ekran arqalı kóriwge múmkinshilik beredi.

 tıshqansha
 Bet boylap jıljıtılatuǵın qolda uslap turatuǵın kórsetkish qurılma.
 tachpad yamasa trekpad
 Beti boylap barmaq jıljıtıw arqalı basqarılatuǵın tegis bet.
 sensorlı ekran
 Kompyuter ekranınıń ústine ornatılǵan qatlam, barmaq yamasa stilus penen fizikalıq tiyiw arqalı qollanıladı.
 trekbol
 Tıshqanshaǵa uqsas, trekboldıń oyıqta uslap turılǵan sharı bar. Tıshqanshanı jıljıtıwdıń ornına, paydalanıwshı shardı barmaǵı menen aylandıradı.
 grafikalıq planshet, cifrlawshı yamasa sızıw plansheti
 Stilus qollanılatuǵın tegis bet, kóbinese súwretler sızıw yamasa qol qoyıwlardı jazıp alıw ushın qollanıladı.

 Sensorlar 
nobaý|Mobil qurılmada qollanılatuǵın MEMS sensorları (hám basqa da qurılmalar)
Sensor - bul fizikalıq qásiyetlerge tiykarlanıp maǵlıwmat islep shıǵaratuǵın kirgiziw qurılması.

Sensorlar kóbinese mobil qurılmalarda olardıń fizikalıq baǵdarın hám tezleniwin anıqlaw ushın qollanıladı, biraq stol kompyuterlerinde de sistemanıń temperaturasın baqlaw ushın qollanılatuǵın termometr túrinde ushırasıwı múmkin.

 Túrleri 

 Akselerometr
 Tezleniwdi anıqlaydı.
 Giroskop
 Keńisliktegi baǵdardı anıqlaydı.
 Magnitometr
 Kompasqa uqsas, magnitometr magnit baǵıtın sezedi.
 Jaqınlıq sensorı
 Obekttiń jaqın jaylasqanın anıqlaydı.
 Barometr
 Atmosfera basımın ólsheydi. Teńiz dárejesinen biyikligin anıqlaw ushın qollanılıwı múmkin.
 Ultrases transdyuseri
 Ultrases járdeminde obektlerdiń qozǵalısın hám aralıǵın anıqlaydı.
 LIDAR
 Lazer járdeminde obektlerdiń aralıǵın anıqlaydı.
 Termometr
 Temperaturanı ólsheydi. Ádette termistor yamasa termopara qollanıladı.
Ayırım sensorlar MEMS texnologiyası menen islenip, mikroskopiyalıq ólshemde bolıwı múmkin.

 Joqarı erkinlik dárejeli kirgiziw qurılmaları 
nobaý|Oculus Rift virtual reallıq sisteması menen paydalanıw ushın basqarıwshılar
Ayırım qurılmalar kóp úziliksiz erkinlik dárejesin kirgiziw imkaniyatın beredi. Bular baǵdarlawshı qurılmalar retinde qollanılıwı múmkin, biraq ádette keńisliktegi belgili bir orınǵa baǵdarlaw menen baylanıslı bolmaǵan usıllarda qollanıladı, mısalı 3D qollanbalarda kamera múyeshin basqarıw ushın. Bunday qurılmalar ádette virtual reallıq sistemalarında (CAVE) qollanıladı, onda altı erkinlik dárejesin dizimge alatuǵın kirgiziw talap etiledi.

 Kompozit qurılmalar 
Túymeler hám djoystikler sıyaqlı kirgiziw qurılmaları bir fizikalıq qurılmada biriktirilip, kompozit qurılma dep qaralıwı múmkin. Kóplegen oyın qurılmaları usınday basqarıwshılarǵa iye. Texnikalıq jaqtan tıshqanshalar da kompozit qurılmalar bolıp esaplanadı, sebebi olar hám qozǵalıstı qadaǵalaydı, hám shertiw ushın túymelerge iye, biraq kompozit qurılmalar ádette ekiden artıq hár túrli kirgiziw túrine iye dep esaplanadı.

 Mısallar 

 Djoystik
 Turaqlı tiykarda aylanatuǵın tayaqshadan ibarat.
 Geympad yamasa djoypad
 Zamanagóy video oyınların oynaw ushın jiyi qollanılatuǵın qol qurılması.
 Paddl
 Paddl dial hám túymeden ibarat oyın basqarıwshısı yamasa Griffin PowerMate yaki Microsoft Surface Dial sıyaqlı kirgiziw qurılması bolıwı múmkin.
 Jarıs ruli
 Jarıs video oyınların oynaw ushın qollanılatuǵın imitaciyalıq rul.
 Wii Remote
 Nintendo Wii video oyın konsolı menen qollanılatuǵın, akselerometr hám baǵdarlaw múmkinshiliklerin biriktirgen aralıqtan basqarıw pulti.

 Video kirgiziw qurılmaları 
nobaý|Microsoft Kinect sensorı, adam qozǵalısın vizual anıqlaw arqalı isleydi
Video kirgiziw qurılmaları sırttan alınǵan súwretlerdi yamasa videonı kompyuterge cifrlı túrde kirgiziw ushın qollanıladı. Informaciya paydalanıwshınıń talabına baylanıslı hár túrli formatlarda saqlanıwı múmkin.

Kóplegen video kirgiziw qurılmaları kamera sensorın qollanadı.

 Túrleri 

 Cifrlı kamera
 Cifrlı videokamera
 Portativ media oynatqısh
 Veb-kamera
 Microsoft Kinect Sensorı
 Súwret skaneri
 Barmaq izi skaneri
 Shtrix-kod oqıwshı
 3D skaner
 Lazerli aralıqtan ólshegish
 Kóz názerin qadaǵalawshı

 Diktofon 
Dawıs kirgiziw qurılmaları sesti jazıp alıw ushın qollanıladı. Ayırım jaǵdaylarda, ses shıǵarıw qurılması shıǵarılǵan sesti jazıp alıw ushın kirgiziw qurılması retinde qollanılıwı múmkin. Audio kirgiziw qurılmaları paydalanıwshıǵa audio informaciyanı kompyuterge qayta islew, jazıw yamasa buyrıqlardı orınlaw ushın jiberiwge múmkinshilik beredi. Mikrofon sıyaqlı qurılmalar paydalanıwshılarǵa dawıs xabarın jazıw yamasa programmalıq támiynattı basqarıw ushın kompyuter menen sóylesiwge múmkinshilik beredi. Jazıwdan tısqarı, audio kirgiziw qurılmaları sóylewdi tanıw programmalıq támiynatı menen de qollanıladı.

 Túrleri 

 Mikrofonlar
 MIDI klaviaturası yamasa basqa cifrlı muzıkalıq ásbap

 Tesikli qaǵaz 
Perfokartalar hám perfolentalar XX ásirde jiyi qollanılǵan. Tesik birdi, onıń joqlıǵı noldi bildirgen. Perfokartanı yamasa lentanı kirgiziw ushın mexanikalıq yamasa optikalıq oqıwshı qollanılǵan.

 Derekler 

Kategoriya:Kompyuter arxitekturası
__BÖLİDİMÖNDEMEW__