Mardin (wálayat)

Mardin wálayatı (; ; ; ) — Túrkiyanıń wálayatı. Mardin qalasında jaylasqan wálayat xalqı 2024-jıldıń aqırında 895 911 adamdı quraydı. Qubla-shıǵıs Anatoliya wálayatınıń Dicle bóliminde jaylasqan. Siriya menen shegaralas.

Mardinniń avtomobil nomeri — 47.

 Rayonları 
Mardin wálayatı 10 rayonǵa bólingen:

 Artuklu
 Dargeçit
 Derik
 Kızıltepe
 Mazıdağı
 Midyat
 Nusaybin
 Ömerli
 Savur
 Yeşilli

 Demografiya 
Mardin provinciyası lingvistikalıq, etnikalıq hám diniy kóp túrli wálayat. Ústem etnikalıq toparlar arablar, assuriyler hám kurdlar bolıp, olardıń kópshiligin kurdlar quraydı. Basqa az sanlı toparlarǵa armyanlar, chechenler hám túrkler kiredi, evreyler bolsa, 1948-jılı Izrailǵa kóship kelgenge shekem bul aymaqta jasaǵan. Chechenler 1877-1878-jılları Rossiya-Túrkiya urısı dáwirinde aymaqqa ornalasqan.

Rayon aymaǵında ózine tán mxallamiyler jámááti de jasaydı.

 Jámiyetlik qatnasıqlar 
Arablar hám kurdlar arasındaǵı sociallıq qatnasıqlar tariyxtan dushpanlıq, nadurıs pikirler hám stereotipler menen qıyın bolıp kelgen, biraq sońǵı jıllarda jaqsılanıp barmaqta. Arablar assuriyalılar menen kurd-túrk qarama-qarsılıǵında qatnaspadı hám eki topardıń poziciyası túrk mámleketine «baǵınıshlı» dep bahalanıp, olar hám kurdlar arasında isenimsizlik payda etken. Kurdlar arablardı mámleket ushın jansızlar sıpatında qabıl etti hám Mardin qalasındaǵı jergilikli arablar qalada jergilikli siyasattı shetke shıǵarıw hám ústemlik etiwge umtıldı. Arablar 2010-jıllarda Mardin qalasın qoldan shıǵara basladı hám kurd BDPsı 2014-jılı jergilikli saylawlarda qalada jeńiske eristi. Mardin qalası burın jergilikli arablar tárepinen qollap-quwatlanǵan mámleketshil partiyalar tárepinen basqarılǵan.

Qıyın qatnasıqlarǵa qaramastan, arab shańaraqları 1980-jıllardan berli kurdlar isine qosıldı, «Xalıqlardıń demokratiyalıq partiyası»nda Mardin qalasınan shıqqan arab hám assuriyalı siyasatshılar, sonday-aq, Mithat Sancar hám Februniye Akyol da bar.

 Ekonomikası 
Mardin aymaǵında awıl xojalıǵı áhmiyetli tarmaq bolıp, wálayat dáramatınıń 70% in quraydı. Bulgur, yasmıq yamasa biyday hám basqa da dánler jetistiriledi. Paytaxtta mámleketlik xızmetkerler kóp, tiykarınan túrkler. Sırtqı sawda ushın jaqın bazarlar Siriya hám Irak.

 Tariyxı 
Bizge belgili bolǵan birinshi civilizaciya subarian-xurriyler bolıp, olardıń ornına b.e.sh. 3000-jılı xurriyler keldi. Akkad mámleketi eramızdan aldınǵı 2230-jıllar átirapında basqarıwdı qolǵa kirgizdi hám onnan keyin assuriyler, bavilonlılar, xettler, jáne assuriyler, rimliler hám vizantiyalılar keldi.

Jergilikli assuriyalılar Assuriya genocidi hám kurd-túrk qarama-qarsılıǵı sebepli azayǵan bolsa da, dúnyadaǵı eń áyyemgi monastırlardan ekewi — Dayro d-Mor Xananyo (, ) hám Deyrulumur monastırına iye. Xristianlar jámááti Tur Abdin tegisliginde hám Midyat qalasında jámlesken, wálayat paytaxtında kishi jámáát (shama menen 200) bar. Túrkiya shólkemlestirilgennen keyin wálayat túrklespegen miyrastıń kópshilik izlerin joq etip, túrklestiriw siyasatınıń nıshanına aylandıÜngör, Uğur (2011), The Making of Modern Turkey: Nation and State in Eastern Anatolia, 1913–1950. Oxford: Oxford University Press, p. 245. ..

 Derekler 

Kategoriya:Mardin (wálayat)