Úshinshi koaliciya urısı

Úshinshi koaliciya urısı () — bir tárepten Franciya, Ispaniya, Bavariya hám Italiya hám ekinshi tárepten Avstriya imperiyası, Rossiya, Ullı Britaniya, Shveciya hám Neapol patshalıǵın óz ishine alǵan Úshinshi antifrancuz koaliciyası arasındaǵı urıs.

Britaniya Amyen pitiminiń buzılıwınan keyin Franciya menen urısıp atırǵan hám de Pressburg pitiminen keyin Franciya menen urıstan qalǵan birden-bir mámleket bolip qalǵan edi. 1803-jıldan 1805-jılǵa shekem Britaniya turaqlı túrde Franciya basqınshılıǵı qáwpi astında turdı. Patshalıq áskeriy-teńiz floti bolsa 1805-jıl oktyabrdegi Trafalgar sawashında óziniń teńiz ustinligin tastıyıqladı.

Úshinshi koaliciyanıń ózi 1804-05-jılları tolıq ámelge astı, sebebi Napoleonnıń Italiya hám Germaniyadaǵı háreketleri (ásirese, gersog d'Engienniń qamaqqa alınıwı hám óltiriliwi) Avstriya hám Rossiyanı Franciyaǵa qarsı Britaniyaǵa qosılıwǵa iytermeledi. Urıs kontinentte anıqlanar edi hám Franciyanıń tez jeńisin belgilep beretuǵın tiykarǵı qurǵaqlıq operaciyaları Ulm kampaniyası, 1805-jıldıń avgust ayınıń aqırınan oktyabr ayınıń ortasına shekem dawam etken Ullı armiyanıń Avstriyanıń pútkil armiyasın qolǵa kirgizgen úlken manyovrı hám dekabr ayınıń basında Austerlic sawashında Rossiyanıń Aleksandr I basshılıǵındaǵı Avstriya-Rossiya birlesken armiyası ústinen Franciyanıń sheshiwshi jeńisin óz ishine aladı. Austerlic úshinshi koaliciyanı nátiyjeli túrde saplastırdı, biraq keyin ala Neapolǵa qarsı kishkene bir tárepleme atlanıs boldı, bul da Kampo-Teneze sawashında Franciyanıń anıq jeńisine alıp keldi.

1805-jılı 26-dekabrde Avstriya hám Franciya Avstriyanı urıstan hám koaliciyadan shıǵaratuǵın, eki mámleket arasında Campo Formio hám Lunevil haqqındaǵı aldınǵı shártnamalardı bekkemleytuǵın Pressburg shártnamasına qol qoydı. Shártnama Avstriyanıń Italiyadaǵ jerlerin Franciyaǵa hám Germaniyadaǵı jerlerin Napoleonnıń nemec awqamlaslarına beriwin tastıyıqladı, jeńilgen Gabsburglarǵa 40 million frank muǵdarında kontribuciya tólewdi belgiledi hám jeńilgen rus áskerlerine qural-jaraqları menen dushpan aymaqları arqalı erkin ótiwge hám óz jerlerine qaytiwǵa ruxsat berdi. Austerlictegi jeńis Napoleondı 63 mıń adamnan ibarat armiya dúziwge wáde bergen Germaniya klient-mámleketlerinen ibarat Reyn konfederaciyasın dúziwge iytermeledi. Sol waqıyalardıń tikkeley nátiyjesi sıpatında 1806-jılı Franc II imperatorlıq taxtınan waz keship, Franc I Avstriya imperatorı bolǵanı sebepli Muqaddes Rim imperiyası da joq boldı. Biraq bul jetiskenlikler materikte turaqlı tınıshlıq ornatpadı. Austerlic Rossiya hám flotı Siciliyanı francuz basqınshılıǵınan qorǵap turǵan Ullı Britaniyanı urıstı toqtatıwǵa shaqırmaǵan edi. Bul waqıtta Prussiyanıń Oraylıq Evropada Franciyanıń tásiri artıp baratırǵanınan qáweterleniwi 1806-jılı Tórtinshi koaliciya urısın keltirip shıǵardı.

 Baslanıwı 
 Amyennen úshinshi koaliciyaǵa shekem 
1802-jıldıń mart ayında Franciya hám Awqamshılar arasındaǵı áskeriy háreketler toqtadı. Biraq, Evropanıń jetekshi siyasatshıları ushın, ásirese Napoleonǵa, Ekinshi koaliciya urısın juwmaqlaǵan Lunéville (1801) hám Amyen (1802) tınıshlıq shártnamaları turaqlı sheshim emesligi anıq edi. Napoleon basqarǵan Franciya hám Ullı Britaniya arasındaǵı kerginlik 1802-jıldıń ekinshi yarımınan baslap qaytadan kúsheyip ketti. Buǵan Napoleonnıń Karib teńizinde aktiv rol oynaǵanı sebep boldı. Sonıń menen birge, onıń Mısır hám Jaqın Shıǵısqa qaytadan qızıǵıwshılıq bildirgenligin kórsetiwshi belgiler de bar edi. Francuz gazetalarında 10 000 adam Mısırdı qaytadan basıp alıw ushın jeterli boladı degen xabarlar payda boldı. Italiyada Napoleon Cisalpin Respublikasın Italiya Respublikasına aylandırıp, ózin prezident etip belgilegennen keyin óz tásirin kúsheytti. Ol Pyemonttı Franciyaǵa qosıp aldı. Amyen tınıshlıq shártnamasına qaramastan, Francuz armiyası Niderlandiyadan shıǵarılmadı; kerisinshe, Bataviya Respublikasına Francuz modeline tiykarlanǵan jańa konstituciya berildi. Gelveciya Respublikası da Franciyaǵa tıǵız baylanıslı edi. Napoleon bul mámleketke Mediaciyalıq Akt arqalı jańa federalistlik konstituciya bergen edi. Sonıń menen birge, bul mámleket eliw jıl dawamında ózin Franciyaǵa siyasiy jaqtan baylanıstırıwǵa májbúr boldı.

Tınıshlıq shártnamasına muwapıq, Ullı Britaniya Ceylon hám Trinidaddan basqa basıp alınǵan barlıq aymaqlardı burınǵı iyelerine qaytarıp beriwi kerek edi. Minorka — Ispaniyaǵa hám Malta — St.Djon ordenıne. Bunin esesine Franciya Mısır hám Neapoldan shıǵıp, Portugaliya hám Ion atawlarının gárezsizligine kepillik beriwi kerek edi. Napoleonnıń Levantqa jáne de kirip barıwınıń aldın alıw ushın Ullı Britaniyaǵa Malta hám óz flotın Jer Orta teńizinde saqlap qalıw zárúr edi. Rossiyanıń Maltaǵa bolǵan qızıǵıwshılıǵı Napoleonǵa Britaniya hám Rossiyanı bir-birine qarsı qoyıwǵa umit etken urıs ushın ideal imkaniyat jarattı. Napoleon 1803-jılı 13-martta Britaniya elshisi lord Uitvortqa Amyen shártnaması shártlerin tolıq ámelge asırıwdan bas tartqanın sınǵa alǵanda, tikkeley emes urıs penen qáwip salǵan edi. Uitvort Londonǵa qaytıp keldi hám aradan kóp waqıt ótpey, 18-may kúni Ullı Britaniya Franciyaǵa urıs járiyaladı.

 Derekler