Avstriya imperiyası

Avsriya imperiyası () —  paytaxtı Vena qalası bolǵan mámleket; Gabsburglar monarxiyası 1804-jılı imperiya dep járiyalanǵannan 1867-jılı dualistik Avstriya-Vengriyaǵa aylandırılǵanǵa shekemgi dáwirdiń atı. Gabsburglardıń miyrasxorlıq múlkleri —   Avstriya, Vengriya (Slovakiya, Zakarpat, Banat, Xorvatiya, Transilvaniya (Rumıniya) menen), Chexiya, Galiciya, Bukovina hám Arqa Italiyanıń úlken bólegin (Lombardo-Veneciya payshalıǵı) birlestirgen, olarda túrli millet hám dinlerge tiyisli xalıqlar jasaytuǵın edi.

 Jaratılıwı 
Avstriya imperiyası 1804-jılı imperator Franc II (I Avstriyalı) tárepinen Napoleon Bonaparttıń francuzlar imperatorı dep járiyalanıwına juwap retinde Napoleon imperiyasına qarama-qarsı tárizde dúzilgen. 1806-jılı Napoleon basımı menen Muqaddes Rim imperiyası saplastırıldı, onıń monarxı dástúriy túrde Gabsburglar monarxiyası húkimdarı edi. Avstriyalılar Franciya áskerlerinen birneshe ret úlken jeńilislerge ushıradı, biraq Napoleon urıslarında jeńimpaz (VI hám VII Franciyaǵa qarsı koaliciyalar quramında) bolip, ózlerinde Vena kongressin ótkeredi.

Óziniń derlik barlıq dáwirinde Muqaddes Rim imperiyası Batis Evropada monarxı imperator ataǵına iye bolǵan birden-bir mámleketlik dúzilme bolǵanlıǵı sebepli, ol kóbinese tek «Imperiya» dep atalǵan. XVIII ásirdegi Rossiya hújjetlerinde «Cesarya» ataması da qollanilǵan. XIX ásirde Avstriya imperiyası dúzilgennen keyin bul atama sol dinastiya hákimiyatı astındaǵı sıpatında rásmiy emes ráwishte ótkerildi.

 Milliy qarama-qarsılıqlar 
Oraydan qashıw tendenciyaları kúshli bolǵan turaqsız kóp milletli mámlekette oraylıq hákimiyattı bekkemlewge umtılıp, Venanıń nemec joqarı dárejesi kóp dárejede pútkil imperiya boylap etnikalıq nemeclerdiń sociallıq-ekonomikalıq gegemonlıǵın saqlaw hám bekkemlewge súyendi. Biraq, nemecler mámleket xalqınıń sherek bóleginen kemin quraǵan, sol sebepli imperiya hákimiyatı germanizaciya siyasatın júrgiziwge umtıldı. Bul proceste, ásirese, mámlekettiń orayında, arqasında hám shıǵısında XII-XIII ásirlerdegi saksonlar kolonizaciyası dáwirinde tiykar salınǵan hám basqa xalıqlardıń úzliksiz ornalasıwı menen qorshalǵan nemec qalaları hám qorǵanları áhmiyetli rol oynaǵan.

Germanizaciya siyasatı milliy azshılıqlar tárepinen, ásirese Avstriya imperiyasına kirgenge shekem óz mámleketshiliginiń uzaq tariyxına iye bolǵan (vengerler, chexlar, polyaklar) tárepinen keskin qarsılıqqa ushıradı. Ásirese, vengerlerdiń qarsılıǵı kúshli boldı, bul qarsılıq 1848-jılǵı revolyuciyalıq waqiyalarǵa ulasıp ketti.

 1848-1849-jıllar revolyuciyası 
1848-jıl martta, ekonomikalıq krizis dáwirinde Venadaǵı tınıshsızlıqlar sebepli kancler Metternix octavkaǵa shıqtı. 1848-jılı 15-mayda ǵalabalıq kóterilis shólkemlestirgen radikal basshılar ushın jańa konstituciya jeterli dárejede demokratiyalıq emes edi. 1835-jılı qaytıs bolǵan Franc I diń ornina kelgen uqıpsız imperator Ferdinand I Insbrukke qashıp bardı hám keyin ala taxttan waz keshti. Avstriya imperiyasının túrli bólimlerinde «xalıqlar báhári» dep atalǵan revolyuciya baslandı, sebebi ol nemec bolmaǵan jerlerde (ásirese Vengriyada) milliy-azatlıq xarakterge iye edi.

1848-jıl dekabrde taxtqa Ferdinand I nıń 18 jasar jiyeni Franc Iosif I otırdı.

Vengriya revolyuciyası 1849-jılı, sonıń ishinde, Avstriya imperiyasınıń sol waqıttaǵı qısqa waqıtlı awqamlası bolǵan Rossiya áskerleri járdeminde bastırıldı. Franciya hám Sardiniya patshalıǵına qarsı Avstriya-Italiya-Franciya urısındaǵı jeńilis Avstriyanıń Italiyadaǵı húkimdarlıǵın saplastırǵanǵa shekem mámlekette turaqlılıq saqlanıp qaldı. Sonıń menen birge, mámlekette qáliplesken reakciya revolyuciyalar dawamında ámelge asırılǵan barlıq reformalardı biykar etip, imperiyada kúshli byurokratiyalıq apparatqa súyengen absolyut monarxiyanı qayta tikledi. Jaǵday mámlekettiń sırtqı siyasiy jekkeleniwi hám onıń shetlerindegi oraydan qashıw tendenciyaları menen qıyınlastırıldı. Mámlekette hám mámleketti federalizaciyalawdı, hám onıń ayırım bólimlerin Gabsburglar monarxiyasınan ajıratıwdı talap etken shólkemler jumis alıp bardı.

 Kompromiss hám Avstriya-Vengriyanıń dúziliwi 
Milliy dárejelerdi qanaatlandırıwǵa urınıp, Avstriya hákimiyatı jana, federal konstituciyanı usındı, biraq bul keshikken qádem edi hám 1867-jılı jáne de jeńilislerden keyin hákimiyat vengerler menen kelisimge (Ausgleich) keldi. Avstriya imperiyası eki birlikli monarxiyaǵa —  Avstriya-Vengriyaǵa aylandırıldı, Avstriya (Cisleytaniya) hám Vengriya (Transleytaniya) jerlerine bólindi, ol keń ishki hám qisman sırtqı avtonomiyaǵa iye boldı, biraq Venada uliwma monarxqa iye edi.

Imperiya xalqı (slavyanlar) kópshiliginiń talapları elege shekem qanaatlandırılmaganlıǵı sebepli Avstriya (keyin Avstriya-Vengriya) hám Rossiya imperiyaları ortasındaǵı qatnasıqlar 1918-jılı eki imperiya tarqalǵanǵa shekem jamanlasıp bardı.

 Derekler