Edlay Stivenson

Edlay Edving Stivenson II (; 1900-jıl 5-fevral, Los-Andjeles — 1965-jıl 14-iyul, London) — amerikalı siyasiy ǵayratker hám diplomat, AQShtıń BMShdaǵı elshisi (1961-1965). Buǵan shekem Illinoys shtatınıń 31-gubernatorı lawazımında iskerlik júritken. Demokratiyalıq partiya atınan 1952 hám 1956-jılları AQSh prezidentligine talabanlıǵın qoyǵan. Bıraq hár eki saylawdada Duwayt Eyzenhawerge jeńilgen.

 Ómirbayanı 
Edlay Eving Stivenson II 1900-jıl 5-fevralda Kaliforniya shtatınıń Los-Andjeles qalasında tuwılg'an. Balalıq dáwiri Illinoyıs shtatınıń Blumington qalasında ótken. Grover Klivlend dáwirinde onıń atası Edlay Stivenson I Qurama shtatlardıń vice-prezidenti retinde islegen (1893-1897-jj). Ol Prinston universitetinde oqıg'an. Tariyx hám ádebiyat boyınsha bakalavr dárejisin alg'an. Ákesiniń basımı menen Garvard huquqtanıw mektebine kirgen, bıraq ol huquqtanıwdı "zeriktiretuǵın" dep bilgeni ushın taslap ketken. Ol Blumingtong'a qaytıp, ana tárepten ata-babaları tiykar salg'an jergilikli The Daily Pantagraph gazetasına maqalalar jazg'an. Ol Qurama shtatlar Joqarg'ı sudı sudıyası genje Oliver Uendell Xolms penen bolg'an sáwbetten keyin huquqtanıwshılıq penen jáne qızıg'a basladı hámde aldıńg'ı oqıwdan shıg'arılg'annan keyin bir jıl ótip tag'ı oqıy baslaydı. Ol Arqa-Batıs universitetine hápte dawamında qatnap, dem alıs kúnleri The Daily Pantagraph gazetasına maqalalar jazıwdı dawam ettiredi. Ol 1926-jılı huquqtanıw boyınsha doktorlıq dárejesin aladı hámde Illinoys shtatınıń advokatlıg'ına imtixan tapsıradı. Ol 1935-jıl Shikagog'a qaytıp, ol jerde yuridikalıq tájiriybesin asıradı. Ol tag'ıda óziniń jámiyetlik iskerligin baslaydı. Ol Birlesken patshalıq (Ullı Britaniya)qa hámde og'an awqamlas bolg'an ellerge ekinshi dunıya júzlik urısındag'ı Natsistler Germaniyasına qarsı gúresine qollap-quwatlaw ústnde jumıs alıp baradı. 1940-jılı AQSHtıń sol kezdegi Áskeriy-teńiz kúshleri ministri Frenk Noks Stivensong'a bas yuristlik hámde arnawlı járdemshi lawazımın usınıs etedi. 1945-jıl Stivenson Mámleketlik departamenttiń Bas xatkeri Edvard Stettiniustiń arnawlı járdemshi lawazımın waqtınsha iyeleydi.

 Illinoys shtatı gubernatorlıǵı 
1948 jılda Stivenson Illinoys shtatınıń gubernatorlıq saylawlarda Demokratiyalıq partiya talabanı etip saylandı. Stivenson 572 062 dauıs jıynap, ulken parıq penen Grindi gubernatorlıq saylawlarda jeńip shıqtı.

Onıń gubernatorlıǵı Makkartizm jámiyetlik háreketiniń eń shıńına shıqqan dáwirge tuwra keldi. Illinoys shtatınıń nızamshlıq organı "Mámleket xizmetkerleri hám mámleketlik lawazımlarǵa talabanlardıń sadıqlıq ant bildiriwin" talap etiwshi nızam joybarın qabılladı. Stivenson bul nızam joybarına veto qoydı.

Stivenson 1949-jıl 2-iyunda Mámleketlik departamenttiń burıńǵı ámeldarı Eldjer Xisstiń Keńes awqamı paydasına tıńshılıq qılǵanlıǵı ayıplawı máselesinde bolıp ótken sudta jeke tártipte guualıq antı astında guualıq berdi. Xiss qoyılǵan ayıplardı moyınlamadı. 1950-jılı Xiss sud tárepinen ayıplı dep tabıldı. Keyinlew Stivensonnıń kórsetpeleri 1952-jılǵı prezident saylawlarda senatorlar Jozef Makkarti hámde Rishard Nikson tárepinen isletilip, Stivensondı kommunistlerge jumsaq qatnasta bolǵan degen ayıp qoyılǵan.

 1952-jılǵı saylawlar 
1952-jıl basında Stivenson Illinoys shtatınıń gubernatorı edi. Prezident Trumen jańa múddetke óz talabanlıǵın qoymawǵa qarar etti. Trumen Stivenson menen Vashingtondaǵı ushırasıwdaStivensonǵa Demokratiyalıq partiya atınan óz talabanlıǵın qoyıwdı usınıs etip, onı qollap-quwatlawǵa wáde berdi. Stivenson bul máselede dáslep eki oylı boldı hám ol Illinoys shtatı gubernatorlıǵınıń ekinshi múddetine óz talabanlıǵın qoyatuǵınlıǵın bildirdi. Stivenosnnıń aqırǵı sózine shekem prezident Trumen hám Demokratiyalıq partiya basshıları basqa potencial talabanlardı izlestirip turdı. Bıraq basqa talabanlarda jeterli dárejede kemshilikler bar edi. Tennesi shtatınan senator Estes Kefover kóplegen demokratiyalıq praymerizlrede jeńiske erisken bolsada (Hátteki ámeldegi Prezident Trumendi Nyu-Gempshirde jeńgen), bıraq demokratiyalıq isteblishment arasında abıroyı tómen edi. Prezident Trumen Willyam Averell Garrimanǵa saylawlarda talaban retinde qatnasıwına razılıq bildirdi. Bıraq ol saylanatuǵın lawazımlardı iyelemegen hámde milliy siyasatta tájiriybesi joq edi. Keyin prezident Trumen óziniń vice-prezidenti Olben Barkliǵa murajaat etti. Bıraq ol 74 jasta edi hám óreski qartayǵanlıǵı sebepli, bul talabanlıq maqullanbadı. Stiven Prezidentlikke talabanlıǵın qálemegen bolsada, 1952-jılǵı Chikagoda ótkerilgen Demokratiyalıq milliy syezdte eń tartımlı talaban bolıp qaldı.

Stivensonǵa syezdti qabıllawshı shtat gubernatorı retinde delegatlar aldında qutlıqlaw sóz benen shıǵıw tapsırıldı. Onıń shıǵıs sózi háwliktiretuǵın dárejede ziyrekli edi. Bul onıń talabanlıǵı qoyılıwına sebepshi boldı. Onıń saylawda vice-prezidentlikke talaban retinde sherigi etip Alabama shtatınan senator Jon Sparkman qoyıldı.

Onıń sheshenligi kópshilikti intelektuallardı hayran qaldırdı. Bıraq onı kópshilik jumısshı klasstan uzaqta dep esaplaytuǵın edi. Saylaw aldı shıǵıslarında Stivenson sentaor Makkartidiń kommunistlerdi awlaw taktikasın qattı sınǵa aldı hámde "Makkartidı watansўyiwshiligi"n masxarashılıq dep atadı. Buǵan juwap retinde Makkarti óz sózinde "Keltek penen Stivensonnıń prezident saylawı mapazına kirisip, onı jaqsı gubernatordan, sadıq amerikalıǵa aylandırıwdı qáleytuǵınlıǵın" bildirdi.

Prezident saylaw mapazında Stivensonnıń ayaq kiyimi ultanındaǵı tesik fotografiyaǵa alındı. Eyzenxawerdiń prezidentlik saylawı mapazındaǵılar tesik botinka nıshanın Stivensondı sınǵa alıw ushın qollanıwǵa urındı. Buǵan juwap retinde Stivenson "Gálledegi tesikten kóre, botinkadaǵı tesik abzalraq" dep juwap berdi.

Ulıwmalıq milliy saylawlarda Eyzenxauer 55% dauıs jıynadı. Stivenson qubla shtatlardan tısqarǵı shtatlarda úlken jeńiliske ushıradı. Ol tek 9 shtatta jeńiske eristi hám dawıs beriwshilerdiń 89 dawısın aldı (Eyzenxauerda 442 dawıs).

 1956-jılǵı saylawlar 
Dáslepki sorawnamalaǵa kóre Eyzenxawerdiń prezidentlik saylawlarda jeńisin kórsetti. Kem sanlı demokratlar bolsa Stivensonnıń talabanlıǵın ilgeri súriwdi jaqladı. Stivensonnıń ózide Prezidentlik praymerizge qatnaspastan hámde ayırıqsha gureslersiz talabanlıǵı súriliwin kútdi. Kútilmegende 1955-jıl 24-sentyabrde Eyzenxawerdi júrek tutılıwı boldı. Ol keyinshelli táwir bolıp ketiwine qaramastan, onıń salamatlıǵı júzesinen qáwipleniwi eki iri demokrat Estes Kefover (Tennesi shtatınan) hám Averell Garriman (Nyu-york shtatı gubernatorı)nıń Demokratiyalıq partiya atınan prezidentlik saylawına talaban bolıwǵa Stivensonge qarsı gúreske qosılıwına májbur etdi. Stivenson prezidentlik báygige rásmiy 1955-jıl 16-noyabrde kiristi. Ol onsha úlken bolmaǵan parıq penen Kefoverdi Florida, keyinlew Kaliforniyadaǵı praymerizlerde jeńip shıqtı.

Shikago qalasında ótkerilgen Demokratiyalıq partiyanıń milliy syezdinde burıńǵı prezident Trumen gubernator Garrimannıń talabanlıǵın qollap-quwatlawın bildirdi, bıraq burıńǵı birinshi ledi Eleanor Ruzvelttiń qollawı Stivenson jaǵdayın jaqsıladı. Stivenson Garrimandı birinshi turdaǵı dawıs beriwde ańsat jeńip shıqtı hám ekinshi ret prezident saylawlarına talaban boldı. Prezident saylawlarǵa sherigin tańlawdı s'ezd delegatlar ıqtıyarına qaldırıwǵa sheshim etti. Bul bolsa vice-prezident saylawı ushın talabanlıqta jeńip shıǵıwda Xyubert Xamfri, Jon Kennedi hámde Kefover ortasındaǵı gúreske sebepshi boldı.

Prezidentlikke talabanlıǵı ilgeri súrilgennen keyin saylawlardan aldın Stivenson mámleketti úsh ret aylanıp shıqtı xám 300 ret sózge shıqtı. Stivenson menen birge bul mapazǵa "Prezidentlik saylawı mapazın basqarıw ushın birneshe sabaqlar alıw" maqsetinde Robert Kennedi sayaxat etti. Onıń pikirshe "bul qorqınıshlı mapaz bolǵanın" ayttı hám saylawda Eyzenxauer ushın dawıs berdi. Stivenson yadrolıq qurallardıń jerdegi sınawların qadaǵan etiwge hámde áskeriy xizmetke shaqırıqtı saplastırıwǵa shaqırdı. Nátiyjede Prezident Kennedi 1963-jılı Yadrolıq sınawlarǵa tiyim salıw haqqındaǵı shártnamaǵa qol qoydı, Al prezident Nikson bolsa 1973-jıl áskeriy xizmetke shaqırıqtı biykarladı.

Puqaralıq erkinlikler tezde tiykarǵı siyasıy máselege aylandı. Stivenson Braun Bilimlendiriw boyınsha keńesine qarsı is boyınsha Joqarǵı sudtıń sheshimin birden orınlawdan abaylaw kerekligin bildirdi.

Suec hámde Venger daǵdarısı baslanǵan kezde Stivensonnıń Prezidentlik saylawda jeńiske erisiw gúderi úzildi. Jámiyetshiliktiń húkimetti almastırıw lazımlıǵına isenimi kámil emes edi. Stivenson úlken parıq penen prezidentlik saylawında jeńildi. Ol saylawshılardıń 42 % hám dawıs beriwshilerdiń jeti shtattan 73 dawıs jıynadı. Bul onıń aldıńǵı 1952-jılǵı saylawdaǵı kórsetkishinen de az edi. Bul saylawda ózi gubernatorlıq qılǵan Illinoys shtatında jeńildi.