Baxıttan qorqıw

Baxıttan qorqıw, sonday-aq baxıt qorqınıshı dep te ataladı, «baxıttı seziniw yamasa bildiriw waqtında payda bolatuǵın unamsız tásirdiń (mısalı, qorqınısh, qáweterleniw, ayıp yamasa qolaysızlıq) subyektiv tájiriybesine tiyisli bolıp, bul baxıt unamsız aqıbetlerge alıp keliwi múmkin degen isenimnen kelip shıǵadı». Bul jeke adamlardıń unamlı emociyalar yamasa baxıttı payda etetuǵın tájiriybelerden qasaqana qashıwı múmkin bolǵan baxıtqa degen qatnas. Baxıttan qorqıw óz aldına tanılǵan psixikalıq densawlıq buzılıwı emes, biraq ol bar bolǵan psixikalıq densawlıq máselelerine úles qosıwı hám/yamasa olardı kúsheytiwi múmkin. 

 Sebepleri 
Moxsen Djoshanlu hám Den Veyjers baxıttan qorqıwdıń tórt sebebin anıqlaydı:

 baxıt jaman nárselerdiń bolıwına sebep boladı degen isenim
 baxıt seni jaman adam bolıwǵa alıp keledi degen isenim
 baxıttı bildiriw qanday da bir túrde sen hám basqalar ushın jaman degen isenim
 baxıtqa umtılıw sen hám basqalar ushın jaman degen isenim.

 Izertlew 
Mısalı, «Batıs hám Shıǵıs mádeniyatlarındaǵı geypara adamlar baxıttan qorqadı, sebebi olar baxıtsızlıq, azap shegiw hám ólim sıyaqlı jaman nárseler baxıtlı adamlarda jiyi ushırasadı dep esaplaydı.». Empirikalıq izertlewler sonı kórsetedi: baxıttan qorqıw baxıttıń názikligi isenimlerine baylanıslı bolıp, bul baxıttan qorqıwdıń sebepleriniń biri baxıt turaqsız hám názik degen isenim bolıwı múmkin ekenin bildiredi. Izertlewler sonı kórsetedi: baxıttan qorqıw qashıw hám tınıshsızlanıw baylanısı stillerine baylanıslı. Bir izertlew perfekcionistlik tendenciyalardıń, jalǵızlıqtıń, baxıtsız dep qabıllanǵan balalıqtıń, paranormal qubılıslarǵa iseniwdiń hám baxıttı kollektivistik túsiniwdiń baxıttan qorqıw menen oń baylanısı bar ekenin anıqladı. Bir izertlew joqarı perfekcionizm, tómen ózin-ózi bahalaw hám ómirdiń mánisi tómen bolıwı baxıttan qorqıwǵa úles qosatuǵının anıqladı.

 Mádeniy faktorlar 
Baxıttan qorqıw dárejeleri mádeniyatlar boyınsha hár qıylı. Ólshew invariantlıǵın esapqa alǵannan keyin, 6 mámlekette ótkerilgen izertlew bul mádeniyatlardıń baxıttan qorqıw dárejeleri haqıyqatında da hár qıylı ekenin anıqladı. Baxıttan qorqıw dárejesi joqarıdan tómenge qaray mámleketler reytingi tómendegishe boldı: Túrkiya, AQSH, Koreya, Kanada, Polsha hám Portugaliya. 

Baxıttan qorqıwdıń payda bolıwınıń birneshe sebepleriniń biri — adam baxıtlı bolǵanda, kóp ótpey sol baxıttı buzatuǵın unamsız waqıya júz beredi, bul sol adamdı qanaatlanıw ushın jazalaǵanday boladı degen isenim. Bul isenim Batıs emes mádeniyatlarda kóbirek tarqalǵan dep esaplanadı. Batıs mádeniyatlarında, mısalı Amerika mádeniyatında, «baxıt adam ómirin basqaratuǵın eń áhmiyetli qunlılıqlardıń biri retinde derlik shártli túrde qabıllanadı». Batıs mádeniyatları baxıttı maksimallastırıwǵa hám qayǵını minimallastırıwǵa kóbirek umtıladı. Baxıtlı bolıp kóriniwdiń sátsizligi kóbinese qáweterleniwge sebep boladı. Baxıtqa berilgen qádir Batıs pozitiv psixologiyası hám subyektiv abadanlıq boyınsha izertlewler arqalı jańǵıradı.

Bul juwmaqlar «baxıt — bul túpkilikli maqset degen túsinikti gúman astına aladı, bul isenim belgili bir tańlawlar sizdi baxıtlı etiwi múmkin be degen kóp sanlı maqalalar hám ózin-ózi járdem basılımlarında jańǵıradı». Sonday-aq, «dúnyalıq baxıttıń gúna, ústirtin hám morallıq tómenlew menen baylanıslı dep isenetuǵın mádeniyatlarda ómirleri (basqa standartlar boyınsha) jaqsı bolıp atırǵan waqıtta haqıyqatında azıraq qanaatlanıw sezedi», sonlıqtan jeke baxıt ólshemlerin ápiwayı túrde adamnıń ómirine qanaatlanıwınıń ólshemi dep qarawǵa bolmaydı, hám baxıtqa qarsılıq sıyaqlı qatnaslar mádeniyatlar arasında baxıttı ólshew hám milletlerdi baxıt upayları boyınsha reytinglew ushın áhmiyetli nátiyjelerge iye. 

Baxıttan qorqıwdı ideal tásirdiń (tásirdi bahalaw teoriyası menen súwretlengen) arnawlı mısalı retinde qarastırıwǵa boladı, bunda mádeniyatlar hár qıylı emociyalar tájiriybesin qanshelli bahalaytuǵını boyınsha ayırmashılıq etedi. 

 Derekler 

Kategoriya:Emociyalar
Kategoriya:Mádeniyat
__BÖLİDİMÖNDEMEW__