Orta Aziyanıń Rossiya imperiyası tárepinen basıp alınıwı

Orta Aziyanıń Rossiya imperiyası tárepinen basıp alınıwı — Rossiya imperiyasınıń Orta Aziyanı óz aymaǵına qosıp alıw maqsetinde bolǵan ekspansiya. Bul ekspansiya XIX ásirdiń ekinshi yarımında rus armiyasınıń Orta Aziya xanlıqları hám qáwimlerine qarsı bir qatar áskeriy atlanısların óz ishine aladı. XIX ásirdiń 40-jıllarında Qazaqstan pútkilley qosıp alınıp, qazaq júzleri saplastırılǵannan keyin, «Úlken oyın» geosiyasiy sharayatında Rossiya Qoqan hám Xiywa xanlıqlarına, sonday-aq, Buxara ámirligine qarsı bir qatar áskeriy atlanıslardan keyin olardı qosıp aldı. Qoqan xanlıǵı saplastırılıp, Xiywa xanlıǵı hám Buxara ámirligi qıyratıldı hám Rossiya imperiyasınıń vassallarına aylandırıldı. Bunnan tısqarı, Túrkmenstan, Pamir hám basqa aymaqlar da qosıp alındı, nátiyjede Rossiyanıń shegaraları Awǵanstan hám Angliyanıń tikkeley tásir etiwshi aymaqlarına shekem keńeydi. XIX ásirdiń 90-jıllarına kelip Orta Aziyanı (Túrkstan) qosıp alıw tamamlandı. 1895-jıl martta dúzilgen Angliya-Rossiya shártnaması eki mámlekettıń Orta Aziyadaǵı tásir shegaraların belgilep berdi.

 Tariyxı 
XIX ásirde Rossiya imperiyasınıń Orta Aziyaǵa kirip keliwi geosiyasiy, ekonomikalıq hám qorǵanıw faktorlarınıń birigiwi menen baylanıslı edi. Bunda tariyxqa «Úlken oyın» atı menen kirgen Ullı Britaniya menen global qarama-qarsılıq áhmiyetli rol oynadı. Rossiya óziniń qubla shegaraların qáwipsizlestiriw hám Hindstanda Britaniya tásirine qarsı gúres jaratıw maqsetinde bul aymaqqa strategiyalıq áhmiyetke iye placdarm sıpatında qaradı. Ekonomikalıq qızıǵıwshılıq ósip baratırǵan toqımashılıq sanaatınıń paxtanı turaqlı jetkerip beriwge hám regiondaǵı óz-ara urıslar hám sawda jollarınıń turaqsızlıǵı qıyınlastırǵan jańa bazarlarǵa mútájligi menen jedellesti.

Jaǵday Xiywa hám Qoqan xanlıqları otryadlarınıń shegara aymaqlarına turaqlı shabıwılları, sonday-aq, Orta Aziya mámleketlerinde qolǵa túsirilgen Rossiya puqaraları saqlanatuǵın qul sawdası bazarlarınıń bar ekenligi menen qıyınlasıp bardı. 1839-1840-jıllardaǵı Xiywa júrisinıń sátsizligi shegara mashqalaların jergilikli ilajlar menen sheshiw múmkin emesligin kórsetti. XIX ásirdiń 40-jıllarına kelip qazaq júzleri jerleri tolıq qosıp alınǵannan keyin, Rossiya iyelikleri Orta Aziya monarxiyaları shegaralarına jaqınlasıp qaldı. Orenburg hám Sibir bekkemlengen liniyaların Sırdarya hám Shu dáryaları boylap birden-bir qorǵanıw sistemasına birlestiriw zárúrligi Qoqan, Buxara hám Xiywa mámleketleri menen tikkeley áskeriy hám siyasiy soqlıǵısıwdı derlik sózsiz etip qoydı.

 Qazaq júzleriniń qosılıwı 
1581-jılı Rossiya qazaqlardıń arqasındaǵı Sibirdi ózlestiriwge kiristi. 1640-jılı rus kazakları Ural dáryasınıń quyar jerinde Guryev qalasına tiykar saldı, 1718-jılı rus voevoda Vasiliy Cheredov Irtısta Semipalatinsk qalasına tiykar saldı, 1720-jılı Ust-Kamenogorsk qalası payda boldı. Bul qalalar házir Qazaqstan aymaǵında, biraq, sol waqıtları Gurev átirapında noǵaylar, Semipalatinsk hám Ust-Kamenogorsk átirapında junǵarlar kóshpeli ómir súrgen.

Qazaqlardıń ózi de ol waqıtta ruw-ruw bolıp jasap, úsh júzden: Kishi júz, Orta júz hám Ullı júzden ibarat bolǵan. Házirgi Qazaqstan dalalarında kóshpeli bolıp júrgen tek qazaqlar emes edi. Batısta noǵaylar, shıǵısta junǵarlar jasap, olar qazaqlar menen ádewir qatnasıqta bolǵan. Arqa Aralboyında qaraqalpaqlar kóshpeli tárzde jasaǵan. 1718-jılı Abılqayır xan dáwirinde Kishi júz Rossiya menen diplomatiyalıq qatnasıqlar ornatıp, 1731-jılı «aq patshayım» Anna Ioannovnanıń qáwenderligine alınadı. Aradan bir jıl ótkennen keyin, 1732-jılı Semeke xan dáwirinde Orta júz de Rossiya baǵınıwına qabıl etilip, junǵarlardıń qaraqshı shabıwıllarınan qorǵalıwına kepillik berildi. Ullı júz Qoqan xanlıǵınıń tásir sheńberinde boldı.

1787-jılı Xiywalılar qısıp kelgen Kishi júz qazaq ruwlarınıń bir bólegine Uraldan ótiwge hám Volga artına kóship ketiwge ruxsat etildi. Bul qarar 1801-jılı imperator Pavel I tárepinen rásmiy tastıyıqlanıp, 7500 qazaq shańaraǵınan sultan Bókey basshılıǵında vassal Bókey (Ishki) Ordası dúzildi.

1818-jılı Ullı júzdiń bir neshe ruwları Rossiyanıń qáwenderligine ótkenin járiyaladı. Keyingi 30 jıl dawamında basım astında, óz erki menen Ullı júz ruwlarınıń kópshiligi Rossiya baǵınıwına ótkenin járiyaladı.
300px|nobaý|Úsh qazaq ordası: Kishi, Orta hám Úlken. Qırǵız ordası

 1717-jılǵı Xiywa júrisi 
1713-jılı Pyotr I Junǵar xanlıǵınıń tereńindegi Yarkentte altın kánleri tabılǵanı haqqında xabarlar jetedi. Kelesi jılı regionǵa qorǵan liniyasın qurıw ushın úlken ekspediciya jiberildi, biraq 1716-jılǵa kelip junǵarlar qamal arqalı kúshlerdi derlik pútkilley qırıp tasladı. Aleksandr Bekovich-Cherkasskiy basshılıǵındaǵı ekilemshi kúsh 1714-jılı Xiywa xanlıǵına jiberilip, olar Sherǵazı xannıń taxtqa otırıwı hám sawda baylanısların ornatıwdı xoshametlew ushın jiberilgen bolsa da, tiykarında Yarkentti tabiw hám ol Kaspiy teńizine tutasqanlıǵın biliw ushın jiberildi.

Cherkasskiy 1716-jılı Pyotr tárepinen jáne jiberildi, bul saparı ol Yarkentke alıp barıwshı bir qatar qorǵanlar qurıw, xabar etilgen bógetti buzıw, Hindstanǵa baratırǵan rus sawda kemelerin támiyinlew hám Xiywa xanın ózin Rossiyaǵa boysındırıwǵa kóndiriw ushın jiberildi. Ekspediciya 6100 adam menen jolǵa shıqtı, biraq Kaspiy boyında úsh qorgandı qurıw hám garnizonlaw ushın kúsh júdá az edi hám júzlegen adamlar suwıqtan awırıp qaldı. 1717-jılı ekspediciya tek 3500 adam menen Xiywaǵa jol aldı, máwsim aqırında dala júdá ıssı boldı. Olar Sherǵazı xanǵa elshi jiberip, kóshtin tınısh ekenligin aytqanda, xan qalmıqlar tárepinen eskertilgen edi. Xan ekspediciyaǵa hújim etiw ushın 20 000 áskerdi jiberdi, biraq ruslar onı qaytarıp jiberdı. Sonda xan tınıshlıq haqqında sóylesiwler alıp barıwdı usınıs etti, biraq ruslar bes kishi toparǵa bólinip, óz aldına jaylasıwı kerekligin, sebebi Xiywa olardıń hámmesin qollap-quwatlay almaytuǵının ayttı. Cherkasskiy qabıl etti hám rus armiyası bólinip ketkennen keyin olar qırǵınǵa ushıradı. Cherkasskiy hám onıń áskerleri xannıń kózinshe gelle qılındı. Kaspiy boyındaǵı qorǵanlar hám keleshektegi ekspediciyalardıń barlıq rejeleri taslandı.

 Derekler