Aral teńizi aymaǵındaǵı xalıqtıń densawlıq mashqalaları

Suwǵarıw joybarları Aral teńizinen suwdı burıp jibergennen keyin, ol qurıy basladı hám topıraqta duzlar, basqa minerallar hám toksinlerdi qaldırdı. Bular tek topıraqtı pataslap qoymastan, bálki, samallar hám dáwirli boranlar arqalı basqa aymaqlarǵa, sonıń ishinde egin maydanlarına da tarqaldı. Bul dem alıw jolları kesellikleri hám rak kesellikleri sıyaqlı densawlıq máseleleriniń kóbeyiwine alıp keldi. Araldıń maydanındaǵı ózgerisler jergilikli klimatqa da tásir etti hám boranlardıń jiyi júz beriwi hám kúsheyiwine sebep boldıMicklin, P. P. (1988). Desiccation of the Aral Sea: A Water Management Disaster in the Soviet Union. Science. 241(4870), 1172 & 1175..

 Tariyxıy fon 
Aral teńiziniń tartılıwı jergilikli xalıq ushın densawlıq máselelerin keltirip shıǵarǵanı gúmansız. Biraq, bul máselelerdiń qansha dárejesi usı ekologiyalıq jaǵday menen baylanıslı ekenligi boyınsha tartıslar bar. Onıń tolıq tásirleri júzege shıǵıwı hám densawlıq máseleleriniń nızamlılıqları kóriniwi ushın bir áwlad almasıwı kerek bolıwı múmkin. Aral teńizi aymaǵınıń úlken zıyan kóriwiniń tiykarǵı sebepleriniń ayırımları «artıqsha suwǵarıw hám suwdı qáte basqarıw» boldı. Aral teńizi regionındaǵı insan densawlıǵına tásir etiwi múmkin bolǵan ekologiyalıq tásirlerge «jer astı suwlarınıń shorlanıwı, átrap-ortalıqtaǵı hám awqatlanıw dizbegindegi pesticidler, shań boranları hám hawanıń sapası» kirediSmall, I., Van Der Meer, J., & Upshur, R. E. G. (2001). Acting on an Environmental Health Disaster: The Case of the Aral Sea. Environmental Health Perspectives. 109(6), 547 & 548..

Sovet dáwirinde aldın Aral teńizine quyılatuǵın Ámiwdárya hám Sırdárya dáryalarınıń suwı Ózbekstannıń paxta maydanlarına baǵıtlandırıldı. Ámiwdárya hám Sırdáryanıń jayılımları hám dáramat keltiretuǵın jerleri qusshılıq, eginshilik hám sharwashılıq tarawlarında 100 mıńnan artıq adamdı jumıs penen támiynlegen edi. Ózbekstan regionında kóp jıllar dawamındaǵı paxtanıń monokultura dıyqanshılıǵı topıraqtaǵı tábiyiy minerallar hám awqatlıq elementlerdiń tawsılıwına alıp keldi. Bul aqır-ayaǵında topıraqtaǵı jetispewshiliklerdiń ornın toltırıw ushın pesticidler hám tóginlerdiń kóbirek qollanılıwına sebep boldı. Biraq, bul kóbeygen ximiyalıq zatlar topıraqqa, suwǵa hám aqırında Aral teńizine barıp tústiPrecoda, N. (1991). Requiem for the Aral Sea. Ambio. 20(3/4), 113.. Bunday awıl xojalıǵı xızmetleri, sonday-aq «topıraq eroziyasınıń keń tarqalıwı, ximiyalıq pataslanıw hám suw sapası menen muǵdarınıń tómenlewine alıp keldi»Franz, J. S. & FitzRoy, F. (2006). Child Mortality and Environment in Developing Countries. Population and Environment. 27(3), 264..

Aral teńizi regionındaǵı densawlıqtı saqlaw infrastrukturası, sonıń ishinde emlewxanalar hám medicina orayları medicina xızmetlerin jaqsılaw ushın tiykarǵı medicina ásbap-úskeneleri hám basqa da úskenelerge mútáj. Medicina personalı óz jumısların tabıslı orınlaw ushın zárúrli shárayatlarǵa iye emes.

 Nárestelerdiń óliw dárejesine tásiri 
Teńiz qurıǵan sayın, pataslawshı zatlar betke shıǵıp, topıraqqa kiredi hám hawaǵa ushadı. Bul jergilikli xalıqtıń densawlıǵına unamsız tásir etti. Aral teńizi háwizine jaqın jerde, shama menen, 35 million adam jasaydı, olardıń 3,5 millionı ekologiyalıq qáwip aymaǵında jasaydı. Kóplegen keselliklerdiń kóbeyiwi baqlanǵan hám olar Araldıń qurıwı menen baylanıstırılǵan. Náresteler hám balalar pataslawshı zatlar hám toksinler tásirine eń kóp qáwip astında bolıp, bul aymaqta nárestelerdiń óliw dárejesiniń artıwına alıp keledi. Nyuboldıń aytıwınsha, nárestelerdiń óliw dárejesi «hár mıń tuwılıwǵa bir jasqa deyingi qaytıs bolǵan náresteler sanı» retinde anıqlanadıNewbold, K.B. (2007). Six Billion Plus: World Population in the Twenty-First Century. 2nd Edition. Lanham: Rowman & Littlefield. 2..

Balalar ólimshiligi bul regionda 1970-jıllardan baslap artıp barmaqta, dúnyanıń basqa jerlerinde bolsa olar, ádette, páseyip barmaqta.Zhiming, B., Norio, I., Yoshiaki, K., Ariyoshi, K., Kunio, M., Tomokazu, O. & Otsuka Kenji. (2006). Inner Asia: Balancing the Environment with Socioeconomic Development. The State of the Environment in Asia 2005/2006. 167.. Aral teńizi regionınıń turǵınları «polixlorlanǵan bifenil (PCB) birikpeleri hám awır metallar sıyaqlı sanaat pataslawshılarına, sonday-aq pesticidlerge» joqarı dárejede ushıraǵanKiessling, K. L. (1998). Conference on the Aral Sea: Women, Children, Health and Environment. Ambio. 27(7). 562.. Bul nárestelerdiń óliw dárejesiniń artıwına alıp keldi: 1993-jıl jaǵdayına qaray Qazaqstanda bul kórsetkish hár 1000 balaǵa 70 ke jetti. Toksinler hawa aralı dem alıw, suw ishiw hám awqatlanıw arqalı organizmge kiriwi múmkin. Bul pataslawshı zatlar ana súti arqalı da ótiwi múmkinligi anıqlanǵan hám «bir qatar aymaqlarda shıpakerler balalardı ana súti menen baǵıwǵa qarsı máslahat beredi, sebebi emizikli ananıń súti de toksikalıq bolıp tabıladı».

Kestede balalar ólimshiligi dárejesiniń átraptaǵı basqa mámleketlerde hám aymaqlarda da artqanı kórsetilgen. Balalar ólimshiligi dárejesine basqa da kóplegen faktorlar tásir etse de, aymaqtaǵı ekologiyalıq jaǵday kórsetkishlerdiń artıwına anıq tásir kórsetedi. Rawajlanǵan mámleketler menen salıstırǵanda bul dárejeler densawlıqtı saqlaw hám medicina xızmetlerinden paydalanıwdaǵı parqlardı kórsetedi.

 Balalar ólimshiligi dárejeleri, 1985–2008 
Derekler:Population Reference Bureau. (2004). 2004 World Population Data Sheet. Retrieved from https://web.archive.org/web/20170329104249/http://www.prb.org/pdf04/04worlddatasheet_eng.pdf . Population Reference Bureau. (2008). 2008 World Population Data Sheet. Retrieved from https://web.archive.org/web/20171219150624/http://www.prb.org/pdf08/08WPDS_Eng.pdf ., United Nations: Economic and Social Commission for Asia and the Pacific (n.d.). Infant mortality rates, 1985-1990, 1990-1995 and 1995-2000 and mortality under age 5 years, 1990-1995 and 1995-2000. Retrieved from 

+Aral teńizi regionındaǵı nárestelerdiń óliw dárejeleri, salıstırıw ushın basqa mámleketler menen birge 1985–1990 1990–1995 1995–2000 2004 2008 Awǵanistan 170 160 152 165 163 Qazaqstan 36 35 35 52 29 Qırǵızstan 45 40 40 42 50 Tájikistan 58 57 57 50 65 Túrkmenstan 58 55 55 74 74 Ózbekstan 53 44 44 62 48 Ullı Britaniya 5.3 4.9 Kanada 5.2 5.4 AQSh 6.7 6.6

 Unamsız densawlıq tásirleriniń dizimi 
Tek ǵana Túrkmenstanda balalarda dizimge alınǵan barlıq awırıwlardıń 50% i dem alıw sisteması qıyınshılıqları menen baylanıslıWiggs, G.F.S., O'Hara, S. L., Wegerdt, J., Van Der Meer, J., Small, I., & Hubbard, R. (2003). The Dynamics and Characteristics of Aeolian Dust in Dryland Central Asia: Possible Impacts on Human Exposure and Respiratory Health in the Aral Sea Basin. The Geographical Journal. 169(2), 143.. Bul jaǵdaydıń tásiri júdá keń hám adamlarǵa hár túrli awırıwlar retinde tásir etedi. Tómende Aral teńizi aymaǵındaǵı nárestelerdiń ólimshiligi joqarı bolıwına, ólimge hám turmıs dárejesiniń tómewlewine sebep bolatuǵın densawlıq máseleleriniń dizimi keltirilgen:
 diarreyalıq kesellikler
 vakcina menen aldın alıwǵa bolatuǵın kesellikler, mısalı tuberkulez
 nutritivlik jetispewshilikler
 joqarı dem alıw jolları infekciyaları
 teratogenez
 endokrinlik buzılıw
 neyro-rawajlanıw tásirleri
 minez-qulıq tásirleri
 gastro-enterit
 ish sabaǵı
 gepatit
 óńesh ragı
 basqa da hár túrli rak kesellikleri
 gipertenziya
 júrek keselligi
 anemiya
 búyrek keselligi
 kóz keselligi

 Sheshimler 
Aymaqtı qayta tiklewdeǵi eń úlken másele — ashılıp qalǵan teńiz túbinen ushatuǵın duz hám minerallardı azaytıw. Ayırım sheshimlerge suw aǵımın qadaǵalaw ushın dambalar qurıw hám suwǵarıw ushın burılatuǵın suw muǵdarın sheklew kiredi. Biraq, densawlıqqa tásiri házirdiń ózinde sezilip atır hám jaǵday jaqın keleshekte ózgertilse de, uzaq waqıt dawamında saqlanıp qaladı.

 Derekler 

Kategoriya:Aral teńizi
Kategoriya:Awǵanstanda densawlıq
Kategoriya:Qazaqstanda densawlıq
Kategoriya:Qırǵızstanda densawlıq
Kategoriya:Tájikstanda densawlıq
Kategoriya:Túrkmenstanda densawlıq
Kategoriya:Ózbekstanda densawlıq
Kategoriya:Qaraqalpaqstanda densawlıq
Kategoriya:Aziyada densawlıqtı saqlaw apatları