Fridrix Vilgelm III

Fridrix Vilgelm III (; 1770-jıl 3-avgust, Potsdam — 1840-jıl 7-iyun, Berlin) — 1797-jıl 16-noyabrdan Prussiya patshası. Fridrix Vilgelm II hám Fridrix Luiza Gessen-Darmshtadtlılardıń balası, Ullı Fridrix II nıń aqlıq jiyeni, Rossiya imperator hayalı Aleksandr Fyodorovnanıń ákesi, Rossiya imperatorı Aleksandr II nıń atası. Napoleon menen urıslar hám Vena kongressi qatnasıwshısı, Muqaddes awqam basshıları hám shólkemlestiriwshilerinen biri. Konservativ siyasat júrgizgen. Prussiya armiyasın reformalaǵan.

 Erte ómiri 
Fridrix Vilgelm 1770-jılı 3-avgustta Prussiyalı Fridrix Vilgelm II hám Gessen-Darmshtadtlı Frederika Luizalardıń shańaraǵında tuwıldı. Onı tartınshaq hám ózin tuta biletuǵın bala dep esaplaytuǵın edi, bul onıń jekelik almasıqlarınıń joqlıǵı menen ajıralıp turatuǵın ásirese áste sóylesiwlerinde bilinip turatuǵın edi. Bunday sóylew usılı keyin ala áskeriy oficerler ushın júdá orınlı dep esaplana basladıFranz Blei (1931) "Königin Luise von Preußen" in Gefährtinnen. Berlin. pp. 68 ff. Ol bala waqtında ákesi tárepinen itibardan shette qalıp, pútkil ómiri boyı kemshilik kompleksinen azap shegip ótti.

Balalıǵında Frederik Vilgelmnıń ákesi (óziniń súyiklisiniń tásiri astında, Vilgelmin Enke, Lixtenau grafinyası) onı oqıtıwshılarǵa tapsırǵan, bul dáwir ushın ádettegidey edi. Ol waqıttıń bir bólegin óziniń aǵası shaxzada Genriniń tárbiyashısı hám qáwenderi bolǵan ǵarrı soldat graf Gans fon Blyumentaldın mulki Paretste jasap ótkerdi. Olar usılayınsha 1780-jılları ózleriniń «Grand Tour» da birge bolǵan graftıń balası menen birge ósedi. Fridrix Vilgelm Paretste baxıtlı edi, sol sebepli 1795-jılı ol óziniń balalıqtaǵı dostınan satıp alıp, onı áhmiyetli patshalıq posyolkasına aylandırdı. Ol muńlı bala edi, biraq taqıwa hám hadal bolıp ósti. Onıń ustazları qatarında dramaturg Iogann Yakob Engel de bar edi.

Ásker sipatında ol pruss shaxzadasınıń ádettegidey tálim-tárbiyasın alıp, 1784-jılı leytenant dárejesine eristi, 1786-jılı podpolkovnik, 1790-jılı polkovnik, 1792-1794-jılları Franciyaǵa qarsı atlanıslarda qatnastı. 1793-jılı 24-dekabrde Frederik Vilgelm Meklenburg-Streliclı Luizaǵa úylenip, onnan on perzent kórdi. Berlindegi Kronprinzenpalaide (Taxtıyar sarayı) Fridrix Vilgelm 1797-jılı Prussiya patshası bolǵanda da ózgermegen, mashqalasız nekeden ibarat puqaralıq turmısın ótkerdi. Onıń hayalı Luizanı Prussiya xalqı ayrıqsha jaqsı kóretuǵın edi, bul bolsa pútkil Gogencollern shańaraǵınıń, sonıń ishinde, patshanıń óziniń de abırayın arttırdı.


 Húkimdarlıǵı 

1797-jıl 16-noyabrde taxtqa Fridrix Vilgelm keldi. Ol, sonday-aq, jeke birlespede Neyshatel knyazlıǵınıń suveren knyazı (1797-1806 hám jáne 1813-1840) boldı. Jańa patsha patshalıq mákemesiniń qárejetlerin qısqartıw, atasınıń ministrlerin jumıstan bosatıw hám sońǵı húkimdarlıq dáwirindegi eń zulım qılmıslardı tártipke salıw arqalı óziniń jaqsı niyeti bar ekenligin kórsetti. Ol óziniń jeke hákimiyatın saqlap qalıwǵa Gogencollern qábiletine iye edi, biraq onnan paydalanıw ushın Gogencollern dárejesine iye emes edi. Ministrlerine juwapkershilikti tapsırıw ushın júdá isenimsiz, ol ózi tapsırmaǵan rollerdi óz moynına alıwǵa májbúr bolǵanı ushın óz húkimdarlıǵınıń nátiyjeliligin ádewir kemeytti. Bul onıń turaqsız húkimdarlıǵınıń tiykarǵı faktorıChristopher Clark, Iron Kingdom: The Rise and Downfall of Prussia, 1600–1947 (2006) pp 298–320..

 Derekler