Jyul Vern

Jyul Gabriyel Vern () — francuz jazıwshısı, ilimiy fantastika janrınıń tiykarın salıwshılardan biri. Ol 1828-jılı 8-fevralda Franciyanıń Nant qalasında tuwılǵan. Qánigeligi – huqıq xızmetkeri. Teatr direktorınıń xatkeri (1851 - 54), qarjı isleri agenti (1856 - 64) wazıypaların atqarǵan. Ádebiy xızmetin kishi pesalar (1849) jazıwdan baslaǵan. 1863-jılı «Hawa sharındaǵı 5 hápte»  atlı dáslepki romanı baspadan shıqtı. Vern 65 roman, povest, gúrriń hám geografiya tariyxı haqqındaǵı izertlew jumısların jazǵan. Jazıwshınıń «Kapitan Granttıń balaları» (1867), «Sırlı ataw» (1875), «On bes jaslı kapitan»(1878) hám t.b. shıǵarmalarında súwretlengen tábiyat hám teńiz astı dúnyasındaǵı júz beretuǵın  hár qıylı jaǵdaylardı anıq súwretlewi onıń ilimiy jetiskenlikleri menen únlesedi. 1905-jılı 24-mart kúni jazıwshı Jyul Vern Amiende qaytıs boldı. Onıń shıǵarmaları dúnyadaǵı kóplegen xalıqlardıń tillerine  awdarıldı, filmler súwretke alındı. Aydıń arǵı betindegi krater Vern atı menen ataladı.

 Biografiyası 
Jyul Vern 1828-jılı 8-fevralda Fedo atawında, Luara dáryası boyında, Nantqa jaqın jerde, Klisson kóshesindegi apası Sofi Allot de la Fuydiń úyinde tuwıldı. Ákesi yurist Per Vern (1798-1871) provansallı yuristler shańaraǵınan shıqqan, anası Sofi-Nanina-Genriette Allot de la Fuy (1801-1887) bolsa Nant kemesazları hám shotland kemeshileri shańaraǵınan bolǵan.

1834-jılı 6 jasar Jyul Vern Nanttaǵı pansionatqa jiberiledi. Ol jerde muǵallim xanım Sambin studentlerge kúyewiniń teńiz kapitanı bolıp 30 jıl aldın keme apatshılıǵına ushıraǵanı hám házir Robinzon Kruzo sıyaqlı bir atawda qalay aman qalǵanı haqqında tez-tez aytıp beretuǵın edi. Robinsonada teması Jyul Vern dóretiwshiliginde de óz izin qaldırdı hám onıń bir qatar shıǵarmalarında sáwlelendi: «Kapitan Grant balaları», «Teńiz astındaǵı jigirma mıń liga», «Jumbaq ataw» (1874), «Robinzonlar mektebi» (1882), «Ekinshi watan» (1900).

1836-jılı Jyul Vern dindar ákesiniń ótinishi menen Sent-Stanislas seminariyasına oqıwǵa kirip, latın hám grek tillerin, gweografiyanı hám muzika ónerin úyrendi. Jyul Vern óziniń «Souvenirs d'enfance et de jeunesse» esteliginde ákesi dacha satıp alǵan Shantenay awılınıń qasınan jelqomlı sawda kemeleri Luara jaǵalawında ótip baratırǵandaǵı balalıq eleslerin súwretleydi. Pruden Allot aǵa jerdi aylani`p ótip, Brende meri bolıp jumıs isleydi. Onıń obrazı Jyul Vernnıń ayırım shıǵarmalarına kirdi: «Robur basıp alıwshı» (1886), «Ekscentriktiń erki».

Bazı dereklerde keltiriliwinshe, Jyul Vern jiyeni Karolinaǵa marjan moyınshaqlar alıp beriw niyetinde úsh machtalı «Korali» kemesine jasırınsha kayuta xızmetkeri bolıp jumısqa kirgen. Keme sol kúni jolǵa shıǵıp, Pambeuf qalasında biraz múddet toqtaǵan. Sol jerde jazıwshınıń ákesi Per Vern balasınıń jolın tosıp, onıń sayaxattı tek qıyalındaǵana dawam ettiretuǵınlıǵına wádesin alǵan. Bul haqıyqıy waqıyaǵa tiykarlanǵan ápsana jazıwshınıń birinshilerden bolıp ómir bayanın jazǵan jiyeni  Margaret Allot de la Fuie tárepinen bayan etilgen. Jyul Vern ózi haqqında bılay deydi: «Men teńizshi bolıp tuwılǵan bolıwım kerek, Endi, teńizshi bolıw balalıǵımnan meniń taǵdirim bolmaǵanına ókinemen».

1842-jılı Jyul Vern oqıwın basqa seminariyada – Petit Séminaire de Saint-Donatien de dawam ettiredi. Sol gezlerde ol 1839-jılı tamamlanbay qalǵan «Diniy xızmetker» romanın qolına alıp, onda seminariyalardaǵı unamsız jaǵdaylardı súwretleydi. Nant qalasındaǵı Korollıq liceyde (házirgi Jorj-Klemanso liceyi) aǵası menen ritorika hám filosofiya boyınsha eki jıl oqıǵannan soń, Jyul Vern 1846-jılı 29-iyulde Renn qalasında  «júdá joqarı» degen baha menen bakalavr dárejesin aladı. 1851-jıl yanvarda Jyul Vern oqıwın tamamlap, huquqıy iskerlik júritiwge ruqsat aladı.

 Jaslıǵı 
Jyul Vern 19 jasında Viktor Gyugo usılında úlken kólemdegi tekstler jazıwǵa háreket etedi («Aleksandr VI», «Qosıq syujeti» pyesaları), biraq onıń ákesi Per Vern onı Parijge huquqıy bilim alıwǵa jiberedi. Birinshi oqıw jılınan soń, imtixanların tapsırıp, Nantqa qaytıp keledi hám ol jerde Roza Ermini Arno Grossege ahıq boladı. Jyul Vern oǵan arnap 30 ǵa jaqın qosıqlar jazadı («Hawa qızı»). Qızdıń ata-anası onı keleshegi belgisiz bolǵan oqıwshıǵa emes, pomeshshik Armand Terrien Delayege turmısqa beriwdi maqul kóredi. Bul jaǵday Jyul Verndi qıyın jaǵdayǵa saladı. Baxıtsız ashıqlar hám májbúriy neke temasın jazıwshınıń birneshe shıǵarmalarında kóriwge boladı: «Ustaz Zakariya» (1854), «Súziwshi qala» (1871), «Mattias SHandor» (1885) hám t.b.

 Parijde oqıwı 
Jyul Vern Parijde Nantdan kelgen dostı Eduard Bonami menen birge kvartiraǵa jaylasadı. Olarǵa jaqın jerde jasaǵan kompozitor Aristid Ginyar penen Vern doslarsha múnásibetde bolǵan, hátteki onıń muzikalıq dóretpeleri ushın chanson qosıqlarında jazǵan. Jyul Vern tuwısqanlıq bayalanıslarınan paydalanıp, ádebiyat salonına kiredi. 1851-jıl yanvarda Jyul Vern oqıwın tamamlap, huquqıy iskerlik júritiwge ruqsat aladı.

 Ádebiy debyut 
Ádebiyat salonında jazıwshı Aleksandr Dyuma menen ushırasadı hám onıń balası menende doslıq múnásibetde boladı. Vern óziniń ádebiy dostısı hám onıń ákesi Aleksandr Dyumanıń peticiyası tásirinde 1850-jıl 12-iyunda Tariyxıy teatrda qoyılǵan  «Les Peyl rompuları»  pyesasın juwmaqladı.

1851-jılda Vern óz jerlesi bolǵan Musée des familles (francuz) jurnalınıń bas redaktorı  Pierre-Michel-François Chevalier (Pitre-Chevalier atı menen tanılǵan) menen ushırastı. Ol geografiya, tariyx, pán hám texnika haqqındaǵı bilmlendiriw komponentin joǵaltpastan tartımlı jaza alatuǵın avtordı izleydi. Vern ilim-pánge, ásirese geografiyaǵa bolǵan qızıǵıwshılıǵı menen múnásip talaban boladı. Dáslepki járiyalanǵan «Meksika flotınıń birinshi kemeleri» shıǵarmasında olFenimor Kuperdiń qızıqlı waqıyaǵa bay bolǵan romanlarınan tásirlengen. Sonnan keyin, Jyul Vern dóretiwshilikte usınday qızıqlı waqıyalarǵa bay romanların tariyxıy ekskursiyalar menen tolıqtıradı. Ol Dumasson arqalı teatr direktorı Jyul Sevest penen tanısıp, teatrda sekretarlıq lawazımına iye boladı. Az mug`dardaǵı is haqı menen qánáatlengen Vern Gignard hám librettoshı Mishel Karre menen jazılǵan komediya operaları seriyasın saxnalastırıwǵa úmitlenedi. Teatrdaǵı iskerligin belgilew ushın Vern on bir bakalavr (Onze-sans-femme) túslik klubın ashadı. Ákesi Per Vern ara-arada balasınıń ádebiy dóretiwshilikti taslap, yuridikalıq iskerlik penen shuǵıllanıwın soraydı, biraq onnan kútkenindey juwap almaydı. 1852-jılı yanvar ayında Per Vern balasına ultimatum qoyadı hám Nanttaǵı jumıslarında oǵan tapsırmaqshı boladı. Jyul Vern jazba tárizdegi bul usınıstıda qabıllawdan bas tartadı.Meniń óz qálewlerime eriwwge haqım joqpa? Bulardıń barlıǵı ózimdi ańlaǵanım ushın, bir kúni kelip kim bolatuǵınımdı bildim. Jyul Vern Franciya Milliy Kitapxanasında ilimiy izertlew jumısların alıp baradı, shıǵarmalarınıń syujetin dúzedi hám bilimge bolǵan iqlasın qandıradı. Sol dáwirlerde ol kóriw qábiletiniń tómenlewine qaramay (1837-jıldan pútkilley gór) sayaxatshı Jak Aragonı ushıratadı. Olar dos bolıp qaladı hám Aragonınıń haqıyqıy sayaxat gúrrińleri Verndi ádebiyattıń jańa janrına – sayaxat essesine úndeydi. Sonıńday-aq, Vernge tiyisli bolǵan Musée des familles de ilimiy-ǵalabalıq maqalalar basıp shıǵarılǵan. 1856-jılda Vern Piter-Shevale menen jánjellesip, jurnal menen islewden bas tartadı(1863-jılǵa deyin, Piter-Shevale qaytıs bolıp, redaktorlıq lawazımı basqaǵa ótkenge deyin). 1854-jılda jáne bir xolera epidemiyası teatr direktorı Jyul Sevestanıń ómirden ko`z jumıwına sebep boldı. Jyul Vern birneshe jıl dawamında teatr spektaklleri menen shuǵıllanıwda dawam etedi, muzikalıq komediyalar jazadı, biraq, olardıń kópshiligi hesh saxnalastırılmaǵan.

 Oqıw hám dóretiwshilik 
Huqıqtanıwshı Vern Parijde huqıq fakultetinde oqıǵan, biraq ádebiyatqa bolǵan muhabbatı basqa joldan júriwge baǵdarladı. 1850-jılı Vern «Sınǵan sabanlar» pyesasın Aleksandr Dyumanıń tariyxıy teatrında tabıslı saxnalastırdı. 1852-1854-jılları «lirikalıq teatr»da xatker bolıp isledi, keyin birja makleri bolip isleydi, Libretto, gúrrińler komediya jazıwdı dawam ettiredi.

 Náwbetten tısqarı sayaxatlar ciklı 
Barlıǵı bolıp Jyul Vern 66 roman jazǵan, sonıńday-aq juwmaqlanbay qalǵan, XX ásir aqırında baspadan shıǵarılǵan 20 dan artıq roman hám gúrrińler, 30 pyesa hám birneshe hújjetli, ilimiy jumıslar.

Jyul Vern romanlarında aqıl-zeyin, ilgerilew hám ilim-pándegi ashılıwlar júdá qádirlenedi. Sonınday-aq onıń ayırım shıǵarmalarında milliy azatlıq, ǵárezsizlik ushın gúres temalarıda ushırasadı. Oqıwshılar onıń kitaplarında sayaxatlardan tısqarı  texnologiya sıpatlaması, tiykarǵı qaharmanlar (kapitan Gatteras, kapitan Grant, kapitan Nemo), qızıǵıwshań alımlar (professor Lidenbrok, doktor Kloubonni,  Benedikt, geograf Jak Paganel) menen tanısadı.

 Derekler 

Kategoriya:1828-jılı tuwılǵanlar
Kategoriya:Francuz jazıwshıları