Aqida

Aqida (, , kóplik f. , ) — arab tilinen kelip shıqqan islamiy atama bolıp, «isenim» degen mánisti bildiredi. Ol islamiy isenim yamasa islam teologiyası dep te aytıladı.

Aqida qısqa isenim bayanatlarınan keńirek bolıp, ápiwayı musılmannıń kúndelikli diniy tárbiyasınıń quramında hár dayım da bola bermeydi. Ol iymannan «isenim táreplerin alıp, olardı tolıq dárejede keńeytiwi» menen parıqlanadı; bunda insaniylıq kóz-qaras yamasa dereklerden kóbirek paydalanıladı. Sonday-aq, iymannan parıqlı túrde, aqida sózi Quranda tikkeley tilge alınbaydı.

Islam teologiyasında aqidanı túrlishe bayanlawshı kóplegen mektepler bar. Biraq bul atama islam teologiyasında áhmiyetli texnikalıq orın sıpatında qáliplesken bolıp, islamiy izertlewlerdiń «Islam isenimlerin» bayanlawshı óz aldına tarawı esaplanadı.

Etimologiyası
Aqida sózi semit tiliniń ʿ-q-d túbirinen kelip shıqqan bolıp, «baylaw; túyin» degen mánislerdi ańlatadıand hence the class VIII verb iʿtaqada "to firmly believe", verbal noun iʿtiqād "belief, faith, trust, confidence, conviction; creed, doctrine", participle muʿtaqad "creed, doctrine, dogma, conviction, belief, opinion". (Source: Wehr, Hans, “عقد” in: J. Milton Cowan (ed.), A Dictionary of Modern Written Arabic, 4th edition (1979)).. («Aqida» ataması Islamda tek ǵana belgili bir teologiya mektebi yamasa isenim sistemasın bildirip qoymastan, bálkim «teologiya» delinetuǵın basqa bir sózdi de bildiredi. Ol teologiya (Aqida) «musılmanlardıń barlıq isenimleri hám isenim sistemaların, sonıń ishinde, mazhablar aralıq parıqlar hám tartıslı máselelerdi qamtıp aladı»).

Kirisiw
Musılman alım Cyril Glassé, Islam tariyxınıń dáslepki dáwirlerinen baslap sistemalı isenim bayanatları: dáslep bid'atlardı biykarlaw ushın, keyin ala teologiyalıq mektepler yamasa kózqaraslar arasındaǵı ayırmashılıqlar kúsheygen sayın, hár qıylı kózqaraslardı ajıratıp kórsetiw ushın zárúr bolıp qalǵanlıǵın aytqan.

Zamanında aktual bid'atlarǵa «qısqa juwap» tárizinde jazılǵan «birinshi» aqida Fiqh Akbar atı menen belgili bolıp, ol Abu Hanifaǵa tiyisli esaplanadı. Jáne eki aqida bar bolıp, Fiqh Akbar II ash'ariylerdiń kózqarasların, Fiqh Akbar III bolsa shafiiylerdiń kózqarasların sáwlelendiriwshi shıǵarma sıpatında qaraladı. Sonday-aq, Al-Ǵazaliy de óz aqidasın jazǵan.

Malkolm Klarktıń aytıwınsha, Islam «aqidalıq (isenim) din» bolmasa da, ol ayırım jaǵdaylarda 100 den artıq isenim bayanatların óz ishine alǵan tolıq dogmalardı jaratqan; bunday dogmalar belgili bir alım yamasa mekteptiń iláhiy poziciyasın ulıwmalastırıp bergen.

Altı isenim tiykarları
Iymannıń yaki isenimniń altı tiykarǵı bánti (Arkān al-Īmān) Quran hám súnnetten kelip shıqqan bolıp, barlıq musılmanlar tárepinen qabıl etilgen. Shia hám Sunniy islam hám basqa da mektep yamasa mazhablar arasında, máselen, Allanıń sıpatları hám perishtelerdiń wazıypası sıyaqlı máselelerde ayırmashılıqlar bar bolsa da, bul altı bánt tartıslı emes.

Sunniyler isenimindegi altı bánt:
Allaǵa hám tawhidke isenim
Perishtelerge isenim
Islamiy muqaddes kitaplarǵa isenim
Payǵambarlar hám rasullarǵa isenim
Qıyamet kúni hám aqıretke (qayta tiriliw) isenim.
Táǵdirge isenim

Jábreyil hádisi
Jábreyil hádisi «Ey Allanıń elshisi, Islam ne?» degen sorawǵa juwap retinde Islamnıń bes shártin (Tawhid, Namaz, Oraza, Zakat, Haj) óz ishine aladı. Bul hádis geyde «haqıyqattan da birinshi hám eń tiykarǵı isenim» dep te ataladı.

Namaz
Namaz - ibadat ámeli. Islamda namaz ibadat qılıwshını jaratqan hám oǵan ómir bergen Jaratıwshıǵa múráját etiwdi ańlatadı. Bul múráját arqalı insan óz erk-ıqrarın tapsırıp, Allaǵa boysınıwın júzege shıǵaradı. Namaz Islamnıń bes shártinen biri. Eger namazdı ádettegi túrde orınlaw qıyın bolsa, Islam shártli túrde jeńillik beredi. Fizikalıq jaqtan qıynalıp atırǵan adamlar namazdı ózlerine qolaylı túrde orınlawı múmkin. Namazdıń haqıyqıy bolıwı ushın musılmanlar dástúriy tazalıq halatında bolıwı kerek; bul tiykarınan belgilengen tártipte ámelge asırılatuǵın «taharat» (wuḍūʾ) arqalı ámelge asırıladı. Namaz Allaǵa múráját etiw niyeti menen «tik turıw» (Qiyam), boysınıwǵa tayarlıqtı bildiretuǵın «dize búgiw» (Ruku), ibadat qılıwshınıń erk-ıqrarın Allaǵa tapsırıwǵa tayarlıǵın bildiretuǵın «sajda», sońınan Allanıń jalǵızlıǵı hám onıń rasulınıń (Payǵambardıń) sońǵı ekenligine gúwalıq beriletuǵın «otırıw» (Tashahhud) ámellerinen ibarat.

 Derekler