Baslawısh

Gáptiń kim yaki ne nárse haqqında aytılǵanın, temasın bildiretuǵın bas aǵzaǵa baslawısh delinedi. 

Baslawısh tómendegi belgilerge iye boladı: 

 Predmet hám predmetlik uǵım bildiretuǵın ataw formasındaǵı sóz arqalı bildiriledi; 
 is-hárekettiń iyesin bildirip, kim? ne? kimi? nesi? sorawlarına juwap beredi; 
 gápte bayanlawıshtan aldın aytıladı hám bayanlawıshtı ózine ǵárezli etip turadı; 
 bayanlawısh penen bette, sanda kelisip baylanısadı. 

Usı belgilerge iye bolǵan sózler baslawısh wazıypasında qollanıladı. Mısalı: 

 Adam ilim menen joqarı kóteriledi.
 Egisliktiń ańqıǵan iyisi atızlıqtan kelip turdı.
 Bul jas jigitlerdiń kewlin  kóterdi.

Baslawısh, kóbinese atlıq, atlıq ornına qollanılatuǵın almasıq hám substantivlengen basqa da sóz shaqaplarınan boladı: 

 Jaqsılar duslaspaǵa keledi, sheshenler aytıspaǵa keledi. 
 Ónerli xor bolmaydı.
 Amanlıqtı ertip kelip ekewi atlandı.
 Qıymıldaǵan qır asar. 
 Aytıwshı aqıl bolsa tıńlawshı dana bolar. 
 Kóp qorqıtadı, tereń batıradı (naqıl). 
 Jaqınlaǵan sayın gúrildi qattı esitildiAbatbay Dáwletov Mádenbay, Dáwletov Mámbetkerim «Házirgi qaraqalpaq tili sintaksis» Nókis-2009. 38-bet.
 Texnikalıq anıqlama 
Baslawısh gáptiń eki tiykarǵı aǵzasınıń biri bolıp tabıladı (ekinshisi — baslawıshtı anıqlaytuǵın bayanlawısh). Bul anıqlamalar inglis tiliniń jay gáplerine sáykes kelgeni menen, quramalı gáplerde hám basqa tillerde baslawıshtı anıqlaw qıyınıraqComrie (1989), pp. 105–106..

Latın hám nemec sıyaqlı tillerde feyildiń baslawıshı nominativ seplik dep atalatuǵın formaǵa iye: mısalı, Ol juwırdı. Ol áynekti sındırdı. Ol muǵallim, sıyaqlı gáplerde 'he' ('him' yamasa 'his' emes) forması qollanıladı. Biraq bask yamasa grenland tilleri sıyaqlı ayırım tiller bar, olarda feyil awıspasız (ol juwırdı) bolǵanda atlıqtıń yamasa almasıqtıń forması, feyil awıspalı (ol aynanı sındırdı) bolǵandaǵı formasınan ózgeshelenedi. Ergativ tiller dep atalatuǵın bul tillerde baslawısh túsinigi ulıwma qollanılmawı da múmkin.

Baslawısh (inglisshe qısqartıw belgileri: SUB yamasa SU) — bul Aristotelge barıp taqalatuǵın dástúrge sáykes (hám bul frazalıq struktura grammatikaları menen baylanıslı), gáp bóleginiń eki tiykarǵı qurawshısınıń biri bolıp, ekinshi qurawshı bayanlawısh bolıp tabıladı, bunda bayanlawısh baslawısh haqqında bir nárse aytadıSee Conner (1968:43ff.) for a discussion of the traditional subject concept.The division of the clause into a subject and a predicate is a view of sentence structure that is adopted by most English grammars, e.g. Conner (1968:43), Freeborn (1995:121), and Biber et al. (1999:122). Predikatlıq logika hám baǵınıńqılılıq grammatikaları menen baylanıslı dástúrge muwapıq, baslawısh — bayanlawıshtıń eń kórnekli anıq argumenti bolıp tabıladı. Usı kózqarastan, argumentleri bar barlıq tillerde baslawıshlar bar, degen menen, bunı barlıq tiller ushın birdey izbe-iz anıqlawdıń ilajı joqSee Tesnière (1969:103-105) for the alternative concept of sentence structure that puts the subject and the object on more equal footing since they can both be dependents of a (finite) verb.. Hátte inglis tili sıyaqlı tillerde de, semantikalıq predikat penen baslawıshtıń arasında bárqulla tolıq sáykeslik bolmaydı, sebebi bayanlawısh basqa bir gáp bólegindegi argumentke tiyisli bolıwı múmkin.

Funkcional kózqarastan, baslawısh — bul ataw seplikti tema menen birlestirgen sóz dizbegi. Kóplegen tiller (ergativlik yamasa Avstroneziya qurılısına iye tiller sıyaqlı) bunı orınlamaydı, hám usı anıqlama boyınsha olarda baslawıshlar bolmaydı.

Usı poziciyalardıń barlıǵı baslawıshtıń belgili feyildegi bet hám san sáykesligin anıqlaytuǵının tán aladı, buǵan «he eats» (ol jeydi) hám «they eat» (olar jeydi) arasındaǵı feyil formalarınıń ayırmashılıǵı mısal bola aladı. Stereotipli baslawısh xabar gáplerde belgili feyildiń aldında keledi hám orınlawshını yamasa temanı bildiredi. Baslawısh kóbinese kóp sózli qurawshı bolıp tabıladı hám onı sóz shaqaplarınan ajıratıw kerek, sebebi sóz shaqapları, ulıwma alǵanda komponent ishindegi sózlerdi klassifikaciyalaydı.

 Túrleri 
Qaraqalpaq tilinde baslawısh dúzilisine qaray jay baslawısh, qospa baslawısh hám keńeytilgen baslawısh bolıp úshke bólinedi.

 Jay baslawısh 
Jay baslawısh dara bir sózden, iyelik sepligindegi atlıq penen ataw sepligindegi kómekshi atawıshlardıń dizbeginen boladı. Iyelik sepligindegi atlıq penen kómekshi atawısh ekewi qosılıp bir sorawǵa juwap beredi hám jay baslawıshtıń xızmetin atqaradı. Mısalı:

 Úshewi piyadalap ǵawashalardı aylanıp shıqtı. Olar bir nárselerdi oylastı. 
 Shertektiń ishi jaqsı bezelgen edi. 
 Toǵaydıń sheti joq, jıńǵıllar, quwraylar sıǵasıp tur. 
 Baǵdıń dógeregi diywal menen qorshalanǵan.
 Baǵdagúl beshpentiniń qaltasınan bir jipek oramaldı suwırıp aldı.
 Adamlar túslikke shıqtı. 
 Toǵaydıń sheti joq, jıńǵıllar, quwraylar sıǵasıp tur. 
 Baǵtıń dógeregi diywal menen  qorshalǵan. 

 Qospa baslawısh 
Qospa baslawıshlar qospa sóz hám sintaksislik bólekke bólinbeytuǵın sózlerdiń dizbegi arqalı bildiriledi. Mısalı: 

 Tawmurat degen jigit sport penen shuǵıllanıwdı jaqsı kóredi. 
 Ot jaǵıw, kir juwıw Aysánemniń belgili isi boldı.
 Ayzada ekewimiz fermada sawınshı bolıp isleymiz.

Qospa baslawıshtıń quramın birikpegen qospa sózler hám gáp gáp aǵzalarına bólinbeytuǵın eki yamasa birneshe sózlerdiń dizbegi dúzedi. Olar tómendegi dúzilistegi sózlerden boladı: 

 Birinshi komponenti iyelik sepliginiń jalǵawlı hám jalǵawsız formasında, ekinshi komponenti tartım jalǵawlı sózlerdiń dizbeginen boladı. Bunday  jaǵdayda ekinshi komponenttegi sóz tolıq mánili bolıp keliwi tiyis. Mısalı: Atalar sózi–aqıldıń kózi. 
 Adam atları yaki betlik almasıqları menen jıynaqlaw sanlıqlardıń tartımlanǵan túri dizbeklesip qospa baslawıshtı dúzedi: Mısalı: Sergey ekewimiz biyik rashtıń bası menen Sadulla aǵanıń qasına bardıq. Bizler úshewimiz awıl xojalaǵında eginlerdiń jıyın-terimine qatnastıq. 
 Betlik almasıǵı yaki iyelik sepligindegi adam atına tartımlanǵan ózlik almasıǵınıń dizbeklesiwinen bolabı: Mısalı: Men ózim-aq onı shaqırıp keleyin. Sadullanıń bir ózi eki jigittiń islegenin isleydi. 
 Táriplew mánisindegi atawısh sózlerdiń dizbegi arqalı bildiriledi: Mısalı:  Elmurat degen kisi burın usı elattıń jasullısı bolǵan. 
 Anıqlawıshlıq qatnastaǵı turaqlı dizbekke aynalǵan sózler qospa baslawısh bolıp keledi. Mısalı: Keńesli el azbaydı, keń kiyim tozbaydı. Kóp jasaǵan bilmeydi, kópti kórgen biledi. Ǵarrı túye baqırawıq, ǵarrı qoraz shaqırawıq. 
 Qospa kelbetlik hám qospa feyillerden boladı. Mısalı: Toǵaydan shıǵa bergen jerde aldımızdan torı atlı shıqtı. Jaqsılıq etiw – opalı adamnıń isi. Ot jaǵıw, kir juwıw Aysánemniń belgili isi boldı. 

Sonday-aq birneshe sózlerden dúzilgen menshikli qospa atlıqlar hám qospa sanlıqlar da qospa baslawıshtı dúzedi. 

 Keńeytilgen baslawısh 
Keńeytilgen baslawısh kelbetlik feyil hám háreket atı feyilleriniń basqarıwındaǵı eki yamasa birneshe sózlerdiń dizbeginen  dúziledi. Olar neshe sózden dúzilse de, sol kompleksin buzbastan bir aǵzanıń xızmetin atqaradı.

 Ataw formasındaǵı kelbetlik feyil toplamları substantivlenip, keńeytilgen baslawısh xızmetin atqaradı. Bunday jaǵdayda kelbetlik feyil toplamları, kóbinese adam mánisin ańlatadı: Mısalı:  Eki kemeniń basın uslaǵan suwǵa ketedi. Bazarǵa bóz satqan aq iyttiń ergenin jaqtırmaydı (Q.n.m.). Bul balalardıń qaraqus asıraǵanı qustıń tilin biledi eken (Q.x.e.). Anamnıń qay qıyalda  baraturǵanı maǵan belgisiz (Sh.S.). 
 Háreket atı feyilleri ózine qatnaslı sózlerdi basqarıp feyil toplamın dúzedi. Olar dúzilisi jaǵınan óziniń logikalıq subyektine yamasa ekinshi dárejeli aǵzalarına iye boladı. Sol ózine qatnaslı sózler menen birge bir sintaksislik xızmet - keńeytilgen baslawısh xızmetin atqaradı: Jerdi súdigarlaw topıraqtıń qurılısın jaqsılaydı («E.Q.»). Tań atpay jumısqa shıǵıp ketiw onıń súyegine  sińgen ádet. Eki aydan beri suwdıń kesilip qalǵanlıǵı hámmeden de burın usı ǵarrıǵa qattı battı. Jańa boldı aq úyime jarasıq, Súyinshi soramaq bizge minásip. («Qoblan»). 

 Derekler 

Kategoriya:Lingvistika
__BÖLİDİMÖNDEMEW__