Dospanbet jıraw

XVI ásirde de burınǵı jıraw-shayırlardıń dástúri boyınsha tolǵaw aytıw oneri baslı onǵa kóterildi. Bul dáwirde xalqiń óz ara bóliniw dáwirleri ele dawam etip atırǵan edi. Sonıń ushın da, bul dáwirde jasaǵan belgili jıraw-shayırlardıń hesh biri ózin qaraqalpaq, qazaq ya qırǵız dep tanıstırmaydı, ózlerin Noǵaylı dep ataydı. Bunday jıraw-shayırlardan XV ásirde jasaǵan Dospanbet hám Shalkiyizdiri atı menen ataladı.

Bulardıń ekewi de shayır bolıw menen birge Noǵaylınıń belgili qáwim basshıları bolıp Muwsa biydiń balalari Shayx Mamay hám Yusipke xızmet etken. Sońınan belgisiz sebepler menen elden shıǵıp ketkenligi bayqaladı.

Dospanbet XVI ásirdiń bas gezinde jasaǵan belgili sóz sheberleriniń biri. Ol haqqında maǵlıwmat 1910-jılı Qazan qálemde basbashası «Shayır yaki aqımları» toplamında, sonday-aq, bul baspadan ádewir burın Peterburgta shıqqan «Nogay wa qumıq shayıraları» — degen kitapta beriledi. Onıń jasaǵan zamanı Muwsa biy óliminen keyin onıń úlken balası Shayx Mamaydıń taxtqa otırǵan jıllarına tuwra keledi. Máselen, ol bir tolǵawinda:

Qaǵalı kóller mol suwlar,

Qonislar basqan ókinbes.

Anslanday omıratlı,

Arǵımaq mingen ókinbes.

Juparin qarday baratırıp,

ánwlar qusqan ókinbes.

Ton tóbel at ininip,

Tay taylaǵarı ókinbes.

Qurama shapshaq kóp qımız,

Kuyip ishken ókinbes.

Jaw quwsa jan-jaqtan,

Al qalqanday shanshılsa,

Qan juwsanday sebilse,

Aqqan suuday tógilse...

Eregisip ayqasıp,

Er Mamaydın aldımda,

Sheyit ólgen ókinbes.

Bul pikirlerine qaraganda da ol Amir Muwsanin’ u’lken uli bolgan Mamayga sadiq bolg‘an adam.
«Erte dáwirdegi qaraqalpaq ádebiyatı»

 Derekler