Kristian III (Daniya patshası)

Kristian III (; 1503-jıl 12-avgust, Gottorp — 1559-jıl 1-yanvar, Kolding) — 1536-jıl 29-iyulden Daniya patshası hám 1537-jıl 1-aprelden Norvegiya patshası. Daniya patshası Frederik I hám onıń birinshi zayıbı Anna Brandenburglınıń úlken balası. Lyuteran reformasın (1536) ótkerdi hám shirkew hám taj arasında bekkem baylanıs ornatıp, XVII ásir Daniya monarxiyası absolyutizmine tiykar saldı.

 Jaslıq jılları 
Onıń birinshi oqitıwshısı, Vittenbergten kelgen talantlı alım Volfgang fon Utengof (Wolfgang von Utenhof) hám keyin ala onıń eń jaqın keńesgóylerine aylanǵan kúsh-quwatlı Iogann Ranzau (Johann Rantzau) lar reformaciya tárepdarları edi. 1521-jılı Kristian Germaniya boylap sayaxat etti hám Vorms reyxstagine () bardı, ol jerde Martin Lyuter bayanat jasadı. Lyuterdiń shıǵıp sóylewi Kristianda úlken tásir qaldırdı. Kristian watanına qaytıp kelgennen keyin taxttan qulatılǵan Kristian II ornına onıń ákesi taxtqa otırdı. Kristian diniy kózqaraslarınan sır almadı hám onıń lyuteranlıq kózqarasları katolik Riksrat (Mámleketlik keńes) penen de, onıń ákesi menen de qarama-qarsılıqqa alıp keldi. Ol hár bir qolaylı jaǵdayda lyuteranlıqtıń qatań tárepdarı bolip shıqtı, bunnan tısqarı Daniya aqsúyeklerin burınǵı patshalarına (Kristian II) qıyanet etkeni ushın ayıplawdan toqtamadı hám Daniya taxtın iyelewge ulıwma itibar bermedi, bul bolsa ákesi hám onıń jaqınlarınıń qattı narazılıǵına sebep boldı. Kristian óziniń Shlezvig-Golshteyn gercoglıgınde jergilikli episkoplardıń qarsılıǵına qaramastan, reformaciya ideyaların tarqatdı. 1526-jılı gercoglıkte patshanıń wákili, 1529-jılı Norvegiya vice-patshası bolǵannan keyin, ol mámleketti basqarıwda úlken qábiletlerge iye ekenligin kórsetti, biraq onıń jedel reformatorlıq háreketleri katolik shirkewiniń ashıwına tiyedi.

 Taxt ushın gúres 
Fridrix I óliminen keyin katolik mámleketlik keńesi Kristiannıń taxtqa talabanlıǵın biykarladı hám oǵan katolik dininde tárbiyalanǵan tuwısqan inisi Ganstı maqul kórdi. Bul waqıtta Kopengagen hám Malmyo burgomistrleri nemec Lyubek penen awqamlas bolip, burınǵı patsha Kristian II nı hákimiyatqa alıp keliwge qarar etti hám «Graflar jánjelin» (1534-36) keltirip shıǵardı.

Yutlandiya aqsúyekleri hám episkoplarınıń qollap-quwatlawına erisken Kristian 1534-jılı tabıslı áskeriy atlanıs alıp bardı, 1536-jılı Kopengagen kapitulyaciyasınan keyin mámleket ústinen tolıq qadaǵalawdı tikledi.

 Ishki siyasat 
Bunday qáhárli reformatordıń jeńisi Daniyada katoliklik dininiń tez arada qulawına sebep boldı, mámleketlik keńeste katolikler ele kúshli edi, sonıń ushın Kristian mámleket awdarıspaǵına ótti hám oni 1536-jıl 12-avgustta nemec jallanbaları járdeminde ámelge asırdı. Onıń dáslepki qádemi Kopengagende seym shaqırıwı edi (1536-jıl oktyabr). Patsha jıynalǵanlar aldında shıǵıp sóylep, ózleriniń nızamlarǵa qarsı shıqqan episkoplarınıń mámleketke keltirip atırǵan apatları, reformatorlıq táliymatlarǵa bolǵan jek kóriwshiligi, mámlekettegi tınıshlıq hám tártipke qarsı sheksiz til biriktiriwleri haqqında ayttı hám seymnıń kórip shıǵıwı ushın dekret baslıǵın usındı. Dekrette episkoplıqtı biykar etiw, episkoplardıń múlklerin mámleketke qaytarıw, patshalıqtı basqarıwdı tek ǵana ápiwayılar qolına ótkeriw, shirkewdi sinod járdeminde basqarıw, dindi reformalaw, Rim shirkewi máresimlerin biykar etiw usınıs etildi. Onda hesh kim katolik dininen waz keshiwge májbúrlenbegen bolsa da, hámme Quday sózi menen tárbiyalanıwı kerek ekenligi, shirkew dáramatları hám múlki yamasa jańa tamamlanǵan urısqa sarplanbaǵanlar «basshılar» hám bilimli adamlardı saqlaw kerekligi, jaslardı tárbiyalaw ushın akademiya hám universitetler dúziwge ótkeriliwi kerekligi aytılǵan. Patshanıń usınısı qabıl etildi.

Reformalar nátiyjesinde katolik episkoplıǵı mámleket qararı menen biykar etildi. Prelatlar endi dunyalıq ádil sudlawdı ámelge asıra almadı, sonday-aq olar ózlerine boysınbaǵanlardı bastırıw maqsetinde ruwxiy hákimiyat ushın mámleketten járdem soray almadı. Monastırlar hám shirkew dáramatları mámleket paydasına ótkerilip, mektepler shólkemlestiriw, kámbaǵallarǵa járdem beriw hám protestant pastorların saqlaw ushın berildi, olar ushın sobor hám shirkewler ashıldı. Bul reformalar Lyuter tárepinen tolıq qollap-quwatlandı, ol 1536-jıl 2-dekabrdegi xatında bilay dep jazǵan edi:Men siz ullı dárejeli shaxstıń xatın aldım hám siz episkoplardı (qudaytala sózin bárqulla quwıp júretuǵın hám dúnyalıq islerde qızıqshılıq tuwdıratuǵın) joq qılǵanıńızdan oǵada quwanıshlıman.1537-jılı Daniya shirkewi másláhátshi Xristian Iogann Bugengagen (Johann Bugenhagen) basshılıǵında qayta shólkemlestirildi. Dáslep patsha hám teologlardıń birgeliktegi joybarı islep shıǵıldı, ol ruwxıy kórsetpeni esletetuǵın edi. Onıń nemec tilindegi nusqasın dúzetiw ushın Lyuterge jiberdi. Ol reformator hám Vittenbergtiń basqa teologları tárepinen maqullandı hám ol qaytıp kelgennen keyin patsha Bugenxagennen óziniń tájiriybesi hám danalıǵın paydalanıp, isti aqırına jetkeriwge járdem beriwin soradı. Daniya protestant shirkewiniń táliymatı, ustavı hám ibadatları tiykarınan patsha hám teologlardıń joybarına muwapıq shólkemlestirildi, sebebi Vittenbergtiń dúzetiwleri júdá az edi; kirgizilgen ustavqa tek patsha emes, al professorlar hám barlıq jetekshi pastorlar qol qoydı. Bugenxagen tárepinen 7-avgustta Kopengagen kafedral soborında óz xizmetine kirgizilgen jana episkoplar tayınlandı.

Kristiannıń jáne bir másláhátshisi Yohan Friis (, 1494-1570) aqsúyekler hám patsha ortasında jaqsı qatnasıqlardı saqlawǵa járdem bergen, jergilikli hám mámleket basqarıwın zamanagóylestiriwge járdem bergen.

Kristian hákimiyatqa iye bolǵan sharayatlar Daniya siyasatınıń qáwipli sırt el tásirine ushiray baslawına alıp keldi. Sebebi, nemec dvoryanlarınıń járdemi menen Kristian taxtqa otırdı, olar onıń armiyasına basshılıq etti, diplomatiyasın jolǵa qoydı. Patsha hám oǵan qarsı qural-jaraq penen gúresip atırǵan adamlar ortasında birden kelisimge erisiw mumkin bolmadı hám húkimdarlıqtıń dáslepki altı jılı Daniya Riksratı hám  patshaǵa jeke ózi basshilıq etiwge umtılgan nemec keńesgóyleri ortasındaǵı gúres penen belgilendi.

Daniya tárepi dáslep úlken jeniske erisip, mámleket organlarında joqarı lawazımlarǵa tek tuwma daniyalılardı saylaw huqıqına erisken bolsa da, patshalıqtıń dáslepki jıllarında nemec másláhátshileri joqarı lawazımlardı iyelewdi dawam ettirdi. 1539-jılı imperator Karl V hám qamaqtaǵı Kristian II tárepdarlarınıń qáwpi sebepli Kristian mámlekettegi narazılıqlardı saplastırıw zárúrligin túsinip, Daniya tárepdarları tárepine ótkende nemecler ústinen aqırǵı siyasiy jeńiske erisildi. Daniyalılar tárepinen patshanıń tolıq tán alınıwı 1542-jılı Daniya dvoryanları óz múlklerinin jigirmadan bir bólegin Kristiannıń golshtinler hám nemecler aldındaǵı awır qarızın tólew ushın ajıratqanında boldı.

 Sırtqı siyasat 

Kristiannıń sırtqı siyasatı nemec protestant ricarları menen awqam dúziwge baǵdarlanǵan bolıp, ol Karl V ǵa qarama-qarsı tárizde óz jiyenleri, Kristian II nıń qızlarınıń Skandinaviya patshalıqlarına násillik dawagerligin qollap-quwatladı. Kristian 1542-jılı Karl V ǵa urıs járiyaladı hám nemis ricarları isenimsiz awqamlas bolǵan bolsa da, Zund buǵazınıń golland kemeleri ushın jabılıwı Kristian qolında sonday nátiyjeli qural boldi, ekonomikalıq blokada Karl V nı 1544-jıl 23-mayda Shpeyer qalasında Daniya menen pitim dúziwge májbúr etti.

Bunnan keyin dúzilgen pitim shártnamasınan kelip shıǵıp siyasat belgilendi. Kristian sırt el mámleketleri menen qatnasıqlardıń keskinlesiwine hár tárepleme jol qoymadı, Shmalkalden urısında qatnasıwdan bas tarttı, sol arqalı imperatordıń isenimine eristi hám Ziversxauzen janındaǵı sawashta kurfyurst Moris Saksoniyalı qaytıs bolǵannan keyin imperator menen Saksoniya ortasında dáldalshı boldı, pitim dúziliwine járdemlesti.

Kristian 1559-jıldıń birinshi kúni qaytıs bolıp, Roskill qalasınıń soborında jerlengen.

Kristiannıń 23 jıllıq patshalıǵı oǵan úlgili reformatorlıq dańqın berdi. Daniya sarayında áhmiyetli, ádep-ikramlılıq ruwx ornatıldı. Kristian ómir boyı Martin Lyuter hám Filipp Melanxton menen tıǵız baylanısta boldı, hátte Filipp Melanxton óliminen keyin onıń shańaraǵına ótken turaqlı subsidiyalardan paydalandı.

 Shańaraǵı hám balaları 
1525-jıl 29-oktyabrde Kristian Lauenburg qalasında Doroteya Sakson-Lauenburglı úylendi. Olardıń bes balası bar edi:

 Anna Daniyalı (1532-1585) — Saksoniya kurfyurstı Avgusttıń zayıbı;
 Frederik II (1534-1588) — Daniya patshası;
 Magnus (1540-1583) — Livoniya patshası;
 Gans II (1545-1622) — Shlezvig-Golshteyn-Zonderburg-Plen gercogı;
 Doroteya Daniyalı (1546-1617) — Braunshveyg-Lyuneburg knyazi Vilgelmnıń zayıbı.

 Derekler