Sırǵa

Tariyxı 
Sırg'a sózi túrkiy tillerde erte dáwirlerden berli qollanılıp kelmekte. Tillik dereklerge súyenetuǵın bolsaq, sırǵa tek qulaqqa taratuǵın taǵınshaq emes, al moyınǵa taǵatuǵın taǵınshaqtı da ańlatqan. Máselen, xakas xám bashkurt xalıklarında sırǵa qulaqqa hám moyınǵa taǵatuǵın taǵınshaqtı bildirgen. Ózbek tilinde qulaqqa taǵatuǵın taǵınshaqtı sirǵa/isirǵa, murınǵa taǵatuǵın taǵınshaqtı aravak, lativa; qazaq tilinde qulaqqa taǵatuǵın taǵınshaqtı sırǵa, murın sırǵası zere, zeyіr, árebek, túrkmen tilinde murın sırǵası ısırǵa, al qulaqqa taǵatuǵın sırǵa gulakısırǵa, gulakxalqa, bashkurt tilinde sırǵa qulaqqa taǵatuǵın hám moyınǵa salatuǵın taǵınshaq; tatar tilinde sırǵa sózi halqa dep ataladı.

Sırǵa sózi qaraqalpaq awızeki dóretpelerinde, kórkem shıǵarmalarda, frazeologizmlerdiń quramında da ushırasadı. Mısalı, Qulaǵına altın sırǵa frazeologizmi «umıtpa» degen mánini ańlatadı. Sırǵa sózinen adam atları da jasalǵan: Sırǵabay, Sırǵagúl, Sırǵabiyke. Qaraqalpaq xalqında sırǵanı tek sán ushın ǵana taǵıp qoymas-tan, hár túrli isenimlerge baylanıslı da paydalanǵan. Xalqımızda ul balaları turmaǵan yamasa balanı kesh kórgen ata-analar ırımlap, balamız tursın, tilden, kózden, qáwip-qáterden aman bolsın degen túsinikte balasınıń qulaǵına qız bala dep sırǵa taǵıp qoyǵan. Qulaǵın tesken iyneni miywe terektin astına kómgen hám balası erjetkennen keyin, ata-anası qudayǵa shúkirlik aytıp, awıl-eline shashıw toy berip yamasa kishigirim etip awıldın jas úlkenlerin shaqırıp pátiyasın alıp , qulaǵındaǵı sırǵanı sheshken.

Xalqımız arasında bul dástúr XX ásirdin 50-60-jıllarına shekem kelgen.

 Túrleri 
Qaraqalpaq tilindegi qulaq sırǵasınıń atamaları júdá kóp. Bul atamalardıń bazıları sırtqı kórinislerine, bazıları islengen materiallarına hám qondırılǵan taslarına qaray ataladı. Olardıń quyma sırǵa, halqaplı sırǵa, ay sırǵa, aybaldaq sırǵa, juldız sırǵa, paxtagúl sırǵa, japıraq sırǵa, búrshikli sırǵa, sobıqlı sırǵa, soyaw sırǵa, atanaq sırǵa, marjanlı sırǵa, baldaqlı sırǵa, jalpaq sırģa, shıyırıtpaq sırģa, silsineli sırģa, qońırawlı sırģa, shashaqlı sırģa hám t.b. túrleri bar.

-Quyma sırǵa hár túrli naǵıs úlgilerinde altınnan yamasa gúmisten qálipke salıp quyılıp islengen taǵınshaqtın bir túri. Bul taǵınshaqtın sap altınnan yamasa gúmisten kuyılǵan túrin quyma sırǵa dep ataydı, al qasları quyılıp islengen túri quyma qaslı sırǵa dep ataladı. Mısalı:

Atası Ábil kuda, molla Tájidur aǵası,

Zerbarak, altın quyılmısh taqqan anıń sırǵası

(Ájiniyaz).

Bul mısaldaǵı sırǵa (altın quyılmısh-quyma altın, zerbarak-zershashık) altınnan quyılǵan shashaqlı sırǵa degen mánini bildiredi.

-Halqalı (halqaplı) sırǵa hayal-qızlardıń qulaǵına taǵatuǵın eki sırǵanı tutastırıp turatuǵın shıtaqlı yaki shınjırı bar taǵınshaq buyımı. Bul taǵınshaq taǵılǵanda eki sırǵası qulaqqa taǵılıp, al shıtaqlı halqası alqımnıń astınan sheńber tárizde ótip, eki sırǵanı biri-biri menen biriktiredi. Halqalı sırǵa birikpe (komplekt) taǵınshaq dep te ataladı. Bul taǵınshaqtı xalıq tilinde halqa sırǵa//halqalı sırǵa// halqaplı sırǵa dep ataydı.

Ol qaraqalpaq hayal-qızlarınıń milliy taǵınshaqlarınıń biri bolıp esaplanadı. Mısalı:

Mákarya qızda kelbetli tulǵa,

Qulaqqa taqqanı halqalı sırǵa

(T.Jumamuratov).

Tilimizdegi ay sırǵa, aybaldaq sırǵa, juldız sırǵa taǵınshaqları aspan denelerinin kórinislerine uqsatıw tiykarında payda bolǵan. Máselen, ay sırǵa hayal-qızlardıń qulaǵına taǵatuǵın ay kórinisindegi quyma naǵıs úlgisinde islengen taǵınshaq buyımı. Bul sırǵanı xalıq tilinde aylanba sırǵa dep te ataydı.

-Aybaldaq sırģa- shalqasına jatırǵan jartı ay kórinisindegi sırǵanıń ortasında kishkene baldaǵı bar taǵınshaq.

-Juldız sırǵa kórinisi aspandaǵı juldızlarǵa uqsas bolǵan taǵınshaq.

Qaraqalpaq tilinde ósimliklerge uqsatıw tiykarında payda bolǵan sırǵalardıń atamaları júdá kóplep ushırasadı. Sebebi, adamzat turmısı tábiyat penen tıǵız baylanıslı bolıp, adamlar tábiyattan ózinen keregin alıw arqalı bir nárseni úyrenedi. Ósimlikler erteden-aq ata-babalardıń ishki sezimlerin oyatıp, sonın nátiyjesinde qol óner sheberleri de tábiyattan alǵan gózzal kórinislerdi oyma naǵıslar úlgisinde jaratqan.

Qaraqalpak tilinde taǵınshaq buyımları atamalarınıń quramında gúl, búr, búrshik, japıraq, paxta, ǵawasha, sobıq, soyaw, qálempir hám t.b. ósimliklerge baylanıslı sózler ushırasadı. Endi usı ósimliklerge uqsatıwdıń tiykarında payda bolģan qulaqqa taģatuģın taģınshaqlardıń ayırımlarına toqtap ótpekshimiz. Olar mınalar:

-Silsineli sırǵa eki baldaǵına yamasa halkasına mayda japıraqsha shıtaqlar taǵılıp bezelgen sırǵanıń bir túri.

-Sobıqlı sırǵa — kórinisi ósimliklerdiń sobıǵına uqsaslıq tiykarında payda bolǵan taǵınshaq buyımı.

-Soyaw sırǵa - halqalı sırǵanıń halqası alınǵannan keyingi bólegi. Burınǵı waqıtları halkalı sırǵanı qızlar 12 jasınan baslap sán ushın bezenip taqqan, al turmısqa shıqqannan soń halqasın alıp qoyıp tek qulaǵındaǵı sırǵasın taqqan. Bul taǵınshaqtı xalqımız «soyaw sırǵa» dep atap ketken.

-Paxtagúl (ǵawasha gúl) sırǵa ashılıp turǵan aq paxtaǵa uqsas quyma sırǵanıń bir túri. Házirgi waqıtta bul taǵınshaq túri kóp ushırasadı.

-Japıraq sırǵa — hayal-qızlardıń qulaǵına taǵatuǵın japıraq tárizli quyma naǵıs úlgisinde islengen taǵınshaq buyımı.

-Búrshikli sırǵa (búrshik-ósimliklerdin tukımlaytuǵın jeri) ishi hám ernekleri mayda búrshiklerge uqsaǵan taslar menen bezelgen sırǵanıń bir túri.

-Sobıqlı sırǵa - kórinisi ósimliklerdiń sobıǵına uksaslık tiykarında payda bolǵan taǵınshaq buyımı.

Qaraqalpaq tilinde qulaqqa taģatuǵın sırǵanın atamaları júda kóp bolǵanlıqtan, bul atamalardıń ayırımları sırtqı kórinislerine, ayırımları islengen materiallarına hám isleniw úlgilerine qaray tómendegidey ataladı.

-Atanaq sırǵa alqımnıń astına taǵılatuǵın eki qatarı da jalpaq sırǵa. Bul taǵınshaq atanaq naǵıs úlgisinde islengeni ushın usılay atalǵan.  

-Marjanlı sırǵa monshaqlı hasıl taslardan qas qondırılıp islengen sırǵanın bir túri. 

-Baldaqlı sırǵa (baldaq sırǵanıń ildirgen waqıtta uslap turatuǵın jeri) - halqaplı sırǵanıń negizgi bólegi. Onı sobıqlı sırǵa dep te ataydı  Mayda dizilgen shıtakları alınǵannan keyin, sırǵasınıń tek ózi baldaǵı qalǵanı ushın, baldaq sırǵa dep ataǵan. Jalpaq, sırǵa sırtqı kórinisi jalpaq bolıp hár túrli quyma naǵıslar menen qas qondırılmay islengen (ay sırǵa, paxtagúl sırģa, búrshikli sırǵa) sırǵalar jalpak sırǵanın qatarına kiredi. Kóbinese bul taǵınshaqtı úlken jastaǵı hayallar taǵadı, al qız-kelinshekler qaslı sırǵalardı taǵadı.

-Shıyratpaq sırǵa gúmis sımnan ápiwayı etip orap, shıyratılıp islengen sırǵanın bir túri. Házirgi waqıtta hayal-qızlar bul taǵınshaqtın kóbinese altınnan islengen túrlerin taǵadı. 

-Silsineli sırǵa eki baldaǵına yamasa halqasına mayda japıraqsha shıtaqlar taǵılıp bezelgen sırǵanın bir turi. 

-Shashaqlı sırǵa sobıqlı sırǵanın bir túri. Bul taǵınshaq uzınsha sobıqqa uqsas bolıp, onıń tómengi erneklerine qızıl monshaqlar hám silsineler ótkergen shashaǵı boladı. 

-Qońırawlı sırǵa sırǵalarǵa silsineler, shıtakqar taǵılǵanda, sırtqı bezew menen birge olardan sınǵırlaǵan ses shıǵaradı. Qaraqalpaq xalqını «xalqınıń «qońırawday sınǵırlaǵan hawazı» - degen sóz benen baylanıstırıp, qońırawlı sırǵa degen atama menen atalǵan.

 Derek 
Seytnazarova I. , Zayrova Q. "QARAQALPAQ TILINDEGI TAǴINSHAQ ATAMALARI". “Qaraqslpaqstan” baspası, 2020