Kongo (dárya)

Kongo dáryası burın Zair dáryası dep te atalǵan, Afrikadaǵı uzınlıǵı boyınsha ekinshi, tek Nil dáryasınan qısqa, sonday-aq, Amazonka hám Gang-Braxmaputra dáryalarınan keyin suw sarplaw kólemi boyınsha dúnyadaǵı úshinshi dárya. Ol dúnyadaǵı eń tereń dárya bolıp, tereńligi 220 m átirapında boladı. Kongo-Lualaba-Luvua-Luapula-Chambeshi dárya sisteması ulıwma uzınlıǵı 4700 km (2900 mi) bolıp, dúnyadaǵı eń uzın toǵızınshı dárya esaplanadı. Chambeshi — Lualaba dáryasınıń tarmaǵı bolıp, Lualaba — Boyoma sarqıramasınıń joqarısındaǵı Kongo dáryasınıń atı bolıp, 1800 km ge sozılǵan.

Kongo dáryasınıń tiykarǵı tarmaǵı Lualaba menen birge ólshengen bolsa, onńń ulńwma uzınlıǵı 4370 km (2,720 mi) di quraydı. Ol ekvatordı eki márte kesip ótken birden-bir iri dárya esaplanadı.. Kongo basseyniniń ulıwma maydanı 4 000 000 km2 (1 500 000 mi2) yamasa pútkil Afrika qurǵaqlıǵınıń 13% in quraydı.

 Atalıwı 
Kongo/Congo atı bir waqıtları dáryanıń qubla jaǵasında jaylasqan Kongo korolliginen kelip shıqqan. Patshalıq óz náwbetinde XVII ásirde «Esikongo» atı menen belgili bolǵan jergilikli Bantu Kongo xalqı húrmetine atalǵan. Kongo patshalıǵınıń qublasında 1535-jılı esletilip ótilgen usı at penen atalǵan Kakongo patshalıǵı jaylasqan. Avraam Orteliy 1564-jıldaǵı dúnya kartasında «Manicongo» — dárya quyar jerdegi qala dep belgilegen. Kongodaǵı qáwim atamaları jámiyetlik jiynalıs yamasa qáwim jiynalısı sózinen kelip shıqqan bolıwı múmkin. Kongo xalqınıń zamanagóy atı yáki Bakongo XX ásirdiń baslarında kirgizilgen.

Zaire atı Kikongo sóziniń portugal tiline sáykeslendirilgen bólegi, nzere («dárya»), nzadi o nzere («dáryanı jutıwshı dárya») sóziniń qısqartılgan bólegi. Dárya XVI-XVII ásirlerde Zaire atı menen belgili bolǵan; Kongo XVIII ásirde anglichan tilinde paydalanıwda áste-aqırın Zairdiń ornın basqan sıyaqlı, al Kongo XIX ásir ádebiyatında qálegen anglichan atı bolıp esaplanadı, biraq Zair yamasa Zair xalıq tárepinen paydalanılatuǵın at sıpatında usınılıwı ádettegidey bolıp qaldı. Kongo Demokratiyalıq Respublikası hám Kongo Respublikası 1960-jılı Belgiya Kongosınan ǵárezsizlikke erisken burınǵı Kongo Respublikası sıyaqlı onıń atı menen ataladı. 1971-1997-jılları Zair Respublikası da dárya atı menen francuz hám portugal tillerinde atalǵan.

 Basseyn hám aǵısları 
nobaý|Kongo dáryasınıń batıs tárepinen hawadan kórinisi, Malebo hám Mbamu basseyniniń joqarı yarımı.
nobaý|Kinshasa Brazzavildan Malebo basseyni arqalı kórinedi.
Kongo dáryasınıń qurıw basseyni 4 014 500 km2 (1 550 000 mi2) bolıp, Evropa Awqamınıń maydanına derlik teń. Kongo suwınıń sarplanıwı 23000 m3/s dan 75000 m3/s qa shekem (810000 m3/s dan 2650000 m3/s qa shekem), ortasha 41000 m3/s (1400000 m3/s). Dárya jılına Atlantika okeanına 86 mln.tonna muģallaq shógindilerdi hám qosımsha 6% ózek júgin tasıp ketedi.

Dárya hám onıń tarmaqları dúnyada úlkenligi boyınsha Qubla Amerikadaǵı Amazonka toǵaylarınan keyin ekinshi orında turatuǵın Kongo toǵayları arqalı aǵadı. Dúnyadaǵı suw ótkeriw kólemi boyınsha úshinshi en úlken dárya (41 860 m3/s), Amazoniya (219 530 m3/s) hám Gang-Braxmaputra-Megna (ulıwma suw ótkeriw kólemi deltasında 43 950 m3/s) dáryalarınan keyin; Amazoniyadan keyingi hár qanday dáryanıń ekinshi eń úlken drenaj basseyni; hám dúnyadaǵı eń tereń dáryalardan biri, tereńligi 220 m (720 ft). Onıń drenaj basseyni Ekvadordan arqada da, qublada da aymaqlardı óz ishine alǵanı ushın, onıń aǵısı turaqlı, sebebi hár qashan dáryanıń keminde bir bóleginde jawın-shashın máwsimi boladıThe Congo River ..

 Drenaj basseyni 
Kongo basseyni on mámleketti óz ishine alıp, Afrikanıń shama menen 13% in quraydı. Kongo basseyniniń eń biyik noqatı Ruvenzori tawlarında, teńiz qáddinen 4340 m (14240 fut) bálentlikte jaylasqan.

Kongo basseyni maydanınıń mámleketler arasında bólistiriliwi:
MámleketlerJer maydanı%km²mi²Kongo basseyni jámi 100.00Angola305,760.'118,0508.24Burundi18,7287,2310.50Cameroon85,30032,9002.30Oraylıq Afrika Respublikası402,000155,000ʼ10.83Kongo Demokratiyalıq Respublikası2,307,800891,00062.16Gabon1,1464420.03Kongo Respublikası248,40095,9006.69Rwanda3821470.01Tanzania166,80064,4004.49Zambia176,60068,2004.76

 Tarmaqları 
nobaý|Kongo dáryasınıń aǵısı hám drenaj basseyni, mámleketler belgilengen.
nobaý|Kongo dáryasınıń aǵısı hám drenaj basseyni.

Tómengi Kongo (Kinshasa dáryasınıń quyar ayaǵı) Kinshasadan tómende, Banana dáryasınıń quyar ayaǵınan baslap, bir neshe iri tarmaqlar bar.
 M'pozo (shep)
 Kwilu (shep)
 Inkisi (shep)
 Fulakarı (ońda)
 Djoe (ońda)
" 'Orta Kongo "' (Kinshasadan Boyoma sarqıramasına shekem)
 Nsele (shepte)
 Lufimi (shepte)
 Meri (ońda)
 Kwa-Kasai (shepte)
 Fimi
 Lukenie 
 Lokoro - May-Ndombe kóli
 Kwango
Kulio
 Lokoro - May-Ndombe kóli
 Kwango
 Kulio.
 Vamba
 Kwilu
 Kwange
 Inzia.
 Loange
 Sankuru
 * * Lubilanji.
 Lubefu
 Lubudi
 Lulua
Chikapa.
Luaximo
Lyubembe.
 * * Chyumbe.
 Léfini (oń)
 Nkeni (ońda)
Áliyma (ońda)
 Likouala-Mossaka (ońda)
 Sangxa (on tárepte)
 Likouala aux Herbes
 Ngoko
 Baumba
 Kadey (570 km, 41 000 km2, 466 m3/s)
Mambere.
 Ubangi (on tárepte)
 Giri
 Lua
 Lobay
mámbil
Uaka
 Kotto
 Mbomou
 Lua
 Lobay
mámbil
Uaka
 Kotto
 Mbomou
 Chinko
 Mbari
 Bili
Uele thumb|Uele dáryası
 Qıbalı
 Dungu
 Bomokandi
 Uere
 Ireb-u - Tumba kóli (shep tárepte).
 Ruki (shep)
 Momboyo
 Busira
 Salonga
 Tshuapa yamasa Ruki (shep tárepte)
 Lomela
 Ikelemba (shep tárep)
 Lulonga (shep tárepte)
Lopori
 Maringa
 Moeko (on tárepte)
 Mongolia (oń)
 Itimbiri (oń tárepte)
 Aruwmi (ońda)
Ituri
 Nepoko
 Lukombe (shepte)
 Lomami (shep tárepte)
 Lindi (oń)
Tshopo
 Mayko (ońda)
"Joqarı Kongo"(Lualaba; Boyoma sarqıramasınan joqarı)
Lilu (on tárepte)
 Ruiki (shep)
LILO (shep tárepte)
Lowa (oń)
Oso
Ulindi (ońda)
Lugulu
 Kasuku (shepte)
Ambe (ońda)
Elila (oń)
 Loxo (shep tárepte)
 Lubutu (shepte)
Kunda (ońda)
Luama (oń)
Luika (ońda)
Lukuga (oń)
 Rusizi (Tanganika kóli)
 Malagarasi (Tanganyika kóli)
 Uǵalla
gúńgirt
 Moyavosı.
 Luvidjo (shep tárepte)
 Luvua (on tárepte)
Kalungvishi (Mweru kóli)
 Luapula (Mweru kóli; 740 km, 173 386 km², 741 m³/s;
 Chambeshi (Bangveulu kóli, Bangveulu batpaǵı; 500 km, 44 427 km², 185 m³/s)
 Kalumengongo (ońda)
 Lovoi (shep tárepte)
 Lufira (oń)
 Lubudi (shep tárep)
 Lufupa (shepte)

 Ekonomikalıq áhmiyeti 
nobaý|Mbandaka qalashası Kongo dáryası boyındaǵı tıǵız port.
oñğa|nobaý|Kongo dáryası, Maluku.
Livingston sarqıramaları teńizge shıǵıwǵa tosqınlıq etse de, olardıń ústindegi Kongo aymaǵı, ásirese, Kinshasa hám Kisangani aralıǵındaǵı bólimler arqalı júziw múmkin. Úlken dárya paroxodları jaqın-jaqınlarga shekem dáryada islegen. Kongo dáryası elege shekem avtomobil hám temir jolları az mámlekettegi ómir jolı esaplanadıSee, for instance, Thierry Michel's film Congo River . Házirgi waqıtta temir jollar úsh úlken sarqıramalardı aylanıp ótedi. Oraylıq Afrika sawdasınıń kópshilik bólegi, sonıń ishinde, mıs, palma mayı (maǵız sıpatında), qumsheker, kofe hám paxta dárya boylap ótedi.

 Tariyxı 
nobaý|Kinshasa janındaǵı Livingston (Tómengi Kongo teńizleri) sarqıramasınıń baslanıwı.
Kongo dáryasınıń házirgi aǵısı pleystocen dáwirinde b.e.sh. 1,5-2 mln. jıllar aralıǵında payda bolǵanThieme et al., Freshwater Ecoregions of Africa and Madagascar: A Conservation Assessment Ecoregions Assessments, Island Press, 2005, p. 297 .. Bul dáwirde Kongo dáryasınıń kóplegen joqarı aǵısları qonsılas dárya basseynlerinen, sonıń ishinde, Chari sistemasınanCooper, John E. and Hull, Gordon; Gorilla Pathology and Health: With a Catalogue of Preserved Materials, p. 371  Uele hám joqarı Ubangi, Zambezi sistemasınanSkelton, P.H. 1994. 'Diversity and distribution of freshwater fishes in East and Southern Africa', in Biological diversity in African fresh and brackish water fishes, Symposium Paradi (G.G. Teugels, J.F. Guégan, and J.J. Albaret, editors), pp. 95–131. bir qatar joqarı Kasai dáryasınıń aǵısları menen bir qatarda Chambeshi dáryası basıp alınǵan bolıwı múmkinGupta, Avijit (editor); Large Rivers: Geomorphology and Management, p. 327 .

Kongonıń payda bolıwı bonobo hám ápiwayı shimpanzeniń eń sońǵı ulıwma ata-babasınan allopatrik túrge aylanıwına alıp kelgen bolıwı múmkin. Bonobo Allen batpaq maymılı, dryas maymılı, suw geneti, okapi hám Kongo tawısı sıyaqlı basqa da belgili túrler sıyaqlı regiondaǵı ıǵallı toǵaylar ushın endemik bolıp esaplanadı. 

Kongo dáryası basseyni suw haywanları boyınsha júdá joqarı túrlerge bay hám endemiklerdiń eń joqarı tıgızlıǵına iye. Kongo dáryası basseyninen (bir-biri menen baylanıslı, biraq ekologiyalıq jaqtan júdá parıqlanıwshı Tanganika kólin esapqa almaǵanda) derlik 800 túrdegi balıqlar dizimge alınǵan hám úlken bólimleri derlik úyrenilmegen. Máselen, Salonga milliy baǵınıń úlkenligi Belgiya úlkesinde bolǵan bólimi 2006-jılda ulıwma tańlanbaǵan edi. Kongo dáryası basseyninen jańa balıq túrleri bir qansha turaqlılıq penen ilimiy táriyiplenedi hám táriyiplenbegen kóplegen túrleri belgili.

Kongo Afrikanıń hár qanday dárya sisteması boyınsha eń kóp hár túrlilikke iye; salıstırǵanda, keyingi eń bay dáryalar Niger, Volta hám Nil bolıp, olarda sáykes túrde 240, 140 hám 130 ǵa jaqın balıq túrleri bar. Kongo basseynindegi aymaqlar arasındaǵı úlken ekologiyalıq ayırmashılıqlar, sonıń ishinde, dárya aǵısları, tereń dáryalar, batpaqlıqlar hám kóller sıyaqlı jasaw orınları sebepli ol kóbinese bir neshe ekoregionlarǵa bólinedi (bir ekoregion sıpatında emes). Bul ekoregionlar arasında Livingstone Falls kataraktasında 300 den aslam balıq túrleri, sonıń ishinde, 80 ge shamalas endemikler, qubla-batıs bóliminde (Kasai dáryası basseyni) 200 den aslam balıq túrleri bolıp, olardıń sherek bólegi endemikler esaplanadıFreshwater Ecoregions of the World (2008)..
nobaý|Gigant jolbarıs balıq
Dáryanıń ayırım bólimlerinde ústemlik etiwshi balıqlar semeystvoları Cyprinidae (karp/karpidler, Labeo simpsoni), Mormyridae (fil balıqları), Alestidae (Afrika tetra balıqları), Mochokidae (shıyqıldawıqlar) hám Cichlidae (cixlidler) esaplanadıFreshwater Ecoregions of the World (2008).. Dáryadaǵı jergilikli balıqlar arasında úlken, joqarı dárejede jirtqish gigant jolbarıs balıq bar. Eń ájayıp endemiklerden úshewi aqshıl (pigmentsiz) hám soqır Lamprologus lethops bolıp tabıladı, ol jer betinen 160 metr (520 fut) tereńlikte jasaydı. Heterochromis multidens basqa Afrika cixlidlerine qaraǵanda Amerikanıń cixlidleri menen tıǵız baylanıslıKullander, S.O. (1998). bolıp, Caecobarbus geertsii, Oraylıq Afrikadaǵı tek bir belgili úńgir balıqları boladı. Sonday-aq, kóplegen endemik qurbaqalar hám shilliqlar barFreshwater Ecoregions of the World (2008).Freshwater Ecoregions of the World (2008).. Dáryada bir neshe gidrotexnikalıq bógetler qurılıwı rejelestirilgen hám olar endemiklerdiń kópshiliginiń joq bolıp ketiwine alıp keliwi múmkin.

Kongo dáryası basseyninde tasbaqalardıń bir neshe túrleri, jińishke tumsıqlı, Nil hám nanic krokodildiń watanlasları, sonday-aq Afrika manataları dáryanıń tómengi bóliminde jasaydıKeith Diagne, L. Trichechus senegalensis, 2015-jıl, e.T22104A97168578, doi=10.2305,IUCN.UK.2015-4.RLTS.T22104A81904980.
Cooper, John E. and Hull, Gordon; Gorilla Pathology and Health: With a Catalogue of Preserved Materials, p. 371 

 Suw tasqını 
Kongo Demokratiyalıq Respublikası (KDR) hám Kongo Respublikası (RoC) táriyxıy jaqtan Kongo dáryası hám onıń tiykarǵı tarmaqları boylap jawın-shashın máwsiminde tákirarlanıp turatuǵın suw tasqınların bastan ótkerip, eroziya hám kóshki payda etken. Bul bolsa adamlardıń elatlı punktleri, awıl xojalıǵı hám jámiyet salamatlıǵına unamsız tásir kórsetken. Kongo dáryası temperatura kóteriliwi, jawın-shashınnıń intensivligi hám máwsimlik dawamlılıǵı artıwı menen klimat ózgeriwinen barǵan sayın kóbirek tásirleniwi kútilmekte.

2019-jıldıń oktyabrinen 2020-jıldıń yanvarına shekem kúshli jawınlar DRCnıń 26 provinciyasınan 16 sı hám RoCnıń 12 departamentinen segizine tásir etip, 2019-2020-jılları Kongo dáryasında suw tasqınlarına alıp keldi. Jawınlar Kongo dáryası, Ubangi dáryalarınıń tasıp ketiwine, DRC hám RoC boylap suw tasqınları hám kóshkilerge sebep boldı, Bul júz mıńlap adamlardıń kóshiwine alıp keldi.
nobaý|Kongo dáryasınıń XVII ásirdegi kartası.
nobaý|1853-jıldaǵı Afrikanıń bul kartasında izertlenbegen region tiykarınan Kongo basseynine sáykes keledi.

 Qosımsha qarań 
 2021-jılǵı Kongo dáryası apatshılıǵı Kongo dáryasınan ótiw orınları dizimi  Afrikadaǵı dáryalar dizimi  Aǵısı boyınsha dáryalar dizimi  Uzınlıǵı boyınsha dáryalar dizimi

 Derekler 

 Ulıwma hám keltirilgen derekler 





 Sırtqı siltemeler 
 The Royal Geography Society's Hidden Journeys project:
 The River Congo Basin
 Audio slideshow: The River Congo: Following in Explorer Sir Henry Morton Stanley's Footsteps—Tim Butcher recounts his trip through the Congo on the route of 19th-century explorer Sir Henry Morgan Stanley.
 Bibliography on Water Resources and International Law—Peace Palace Library
 Map of the Congo River basin at Water Resources eAtlas
 The Congo Project, American Museum of Natural History

Kategoriya:Koordinatlar Wikimaǵlıwmatlarda
Kategoriya:Kongo Respublikası dáryaları
Kategoriya:Kongo Demokratik Respublikası dáryaları
Kategoriya:Angoladaǵı dáryalar
Kategoriya:Afrikanıń xalıqaralıq dáryaları
Kategoriya:Pages with unreviewed translations