Katoliklik

Katoliklik (latınsha:catholicismus, grekshe:καθολικός - katholikos - ulıwmalıq, tiykarǵı) – xristianlıqtaǵı tiykarǵı aǵımlardan biri. Katoliklik diniy táliymat hám shirkew shólkemi sıpatında 1054-jılda shirkewlerdiń bóliniwi menen júzege keldi. XVI ásirde Katoliklikten protestantizm ajıralıp shıqtı. Katolik shirkewi kúshli oraylasqan, birden-bir oray Vatikan, onıń birden-bir baslıǵı – Rim papası. Katoliklik xristianlıqtıń tiykarǵı aqida hám máresimlerin qamtıydı. Sonıń menen birge ózine tán aqidalarıda bar.

Katolikler Isa payǵambardan burın da bar boǵan, olar tımsallarǵa sıyınǵan sońınan xristianlıqtı qabıllaydı. Biraq, olar Isanı quday sıpatında kóredi. Isa payǵambar Allanıń qulı hám Rasulı. Onıń ózi Bibliyada meni valiynemat demeń, valiynemat (nemat iyesi) tek Alla taala, men onıń rasulı hám qulıman dep atap ótedi.

Katoliklik muqaddes ruwx tek quday-atadan emes, quday-uldan da payda bolǵan, Rim papası Isanıń jerdegi nayıbı, ol din hám ádep-ikramlılıq islerde gúna qılmaydı, onıń hákimiyatı jáhan soborları hákimiyatınan joqarı turadı dep esaplaydı. Katoliklik tek muqaddes jazıw (Bibliya)nı emes, muqaddes ráwayattıda diniy táliymattıń deregi dep biledi. Katoliklikde, pravoslaviyeden parıqlı rawishte, muqaddes ráwayatqa katolik shirkewleri jáhan soborlarınıń qararları hám papanıń pikirleride qosılǵan. Ruwxanıylerdiń úylenbeytuǵınlıǵı, Biybi Máryam bokira bola turıp Isanı tuwıwı, onıń denesi aspanǵa kóterilip ketiwi aqidasın óz ishine qamtıwı, isenim tımsalına aʼrof aqidasın qosıwı Katoliklikge tán ózgeshelik bolıp tabıladı.

Katoliklik ushın máresimlerdi saltanatlı ótkiziw,japa shekkenlerdi, awliyelerdi izzet-húrmet etiw xarakterli. Katoliklikte ibadat ásirler dawamında latın tilinde alıp barılǵan, II Vatikan soborı (1962—65) ibadattı milliy tillerde ótkiziwge ruqsat bergen. Katoliklikge kóbirek Foma Akvinskiydiń diniy qarasları tiykar etip alınǵan. 

Katoliklik jáhan siyasatında belgili dárejede ról oynaydı. Katolik shirkewi kóp sanlı ruwxanıyler, monaxlıq ordenleri, klerikal partiyalar, missionerlik shólkemleri h.t.b iye. Shirkew statistikasına kóre, katolikler 900 mln.ǵa jaqın adamdı quraydı. Italiya, Ispaniya, Portugaliya, Franciya, Belgiya, Avstriya hám Latın Amerikası mámleketlerinde Katoliklik húkimran diniy táliymat esaplanadı. Polsha, Vengriya, Chexiya, Slovakiya hám Kubada katolikler dinge iseniwshi xalıqtıń kopshiligin quraydı. 20-ásirdiń 60-jıllarınan baslap Katoliklik aqidaları, máresimleri hám siyasatı zaman talaplarına maslastırılıp atıROʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil.

 Derekler