Bozuǵlan dástanı

Túrkiy xalıqlar awızeki dóretiwshiligi insaniyattıń eń áyyemgi mádeniy qatlamlarınan biri. Hár bir xalıqtıń óz tariyxı, turmıs tárizi, arzıw-ármanları hám ruwxıy qádiriyatları dástanlarında óz kórinisin tapqan. Usı jaǵınan «Bozuğlan» dástanı da túrkiy xalıqlar ushın biybaha ruwxıy ǵáziyne esaplanadı. Dástannıń kóplegen variantları bolıp, olardıń hár biri ózine tán stil, mazmun hám ruwxqa iye. Atap aytqanda, qazaq xalıq jırawı Qayıpnazar Qálimbetov tárepinen jırlanǵan variantı xalıq awızeki dóretiwshiliginiń eń ayqın úlgilerinen biri sıpatında qádirlenedi. Bul maqalada usı varianttıń syujeti, kórkemlik ózgeshelikleri, qaharmanlar dúnyası, xalıqlıq úrp-ádetlerdiń sáwleleniwi, sonday-aq, onıń ruwxıy hám filosofiyalıq áhmiyeti haqqında tolıq sóz etiledi.

 Syujeti hám tiykarǵı waqıyaları 
Qayıpnazar jıraw atqarıwında «Bozuǵlan» dástanı tiykarınan muhabbat hám sadıqlıq teması átirapında qurılǵan. Shıǵarmada Bozıǵlan atlı jas jigittiń óz muhabbatına erisiw jolındaǵı gúresi súwretlenedi.

Bozıǵlan jaslıǵınan-aq sulıw, dana hám márt jigit sıpatında táriyplenedi. Ol súyip qalǵan qızı menen turmıs qurıwdı qáleydi. Biraq qızdıń ata-anası túrli sebepler menen olardıń muhabbatına qarsı shıǵadı. Sonnan keyin Bozıǵlan óz muhabbatı ushın kóplegen sınaqlardan ótedi. Ol jawız adamlardıń iritkisine, qızǵanshaqlardıń ǵıybatına hám jámiyettegi ádalacızlıqlarǵa qarsı gúresedi.

Dástan dawamında Bozıǵlannıń muhabbatqa sadıqlıǵı, onıń mártligi hám ádillik súyiwshiligi ayrıqsha atap ótiledi. Qaharman tek muhabbattı emes, al erkinlik, iyman, adamgershilik sıyaqlı joqarı qádiriyatlardı da qorǵaydı. Waqıya-hádiyseler kóbinese dramalıq túrde ótedi: ayralıq, azap, kóz jası, biraq aqır-ayaǵında muhabbat hám ádilliktiń jeńisi saltanatlı boladı.

 Qaharmanlar xarakteri 
Bozuǵlan dástandaǵı bas qaharman. Ol jaslıǵınan márt, bahadır, sózinde turaqlı hám ar-namıslı sıpatında sáwlelenedi. Qayıpnazar jırawdıń talqılawında Bozuǵlan tek ǵana muhabbat qaharmanı emes, al xalıqtıń arzıw-ármanların sáwlelendiriwshi tımsal sıpatında kórinedi.

Súygen qızı — dástannıń oraylıq obrazlarınan biri. Ol páklik, gózzallıq hám sadıqlıq tımsalı. Qızdıń ata-anası yamasa tuwısqanları súygenlerge qarsı shıqqanında da ol Bozuǵlanǵa sadıq qaladı.

Qızǵanshaq qarsılaslar hám jawız kúshler — dástandı kúsheytetuǵın obrazlar. Olar ashıqlardıń jolına tosqınlıq qoyadı, biraq aqır-ayaǵında jawızlıq jeńiledi.

 Xalıq úrp-ádet hám máresimleri 
Qayıpnazar jıraw variantında xalıqtıń bay úrp-ádetleri, máresimleri de sáwlelengen. Mısalı: Toy merekeleri: kúyewdiń jawshı jiberiwi, kelin sálemi, qosıq hám dástanlar aytılıwı.

Qaharmanlıq sınaqları: jigittiń bahadırlıǵın kórsetiwi, el aldında ózin sınap kóriwi.Xalıq qosıqları: jırawdıń jırlaw usılında xalıqtıń dártleri, quwanıshları qosıq arqalı bildiriledi.

Bul úrp-ádetler tek waqıyalarǵa kórinis berip ǵana qoymastan, al túrkiy xalıqlardıń tariyxıy turmıs tárizinen dárek beredi.

 Qayıpnazar jıraw atqarıw usılı 
Qayıpnazar jıraw Qálimbetov «Bozuǵlan» dástanın jırlaǵanda óziniń biytákirar sazlı hawazı, sóz baylıǵı hám ruwxıy yoshlıǵı menen shıǵarmanı jáne de tásirsheń etken. Onıń atqarıwında: Improvizatsiya keń qollanilgan. Jıraw waqıyalardı xalıqlıq naqıllar, maqallar, hikmetli sózler menen bayıtqan.Muzıkalıq nama — qaraqalpaq jırawlarına tán nama naması menen birge, dástannıń lirizmi kúsheytilgen.

Tıńlawshıǵa tásiri — jıraw atqarıwında adamlar jılap, quwanıp, ruwxlanıp ketkenleri ráwiyat etiledi.

Solay etip, Qayıpnazar jıraw atqarıwı dástandı tek ǵana ádebiy tekst emes, al muzıkalıq-sahna kórkem óneri dárejesine kótergen.

 Filosofiyalıq hám ruwxıy qatlamlar 
Da'stannan bir qansha filosofiyalıq hám ruwxıy ideyalardı kóriw múmkin. Muhabbat — ómirdiń mánisi. Bozuģlannıń muhabbatqa sadıqlıǵı insan ómirindegi muhabbattıń ullı kúshin kórsetedi.

Ádalat — jámiyettiń tiykarı. Qaharman jawız kúshlerge qarsı gúres arqalı ádillik ideyasın qorǵaydı.

Erkinlik hám insan huqıqları. Dástanda jeke tańlaw erkinligi áhmiyetli orın tutadı. Bul, tiykarında, áyyemgi túrkiy jámiyette de insanıylıq qádiriyatlardıń joqarı bolǵanın ańlatadı.

Xalıq ruwxıyatı. Bozuǵlannıń táǵdiri arqalı xalıqtıń arzıw-niyetleri, azap-aqıretleri, baxıtqa umtılıwı sáwlelengen.

Búgingi jaslar ushın «Bozuǵlan» dástanı tek ǵana ádebiy miyras emes, al turmıslıq sabaq bolıp esaplanadı. Ol muhabbat hám sadıqlıqta turaqlı bolıw, qıyınshılıqlarǵa sabır-taqat penen shıdaw, ádalat ushın gúresiw zárúrligin úyretedi. Qayıpnazar jırawdıń variantı ásirese búgingi kún jaslarına milliy ruwxtı, watansúyiwshilikti hám ruwxıy páklikti sińdiriwde úlken áhmiyetke iye.

Qayıpnazar jıraw Qálimbetov variantındaǵı «Bozuǵlan» dástanı túrkiy xalıqlardıń úlken epikalıq miyrası bolıp esaplanadı. Bul dástan tek ǵana ótken ata-babalarımızdıń turmıs tárizin hám arzıw-úmitlerin sáwlelendirip qoymastan, al búgingi áwlad ushın da ruwxıy azıq bolıp xızmet etedi. Jırawdıń teńsiz atqarıwı dástanǵa ózine tán ruwx hám tásirsheńlik baǵıshlaǵan. Solay etip, «Bozuǵlan» dástanı - bul muhabbat, sadıqlıq, ádillik hám erkinlik ideyaların jırlaǵan máńgilik qosıq bolıp tabıladı. Ol milliy qádiriyatlardı asırap-abaylaw hám keleshek áwladqa jetkeriwde áhmiyetli dárek bolıp qaladı«Qaraqalpaq folklorı» 14-26-tomlar.

 Derekler 

Kategoriya:Qaraqalpaq dástanları