Sóz

Sóz — tildiń tiykarǵı elementi bolıp, mánige iye, óz aldına qollanıla aladı hám bólinbeytuǵın birlik. Tilde sóylewshiler kóbinese sózdiń ne ekenin intuitiv túrde túsinse de, lingvistler arasında onıń anıqlaması boyınsha bir pikirge kelmegen hám bul túsinikke anıq kriteriyalar tabıwǵa urınǵan kóp háreketler ele de tartıslı bolıp qalmaqta. Teoriyalıq tiykar hám sıpatlaw kontekstine baylanıslı hár qıylı standartlar usınılǵan; biraq olar bir anıqlamaǵa kelip toqtamaydı.  «Sóz» termininiń ayırım anıqlamaları onıń hár qıylı sıpatlaw dárejelerindegi hár túrli mánilerin ańlatıw ushın qollanıladı, mısalı, fonologiyalıq, grammatikalıq yamasa orfografiyalıq tiykarda. Basqaları bolsa, bul túsiniktiń ápiwayı kúndelikli jaǵdaylarda qollanılatuǵın shártli kelisim ekenin aytadı.

«Sóz» túsiniginiń morfemadan ayırmashılıǵı bar, morfema bolsa tildiń eń kishi mánili birligi bolıp, óz aldına tura almasa da mánige iye. Sózler keminde bir morfemadan quraladı. Morfemalar morfologiyalıq derivaciya processinde basqa sózlerdi jasaw ushın da biriktirile aladı. Inglis tilinde hám kóplegen basqa tillerde sózdi qurawshı morfemalar ádette keminde bir túbirden (mısalı, «tas», «quday», «túr», «jaz», «bola», «emes») hám múmkin bolǵan qosımtalardan («-lar», «biy-», «-lı», «-lıq») turadı. Birden kóp túbiri bar sózler («jaz[ıw][shı]», «[pada][shı]lar», «[tele][graf]lıq») qospa sózler dep ataladı. Qısqartılǵan sózler («bolmaydı», «bolar edi») bir neshe sózden jasalǵan bir sóz bolıp esaplanadı. Óz gezeginde, sózler tildiń basqa elementlerin quraw ushın biriktiriledi, mısalı sóz dizbekleri («qızıl tas», «shıdaw»), gápler («Men tas ılaqtırdım»), hám pútin gápler («Men tas ılaqtırdım, biraq tiymedi»).

Kóplegen tillerde «sóz» degen túsinikti ne quraytuǵının jazıw sistemasın úyreniw barısında úyreniwge boladı. Bul inglis tili ushın, sonday-aq eski latın yamasa grek álipbelerinen kelip shıqqan álipbeler menen jazılatuǵın kópshilik tiller ushın da usılay. Inglis orfografiyasında «rock», «write», «with», «the» hám «not» háripler izbe-izligi bir morfemalı sózler dep esaplanadı, al «rocks», «typewriter» hám «cannot» bolsa eki yamasa onnan da kóp morfemalardan quralǵan sózler bolıp tabıladı («rock»+»s», «type»+»writ»+»er» hám «can»+»not»).

 Anıqlamalar 
Lingvistikanı úyreniwdiń baslanıwınan baslap, «sóz» degen túsinikke kóplegen hár qıylı kriteriyalar tiykarında anıqlama beriwge talpınıslar bolǵan. Biraq, házirgi waqıtqa shekem barlıq tillerge hám lingvistikalıq analizdiń barlıq dárejelerine qollanıwǵa bolatuǵın qanaatlandırarlı anıqlama tabılmaǵan. Degen menen, súwretlewdiń hár qıylı dárejelerinde «sóz»ge izbe-iz anıqlamalar beriw múmkin. Bular fonetikalıq hám fonologiyalıq dárejede sóz páti hám shegara belgileri menen teoriyalıq jaqtan ajıratıp alıwǵa bolatuǵın eń kishi ses bólegi sıpatında; orfografiyalıq dárejede jazıwda yamasa baspada bos orınlar menen kórsetilgen bólek sıpatında; morfologiya tiykarında sóz formalarınan parıqlı túrde, iymekleniw sıyaqlı grammatikalıq paradigmalardıń tiykarǵı elementi retinde; semantika sheńberinde leksikonda mániniń eń kishi hám salıstırmalı túrde ǵárezsiz tasıwshısı sıpatında; hám sintaksislik jaqtan gáptiń eń kishi orın almastırıwǵa bolatuǵın birligi sıpatında anıqlamalardı óz ishine aladı.

Ayırım tillerde, bul hár qıylı sóz túrleri bir-birine sáykes keledi hám mısalı, «fonologiyalıq sóz»di «grammatikalıq sóz» benen birdey dep talqılaw múmkin. Biraq, basqa tillerde olar hár qıylı ólshemdegi elementlerge sáykes keliwi múmkin. Usı anıq emes jaǵdayǵa baylanıslı, ayırım lingvistler «sóz» terminin paydalanıwdan bas tartıp, onıń ornına morfemalar sıyaqlı jaqsıraq anıqlanǵan terminlerge dıqqat awdarıwdı usınıs etedi.

Sózlikler tildiń leksikasın lemma dep atalatuǵın jeke dizimlengen formalarǵa bóledi. Olardı sol tildi jazıwshılardıń pikirinshe «sóz»di quraytuǵın nárseniń kórsetkishi retinde qabıl etiwge boladı. Sózdiń bul jazba forması leksemanı quraydı. Sózdiń uzınlıǵın ólshewdiń eń qolaylı usılı — onıń buwınların yamasa morfemaların sanaw bolıp tabıladı. Sózdiń bir neshe anıqlaması yamasa bir neshe mánisi bolǵan jaǵdayda, bul talqılaw yamasa pikir alısıwda shatasıwǵa alıp keliwi múmkin.

 Qaraqalpaq til biliminde 
Sóz — seslik hám mánilik tárepke iye bolǵan quramalı til birligi. Seslik jaǵı onıń materiallıq tárepi bolsa, mánilik jaǵı tildiń ideallıq tárepin quraydı. Bul eki tárep — seslik hám mánilik tárepler ajıralmas baylanıslı boladı. Seslik hám mánilik táreplerdiń birligi sózdiń ómir súriwin támiyinlep turadı. Adamdı qorshaǵan dúnyadaǵı zatlar menen qubılıslar onıń sanasında sáwlelenedi. Solay etip olar tuwralı túsinikti (uǵımdı) payda etedi. 

Túsinik — zat yamasa qubılıstıń jay ǵana sáwlesi e mes, al olardıń baslı hám tiykarǵı belgileriniń oyda uluwmalastırılǵan sáwlesi bolıp tabıladı. Túsinik tilde sóz arqalı ańlatıladı, sózge bekitiledi. Solay etip sóz shınlıq bolmıstı sáwlelendiredi. Sóz uluwmalastırıwshı qásiyetke iye boladı. Ol jeke zat yamasa qubılıstı ańlatıw menen bir qatarda, sonday-aq bir tiptegi birdey zat yamasa qubılıslardıń toparın da ańlatadı. Máselen, qamıs, kitap, aǵash — belgili bir zatlardı ańlatıw menen birge sol toparǵa kiretuǵın basqa da barlıq zatlardı bildiredi. Atap aytqanda, ósip turǵan bir túp qamıs ta qamıs, sonıń menen birge dúnyadaǵı barlıq qamıs atawlınıń bári de-qamıs; stol ústindegi turǵan bir kitap ta — kitap, sonıń menende birge dúnyadaǵı barlıq kitap áwladınıń hámmesi de — kitap; ósip turǵan bir túp aǵash ta—aǵash, sonday-aq dúnyadaǵı barlıq aǵashlardıń hámmesi de—aǵash. Sóz hámmege ortaq, hámme bir qıylı túsinetuǵın e ń baslı til birligi bolıp, onı sol tilde sóylewshi hár kim emin-yerkin kerek orında paydalana beredi. Ámeliy jaqtan ápiwayı kóringeni menen teoriyalıq jaqtan sózge anıqlama beriw oǵada qıyın. Ilimiy ádebiyatlarda onıń kóplegen anıqlamaları ushırasadı. 

Sóz—belgili bir mánige iye bolǵan sesler kompleksi; Sóz—túsinikti bildiretuǵın sesler dizbegi; Sóz — zat yamasa qubılıstı ataytuǵın til birligi hám t.b. Bul anıqlamalardıń hesh birin sózdiń tábiyatın tolıq kórsete aladı dep ayta almaymız. Óytkeni sózdi «máni bildiretuǵın sesler kompleksi» degenimiz benen, sózden de basqa bunday qásiyetke iye bolǵan til birligi ushırasadı. Máselen, suffiks, prefiks hám t.b. Sózdi «túsinikti bildiretuǵın sesler dizbegi» degenimiz benen geypara sózler bunday qásiyetke iye bolmawı múmkin. Máselen, ah, ya, biraq hám t.b.; Sonday-aq túsinikti dara sóz arqalı ǵana emes, al sóz dizbegi arqalı da bildiriwge boladı. Máselen, úlken úy, qarańǵı tún, jawınlı gúz hám t.b. Sózdi «zat ya qubılıstı ataytuǵın til birligi» degenimiz benen barlıq sózler bunday qásiyetke iye emes (yaqshı, yamasa, tánhá hám t.b). Bunnan basqa da sózdiń «gáp quramındaǵı máni bildiriwshi birlik», «máni bildiriw uqıbı bar ses yamasa sesler kompleksi» degen de anıqlamaları bar. Solay etip sózge berilgen bul anıqlamalar qáte bolmaǵanı menen, biraq olar tek ǵana sózlerge emes, sonıń menen birge sózden úlken yamasa sózden kishi máni bildiriwshi birliklerge de qatnaslı boladı. Sonlıqtan da sózdi til birligi sıpatında til birlikleri qabatlaslıǵındaǵı (ierarxiyasındaǵı) oǵan eń jaqın til birliklerinen, ásirese morfemadan ajıralatuǵın, sonday-aq sóylew aǵımında bolsa, qońsılas sózlerden anıq shegaralay alatuǵın dálilirek anıqlama tabıw kerek. 

Morfema taǵı da bólekke bólinbeytuǵın eń kishi máni ańlatıwshı til birligi ekenligi belgili. Morfemaǵa mazmunnıń anaw yamasa mınaw bólegi (elementi) bekitilgen boladı. Sóz bolsa, birinshiden, taǵı da mayda mánili bólekke bólinbeytuǵın, yaǵnıy bir morfemadan turatuǵın túrinde, e kinshiden, maydaraq mánili bóleklerge bólinetuǵın, yaǵnıy bir neshshe morfemadan quralatuǵın túrinde ómir súredi. Mayda mánili bólekke bólinbeytuǵın bir morfemadan turatuǵın hám mayda mánili bólekke bólinetuǵın, bir neshshe morfemalardan turatuǵın sózler qanday belgileri boyınsha bir tillik birlikke (sózge) birlesetuǵınlıǵın, sonday-aq sóz benen morfema, ásirese, bir morfemalı sóz benen morfema qanday belgisine qaray qarama-qarsı qoyılatuǵınlıǵın anıqlaw kerek.

Sóz hám morfemanıń eń baslı ayırmashılıǵı — sóz morfemaǵa qaraǵanda úlken ǵárezsizlikke, avtonomiyaǵa iye boladı hám óz betinshe jasaydı. Morfema jumsalıwı jaǵınan qatań sheklengen boladı, al sóz oǵada kóp túrli gáplerde, hár túrli sózler menen birge oǵada kóp túrli kombinaciyalarda emin-erkin, sheksiz jumsala beredi.

Sózdiń óz betinsheligi (ǵárezsizligi) eki túrli boladı: poziciyalıq hám sintaksislik. Poziciyalıq ǵárezsizlik degennen sózdiń sóylew aǵımında qońsılas basqa sózler menen qatıp qalǵan bekkem baylanısınıń bolmawı túsiniledi. Sózdiń kópshilik jaǵdayda qońsılas sózlerden ańsat bóliniwi, háreketsheńligi hám gápte ornın ózgerte beriw uqıbınıń bolıwı onıń poziciyalıq ǵárezsizligine baylanıslı boladı. Solay etip sóz— poziciyalıq ǵárezsizlikke iye bolǵan eń kishi til birligi. Al sózdiń bólekleri bolǵan morfema bolsa, kóp morfemalı sózlerdiń ishinde bunday ǵárezsizlikke iye bolmaydı. Kerisinshe, morfemalar qatań túrde bir tártipte izbe-iz baylanısıw qásiyetine iye boladı. Hár bir morfemanıń jaylasıw ornı qatań saqlanadı. Máselen, basshılarımızdıń. Bul sózdegi kómekshi morfemalar yamasa ol morfemalardıń hár biri bir topar sózlerde (sóz shaqabında) ǵana keledi. Qatań bir tártipte ǵana jumsaladı. Siyrek jaǵdayda ǵana morfemalar orının almastırıwı múmkin (balasań ba — balamısań).

Sózdiń eń joqarı óz betinsheligi onıń sintaksislik ǵárezsizligi bolıp tabıladı. Sózdiń sintaksislik ǵárezsizligi degennen onıń gápte sintaksislik xızmet atqarıwı — óz aldına gáp xızmetin (sóz gáp) yamasa gáp aǵzaları xızmetin atqarıwı túsiniledi. Sintaksislik ǵárezsizlik barlıq gáplerge tán emes. Máselen, substantivlesken jaǵayın esapqa almaǵanda kómekshi sózler gáp yamasa gáp aǵzası bola almaydı («ǵana» aldındaǵı sózden bólek jazıladı, — degen gáptegi sıyaqlı substantivlesken kómekshi «ǵana» sóziniń baslawısh xızmetin atqarıw jaǵdayın esapqa almaǵanda).

Tildegi sózler tiykarınan eki toparǵa bólinedi: mánili sózler hám kómekshi sózler. Tildegi sózlerdiń kópshiligi turmıstaǵı zatlar menen qubılıslardı, belgiler menen is-háreketti ańlatıw ushın xızmet etedi. Bunday sózler tolıq mánili sózler bolıp, til biliminde olardı atawısh sózler dep te ataydı. Atawısh sózler zatlar menen qubılıslardıń, is-hárekettiń, belginiń, qásiyettiń atamaları bolıp tabıladı. Bunday sózler atlıq, kelbetlik, feyil, ráwish sóz shaqaplarına birlesedi. Bul sóz shaqaplarınıń quramına kiretuǵın hár bir sóz dara turǵanda tolıq leksikalıq mánige hám logikalıq túsinikke iye boladı. Atawısh sózlerdiń sanı tilde kópshilikti quraydı. Atawısh sózlerge qarama-qarsı qoyılatuǵın sózler toparı tildegi kómekshi sózler bolıp tabıladı. Kómekshi sózler toparına túrli tillerdegi dánekerler, tirkewishler, janapaylar, predloglar, artikllar, sonday-aq tilde jumsalatuǵın basqa da kómekshi sózler kiredi. Kómekshi sózlerdiń leksikalıq xızmetinen góre grammatikalıq xızmeti basımıraq bolıp keledi. Kómekshi sózlerde leksikalıq máni jetispeydi. Al olar kúshli grammatikalıq mánilerine iye boladı: birewleri sóz benen sózdi, yamasa gáp penen gápti baylanıstıradı, birewleri dizbeklesip kelgen sózine grammatikalıq máni qosadı hám t.b.

Atawısh sózler menen kómekshi sózlerdiń aralıǵınan orın alatuǵın sózler toparı almasıq, sanlıq, tańlaq sózler bolıp sanaladı. Bul sóz shaqaplarınıń atawısh sózlerge de, kómekshi sózlerge de jaqın keletuǵın tárepleri bar. Almasıq, sanlıq, tańlaq sózlerdiń atawısh sózlerge jaqın tárepi bular kómekshi sózlerge qaraǵanda tilde óz betinshe ǵárezsiz jasaw qábiletine iye boladı. Usı belgisi boyınsha olar atawısh sózlerge jaqın keledi. Al almasıq, sanlıq, tańlaq sózlerdiń kómekshi sózlerge jaqın belgisi-olar mánili sózler bolǵanı menen ózleri qatnaslı atawısh sózlerdiń qaramaǵında, olardıń jeteginde boladı. Bunnan tısqarı olardıń taǵı da bir ayırmashılıǵı-almasıqlar zat ya qubılıstıń tikkeley atawı emes, al atlıq, kelbetlik, sanlıq sózlerdiń ornına almastıratuǵın sózler bolıp tabıladı. Almasıq oǵada uluwmalıq túsinikti bildiredi. Almasıq bildiretuǵın túsinik penen máni aldıńǵı gáptegi sóz benen yamasa pútinley aldıńǵı gáp penen belgili bolıp turadı.

Uluwma san tuwralı túsiniktiń ózi oǵada abstrakt qásiyetke iye. Hár bir sanlıq sózdiń ózi basqa mánili sózler menen dizbeklespey dara turǵanda, san haqqındaǵı uluwma túsinikti ǵana ańlatadı. Olardıń sanlıq mánisi sanawǵa bolatuǵın basqa sózler menen dizbeklesip kelgende ǵana anıq júzege shıǵadı.

Tańlaq—quwanıw, qayǵırıw, tańlanıw, ókiniw, renjiw, qorqıw, súysiniw hám t.b. sıyaqlı adamnıń ishki keshirmelerin, túrli sezimin, kewil kúyin, emociyanı bildiretuǵın, ayırıqsha intonaciya menen aytılatuǵın sózler toparı. Tańlaq belgili bir uǵımdı bildirmeydi hám ataw (nominativ) xızmetin emes, al emocional-ekspressivlik xızmet atqaradı.

Solay etip almasıq, sanlıq, tańlaq sózlerdi bir toparǵa jámlestirgende, bir jaǵınan atawısh sózlerge, ekinshi jaǵınan, kómekshi sózlerge qarama-qarsı qoyǵanda, ol úsh sóz shaqabınıń óz ara ortaq belgilerine qarap emes (olarda onday belgiler joq), al olardıń atawısh hám kómekshi sózlerge qarım-qatnaslarına qaray bir toparǵa jámlestiriledi. Solay etip atlıq, kelbetlik, feyil, ráwish — tolıq mánili (atawısh) sózler, dáneker, tirkewish, janapay, predlog, artikl- kómekshi sózler, almasıq, sanlıq, tańlaq aralıq sózler toparın quraydı. Sonıń menen birge kópshilik lingvistikalıq ádebiyatlarda barlıq sózlerdi úsh toparǵa emes, al tek ekige mánili sózler hám kómekshi sózler dep, almasıq, sanlıq, tańlaq sóz shaqapların mánili sózler qatarına qosıp qoyıw dástúri de ushırasadı.

 Leksikalıq hám grammatikalıq mánileri 
Sózlerdiń mazmunlıq, yaǵnıy ishki tárepi onıń mánisi bola otırıp, ol tallap túsindiriwdi talap etetuǵın quramalı qubılıs bolıp tabıladı. Sózlerdiń, ayırıqsha mánili sózlerdiń eki túrli mánisin-leksikalıq hám grammatikalıq mánilerin ajıratıp biliw kerek. Sózdiń basqalarınan ayrıqsha tánhá ózine ǵana tán belgili bir mazmunınıń bolıwı bul sózdiń leksikalıq mánisi bolıp tabıladı. Mısalı: úlken — sóziniń leksikalıq mánisi — bul onı basqa barlıq sózlerden ayırıp turatuǵın, tek sol sózdiń ózine ǵana tán muǵdardı, kólemdi bildiriwshi mánisi bolıp tabıladı. Leksikalıq máni sózdiń barlıq grammatikalıq formalarında sol qálpinde saqlanadı. Leksikalıq máni anaw ya mınaw bir sóz formasına tiyisli bolıp, sheklenip qalmastan, ol tutas leksemaǵa tiyisli boladı. Úlken sóziniń leksikalıq mánisinen- basqa barlıq sózlerden, bárinen de burın mánilik jaqtan bul sózge baylanıslı bolǵan (kishi, náhán, úlkenlew hám t.b.) sózlerden, onnan keyin basqa barlıq (dóńgelek, uzın, jap, salma, aǵash, tas, bas hám t.b.) sózlerden ayırılıp turatuǵın mánisi túsiniledi. Leksikalıq máni máselesi leksikologiyada, leksikalıq semaseologiyada úyreniledi.

Mánili sózdiń belgili bir grammatikalıq kategoriyalarǵa tiyisli grammatikalıq formalarda kóriniwi onıń grammatikalıq mánisi boladı. Mısalı, úlken sóziniń kelbetlik sóz shaqabına kiriwi, kelbetliktiń jay dárejesi bolıwı, atlıqlasa otırıp, ataw sepleginde turıwı hám t.b. onıń grammatikalıq mánileri boladı.

Kómekshi sózler bolsa, leksikalıq mánige emes, al tiykarınan grammatikalıq mánige iye boladı. Olardıń gáptegi xızmeti mánili sózlerdiń baylanısın támiyinlewshi grammatikalıq xızmet atqarıwdan, yamasa ayırım mánili sózlerge qosımsha grammatikalıq máni qosıwdan ibarat.

Leksikalıq mániniń eń áhmiyetli tárepi yamasa orayı mánili sózlerdiń anaw yamasa mınaw haqıyqatlıqtı, zattı oylaw arqalı sáwlelendiriwi bolıp tabıladı. Sóz arqalı ańlanatuǵın zat (predmet) denotat yamasa referent dep ataladı. Leksikalıq mániniń  quramına sózdiń e ń ahmiyetli tárepinen — orayınan tısqarı, sol tiykarǵı hám baslı mánisine qosımsha ayrıqsha túr berip turatuǵın sózdiń emocionallıq, ekspressivlik, stilistikalıq mánileri de kiredi. Bunday mániler til biliminde konnotaciya dep ataladı. Tilde emocionallıq, ekspressivlik mánini bildiriw maqsetinde jumsalatuǵın ayrıqsha mánili sózler (ax, aw, astawpıralla) ushırasadı. Olar ushın bul mánis qosımsha emes, al tiykarǵı mánis bolıp tabıladı. Bizdi qorshaǵan ortalıqtaǵı zatlar menen qubılıslar, waqıyalar menen háreketler, adamnıń ruwxıy mádeniyatınıń, ideologiyanıń hám t.b.nıń rawajlanıwınan tuwǵan túsinikler sózlerdiń denotatı bolıwı múmkin. Sonday-aq tutas til de, onıń elementleri de tildiń sóylew arqalı júzege shıǵıwı yamasa onıń (tildiń) úyreniliwi barısında denotatlar xızmetin atqaradı. Mısalı: sóz, fonema, morfema, til, sóylew hám t.b.Sózlerdiń leksikalıq, grammatikalıq mánilerinen tısqarı olardıń ózara qarım- qatnasınan tuwatuǵın konceptual mánisleri de boladı hám olar ortasında qatań sistemalı qatnas bolıp tabıladı.

Sózlerdiń konceptual mánisi ózi menen ózi biytárep halında emes, al belgili bir qarım-qatnastaǵı sózlerdiń, bárinen de burın dál sol «semantikalıq maydandaǵı» basqa sózlerdiń konceptual mánileri menen ómir súredi.

«Semantikalıq maydan» túsinigi shınlıq ómirdiń belgili bir kórinisine baylanıslı bolǵan azlı-kópli muǵdardaǵı sózler toparın, anıǵıraǵı olardıń mánilerin ańlatadı. Mánisi bir semantikalıq maydanǵa kiretuǵın sózler belgili  dárejede keńirek kólemdegi «tematikalıq topardı» payda etedi. Bunday toparlarǵa mısal retinde waqıt mánisin bildiretuǵın hám onıń bóleklerin ańlatatuǵın sózlerdi (waqıt, dáwir, jıl, ay, hápte, sutka, saat hám t.b sonday-aq, báhár, qıs, azan, kesh hám basqalar), tuwısqanlıq atamalardı bildiretuǵın sózlerdi (ata, sheshe, áke, ana, ul, aǵa, hám t.b.), ıssılıqtı seziwdi ańlatatuǵın sózlerdi (ıssı, jıllı, salqın, suwıq hám t.b.), seziw proceslerin bildiretuǵın sózlerdi (seziw, kóriw, esitiw, ańlaw, eskeriw hám t.b.), oylaw proceslerin bildiretuǵın sózlerdi (oylaw, shamalaw, esaplaw, boljaw, eslew) keltiriwge boladı. Sózlerdiń ishki mánilik qarım-qatnası kózqarasınan qaraǵanda bir tematikalıq toparǵa kiretuǵın bunday sózlerdi málim dárejede biyǵárez ayrıqsha leksikalıq mikrosistemalar retinde qaraw kerekAbatbay Dáwletov «Til bilimi tiykarları», Joqarı oqıw ornınıń filologiya qánigeligine arnalǵan sabaqlıq. Nókis 2013..

 Sózlerdiń kóp mániligi 
Biz sóz hám onıń mánileri jóninde pikir júrgizgenimizde olarǵa kóp mánili emes, al bir mánili til birligi retinde qaraǵan edik. Shınında, sózlerdiń bir mánili bolıp keliwi olardıń kóp mánili bolıp jumsalıwına qaraǵanda siyregirek ushırasadı.  Til  biliminde  sózlerdiń  bir mánililigin monosemiya dep ataydı. Ádette monosemiya terminologiyalıq leksika tarawında kóbirek ushırasadı. Máselen, paxtashılıqqa baylanıslı terminler: shigit, ǵawasha, ǵórek hám t.b. Sharwashılıqqa baylanıslı terminler: ǵunan, isek, ılaq hám t.b.

Al tildegi kópshilik sózler kóp mánili túrinde ushırasadı. Sózlerdiń kóp mániligi til biliminde polisemiya dep ataladı. Kópshilik jaǵdayda bir sózdiń ózinde sol sózdiń semantikalıq variantların quraytuǵın bir neshe turaqlı máni birlikte ómir súredi. Tildegi qálegen sóz kerek bolǵan jaǵdayda-jańa máni ańlatıw zárúrligi tuwǵan waqıtta ózine jańa máni bildiriw wazıypasın alıwǵa uqıplı boladı. Bul tildiń rawajlanıp, bayıp barıw nızamlılıqlırına sáykes halda ámelge asadı.

Kóp mánili sózlerdiń dara mánileri ortasında bir-biri menen belgili dárejede baylanıs boladı. Sol mánilik baylanıs arqalı pútkilley hár túrli zat, qubılıs, waqıyalar bir sóz benen ańlatılıwı belgili bolıp turadı. Máselen, jol sóziniń dáslepki tuwra mánisinen adam yamasa kólik júretuǵın soqpaq yamasa gúzar jol túsinilse, soǵan qanday da bir usaslıq belgilerine qaray ómir jolı, jolı bolıw, máseleniń sheshiliw jolı hám t.b. sóz dizbeklerinde hár qıylı mánilerde jumsaladı. Sózdiń tuwra mánisi onıń tiykarǵı mánisi boladı. Al sózdiń awısqan mánisi onıń tiykarǵı (tuwra) mánisinen kelip shıǵadı. Kóp mánili sózlerdiń awısqan mánileri bir-biri menen qanday da bir uluwmalıq belgisi boyınsha baylanıslı boladı. Máselen, bas sóziniń uluwmalıq belgisi — adamnıń, maqluqtıń yamasa bir zattıń joqarǵı bólegin bildiriwinen ibarat. Usı belgisi boyınsha «bas» sóziniń awıspalı mánileri óz ara baylanısadı: tawdıń bası, tamnıń bası, aǵashtıń bası, jumıstıń bası hám t.b. Bul sóz dizbeklerindegi «bas» sóziniń uluwmalıq mánisi — «ústi» mánisi bolıp tabıladı.

Jámiyettiń rawajlanıwı menen sol jámiyette sóylewshilerdiń tili de, ayrıqsha onıń leksikası, ósip rawajlanıp baradı. Jámiyettegi ózgerisler ayırım sózlerdiń mánileriniń ózgeriwine de, jańa sózlerdiń kelip kiriwine de sebepshi boladı. Adam ózin qorshaǵan ortalıqtıń, zatlar menen qubılıslardıń sırların birdey tolıq bilip kete bermeydi. Zatlar menen qubılıslar hám olardıń óz ara qarım qatnasları menen baylanısları jóninde adam kem-kem tereńirek hám keńirek bilip baradı. Zatlar menen qubılıslardıń tilde sóz benen atalıw zárúrligi mudamı jańa sózlerdi payda ete bermeydi. Al burınnan qollanılıp júrgen sózlerdiń ózleri menen-aq atalıp, ol sózlerdiń burınnan qáliplesken negizgi mánisi ústine qosımsha máni qosıw jolı menen-aq bul zárúrlik qanaatlandırılıwı múmkin. Máselen, «joldas» degen sózdiń dáslepki tiykarǵı mánisi — «jollas» yaǵnıy jolǵa, saparǵa birge shıqqan adam mánisi túsinilse, ol mánistiń ústine keyin bir neshe mániler qosılǵan: pikirles, teńles, dos, zayıp hám t.b. Sońǵı dáwirde bul sózge jańa mánis — jerdiń jasalma joldası mánisi qosıldı.

Sóz anaw yamasa mınaw zat yamasa qubılıstıń arnawlı ataması bolıwı menen birge usas belgileri boyınsha basqa da zat ya qubılısqa atama boladı. Óytkeni bir zat ya qubılısqa tán bolǵan belgilerdiń biri yamasa bir neshesi basqa bir zat ya qubılısqa tán bolǵan belgilerdiń bir yamasa bir neshshesi menen usas bolıp kele beriwi múmkin. Solay etip bir zat ya qubılıstıń atın bildiretuǵın sóz benen ekinshi bir zat ya qubılıstıń da atalıwı tábiyiy halat bolıp tabıladı.

Sózdiń kóp mániliginiń ózi de bir qıylı emes. Sózlerdiń bir qıylı kóp mániligi tariyxıy aspektke tiykarlanǵan bolsa, sózlerdiń taǵı bir túrli kóp mániligi tek tildiń házirgi qálpine súyenedi. Tariyxıy aspektke tiykarlana otırıp sózlerdiń mánilerin tiykarǵı máni hám dórendi máni dep bóliwge boladı. Mısalı, «yer» sóziniń dáslepki tiykarǵı mánisi jınıstı ańlatatuǵın «yerkek» mánisi bolsa, al «yeri», «kiyewi» mánisi hám «batır», «júrekli» mánisi bunıń dórendi mánileri bolıp tabıladı.

Tildiń házirgi dáwirdegi jaǵdayına tiykarlana otırıp sózlerdiń mánilerin tuwra hám awıspalı mániler dep bóliwge boladı. Mısalı, «jaqtı» degen sózdiń «jarıq», «ashıq», «kórinip turatuǵın» degen mánisi onıń tuwra mánisi bolsa, al «jaqtı keleshek», «jaqtı dúnya» hám t.b. mánileri onıń awıspalı mánisi bolıp tabıladı. Sóz mánisiniń awısıwınıń bir neshe usılı bolıp, solardıń eń áhmiyetlileri metafora hám metonimiya usılları bolıp tabıladı. Zat ya qubılıs yamasa olardıń belgileri ortasındaǵı usaslıq tiykarında bir zat yamasa qubılıstıń atın bildirip kelgen sózdiń ekinshi bir zat ya qubılıstı bildiriwi ushın jumsalıwı metafora delinedi. Bir zat ya qubılıstıń atamasınıń ekinshi bir zat ya qubılıstıń atamasına ótiwinde olardıń (zat ya qubılıstıń) sırtqı kórinisindegi (kólemi, túri-túsi, salmaǵı hám t.b.) qanday da bir jaqınlıǵına qaray metafora júzege shıǵadı. Mısalı, «tórkin» sóziniń óziniń tuwra mánisi bolǵan qızdıń tórkini mánisin bildiriwinen tısqarı sózdiń tórkini, istiń tórkini, máseleniń tórkini hám t.b. mánilerde jumsalıwı; «awız» sóziniń tuwra mánisi bolǵan adamnıń (yamasa haywannıń) bir múshesin bildiriwinen tısqarı qaptıń awzı, uranıń awzı, shiysheniń awzı, qoranıń awzı hám t.b. mánilerde jumsalıwı; «kóz» sóziniń adamnıń (yamasa haywannıń) bir múshesin bildiriwinen tısqarı istiń kózi, iyneniń kózi, bulaqtıń kózi hám t.b. mánilerde jumsalıwı. Mine, bulardıń bári sózlerdiń tuwra mánisinen tısqarı awısqan metaforalıq mánide de jumsalatuǵınlıǵın kórsetedi. 

Zat ya qubılıstıń óziniń atınıń ornına basqa bir atamanıń almastırılıwı metonimiya dep ataladı. Bunday atamalar almasıwına zat ya qubılıslar ortasındaǵı ishki yamasa sırtqı usaslıq emes, al ol túsinikler ortasındaǵı ózara baylanıs, qanday da bir jaqınlıq tiykar boladı.Mısalı, Ol sóylegende auditoriya siltidey tındı. Onıń úyi quwanıshqa bólendi. Onıń qolında qaǵazı bar. Bul gáplerdegi auditoriya, úyi, qaǵazı sózlerinen olarǵa qanday da bir baylanısı bar basqa mániler-birinshi gápte auditoriyadaǵı otırǵan adamlar, ekinshi gápte úyindegi shańaraq aǵzaları, úshinshi gápte qolındaǵı hújjeti túsiniledi. Sonday-aq bir tabaq jedi, bir kese ishti, bir qasıq juttı hám t.b. sıyaqlı sóz dizbeklerinde tabaq, kese, qasıqtı emes, al olardıń ishindegi awqatlıq zattı paydalanǵanlıǵı (jegeni, ishkeni, jutqanı) túsiniledi. Ayırım zatlar menen buyımlardıń atamaları olardıń óndirilgen geografiyalıq orınlarınıń yamasa oylap tabıwshınıń atı menen atalıp ketken. Máselen, kashemir, tyul, boston, sheviot, karakul, astraxan, modera, shampan, makintosh, french, galife usaǵan sózlerdi alayıq. Bulardan kashemir, tyul, bostan, sheviot shıt materilları bolıp, olardıń bulay atalıwına Indiyadaǵı Kashemir, Franciyadaǵı Tul, Amerikadaǵı Boston, Shotlandiyadaǵı Sheviot qalalarınıń atları sebepshi bolǵan. Francuz hám basqa da tillerde jumsalatuǵın tonnıń atları bolǵan astraxan, karakul sózleri Astraxan qalasınıń, Buxaradaǵı Karakul maydanınıń atınan kelip shıqqan. Vino atamaları bolǵan modera, shampan olardıń eń dáslep óndirip shıǵarılǵan orınları bolǵan Atlantikadaǵı Modera atawınıń, Parijdegi Shampan provinciyasınıń atları menen baylanıslı. Makintosh degen kiyimniń atı onı oylap tapqan adamnıń atınan alınǵan. French, galife degen áskeriy kiyimlerdiń atları sol áskeriy formalardı engizgen generallardıń atınan alınǵan. Sózlerdiń bunday bolıp biriniń ornına basqasınıń jumsalıwı olardıń metonimiyalıq jumsalıwı boladı. 

 Sózlerdiń dál hám gúńgirt (abstrakt) mánileri 
Anıq bir zattıń ózin adamnıń tikkeley kóriwi, seziwi nátiyjesinde sanasında sáwlelendiriliwi arqalı olarǵa sóz túrindegi at beriledi. Demek, sóylew aǵzaları tárepinen sózdiń aytılıwı menen qanday da bir nárse adamnıń kóz aldında gewdelenedi. Bul qubılıs adamzat tiliniń payda bolıwı hám rawajlanıwı menen baylanıslı másele bolıp tabıladı. Sebebi tildiń payda bolıwınıń dáslepki basqıshlarında, sonday-aq tildiń rawajlanıwınıń keyingi dáwirlerinde de, adamlar tikkeley kóriwi, seziwi hám sanasında olardı sáwlelendiriwi arqalı zatlarǵa at bergen. Sonlıqtan aytılǵan sóz anıq bir zattı ańlatıp otırǵan.

Jámiyettiń rawajlanıwı menen zat ya qubılıs hám olardıń qásiyetleri haqqındaǵı adamnıń túsinigi kem-kem ózgerip, jetilisip, keńeyip baradı. Anıq bir zattıń atına baylanıslı payda bolǵan sózdiń dáslepki anıq mánisi keńeyip, endi sol anıq (konkret) bir zattıń ózin ǵana emes, al sol zat penen birgelki, sol zat toparına kiretuǵın basqa barlıq zatlardıń atın bildiretuǵın dárejege shekem uluwmalasadı. Solay etip bir tilde sóylewshi adamlar ortasında anıq bir zattıń atı bolıp qáliplesken sóz endi bir tiptegi bir topar zatlardı bildiretuǵın uluwmalıq mánidegi sózge aylanadı. Belgili bir anıq zattıń atı aytılǵan waqıtta ol zattıń óziniń bolıwı hám onıń ózin kórip turıw yamasa seziniw zárúr bolmaydı. Óytkeni adamlar onısız-aq ol zattı kóz aldına keltiriw, elesletiw uqıbına iye boladı. Máselen, paxta, qamıs, taxta, biyday, tana, eshki, hám t.b. zatlardıń atın usı sózler túrinde ataw menen olardı kóz aldımızǵa elesletemiz. Olardı ataw ushın sol zatlardıń bolıwı shárt emes. Tilde bunday zatlardıń uluwmalasqan ataması bolǵan sózler anıq mánili sózler bolıp, olar birde belgili bir anıq zattıń atın, birde sol tiptegi birgelki basqa da barlıq zatlardıń uluwmalasqan atın bildire beredi. Mısalı, «Esiktiń aldında ósip turǵan bir túp aǵash dógerekke sán berip tur» degen gáptegi aǵash sózi anıq bir zattıń (aǵashtıń) atın, anıq mánisti bildiredi. «Eń jaqsı qurılıs materialı-aǵash» degen gáptegi aǵash sózi bir tiptegi bir tekles zatlardıń (aǵashlardıń) uluwmalasqan atın bildiredi.

«Esiktiń aldında ósip turǵan aqterek dógerekke sán berip tur» degen gáptegi aqterek sózi anıq bir zattıń (aqterektiń) atın bildiredi.

«Eń jaqsı qurılıs materialı-aqterek» degen gáptegi aqterek sózi bir tiptegi birgelki zatlardıń (aqtereklerdiń) uluwmalasqan atın bildiredi. Solay etip bir anıq mánili sózdiń ózi birde anıq bir zattıń atın bildirse, birde sol zat penen bir tiptegi birgelki (bir tekles) zatlardıń uluwmalasqan atın da bildiredi.

 Derekler 

Kategoriya:Lingvistika
Kategoriya:Sózler
Kategoriya:Semantika
Kategoriya:Sintaksis
__BÖLİDİMÖNDEMEW__