Ay kalendarı

Ay kalendarı — bul jıllıq ciklleri quyash jılına tiykarlanǵan quyash kalendarlarınan hám Ay ayların belgili bir interkalyaciya procesi (mısalı, artıqsha ay qosıw) arqalı quyash jılı menen sáykeslendiriletuǵın ay-quyash kalendarlarınan parqlı túrde, Aydıń fazalarınıń (sinodikalıq aylar, lunaciyalar) aylıq cikllerine tiykarlanǵan kalendar esaplanadı. Eń keń tarqalǵan ay kalendarı Islam kalendarı bolıp tabıladı.

Hár bir lunaciya shama menen  kún bolǵanlıǵı sebepli (bul ortasha sinodikalıq aydı 29,53059 kún yamasa 29 kún 12 saat 44 minut hám 3 sekund dep beredi), ay kalendarındaǵı aylardıń gezeklesip 29 hám 30 kún bolıwı ádettegidey jaǵday. Usınday 12 lunaciya dáwiri bolǵan «ay jılı» 354 kún, 8 saat, 48 minut, 34 sekundqa (354,36707 kún) teń bolǵanlıǵı sebepli, ay kalendarları quyash jılınan 11 den 12 kúnge shekem qısqaraq boladı. Ay-quyash kalendarlarınıń interkalyaciyasın qollanbaytuǵın ay kalendarlarında Ay ayları 33–34 ay jılı cikli dawamında quyash jılınıń barlıq máwsimlerin aylanıp shıǵadı (mısalı, Islam jıllarınıń dizimine qarań). Aylardıń qashan baslanıwı boyınsha detallar hár bir kalendarda hár túrli: ayırımları jańa ay, tolǵan ay yamasa tuwılǵan aydı (yarım ay, hilal) qollansa, basqaları anıq esap-kitaplarǵa súyenedi. «Ay jańa jılı» termini Ay kalendarınıń birinshi kúni bolıp tabıladı, biraq ásirese AQShta bul termin ay-quyash jańa jılları ushın keńnen qollanıladı.

 Tariyxı 
Alımlar áyyemgi ańshılardıń ele Joqarı paleolit dáwirinde-aq Aydı úzliksiz astronomiyalıq baqlawdan ótkergenin tastıyıqlaydı. Samuel L. Macey Aydıń waqıttı ólshew quralı retinde eń dáslepki qollanılıwın 28 000–30 000 jıl aldınǵı waqıtqa jatqızadı.

 Ay ayınıń baslanıwı 
Ay hám ay-quyash kalendarları aydıń birinshi kúni qaysı kún ekenligi boyınsha bir-birinen parq qıladı. Ayırımları ay bólegin (hilal) birinshi ret kóriwge tiykarlanǵan, mısalı, Islam áleminiń kópshiligi tárepinen qollanılatuǵın Hijriy kalendarı. Kerisinshe, Evrey kalendarı hám Qıtay kalendarı sıyaqlı ay-quyash kalendarlarında aydıń birinshi kúni — astronomiyalıq jańa ay belgili bir saat poyasında júz bergen kún esaplanadı. Basqalarında, mısalı, ayırım Induistlik kalendarlarda hár bir ay tolǵan aydan keyingi kúni baslanadı.

 Ay ayınıń uzaqlıǵı 
Hár bir ay ciklinıń uzaqlıǵı ortasha mánisten sál parq qılıwı múmkin. Bunnan basqa, baqlawlar turaqsızlıqqa hám hawa-rayı shárayatlarına baylanıslı boladı — Súnniy Islamda ay «Hilal»dan, yaǵnıy birinshi tuwılǵan aydıń haqıyqıy baqlanıwınan baslanadı. Sonday-aq, turaqsızlıqtı azaytıw ushın hár bir kalendar ayınıń baslanıwın anıqlawdıń turaqlı arifmetikalıq qaǵıydaların jaratıwǵa urınıslar boldı. Bulardıń ishinde eń tanımalı bolǵanı Tabulyar Islam kalendarı esaplanadı: qısqasha aytqanda, ol 30 jıllıq ciklge iye bolıp, onıń ishinde 355 kúnlik 11 toksanınshı jıl hám 354 kúnlik 19 jıl bar. Uzaq múddetlik perspektivada ol shama menen 2 500 quyash jılında yamasa 2 570 ay jılında bir kúnlik anıqlıqqa iye. Ol sonday-aq qısqa múddet ishinde baqlawlardan bir yamasa eki kúnge shekem shetlep ketiwi múmkin. Bul algoritm VIII ásirde musılman astronomları tárepinen birinshi tuwılǵan aydıń shama menen sánesin boljaw ushın engizilgen bolıp, ol Islam ay kalendarında hár bir aydıń birinshi kúnin anıqlaw ushın qollanıladı.

 Ay-quyash kalendarları 

Ay kalendarları dep atalatuǵın kalendarlardıń kópshiligi tiykarında ay-quyash kalendarları bolıp tabıladı. Olardıń ayları ay ciklin baqlawǵa tiykarlanǵan bolıp, olardı ulıwma alǵanda quyash jılına sáykeslendiriw ushın dáwirli interkalyaciya qollanıladı. Áyyemgi Mısrda qollanılǵan quyashlı «puqaralıq kalendarı» dáslepki ay kalendarınan kelip shıqqanlıǵınıń izlerin kórsetedi, bul ay kalendarı diniy hám awıl xojalıǵı maqsetlerinde onıń menen qatar qollanıla bergen. Házirgi dáwirdegi ay-quyash kalendarlarına Qıtay, Koreya, Vietnam, Induistlik, Evrey hám Tay kalendarları kiredi.

Interkalyaciyanıń eń keń tarqalǵan forması — hár eki yamasa úsh jılda bir qosımsha ay qosıw bolıp tabıladı. Ayırım ay-quyash kalendarları sonday-aq quyash cikli menen bir qatarda ay cikllerine de tásir etetuǵın jıllıq tábiyiy qubılıslar arqalı kalibrlenedi. Bunıń bir mısalı — Banks atawlarınıń ay-quyash kalendarı bolıp, oǵan jaǵalarda jeyiwge jaramlı palolo qurtları toplanatuǵın úsh ay kiredi. Bul qubılıslar ay ayınıń aqırǵı sheregininde júz beredi, sebebi palololardıń kóbeyiw cikli ay menen sinxronlasqanR.H.Codrington. The Melanesians: Their anthropology and folklore (1891) Oxford, Clarendon Press.

 Qosımsha qarań 
 Epakt
 Kalendarlar dizimi
 Aydıń fazaları
 Ay-quyash kalendarı
 Pasxa tolǵan ayı

 Derekler 

 Sırtqı siltemeler