Islam kalendarı

Inglis tilinde Musılman kalendarı yamasa Islam kalendarı dep atalatuǵın Hijriy jıl esabı (), 354 yamasa 355 kúndi quraytuǵın 12 qamariy aydan ibarat ay kalendarı sanaladı. Ol jıllıq oraza sıyaqlı Islam bayramları hám máresimleriniń yamasa ullı ziyarat ushın jıllıq máwsimniń durıs kúnlerin belgilewde qollanıladı. Dini islam dini bolǵan derlik barlıq mámleketlerde diniy kalendar hijriy esaplanǵanı menen puqaralıq kalendarı Grigoriy kalendarı bolıp, ondaǵı ay atları Levant hám Mesopotamiyada (Irak, Siriya, Iordaniya, Livan hám Palestina) qollanılatuǵın suriyalı ay atları bolıp tabıladı.

Bul kalendar hijriy dáwirdi esaplap, ol boyınsha Islamda eramızdıń 622-jılı Jańa jıl sıpatında belgilengen. Sol jılı Muhammed hám onıń izbasarları Mekkeden Madinaǵa kóshti hám birinshi musılman jámáátin (úmmetin) dúzdi, bul waqıya hijrat sıpatında belgilenedi. Batısta bul dáwirdegi sáneler, ádette, AH () menen belgilenedi. Musılman mámleketlerinde ol geyde arabsha formasınan (, qısqartpası: ) H sıpatında da kórsetiledi..

Aylar 
Islam kalendarınıń hárbir ayı jańa ay cikliniń tuwılıwı menen baslanadı. Dástúr boyınsha, bul aldınǵı ay cikliniń tamamlanıwı bolıp, sol aldınǵı aydı belgilewshi yarım aydıń () haqıyqıy baqlanıwına tiykarlanadı hám usınıń menen jańa ay baslanadı. Sonlıqtan, kalendardaǵı hárbir ay haqıyqıy Aydıń kórinisi, Jerdiń astronomiyalıq jaylasıwı hám hawa rayı sháráyatlarına qarap 29 yamasa 30 kúnnen ibarat bolıwı múmkin.

Hijriy on eki aydıń tórtewi muqaddes aylar esaplanadı:  (7) hám izbe-iz úsh  (11),  (12) hám  (1) ayları, bul aylarda urısıw (básekige keliw) qadaǵan etiledi.

+ T.S Atı Arabshası Mánisi Túsindirmesi 1     qadaǵan  Muqaddes ay, bul ayda urıs hám hárqanday jánjeller () qadaǵan etilgenligi ushın solay atalǵan. Muharramǵa Ashura yaǵnıy onınshı kún kiredi. 2      jaramsız  Boljawlarǵa qaraǵanda, islamǵa shekemgi arablardıń úyleri jıldıń sol ayında bos bolǵan, sebebi olardıń xalqı sol waqıtta awqat jıynaǵan. 3      birinshi báhár  Sonday-aq, otlaw degen mánini de ańlatadı, sebebi bul ayda sharwa malları baǵılǵan. Jáne de, kóplegen musılmanlar ushın júdá muqaddes ay, sebebi bul ayda Muhammed tuwılǵan. 4  yamasa  yamasa  ekinshi báhár, sońǵı báhár  5      jerdiń qurǵaqlasıwı  Kóbinese islamnan aldınǵı jaz dep te aytıladı. Sonday-aq,  - «muzlaw» mánisin bildiretuǵın feyil menen baylanıslı bolıwı múmkin, sebebi basqa bir ráwiyatqa qaraǵanda, jıldıń usı dáwirinde suw muzlaytuǵın bolǵan. 6  yamasa  yamasa  ekinshi márte jerdiń qurǵaqlasıwı, sońǵı márte jerdiń qurǵaqlasıwı  7      húrmet, mártebe  Bul urıs qadaǵan etilgen ekinshi muqaddes ay.  - «alıp taslaw» mánisin bildiretuǵın feyil menen baylanıslı bolıwı múmkin, sebebi Islamnan aldınǵı arablar nayzalarınıń basların alıp taslap, urıstan tıyılǵan. 8      tarqalǵan  Arab qáwimleri jıldıń sol waqtın suw tabıw ushın tarqalıp ketkenligi sıpatında belgilep qoyǵan. - «eki nárseniń arasında bolıw» mánisin bildiretuǵın feyil menen baylanıslı bolıwı múmkin, sebebi basqa bir ráwiyatqa qaraǵanda, bul ay Rajab hám Ramazan aylarınıń ortasında bolǵanlıǵı ushın usılay atalǵan. 9      janıp turǵan ıssı  Janıw oraza menen de baylanıslı, óytkeni ash qarınǵa dúnyalıq qumarlıq janadı. Quyashtıń hádden tıs ıssılıǵınan kelip shıǵatuǵın júdá joqarı temperaturaǵa baylanıslı solay ataladı.  - hijriy kalendardaǵı eń húrmetli ay sanaladı. Bul ayda musılmanlar oraza tutıwı, tań atqannan kún batqansha hesh qanday gúná islemewi hám should kámbaǵal hám miskinlerge sadaqa beriwi lazım. 10      kótergen  Urǵashı túyeler, ádette, jıldıń usı waqtında botalaytuǵın hám quyrıqların kóteretuǵın bolǵan. Usı aydıń birinshi kúni Eid al-Fitr yaǵniy «Hayıt bayramı» baslanıp, oraza hám Ramazan ayı juwmaqlanǵanınan derek beredi. 11      pitim/otırıstan biri  Bul urıs qadaǵan etilgen muqaddes ay. Adamlarǵa hújim jasalǵanda ózlerin qorǵawǵa ruqsat etilgen. 12      ziyarattıń biri Bul ayda dúnyanıń túrli múyeshinen musılmanlar ziyaratshılar Mekkege jıynalıq, Kaabanı ziyaratlaydı. Usı aydıń segizinshi, toǵızınshı hám onınshı kúnleri haj orınlanadı. Arafa kúni aydıń toǵızınshı kúni boladı. Eid al-Adha yaǵniy «Qurban hayıtı» onınshı kúni baslanıp, on úshinshi kúni juwmaqlanadı hám bul - urıs qadaǵan etilgen tórtinshi ay sanaladı.

 Derekler