Oldenburglar

Oldenburglar (, , ) — kelip shiǵiwi nemislerden bolǵan dinastiya bolip, onıń shaqaları Evropanıń túrli mámleketlerinde húkimdarlıq etken yamasa húkimdarlıq etpekte. Oldenburglardıń tuwri shańaraǵi Daniyada 1448-jıldan 1863-jılǵa shekem húkimdarlıq etti, 1523-jılǵa shekem Daniya menen jeke birlespege Shveciya hám Norvegiya (Kalmar birlespesi), 1814-jılǵa shekem tek Norvegiya (Daniya-Norvegiya birlespesi) kirdi. Oldenburglar úyiniń kishi shaqapshalarına, atap aytqanda, 1762-jıldan baslap barlıq Romanovlar, shved patshalarınıń Golshteyn-Gottorp dinastiyası (1751-1818-jıllarda húkimdarlıq etken), Daniya, Norvegiya hám Greciya (1974-jılǵa shekem) Glyuksburglar húkimdarlıq shańaraǵı hám grek Glyuksburgları arqalı 2022-jılı patsha Karl III tárepinen taxtqa otirǵan Britaniya Mauntbetten-Vindzorlar shańaraǵi kiredi.

 Dinastiya tariyxı 
Dinastiya tariyxı Arqa Germaniyadaǵı Oldenburg graflıǵı nemis grafları násilinen baslanadı. Ulli gercog Oldenburg úyiniń birinshi ataqlı atası 1091-jılǵı jilnamalarda tilge alınǵan Egilmar, Lerigau grafi edi. Onıń tuwrıdan-tuwrı áwladı Germaniyanıń arqa-batısında Arqa teńiz boyındaǵı Oldenburg grafı boldı. Bul shańaraqtıń jedel rawajlanıwı XV ásirde Egilmar áwladı Baxtiyar graf Ditrix (1440-jilda qaytıs bolǵan) Shlezvig-Golshtin gercogi Gerxard VI niń qızı Gedvigaǵa (1436-jilda qaytıs bolǵan) úylengeninde baslandı. Olardıń úlken balası Kristian (1481-jılı qaytıs bolǵan) óziniń dayısı gercog Adolf VIII Shlezvig-Golshtin járdeminde 1448-jılı Daniya, 1450-jılı Norvegiya hám 1460-jılı Adolf qaytıs bolǵannan keyin onıń gersogliǵiniń húkimdarı etip saylandı; ol 1863-jılı korol Frederik VII niń ólimi menen toqtaǵan Daniya korollıq áwladınıń tiykarın saldı.

Úlken Golshteyn-Gottorp liniyasınıń birinshi shaqabı 1544-jildan baslap baradı (Gercoglik 1474-jili dúzilgen. Onıń tiykarın salıwshı Daniya korolı Fridrix I niń balası gercog Adolf edi. Bul shaqapsha Golshtinadaǵı jerlerge iyelik etip, paytaxtı Kil qalası bolǵan (gercoglıq 1544-jılı dúzilgen bolıp, uris háreketleri hám ayırım bólekleniwlerge qaramastan, bul shaqapsha basqarǵan Golshteyn gercoglıǵı Muqaddes Rim imperiyası quramında qalgan). Golshteyn-Gottorp gercogları Daniya menen óz iyeliklerine baylanıslı turaqlı qarama-qarsılıqlar alıp bardı. Olar hár dayım Daniya korollarına qarsı Shveciya menen dinastiyalıq awqamda boldı. Shveciya koroli Karl XII niń Rossiyaǵa qarsı Arqa urista jeńiliwi hám Pyotr I niń Rossiya imperiyasın dúziwi Karl XII niń jiyeni, shved tajının miyrasxorlarınan biri bolǵan gercog Karl Fridrix Golshteyn-Gottorpskiydiń (1702-1739) Rossiya menen awqam dúziwge májbúr etti.

Daniya koroli Frederik II niń inisi gercog Ioann (1622-jılı qaytıs bolǵan) tiykar salǵan orta liniya Golshteyn-Zonderburg (titulyar gercogliǵi, 1564-jılı dúzilgen, gercoglıqtıń kópshilik bólimi, sonıń ishinde Glyuksburg te Muqaddes Rim imperiyası quramına kirgen) atın aldı. Óz náwbetinde, ol XVII ásirde eki tarmaqqa: Avgustinburg hám Glyuksburg-Bek tarmaqlarına bólinip ketti. Bul áwlad wákillerinen biri shaxzada Pyotr Golshteyn-Bekskiy (1698-1775) Rossiya general-feldmarshalı boldı.

Onıń áwladı bolsa 1863-jılı Daniya taxtın korol Kristian IX atı menen miyras etip aldı. Búgingi kúnde Daniyanı Kristian IX nıń aqlıǵı, Patshayım Margrete II basqarmaqta. Kristiannıń balası Georg 1862-jılı Greciya korolliǵi taxtın iyeledi. Glyuksburglar 1974-jili monarxiya awdarılǵanǵa shekem Greciyanı basqarǵan. Rossiyanıń sońǵi imperatori Nikolay II niń anası imperator Mariya Fyodorovna korol Kristian IX niń qızı edi.

Oldenburg úyiniń Glyuksburg bólimi 1905-jılı Norvegiya taxtına da kóterildi, bul taxtta korol Xarald V házir de bar.

Kategoriya: Korollıq dinastiyalar