Rim cifrleri

Eger tómendegi tekstte belgiler durıs kórsetilmegen bolsa, Rim cifrlarınıń Unicodeʼda kórsetiliwi hám Járdem bólimlerine qarań.


Rim imperiyasında payda bolǵan hám házirge shekem sanaw hám arnawlı maqsetlerde paydalanılatuǵın sanlar Rim cifrleri dep ataladı. Búgingi ádettegi kórinisinde Latın háripleri I (1), V (5), X (10), L (50), C (100), D (500), M (1000) hám tábiyiy sanlardı jaziw ushın cifr belgisi sipatında qollanıladı. 

Bul qosımsha sanlardı jazıw bolıp, belgili sanlardı ayırıp jazıw ushın qosımsha qaǵıydaǵa iye, biraq orın mánisleri sisteması hám nól belgisisiz qollanıladı. Ol 5 (V) hám 10 (X) tiykarǵı cifrlerge iye bolǵan birlestirilgen onlıq yamasa ekilemshi onlıq kodı sistemasına tiykarlanadı.

 Kórinisi 
 Ulıwmalıq 
Rim cifrlerinde qollanılatuǵın belgiler anıq bir mániske iye. Tiykarǵı mánisler ("birlikler") hám bes járdemshi tayanısh mánisler ("bes") sıpatında ayırıw belgisinen tısqarı onlıq birliklerge iye.
+ Rim cifrleri Bas hárip I V X L C D M ↁ ↂ ↇ ↈ Teńligi 1  5  10  50  100  500  1000  5000  10.000  50.000  100.000

M hám C ushın esletpe: M latınsha "mille" (1000)den; C "centum" (100)dan kelip shıqqan.

Házirgi zamanda bas háripler menen súwretlew keń tarqalǵan. Kishi háripler menen belgilew orta ásirlerden baslap qollanılıp kelingen hám san mánisinen parıq etpeydi, biraq i hám l ortasında túsinbewshilik payda bolıwı múmkin. Olar elege shekem betlerdi nomerlew (máselen, kiris sózde, onı hind sanları menen nomerlengen kitaptıń haqıyqıy tiykarǵı bóliminen ajıratıw ushın) hám alfa sanlarınıń dúzilisi ushın qollanıladı. 

Geyde, ásirese, qolda jazılǵan jazıwlarda rim cifrleri ápiwayı háriplerden ajıratıw ushın tek ústine yamasa ústine hám astına sızılǵan boladı (IX = 9, ([ɪks] emes); yamasa x14px|text-above|class=noviewer|Birlestiriwshi sızıqlar menen rim cifrleri = 1967 sıyaqlı).

I hám V háripleri orta ásirlerde hám erte jańa zamanlarda J hám U háriplerine ózgergende, olar kóbinese birdey cifr teńligi ushın qollanılǵan. Ásirese birlik sanlarda i háribi j menen ańlatılǵan: j = 1; ij = 2; iij = 3 hám t.b. Bul belgi ele keńnen tarqalmaǵan.

 Basqa álipbelerde sáykeslesiwi 
Latın jazıwı bolmaǵan mámleketlerde rim cifrleri geyde basqasha grafikalıq jaqtan sáykes keletuǵın jergilikli belgiler menen jazılǵan. Mısalı, rim cifri I ushın 1 sanı, II ushın П, III ushın Ш hám V ushın У háripleri qollanıladı. Birneshe I ler bir belgige birlestirilgen bolsa da, X ler ádettegidey tákirarlanǵan.

+ Rus tilinde jazıw mashinkası tekstlerindegi imlá Belgi 1 П Ш 1У У У1 УП УШ 1Х Х Х1 ХП … Х1Х ХХ ХХ1 … ХХХ … ХХХУШ ХХХ1Х Teńligi 1  2  3  4  5  6  7  8  9  10  11  12  …  19  20  21  …  30  …  38  39

50 (L), 100 (C), 500 (D) hám 1000 (M) ushın rus tilindegi bas háripler Л, С, Д hám М qollanıladı.

 Derekler