Annaqul

Annaqul shayırdıń ádebiy dóretpe-lerinıń kópshiliginde miynetkesh xalıq turmısı, táǵdiri baslı másele etilip alınǵan. Onıń hárbir shıǵarmasında derlik miynetkesh xalıqtıń muńı muńlanıp, jırı jırlanadı, jarlılardıń turmısımızda ushırasatuǵın ayırım zulım baylardan, hámeldarlardan kórgen azap-aqıretleri dál mısallar menen súwretlenedi.

 Ómiri hám dóretiwshiligi  
Annaqul «Oraz aldı», «Qayda ketermen?», «Qazıwda», «Dámeń barma bolıslaqtan», «Saylanǵan aqsaqal», «Aman júr» degen ótkir sociallıq qosıqlar hám «Esbergen»degen yumorlıq qosıqtıń avtorı. 
Biraq onıń bunnan basqa da kóplegen shıǵarmaları 
bar bolıwı kerek. Házirshe jıynalǵan qosıqlarınıń ózi-aq 
onı xalıqtıń haqıyqıy jırshısı, sociallıq teńsizlikti túsine 
bilgen shayır sıpatında tanıtadı.  

Álbette, diyqanshılıq penen shuǵıllanatuǵın otırıqshı el, xalıq ushın qazıw kerek 
nárse. Óytkeni, jer suwǵarıp egin egiw, egislik jerlerge 
suw keltiriw ushın japlar, arnalar kerek. Sonlıqtan da, 
ayırım jaǵdaylarda uyıq tewip yamasa batıl bolıp qalǵan 
jap-salmalardı, ózek, arnalardı tazalaw, hátteki tıńnan 
jap, ózek, arnalar qazıw da turmısta talap etilgen. Bul 
ómir tirishiligi, xalıqtıń kún kóris turmısındaǵı tábiyiy 
talap. Bıraq, qazıw isine barıwı tiyis hámme jaramlı 
adamlardıń teńdey qatnasıwınıń, miynetin teńdey kóriwiniń 
ornına basshılıq etip júrgen geypara hámeldarlar ayırım adamlardı hár qıylı tiykarsšz báneler menen úylerinde 
qaldırıp, qazıwǵa gileń jarlılardı ǵana quwıp turǵan. Bul 
qazıwǵa adam aparıwdaǵı teńsizlik, ádalatsizlıq, jazı menen 
tapqanın qıs azıǵına jetkize almay júrgen jarlı paqırlar 
ushın awır múshkil edi. Bunıń sebebi, qazıwǵa hárkim 
óz azıǵı, qural-saymanı, kórpe-tósegi menen baratuǵın 
bolǵan hám bul miynetlerine olar húkimet tárepinen haqı 
almaǵan. Bunday jaǵdaydıń qazıwshılar ushın awır ekenligi 
óz-ózinen túsinikli. Mine, qazıwǵa adam aparıwdaǵı 
teńsizlikler Annaquldıń usı temada shıǵarma dóretiwine 
sebep boldı. Shayır qazıwǵa barǵan beldarlardıń biri 
bolıp, is basındaǵı bolǵan barlıq háreketlerdi, zulımlıqlardı, 
teńsizliklerdi, haqıyqatsızlıqlardı óz kózi menen kórgenlikten, 
sol kórgenlerin qosıq etip shıǵarıp, onda turmıstı, qazıw 
basında júz bergen waqıyalardı dál kórsetiwdi hám olardı 
keleshek áwlad ushın tarıyxıy maǵlıwmat etip qaldırıwdı 
óziniń azamatlıq wazıypam dep bildi. Sonıń ushın da, 
onıń usı, «Qazıwda», atlı qosıǵı kólemi jaǵınan kishkene 
bolǵanı menen bunda xalıq turmıslarınıń bir tarawındaǵı 
úlken jámiyetlik másele qozǵalıp, óz sheshimin tapqan. 
Máselen, usı qosıǵında:  

«Birewler gápten utıldı,  

Birewler anıq tutıldı,  

Aqsha bergenler qutıldı,  

Áwez, Arzımbet qazıwda»  

— dep shayır, joqarıda kórsetkenimizdey aq, qazıwǵa 
barıwǵa tiyisli, iske jaramlı, deni saw, «sen tur, men 
atayın» — day kúshi bar, taynapır jas jigitlerdi aparıwdıń 
ornına olardı úylerinde qaldırıp, ǵarrı-jaslıǵına, jumısqa 
jaramlı-jaramsızlıǵına, awırıw-sawına da qaramastan gileń 
jarlılardı bolıs, biylerdiń xatlap zorlıq penen qazıwǵa 
aparǵanlıǵın aytqan bolsa, qosıqtıń taǵı bir jerlerinde: 
«Beldardı qoydı qamap,  

Xat júzinde kúnde sanap,  

Ne birewdi malday sabap,  

Áwez, Arzımbet qazıwda.  

Qazıwdıń bası qızıl qan,  

Neshe mıń beldar alaman,  

Tayaqtan óldi neshshe jan,  

Áwez, Arzımbet qazıwda.  

—dep qazıw basındaǵı qazıwshılardıń awır, azaplı miynetin, 
qıyın kún-kóris awhalın, hámeldarlardan jegen tayaǵın, 
hátteki bırazınıń tayaqtan, ashtan, kúsh mólsherine say 
emes qara miynetten ólgenligin ashıq bayanlap bergen. 
Xalıqqa zulımlıqların ótkergen hámeldarlardı Annaquldıń 
búrkemey, basqa atlar menen atamay atma-at óz atları 
menen atawı onıń haqıyqatlıqtıń, ádilliktiń tárepdarı, 
watanın, elin súyetuǵın, miynetkesh xalıqtıń ǵamı ushın 
kerek bolsa janın da ayamaytuǵın naǵız er-júrek insan
ekenliginen dárek beredi. 
 «Qayda ketermen» 
Annaqul shayır «Qayda ketermen» qosıǵında óziniń 
ilajsız awır turmısı haqqında jazadı, óz turmısınıń 
awırlıǵın el qayǵısı menen baylanıstıradı. 
Kiyinerge kiyimim joq, 
Kósilip jatar úyim joq, 
Maǵan as berer kisim joq, 
Búyerden qayda ketermen? 
Uyqlamasam qabaq jaman, 
Ishpeseńiz tamaq jaman, 
Bunnan artıq ne jaman, 
Endi qay jaqqa ketermen? 
Bul keltirilgen qatarlar Annaqul ómir súrgen jšllarš 
miynetkesh xalıq turmısınıń adam shıdamaslıq dárejede 
awır bolǵanı tarıyxıy shınlıqtıń ádebiy sıpatlaması retinde 
kózge tússe, ekinshiden onıń dóretpeleriniń ózinen burınǵı 
xalıqshıl shayırlarǵa, ásirese Kúnxoja menen Berdaqqa 
kútá jaqınlıǵın kórsetedi. Bul olardıń dástúrlerin dawam 
ettiriwshi sıpatında tanıtadı. 
 «Dámeń barma bolıslıqtan» 
Annaqul shayır óziniń «Dámeń bar ma bolıslıqtan» 
qosıǵın anıq bir waqıyaǵa arnap jazǵan. Qosıqtıń 
mazmunına qaraǵanda, Annaquldıń joqarıda sóz etilgen 
«Qazıwda» qosıǵındaǵı Arzımbet bolıstı bolıslıqqa saylarda 
bolıs saylawǵa tosqınlıq jasay ma, — dep qáwiplengen 
adamlardı saylaw bolıp atırǵan jerge jaqınlatpaǵan bolsa 
kerek. Qosıq arnalıp jazılǵan adam da belgili tarıyxıy Tayaqtan óldi neshshe jan, 
Áwez, Arzımbet qazıwda. 
—dep qazıw basındaǵı qazıwshılardıń awır, azaplı miynetin, 
qıyın kún-kóris awhalın, hámeldarlardan jegen tayaǵın, 
hátteki bırazınıń tayaqtan, ashtan, kúsh mólsherine say 
emes qara miynetten ólgenligin ashıq bayanlap bergen. 
Xalıqqa zulımlıqların ótkergen hámeldarlardı Annaquldıń 
búrkemey, basqa atlar menen atamay atma-at óz atları 
menen atawı onıń haqıyqatlıqtıń, ádilliktiń tárepdarı, 
watanın, elin súyetuǵın, miynetkesh xalıqtıń ǵamı ushın 
kerek bolsa janın da ayamaytuǵın naǵız er-júrek insan 
ekenliginen dárek beredi.

Kategoriya:Alfavit boyınsha shayırlar
Kategoriya:Qaraqalpaq shayırları