Aprel

Aprel (latın. Aprilis) — Grigorian kalendarı boyınsha jıldıń tórtinshi ayı. 30 kúnnen ibarat.

 Tariyxı 
thumb |Sońǵı on jıllıqlarda Aprel ayındaǵı jıllı temperatura rekordları sanı Jer júziniń barǵan sayın keńeyip barátırǵan bóliminde suwıq temperatura rekordlarınan asıp ketti Link is an example for one month; for other months, change the "202501" in the preceding URL to yyyymm, where yyyy is the four-digit year and mm is the two-digit month (01=January through 12=December).

Rimlikler bul ayǵa latınsha Aprilis atın bergen"April" in Chambers's Encyclopædia. London: George Newnes, 1961, Vol. 1, p. 497., biraq bul attıń kelip shıǵıwı anıq emes. Dástúriy etimologiya boyınsha ol terekler hám gúllerdiń «ashıla» baslaytuǵın máwsimine belgi beriwshi aperire («ashıw») feyiline barıp taqaladı, bul bolsa báhár ushın άνοιξη (ánixi) (ashılıw) sózin qollanatuǵın házirgi grek tili menen salıstırǵanda tastıyıqlanadı. Ayırım Rim ayları qudaylardıń húrmetine atalǵanlıǵı sebepli hám Aprel quday hayal Venera ushın muqaddas bolǵanlıqtan (onıń Veneraliya bayramı aydıń birinshi kúninde ótkeriletuǵın edi), Aprilis dáslep onıń ayı — Aphrilis bolǵan degen boljam bar. Bul at onıń grekshe ekvivalenti bolǵan Afrodita (Aphros) yamasa etrusksha Apru atınan kelip shıqqan bolıwı múmkin. Yakob Grimm bolsa gipotetikalıq quday yamasa qaharman — Aper yamasa Aprustıń atın usınıs etediJacob Grimm Geschichte der deutschen Sprache. Cap. "Monate".

Aprel eń dáslepki Rim kalendarınıń ekinshi ayı bolǵan, b.e.sh. 700-jılları patsha Numa Pompiliy tárepinen Ianuarius hám Februarius qosılǵanǵa shekem. Ol b.e.sh. 450-jılları decemvirler dáwirinde kalendar jılınıń (on eki ay tártip penen kórsetilgen jıl) tórtinshi ayı boldı hám sol waqıtta 29 kúnnen ibarat edi. 30-kún b.e.sh. 40-jıllardıń ortalarında Yuliy Cezar tárepinen ámelge asırılǵan hám Yuliy kalendarın payda etken reforma waqıtında qaytadan qosıldı.

Anglo-sakslar Apreldi ēastre-monaþ dep ataǵan. Ardaqlı Bede óziniń «Waqıttı esaplaw» (The Reckoning of Time) shıǵarmasında bul ēastre ayı Pasxa (Easter) sóziniń túp-tamırı ekenligin aytadı. Ol sonday-aq, bul ay bayramı usı ayda ótkeriletuǵın Eostre qudayınıń atı menen atalǵanlıǵın kórsetedi. Bul maǵlıwmat Eynxardtıń «Ullı Karldıń ómiri» (Vita Karoli Magni) miynetinde de tastıyıqlanadı.

Áwliye Georgiy kúni aydıń jigirma úshinshisine tuwra keledi; al Áwliye Mark aqshamı — jıl ishinde óliwi kerek bolǵanlardıń árwahları shirkewge kirip baratırǵanı kórinedi degen ırımı menen — jigirma tórtinshisine tuwra keledi.

Qıtayda imperator hám shahzadalar tárepinen jer aydawdıń simvollıq dástúri olardıń úshinshi ayında ótkeriledi, bul jiyi Aprel ayına tuwra keledi. Fin tilinde Aprel — huhtikuu, bul «qırqıw hám jaǵıw ayı» degen mánini bildiredi, sebebi bul waqıtta egin maydanların ashıw ushın ashıq tuqımlılar kesilip, jaǵılatunǵın edi.

Sloven tilinde eń keń tarqalǵan dástúriy atı — mali traven, yaǵnıy ósimlikler óse baslaytuǵın ay. Bul at dáslep 1466-jılı Shkofya-Loka qoljazbasında jazılǵan.

Aprel ayı dáslep 30 kúnnen ibarat edi; Numa Pompiliy onı 29 kún qıldı; aqırında, Yuliy Cezardıń kalendar reforması onı taǵı 30 kún qıldı. Bul b.e.sh. 8-jılı Avgust Cezardıń kalendar qayta kóriwi waqıtında ózgertilmedi.

Áyyemgi Rimde Cerealiya festivalı Apreldiń ortasınan aqırına shekem jeti kún dawamında ótkeriletuǵın edi, biraq anıq sáneleri ele de anıqlanbaqta. Latın bayramları (Feriae Latinae) da Aprelde ótkerilip, sánesi ózgerip turatuǵın edi. Basqa áyyemgi Rim bayramları qatarına Veneraliya (1-aprel), Megaleziya (10–16-aprel), Fordicidiya (15-aprel), Pariliya (21-aprel), Vinalia Urbana (23-aprel), Robigaliya (25-aprel) hám Serapiya (25-aprel) kiredi. Floraliya Rim Respublikası dáwirinde 27-aprelde yamasa Yuliy kalendarı boyınsha 28-aprelde ótkerilip, 3-mayǵa shekem dawam etken. Biraq, bul sáneler házirgi Grigorian kalendarına tuwra kelmeydi.

Liridalar meteor jawını hár jılı 16-aprelden 26-aprelge shekem kórinedi, eń joqarı belsendiligi ádette 22-aprelde boladı. Eta-Akvariidalar meteor jawını da Aprelde payda boladı. Ol hár jılı 21-aprelden 20-mayǵa shekem kórinedi, eń joqarı belsendiligi 6-may átirapında boladı. Pi-Puppidalar 23-aprelde payda boladı, biraq bul tek tiykarǵı kometanıń perigeliy sánesi átirapındaǵı jıllarda boladı. Virginidalar da Apreldiń hár qıylı sánelerinde jawadı.

«Aprel kúnleri» (journées d'avril) — bul Franciya tariyxında 1834-jılı Lion, Parij hám basqa jerlerde Lui-Filipp húkimetine qarsı kóterilisler seriyasına berilgen at. Bul kóterilisler qatal repressiyalarǵa hám procès d'avril (aprel procesi) retinde belgili bolǵan ataqlı sud procesine alıp keldi.

 Simvollar 
alt=Qırlanǵan almaz|thumb|Qırlanǵan almaz Aprel ayınıń tuwılǵan aydıń tası — almaz. Tuwılǵan aydıń gúli — ápiwayı láyli (Bellis perennis) yamasa shiyrin noqatKipfer, Barbara Ann (1997) The Order of Things. New York: Random House. Zodiak belgileri — Qoy (19-aprelge shekem) hám Buǵa (20-aprelden baslap)The Earth passed the junction of the signs at 14:45 UT/GMT on April 19, 2020, and will pass it again at 20:33 UT/GMT on April 19, 2021. Signs in UT/GMT for 1950–2030..

alt=Láyli gúli|thumb|Láyli gúli alt=Shiyrin noqat|thumb|Shiyrin noqat

 Bayramlar hám itibar beriletuǵın kúnler 

Bul dizim mindetli túrde rásmiy statusqa iye yamasa ulıwma atap ótiletuǵın kúnlerdi ańlatpaydı.

 Ay boyı 

 Katolik, protestant hám pravoslav dástúrlerinde Aprel ayı — Rabbimizdiń tiriliwi ayı bolıp tabıladı. Aprel hám Mart ayları jıljımalı diniy bayram bolǵan Pasxa jekshenbisi bayramlanatuǵın aylardır.
 Milliy úy haywanları ayı (Ullı Britaniya)

 Amerika Qurama Shtatları 
 Arab-amerikalıqlardıń miyrası ayı
 Autizm haqqında xabardarlıq ayı
 Rak penen gúresiw ayı
 Jámiyetlik kolledjler haqqında xabardarlıq ayı
 Konfederaciya tariyxı ayı (Alabama, Florida, Djordjiya, Luiziana, Mississippi, Texas, Virjiniya)
 Finanslıq sawatlılıq ayı
 Djaz kórkem ónerin qádirlew ayı
 Matematika hám statistika haqqında xabardarlıq ayı
 Áskeriy xızmetkerler perzentleri ayı
 Milliy poeziya ayı
 Milliy poeziyanı jazıw ayı
 Ergoterapiya ayı
 Balalarǵa qatallıq kórsetiliwiniń aldın alıw milliy ayı
 Milliy volontyorlar ayı
 Parkinson keselligi haqqında xabardarlıq ayı
 Rozacea haqqında xabardarlıq ayı
 Jınsıy zorlıq haqqında xabardarlıq ayı







 Derekler 

 Sırtqı siltemeler 

 Milliy terekler kúni fondı

Kategoriya:Aylar