Qaraqalpaqstan

Qaraqalpaqstan Respublikası yamasa QaraqalpaqstanӨзбекстан Республикасынын конституциясы  — Ózbekstan Respublikası quramındaǵı suveren respublika. Ózbekstannıń arqa-batısında jaylasqan. Paytaxtı — Nókis qalası. Iri qalaları — Xojeli, Qońırat, Shımbay hám Taqıyatas.

Respublika administrativlik jaqtan 16 rayon hám 1 qaladan turadı.

 Geografiyası 
Qaraqalpaqstan házirgi waqıtta, tiykarınan, shólstanlıqtan ibarat hám Ózbekstannıń batısında, Ámiwdárya háwiziniń eń tómengi bóliminde, Aral teńizi boyında jaylasqan. Maydanı 164 900 km² bolıp, átrapı shól menen qorshalǵan. Qızılqum shóli shıǵısında, al Qaraqum shóli qublasında jaylasqan. Ústirt plato batısqa qaray Kaspiy teńizine shekem sozılıp jatadı.

 Klimatı 

Qaraqalpaqstan Respublikası keskin kontinentallı hám hádden tısqarı qurǵaqshılıǵı menen ajıralıp turadı. Klimat shárayatınıń bunday bolıwında onıń Evraziya materiginiń ishkerisinde jaylasıwı, relyeftiń tegisligi, dúnya júzilik okean suwlarınan júdá uzaq jaqta jaylasıwı, Arktikadan keletuǵın suwıq hawa massası ushın irkinishtiń joq ekenligi hám Aral ekologiyalıq apatshılıǵı kúshli tásir jasaydı.

 Demografiyası 
2023-jıl 1-iyul jaǵdayına bola, Qaraqalpaqstan xalqınıń sanı 1 986 900 adamdı quradı. Bul 2022-jıldıń sáykes dáwirine salıstırǵanda 1,2%ke kóp. Er adamlar sanı (997 800) hayal-qızlar sanınan (989 100) sál kóbirek boldı. Awıllıq jerlerde jasaytuǵınlar sanı (1 015 500) qalalarda jasaytuǵınlarǵa (971 400) qaraǵanda sál kóbirek boldı.

2007-jılǵı esap-kitaplarǵa bola, xalıqtıń shama menen 400 000ı qaraqalpaq etnikalıq toparına, 400 000ı ózbeklerge hám 300 000ı qazaqlarǵa tuwra keledi. Qaraqalpaqlardıń 95%i Ózbekstanda, tiykarınan Qaraqalpaqstanda jasasa da, qaraqalpaq tili ózbek tiline qaraǵanda qazaq tiline jaqınıraqKarakalpakstan: Uzbekistan's latent conflict , 6 January 2012. Qaraqalpaq tili sovet dáwirinde ózgertilgen kirill alfavitinde jazılǵan bolsa, 1996-jıldan baslap latın alfavitinde jazılmaqta.

Paytaxt Nókis qalasınan basqa, iri qalalar qatarına Xojeli, Taqıyatas, Shımbay, Qońırat hám Moynaq qalaları kiredi.

Tuwılıwdıń ulıwma koefficienti 2,2%ti quraydı: 2017-jılı shama menen 39 400 bala tuwılǵan. Sol dáwirde 8 400 ge jaqın adam qaytıs bolǵan. Ólimniń ulıwma koefficienti 0,47%ti quraydı. Tábiyiy ósim 31 000 adamdı yamasa 1,72% ti quradı.

2017-jılı ortasha jas 27,7 jas bolǵan, bul Ózbekstannıń basqa bólimlerine (pútkil mámleket boyınsha ortasha jas 28,5) qaraǵanda jasırıraq. Er adamlar ushın bul kórsetkish 27,1 jas, al hayal-qızlar ushın 28,2 jas bolǵan.

1926–1989-jıllardaǵı Pútkilawqamlıq xalıq sanı dizimine alıw maǵlıwmatları boyınsha Qaraqalpaqstan xalqınıń sanı hám etnikalıq quramınıń dinamikası:
Milleti1926 (adam)%1939 (adam)%1959 (adam)%1970 (adam)%1979 (adam)%1989 (adam)%Jámi304 539100.00%469 702100.00%510 101100.00%702 264100.00%905 500100.00%1 212 207100.00%Ózbekler84 09927.62%116 05424.71%146 78328.78%212 59730.27%285 40031.52%397 82632.82%Qaraqalpaqlar116 12538.13%158 61533.77%155 99930.58%217 50530.97%281 80931.12%389 14632.10%Qazaqlar85 78228.17%129 67727.61%133 84426.24%186 03826.49%243 92626.94%318 73926.29%Túrkmenler96863.18%23 2594.95%29 2255.73%37 5475.35%48 6555.37%60 2444.97%Ruslar49241.62%24 9695.32%22 9664.50%25 1653.58%21 2872.35%19 8461.64%Koreysler73471.56%99561.95%89581.28%80810.89%91740.76%Tatarlar8840.29%41620.89%61771.21%76191.08%76170.84%77670.64%Ukrainler6210.20%31300.67%22010.43%23160.33%20050.22%22710.19%Bashqurtlar290.01%3810.08%5710.11%8540.12%9200.10%10900.09%Qırǵızlar2770.09%1810.04%1770.03%4000.06%19550.22%8670.07%Moldavanlar100.00%160.00%570.01%3430.04%6320.05%Beloruslar300.01%2140.05%3280.06%5170.07%8520.09%5670.05%basqalar20720.68%16970.36%18740.37%26910.38%26500.29%40380.33%

 Siyasatı 

 Avtonomiya statusı 

Qaraqalpaqstan Avtonomiyalı Sovet Socialistik Respublikası 1932-jılı Ózbekstan Sovet Socialistik Respublikası quramına kirgenge shekem Sovet Awqamı quramındaǵı avtonomiyalı respublika bolǵan. Qaraqalpaqstan Respublikası 1990-jılı Ózbekstannıń ǵárezsizliginen keyin de óziniń aldınǵı rásmiy suverenitetin saqlap qaldı. Qaraqalpaqstan óz islerine tiyisli qararlar boyınsha Ózbekstan menen birge «veto huquqına» iye. Konstituciyaǵa muwapıq, Qaraqalpaqstan hám Ózbekstan arasındaǵı múnásibetler «shártnamalar hám kelisimler menen tártipke salınadı» hám hár qanday dodalaw «kelisiw jolı menen sheshiledi». Ózbekstan Respublikası Konstituciyasınıń XVII babı 89-statyasında mınanday delingen: «Qaraqalpaqstan Respublikası Qaraqalpaqstan xalqınıń ulıwma xalıqlıq referendumı tiykarında Ózbekstan Respublikası quramınan shıǵıw huquqına iye».

2022-jıl iyul ayında regionda Qaraqalpaqstannıń suverinitetinen ayırıwshı bolǵan usınıs etilgen konstituciyalıq ózgerisler sebepli narazılıqlar júzege keldi. Usınıs etilgen ózgerisler keyinirek demonstraciyalardan soń biykar etildi.

 Basshılıq 
Respublika basshısı Qaraqalpaqstan Respublikası Joqarǵı Keńesiniń (parlamentiniń) Baslıǵı esaplanadı (1991-jıldan 1992-jılǵa shekem «Respublika Prezidenti» retinde belgili bolǵan). Húkimet baslıǵı — Qaraqalpaqstan Respublikası Ministrler Keńesiniń Baslıǵı.

Konstituciyaǵa muwapıq, Ózbekstan Respublikası Oliy Majlisi Senatı Baslıǵınıń orınbasarlarınıń biri Qaraqalpaqstan wákili esaplanadı.

 Tábiyiy baylıqları 
Qaraqalpaqstan Respublikası tábiyiy gаz, gaz kondensatı, neft grаnit, bеtоnit, kаоlin, mramor, altın, temir rudası, fоsfоr, kaliy duzları, hár qıylı duzlarǵa bay.

Ústirt tegisliginde hám Aral teńizi boylarında tábiyiy gaz hám gaz kondensatı kánleri bar. Búgingi kúnde bul kánlerden gaz qazıp alınıp atır.

Qarataw yaki Sultan Wáys taw dizbeklerinde altın untaqları bar.

 Awıl xojalıǵı 
Biyday, salı hám paxta eń kóp egiletuǵin egin túrlerinen esaplanadı. Respublikada qaramal, túye, qarakól qoyı hám eshkiler kóp baǵıladı.

 Energetika 
Taqıyatas hám Túyemoyın elektr stanciyaları bar.

 Ádebiyatı 

 Derekler 

 Sırtqı siltemeler 

 Qaraqalpaqstan Respublikası Ministrler Keńesi rásmiy veb-saytı 
 Qaraqalpaqstanǵa sayaxat


Kategoriya:Ózbekstan