Tonga

Tonga (Tonga), Tonga Korolligi (The Kingdom of Tonga) — Tınısh okeanınıń qubla-batıs bólimindegi hám Polineziyadaǵı Tonga arxipelaginde jaylasqan mámleket. Maydanı 748 km². Xalqı 106,1 mıń adam (2002). Paytaxtı — Nuku'alofa qalası. Basqarıw jaǵınan 6 okrug (district) qa bólinedi.

 Mámleketlik basqarıw principi 
Tonga — konstituciyalı monarxiya. Ullı Britaniya basshılıǵındaǵı Doslıq awqamına kiredi. Ámeldegi Konstituciyası 1875-jılda qabıl etilgen, keyinirek oǵan qosımsha hám ózgerisler kirgizilgen. Mámleket baslıǵı — korol (1965-jıldan Taufaaxau Tupou IV). Nızam shıǵarıwshı hákimiyattı Nızam shıǵarıwshı assambleya, atqarıwshı hákimiyattı korol hám bas ministr basshılıǵındaǵı húkimet ámelge asıradı.

 Tábiyatı 
Tonga arxipelagi (Doslıq atawları) Tınısh okeanınıń qubla-batısındaǵı hám Polineziyadaǵı vulkan hám marjanlardan payda bolǵan bir qansha atawlardan ibarat. Olardıń quramında úsh tiykarǵı topar: Tongatapu, Xaapay, Vavau atawları hám de bir qansha mayda hám adam jasamaytuǵın atawlar bar. Tonga arxipelagi atawları 2 parallel suw astı dizbeginde jaylasqan bolıp, batıs dizbegi (uzınlıǵı 700 km den kóbirek) tawlı vulkanlı atawlardan (eń biyik noqatı Kao atawında, 1030 m), arqa dizbegi onsha biyik bolmaǵan marjan atawlardan ibarat. Hárekettegi vulkanlar, sonday-aq, suw astı vulkanları bar. Íqlımı — tropikalıq, teńiz ıqlımı. Dekabr-aprel ıssı, ızǵar, may-noyabr salqın hám qurǵaq aylar. Yanvardıń ortasha temperaturası 26°, avgust 20°. Jıllıq jawın 2000 mm. Topıraǵı ónimli qızıl topıraq, atawları ızǵar tropikalıq ormanlar menen qorshalǵan. Haywanat dúnyası jılan, kesirtke hám qustıń 30 ǵa jaqın túri, balpaq tıshqan hám tıshqan, tasbaqa, teńiz mollyuskalarınan ibarat; balıq kóp.

 Tariyxı 
Eramızǵa shekemgi 2 mıń jıllıqta atawlarǵa polinezlar kóship kelgen. Eramızdıń X ásirde mámleket awqamları payda bolǵan, olardı qáwim basshıları basqarǵan. Bul jerge XVII ásirde golland teńizshi turistleri jetip barǵan. 1845-jıl Xaapay atawları qáwimi baslıǵı atawlar gruppasın birlestiriwge eristi. Tonganı iyelew ushın Ullı Britaniya, Germaniya hám AQSh ortasında keskin gúres bolıp, nátiyjede 1900-jıl Tonga Ullı Britaniya protektoratı astındaǵı ózin ózi basqarıwshı mámleket dep daǵaza etildi. 1967-jılǵı Ullı Britaniya — Tonga pitimi Ullı Britaniyanıń atawlar ústinen qadaǵalawın shekledi. 1970-jıl 4-iyunda Tonga ǵárezsizlikke eristi. Tonga — 1999-jıldan BMSh aǵzası. Milliy bayramı — 4-iyun — Ǵárezsizlik daǵaza etilgen kún (1970).

 Siyasiy partiyaları hám kásiplik awqamları 
Siyasıy partiyaları: Insan huqıqları hám demokratiya ushın háreket; Xalıq partiyası, 1994-jıl dúzilgen. Tonga da kásiplik awqamlar joq.

 Xalqı 
Xalqınıń kópshiligi (98%) — tongalar. Basqa atawlardan kelgen polinezlar hám evropalıqlar da bar. Dinge sıyınıwshılardıń kóbisi protestant; katoliklar da bar. Rásmiy tili — tonga hám inglis tilleri. Xalıqtıń 43% i qalalarda jasaydı.

 Xojalıǵı 
Tonga — ekonomikalıq tárepten kúshsiz agrar mámleket. Ekonomikasınıń tiykarı awıl xojalıǵı. (Jalpı ishki ónim 32%). Xalıqtıń 90% i sol tarawda bánt. Eksport ushın banan, ananas, kokos palmasi (kopra), citrus miyweler, jergilikli mútájlik ushın batat, yams, maniak, tarı jetistiriledi. Qaramal, shoshqa, eshki, úy qusı baǵıladı, balıq awlanadı, aǵash tayarlanadı.

 Sanaatı hám awıl xojalıǵı 
Shiyki ónimdi qayta isleytuǵın hám taxta tiletuǵın mayda kárxanalar, tigiw fabrikasınan ibarat. Avtomobil jolları uzınlıǵı — 650 km den zıyat. Tiykarǵı teńiz portları (sawda orayları) — Nukualofa hám Neiafu. Tonga shetke kopra, banan, tropikalıq miyweler, teńiz ónimleri, qawın, vanil, pomidor shıǵaradı, shetten mashina hám úskene, azıq-awqat (qant, shay, kofe hám basqalar), sanaat buyımların aladı. Jańa Zelandiya, Avstraliya, AQSh, Ullı Britaniya, Yaponiya menen sawda etedi. Pul birligi — paanga.

 Bilimlendiriwi 
Baslanǵısh tálim biypul, 6-14 jastaǵı balalar ushın májbúriy. Baslanǵısh mektep oqıtıwshıları pedagogika kolledjinde tayarlanadı. Okean jaǵasındaǵı ráhát beriwshi plyajlar hám Nukualofadaǵı korol sarayı Tonganıń itibarǵa ılayıq orınları esaplanadı.

 Baspasózi hám radioesittiriwi 
«Tonga kronikl» («Tonga waqıyaları», inglis hám tonga tillerinde shıǵatuǵın húkimet háptenaması, 1964-jıldan), «Tonga Tayme», («Tonga waqtı», inglis hám tonga tillerinde shıǵatuǵın háptenama, 1989-jıldan); «Kele'a» («Shıǵanaq», tonga tilinde jılına 6 ret shıǵatuǵın siyasiy-ekonomikalıq jurnalı, 1986-jıldan). Tonga radioesittiriw komissiyası húkimetke qaraslı bolıp, 1961-jıl dúzilgen.

 Derekler 


Kategoriya:Okeaniya
Kategoriya:Unitar mámleketler
Kategoriya:Mámleketler
Kategoriya:Konstituciyalıq monarxiyalar
Kategoriya:Ataw mámleketler