Hind-evropa tilleri

Hind-evropa tilleri (, ) — dúnyadaǵı eń keń tarqalǵan tiller shańaraǵı bolıp, ol Jerdiń insan jasaytuǵın barlıq kontinentlerinde ushırasıp, sóylesiwshiler sanı 2,5 milliarddan asadıИндоевропейские языки // БРЭ. Т.11. М., 2008.. Bazı dereklerde eskishe iafetlik (yasiflik) tiller dep te atalıp, bul eski atama Nuh payǵambardıń ulı Iafet (musılmanlarda Yasif) ismi menen baylanıslıИафетические языки// Энциклопедический словарь Брокгауза и Ефрона : в 86 т. (82 т. и 4 доп.). — СПб., 1890—1907..

 Etimologiya 
Hind-evropa tilleri termini birinshi ret 1813-jılda inglis alımı Tomas Yang tárepinen kiritilgenLondon Quarterly Review X/2 1813.; cf. Szemerényi 1999:12, footnote 6.. Nemis tilindegi ádebiyatlarda hind-german tilleri () termini kóbirek qollanıladı. Geyde hind-evropa tilleri ilgeri "ariy tilleri" dep atalǵan, biraq házirgi waqıtta bul termin hind-evropa tilleriniń tómengi toparına, sonday-aq Nuristan tiline hámde hind-iran tilleri bólimine qarata qollanıladı.

 Kelip shıǵıwı hám tariyxı 
Hind-evropa shańaraǵınıń tilleri bir proto-hind-evropa tilinen kelip shıqqan bolıp, onda sóylesiwshiler shama menen bunnan 5-6 mıń jıl aldın jasaǵan. Proto-hind-evropa tiliniń kelip shıǵıw ornı haqqında bir neshe boljawlar bar (atap aytqanda, olar Arqa Evropa, Batıs Aziya, Evropa hám Aziya tutasqan shól aymaqları sıyaqlı aymaqlardı aytısadı). Úlken itimal menen, áyyemgi hind-evropalılardıń (yamasa olardıń bir bóliminiń) arxeologiyalıq mádeniy orayı dep eramızǵa shekemgi III mıń jıllıqta Yamna mádeniyatı wákilleri jasap ótken házirgi Ukraina shıǵısında hám Rossiyanıń qublasında jaylasqan aymaqlar esaplanıwı múmkin. Bul gipotezanı genetikalıq izertlewler de tastıyıqlaydı. Bunday izertlewler Batıs hám Oraylıq Evropadaǵı hind-evropa tilleriniń hesh bolmaǵanda bir bóleginiń deregi bunnan shama menen 4500-jıl aldın Yamna mádeniyatı wákilleriniń Qara teńiz hám Volga shóli aymaǵınan Evropaǵa ǵalabalıq kóshiwi menen baylanıslı ekenligin kórsetediHaak W., Lazaridis I., Patterson N., Rohland N., Mallick S., Llamas B., Brandt G., Nordenfelt S., Harney E., Stewardson K., Fu Q., Mittnik A., Bánffy E., Economou C., Francken M., Friederich S., Pena R. G., Hallgren F., Khartanovich V., Khokhlov A., Kunst M., Kuznetsov P., Meller H., Mochalov O., Moiseyev V., Nicklisch N., Pichler S. L., Risch R., Rojo Guerra M. A., Roth C., Szécsényi-Nagy A., Wahl J., Meyer M., Krause J., Brown D., Anthony D., Cooper A., Alt K. W., Reich D.Massive migration from the steppe was a source for Indo-European languages in Europe(англ.) // Nature. — 2015. — doi:10.1038/nature14317. — PMID 25731166..

Hind-evropa tilleriniń kelip shıǵıw ornı haqqında Armeniya tawlıqları hámde Arqa Evropa shóllerindegi hind-evropalılardıń "eki ájdad watanı" haqqındaǵı gipoteza 1873-jılda Miller tárepinen hind-evropa proto-tiliniń semit-xamit hám kavkaz tillerine jaqınlıǵı tiykarında islep shıǵılǵan.

1934-jılda Shveytsariyalı professor Emil Forrer hind-evropa tilleri bir-birine baylanıslı bolmaǵan eki tildiń aralasıwı nátiyjesinde payda bolǵan degen pikirdi ayttıForrer, Emilio O. Neue Probleme zum Ursprung der indogermanischen Sprachen (нем.) // Mannus. — 1934. — Bd. 26. — S. 115—127..

 Quramı hám klassifikaciya 
Hind-evropa tilleri shańaraǵına alban, armyan, sonıń menen birge, slavyan, baltıq, german, kelt, italyan, roman, illiriya, grek, anatoliy (xetto-luviy), iran, dard, hind-ariy, nuristan hám toxar tilleri toparları kiredi. Usınıń menen birge, italyan (eger roman tilin italyan dep esaplamasa), illiriya, anatoliy hám toxar toparları tek óli tiller menen ańlatıladı.

 Hind-evropa tilleri dizimi 
Hind-evropa tilleri shańaraǵınıń eń iri bólimleri:
 Hind-iran tilleri bólimi 
 Nuristan tilleri toparı 
 Hind-ariy tilleri toparı 
 Iran tilleri toparı 
 Grek-frigiy-armyan tilleri bólimi 
 Frigiy tilleri toparı 
 Armyan tilleri toparı 
 Grek tilleri toparı 
 Grek tili tiykarında shala cıgan tilleri toparı 
 Paleo-Balqan tilleri bólimi 
 Illiriy tilleri toparı 
 Illiriy-alban tilleri toparı 
 Frakiy tilleri toparı 
 Balto-slavyan tilleri bólimi 
 Slavyan tilleri toparı 
 Slavyan tili tiykarında shala cıgan tilleri toparı 
 Baltik tilleri toparı 
 German tilleri bólimi 
 Batıs german tilleri toparı 
 Qubla german tilleri toparı 
 Arqa german (skandinav) tilleri toparı 
 Shıǵıs german tilleri toparı 
 German tili tiykarında kreol tilleri toparı 
 German tili tiykarında shala cıgan tilleri toparı 
 Venet tilleri bólimi 
 Italyan tilleri bólimi 
 Roman tilleri toparı 
 Roman tili tiykarında kreol tilleri toparı 
 Roman tili tiykarında shala cıgan tilleri toparı 
 Kelt tilleri bólimi 
 Kelt tili tiykarında shala cıgan tilleri toparı 
 Toxar tilleri bólimi 
 Anatoliy tilleri bólimi 
 Derekler 

Kategoriya:Tiller