Gvatemala

Gvatemala dúnya kartasında Paytaxtı Gvatemala Prezidenti Alexandro Djammattei Rásmiy til(ler)i Ispan tili Gimni Guatemala Feliz Jer maydanı 108 889 km²  Xalqınıń sanı – adam/km² 18,697,234 171,7/km² Ǵáresizlik kúni 15-Sentyabr 1821-jıl Pul birligi ketcal Waqıt poyası -6… Telefon kodı +502 Internet domeni .gt
Gvatemala (, rásmiy atı Gvatemala Respublikası () — Oraylıq Amerikada jaylasqan mámleket. Qubla-shıǵısta Salvador, shıǵısta Gonduras, arqa-shıǵısta Beliz hám de arqa menen batısta Meksika mámleketleri menen shegaralasadı. Gvatemalanıń shıǵıs jaǵısı Karib teńizi menen, al batıs jaǵısı Tınısh okeanı menen ushlasadı.

Oraylıq Amerika respublikaları arasında xalqı boyınsha eń úlken mámleket.

Paytaxtı - Gvatemala qalası. Rásmiy tili - ispan tili bolıp tabıladı..

 Etimologiya 
"Gvatemala" ataması astek tilindegi Cuauhtēmallān, sózinen kelip shıqqan bolıp, "kóp terekler mákánı" degen mánisti ańlatadı . Bul atama aymaqqa Ispaniya basqınshılıǵı waqtında Pedro de Alvaradoǵa joldas bolǵan Tlaskala áskerleri tárepinen berilgen.

 Geografiyası 
Shegaraları: Gvatemala Beliz, Salvador, Gonduras hám Meksika menen shegaralasadı.

Jaǵısı: Mámleketti eki okean suwları juwıp turadı: Tınısh okeanı (Kecal hám San-Xose portları) hám Atlantika okeanı (Karib teńizi, Puerto-Barrios hám Santo-Tomas-de-Kastilya portları). Mámlekettiń eń ataqlı plyajları hám kurort aymaqları (Monterriko, San-Xose, Retaluleu) Tınısh okeanı jaǵasında jaylasqan bolıp, ol jerde bálent tolqınlar sebepli sayaxatshılar arasında eń ataqlı nárse vindserfing (samal serfingi) bolıp tabıladı. Karib teńizi jaǵasındaǵı Punta-de-Palma hám Livingston plyajları tolqınlardıń joq ekenligi hám qırǵaqqa jaqın jerdegi suwdıń sayızlıǵı sebepli balalı shańaraqlar ushın júdá qolaylı.

Aymaǵı: Gvatemala aymaǵınıń yarımınan kóbi Kordilyer tawlı poyasına tiyisli. Bul poyas Oraylıq Amerikanıń eń bálent shıńı - Taxumulko vulkanın (4220 m), arqada siyrek tóbeshikli Peten platosına qaray túsken karstlanǵan páskeltek Alta-Verapas oypatlıqlarına jalǵanatuǵın Syerra-de-los-Kuchumatanes, Syerra-de-las-Minas qırları menen belgili bolǵan qatparlı-boklı taw dizbeklerin óz ishine alatuǵın Syerra-Madre vulkanlı taw dizbeklerinen ibarat. Beliz tárepten Gvatemalaǵa páskeltek Mayya tawları kirip keledi. Tınısh okeanı jaǵasın allyuviallıq pástegislik iyelegen.

2006-jılǵı maǵlıwmatlarǵa qarasaq ormanlar mámlekettiń derlik 83 %in iyeleydi, sonıń menen birge ormanlardı kesiw dárejesi joqarı kórsetkishke iye (jılına 1,7%).

Vulkanları: Mámlekette 33 vulkan bar bolıp, olardan 3 danası elege shekem qáwipli esaplanadı. 1541-jılda eń belgili bolǵan Agua vulkanınan qaynaǵan suw hámde ılay aǵımları atılıp shıǵıp, Gvatemalanıń birinshi paytaxtın wayran etti. Sonıń menen birge aqırǵı márte 1965-jılda kúshli atılǵan Pakaya vulkanı da kópshilkke málim.

Íqlımı: Gvatemalanıń ıqlımı tropikalıq bolıp, jaǵısta hám tegislikte ortasha jıllıq temperatura 23—27 °C, platoda 15—20 °C. Jazǵı yamasa qurǵaq máwsim (noyabr-aprel) hám qısqı yamasa jamǵırlı máwsim (maydan oktyabrge shekem) tek jawın muǵdarı hám túngi temperatura menen parıqlanadı, dekabr-yanvarda temperatura tawlarda -10 °Cqa shekem, platoda bolsa 0 °Cqa shekem túsediГватемала. Консульский департамент МИД РФ. Дата обращения: 8 августа 2013. 13 августа 2013 года.. Basqasha aytqanda bul aymaq ushın "jaz" hám "qıs" túsinikleri shártli túrde qollanıladı hám uyqas túrde qurǵaq hám jamǵırlı máwsimlerdi ańlatadıVidgen, Lucas.Guatemala. Lonely Planet, 2010. Дата обращения: 8 августа 2013. Архивировано 7 ноября 2013 года.. Eń ıssı aylar fevral-may bolıp esaplanadı. Qısta (maydan baslap oktyabrge shekem) kúshli jawınlar sebepli dúbeleyler hám suw tasqınları kelip shıǵadı. Solardan eń kúshlileri 1998-jılda (Mitch dúbeleyi) hám 2005-jılda (Stan) júz berip, olar nátiyjesinde mámlekettiń úlken bólegi suw tasqını hám kúshli samallardan zálel kórgen. Ortasha jılına 1300 mm jamǵır jawadı.

Jer silkiniwler: Bul tábiyat qubılısları vulkanlar hám Tınısh okeanı túbiniń dúzilisi sebepli mámlekette júdá keń tarqalǵan. Eń kúshli jer silkiniw 1976-jıl 4-fevralda bolıp ótip, ol paytaxt hám basqa iri qalalardıń 90 %in wayran etti (sol waqıtta 20 mıńnan aslam adam qaytıs boldı hám millionnan artıq adam úysiz qaldı).

 Tariyxı 

 Siyasiy sisteması 

 Hákimshilik-aymaqlıq dúzilisi 
+№ДепартаментАдм. центрПлощадь,км²Население,(2002) чел.Плотность,чел./км²1.Альта-ВерапасКобан8 686776 24689,372.Баха-ВерапасСалама3 124215 91569,113.ЧимальтенангоЧимальтенанго1 979446 133225,434.ЧикимулаЧикимула2 376302 485127,315.ПетенФлорес35 854366 73510,236.Эль-ПрогресоГуастатоя1 922139 49072,587.КичеСанта-Крус-дель-Киче8 378655 51078,248.ЭскуинтлаЭскуинтла4 384538 746122,899.ГватемалаГватемала2 1262 541 5811195,4810.УэуэтенангоУэуэтенанго7 401846 544114,3811.ИсабальПуэрто-Барриос9 038314 30634,7812.ХалапаХалапа2 063242 926117,7513.ХутьяпаХутьяпа3 219389 085120,8714.КесальтенангоКесальтенанго1 951624 716320,2015.РеталулеуРеталулеу1 856241 411130,0716.СакатепекесАнтигуа-Гуатемала465248 019533,3717.Сан-МаркосСан-Маркос3 791794 951209,6918.Санта-РосаКуилапа2 955301 370101,9919.СололаСолола1 061307 661289,9820.СучитепекесМасатенанго2 510403 945160,9321.ТотоникапанТотоникапан1 061339 254319,7522.СакапаСакапа2 690200 16774,41Всего108 89011 237 196103,20+
nobaý|300x300 nükte|Возрастно-половая пирамида населения Гватемалы на 2020 год
oñğa|nobaý|300x300 nükte|Собор святого Иосифа, город Гватемала, Гватемала

 Sırtqı siltemeler 

 Derekler 
 Гарднер Е. И. Гватемала // Энциклопедический словарь Брокгауза и Ефрона : в 86 т. (82 т. и 4 доп.). — СПб., 1892. — Т. VIII. — С. 198—199.
 Campbell, Lyle. American Indian languages: The historical linguistics of Native America. — New York & Oxford: Oxford University Press, 1997. — P. 512. — ISBN 0-19-509427-1.