Bádik

Xalıq erte zamanlarda geypara awırǵan adamlardı ótkir, sıyqırlı sózler ay tıw arqalı da kesellikten emlewge boladı dep esaplap, «Bádik», «Gúlapsan» qusaǵan jırlardı payda etken. «Bádik», «Gúlapsan» qosıqlarınıń arnawlı atqarıwshıları bolǵan. Onı «bádikshi», «gúlapsanshı» dep ataǵan. «Bádik» kóbinese er balalar awırǵanda, al «Gúlapsan» qız balalar awırǵanda aytılǵan. Bádik hám gúlapsan aytıwshılar burınnan yadlap alınǵan tayın qatarlardı aytadı. Áyyemnen qaytalanıp kiyatırǵan turaqlı qatarlar 
awızdan-awızǵa kóship saqlanǵan. Sebebi, bul jırlar 
arqalı sózdiń kúshi menen awırıwdı jeńillestirip, awırǵan adamnıń kewlin alǵan. Hárbir salt-dástúr jırları túrli dáwirlerdi basınan keshirip, ózine tán mazmun hám kórkemlilik qásiyetin 
toplap, áwladtan áwladqa ótip kelgen. Bul jırlar xalıq awızeki dóretpesiniń ishinde úlken orın iyeleytuǵın 
belgili janr. Xalqımız onı ásirler boyına atadan balaǵa miyras etip qaldırıp, toyın hám basqa da jıyınların sonıń menen atqarǵan. Ol awızdan awızǵa kóship, óz 
boyına salıstırıw, teńew, metafora usaǵan kóp ǵana 
kórkemlew quralların jámlegen.

 Bádik 
Haw, bádik, kósher bolsań dúzlerge kósh, Qasın qaǵıp, qabaǵın súzgenge kósh, Bunnan jaylaw tappasań men aytayın,
Bul dúnyadan gúderin úzgenge kósh. Haw, bádik, kósher bolsań boyanǵa kósh, Topıraq jalap toymaǵan shayanǵa kósh, Onnan jaylaw tappasań men aytayın,
Kishkeneniń júyrigi qoyanǵa kósh.
Aytayın, al ayt deseń bádik obar, Em bolar dárttiń basın táwip tabar. Haw, bádik, kósher bolsań biylerge kósh,
Xannan alǵan shekpenin saǵan jabar.

Bádik ala, Bádikti keshiregór, allatala,
Bádikti keshirmeseń allatala,
Keynińnen jiberemen otlı shala.
Ne boldı bul bádikke qızıl jawıp,
Biri qısqa, biri uzın qosılǵan bar.
Bas jaǵınan bádikti aytqanımda,
Ayaq ushına ketpey me attay shawıp.

 Gúlapsan Gúl gúlapsan, gúlapsan, gúl emes pe? Poshsha torǵay sheńgelge túnemes pe? Bes-altı awız gúlapsan ayta qoysań,
Jımıyıp ayaq ushtan jónemes pe?Gúlapsan da, gúlapsan, gúlapsanday, Gúlapsan qaydan kelgen ulasqanday, Kelgende kósherine iyt gúlapsan, Kórisip ákesi menen jılasqanday, Kórisip sheshesi menen jılasqanday.Bádik''' ― bul salt jırı en’ eski saltlardan bolıp esaplanadı.

Adamlar qosıqtın’ ku’shi menen denesine ba’dik jarası shıqqan balanı emlemekshi bolg’an. Awırg’an balanı ku’n batardın’ aldında ortag’a jatqarıp qoyıp kollektiv bolıp qosıq aytqan. Ba’dik jırlarında adamlardın’ otqa tabınıwshılıq da’wirin ko’riwge boladı. Ba’dik gu’lapsan jırlarının’ u’lgisi to’mendegishe boladı:

 Ba’dik ala,
 Ba’dikti ko’shire ko’r, «alla tala»,
 İzin’nen jiberermen otlı shala,
 Ba’dik qurg’ur
 Qa’yerinde turadı qa’dik qurg’ir,
 Otırayın degende ashpa turg’ır,
 Quwg’ırdang’a jıg’ılıp moynı sın’g’ır.
 Ko’sh ba’dik, ko’sh ba’dik, saylarg’a ko’sh,
 Asuw-asuw biyik tawlarg’a ko’sh,
 Onnan jaylaw tappasan’, men aytayın,
 ''Qoy aydap jılqı sawg’an baylarg’a ko’sh.

Ba’dik da’stu’r jırının’ bir tu’ri «Gu’lapsan» bolıp atalg’an. Adamlar jır, qosıq arqalı awırıwdi emlewge boladı dep tu’singen.

 A’debiyatlar 

 Q. Ayimbetov. Xalıq danalıg’ı. No’kis: «Qaraqalpaqstan» baspası, 1968, - 297-b.

Kategoriya:Qaraqalpaq ádebiyatı
Kategoriya:Qaraqalpaq folklorı

Kategoriya:Ádebiyat