Manǵıtlar

Manǵıt — turkiy xalıqlar quramına sińip ketken iri qáwimlerden biri. Ózbekstan aymaǵında, 1923—1926 -yilgi maǵlıwmatlarǵa kóre, manǵıtlardıń ulıwma sanı 130 mińnen aslam kisi. Sonnan burınǵı Buxara amirligi aymaǵında (100 mıń kisi), Buxara oazisi hám Qarsı átirapında (44 mıń kisi), Zarafshonning tómen aǵımında (8 mıń kisi) orta aǵımında (10 mıń kisi), Chorjóy rayonında (11 mıń kisi), Jizzaqta (2600 kisi), Xorezmde (10 mıń kisi) jasaǵan. Manǵıtlar qaraqalpaqlar hám Arqa Kavkazdagi nóǵaylar quramında da bolǵan, bir bólegi bolsa Qubla Turkistonda jasaǵan. Ózbekstanda jasawshı manǵıtlar bir qansha iri hám mayda urıwlarǵa bólingen.Eń irileri: aq manǵıt, ash manǵıt, qara manǵıt, shala manǵıt, boyǵundi manǵıtlar. Bulardan tısqarı temirxója, isoboy, gaulak, kósa, toz,arabayır, baqirchi, kula, tamǵalı, manǵıt qazaq, on eki chóqay, gruppa batır, beshkal, chobakchak, uz, uvolay hám basqa manǵıtlar Buxara xonligining siyasiy turmısında aktiv qatnasqanlar. 1756—1920 -jıllarǵa shekem Buxara amirligini mekeme etip elgen hukmdorlar manǵıtlardıń toq urıwınan bolǵan,usınıń sebepinen xonlikda úlken jeńilliklerge iye edi. Manǵıtlar XIII asirde Sahrası Qipchoqda, úlken bir bólegi bolsa volga hám Ural dáryaları aralıǵinda jasawǵan. Qipchoqlar tásiri astında óz tillerin esten shıǵarıp, turk-qipchoq tilin qabıl etkenler. XIv ásirdiń aqırında bólek Manǵıt ordanı shólkemleskenler. Xv ásirdiń ortalarında 
manǵıtlar noǵay (yamasa nóǵay) dep atalǵan, olardıń ordası bolsa, Nóǵay orda atınıń alǵan. XVI ásirdiń ortalarında Nóǵay orda Úlken hám Kishi Nóǵaylarga bólingen. Keyinirek Úlken Nóǵay quramındaǵı manǵıtlar ózbekler, qaraqalpaqlar, bólekan qazaqlardıń etnik quramına kirgenler. XVI asirde házirgi Ózbekstan qududiga kóship kelgenler. Áyyemginen dıyxanshılıq menen shuǵıllanıp kelgen ózbeklerdiń tásiri astında manǵıtlardıń bir bólegi az-azdan otırıqshılasıp barǵan, bir bólegi bolsa XIX ásir
aqırı hám XX ásirdiń baslarına shekem yarım otırıqshı halda jasap, sharbashılıq menen shuǵıllanıp kelgen. Olar qorakól hám jaydarı qoyni bagıwǵan. Manǵıtlar dıyxanshılıq, ónermentshilik menen shuǵıllanǵanÓzME. Birinshi tom. Tashkent, 2000-jıl.

 Derekler 

 Derekler