Germaniya

Germaniya (), tolıq atı — Germaniya Federativ Respublikası (; abbr. GFR, ) - Oraylıq Evropadaǵı mámleket, paytaxtı Berlin. Maydanı — 357 592 km². 2023-jıl yanvar jaǵdayına kóre xalıqtıń sanı 84,4 mln kisi. Xalıq sanı boyınsha dúnyada 19-orındı iyeleydı (Evropa Awqamında 1-orın, Rossiya hám Túrkiyanı esapqa alǵan halda) hám maydanı boyınsha dúnyada 62-orındı iyeleydı (Evropada 8-orın).

Evropanıń orayında jaylasqan Germaniya Baltiq teńizı hám Arqa teńiz suwi menen juwıladı. Arqada Daniya, shıǵısta Polsha hám Chexiya, qublada Avstriya hám Shveycariya, batısda Franciya, Lyuksemburg, Belgiya hám Niderlandiya menen shegaralasqan. 

Mámleket dúzilisi boyınsha 16 federal shtattan ibarat federal mámleket esaplanadı (Bavariya, Baden-Vyurtemberg, Berlin, Brandenburg, Bremen, Gamburg, Gessen, Meklenburg-Batıs Pomeraniya, Tómengi Saksoniya, Reynland-Pfalc, Saar, Saksoniya, Saksoniya-Anxalt, Arqa Reyn-Vestfaliya, Tyuringiya, Shlezvig-Golshteyn).

Mámleket basqarıwı forması — Parlament Respublikası. GFR Federal kansclerı lawazımın 2021-jıl 8-dekabrden baslap GSDP partiyasınan Olaf Sholc, 2017-jıl 19-marttan baslap GFR Federal prezidentı lawazımın mámlekette wákillik funkciyaların orınlawshı GSDP partiyasınan Frank-Valter Shtaynmayer iyelep atır.

Rásmiy tili — nemis tili. Pul birligi — evro. Internet domeni — .de.

Germaniya keń etnik-mádeniy, diniy, ırqiy hám milliy túrme-túrlıqqa iye bolǵan kóp milletli mámleket bolıp tabıladı. AQSh xalqı arasında emigrant nemisler hám olardıń áwladları xalıqtıń eń úlken bólegin quraydı.

Germaniya Evropa Awqamı hám OECD tiykarlawshilerinen biri hám aǵzası, NATO aǵzası, "úlken jeti" ge kiredi. 2021-jıl 31-dekabr jaǵdayına kóre, xalıqtıń 49,7 procenti xristianlıqdı, 3,5 procenti islamdı, 4,8 procenti basqa dinlerdı, 42 procenti dinsiz.

 Etimologiyası 
mini|284x284|nobaý|Qalaları menen Germaniya kartası
"Germaniya" atı latınsha "Germania" sózinen kelip shıqqan bolıp, ol jańa dáwirdiń I ásir áyyemgi avtorlarınıń dóretpelerine barıp taqaladı. Birinshi ret bul at Yuliy Cezar tárepinen Reynden sırtda jasaǵan qáwimlerge salıstırǵanda "gezek urısı tuwrısındaǵı jazıwlarda" qollanılǵan. Sózdiń ózi, itimal, latınsha bolmaǵan túbirlerge iye hám kelt tilinen "gair" sózinen alınǵan ("qońsılas").

Nemis tilinde mámleket Deutschland dep ataladı (pragermdan. Þeudiskaz). Deutsch sózi (pragermdan. Sheodisk) daslep "xalıq menen baylanıslı" degen mánisti ańlatadı hám birinshi náwbette tildi názerde tutadıWilhelm Schmidt, «Geschichte der deutschen Sprache. Ein Lehrbuch für das gemanistische Studium.» 7., verbesserte Aufl., Stuttgart / Leipzig 1996, S. 80 f.. Land sózi "jer, mámleket" degen mánisti ańlatadı. Mámleket atınıń jazıwdıń zamanagóy forması XV ásirden berli qollanılıp atır.

 Geografiyası 
 Relyef 
Germaniyanıń arqa bólegi muzlıq dáwirinde qáliplesken oypatlıq tegisligi bolıp tabıladı (Arqa Germaniya oypatlıǵı, eń tómen noqatı Vilstermarshdagi Noyendorf-Saksenbande, teńiz júzesinen 3,54 metr tómende). Arqa Germaniya oypatlıǵınıń maydanı áyyemgi muzlıq ızlerın saqlap qaldı — tómen teńiz dizbeleri hám tóbelikler shınjırı. Oypatlıqtıń batıs bólegin batpaqlı oypatlıqlar iyeleydi — marsh, olardıń qáliplesiwi platformanıń shógiwi nátiyjesinde júzege kelgen. Mámlekettiń oraylıq bóleginde oypatlıqqa qubladan ataw menen oralǵan taw etekleri tutasǵan, qublada Alp tawları baslanadı. Germaniya aymaǵındaǵı eń biyik noqat — Cugshpice tawi esaplanadi, 2962 m.

 Dáryaları hám kóllerı 
Germaniya aymaǵınan kóplegen dáryalar aqadı, olardıń eń irileri: Reyn, Dunay, Elba, Vezer hám Oder, dáryalar kanallar menen baylanısqan, eń ataqlı kanal Boltiq hám Arqa teńizlerdi baylanıstıratuǵın Kil kanalı. Kil kanalı Kil qoltıqınan baslanadı hám Elba dáryasınıń awızında tawsıladı. Germaniyadaǵı eń úlken kól — Boden kóli, onıń maydanı 540 km² hám tereńligi 250 m.

 Klimatı  
Iyul ayınıń ortasha temperaturası tawlarda +14 ten oypatlıqlarda +22 °C ge shekem. Yanvar ayınıń ortasha temperaturası oypatlıqlarda +4 ten tawlarda -5 °C ge shekem. Ortasha jıllıq temperatura +5-+10 °C.

Germaniyada eń tómen temperatura -46 °C ni quradı. Bunday kórsetkish XX asirde mámleket qublasında, onıń tawlıq bóleginde teńiz júzesinen 1601 metr biyiklikte, Funtenze kóli átirapında bolǵan aymaqta belgilengen. 

 Bólek qáwipsizlik etiletuǵın tábiyiy aymaqları 
Germaniyada 14 milliy baǵ, 19 biosfera rezervati, 100 den artıq tábiyiy baǵlar hám basqa kóplegen qáwipsizlik etiletuǵın tábiyiy aymaqlar hám tábiyiy estelikler bar.

Kategoriya:Mámleketler

Kategoriya:Evropa

 Derekler