Bogota

Bogota — Kolumbiyanıń paytaxtı hám eń úlken qalası bolıp tabıladı. Qala paytaxt okrugı retinde basqarıladı, sonday-aq ol ózi siyasiy jaqtan onıń quramına kirmese de, átiraptaǵı Kundinamarka departamentiniń orayı esaplnadı. Bogota — birinshi dárejeli aymaqlıq birlik bolıp, Kolumbiya departamentleri menen birdey administrativlik statusqa iye. Ol mámlekettiń hám Qubla Amerikanıń arqa bóliminiń tiykarǵı siyasiy, ekonomikalıq, administrativlik, sanaat, mádeniy, aviaciya, texnologiyalıq, ilimiy, medicinalıq hám bilimlendiriw orayı bolıp tabıladı.

Bogota 1538-jıl 6-avgustta ispan konkistadorı Gonsalo Ximenes de Kesada tárepinen Altiplano jergilikli xalqı bolǵan Muiska xalqın baǵındırǵan And tawlarına qaray qatal ekspediciyadan keyin Jańa Granada Patshalıǵınıń paytaxtı retinde qurıldı. Santa-Fe (1540-jıldan keyingi atı) Jańa Granada Patshalıǵınıń (1550-jılı shólkemlestirilgen) ispan korollik audiensiyası húkimetiniń orayı boldı, al keyinirek 1717-jıldan keyin Jańa Granada Vice-patshalıǵınıń paytaxtı boldı. 1819-jıl 7-avgusttaǵı Boyaka urısınan keyin Bogota ǵárezsiz Ullı Kolumbiya mámleketiniń paytaxtına aylandı. Muiska xalqına húrmet kórsetiw hám ispan tájine qarsı azatlıq akti sıpatında qalaǵa Bogota atın qayta bergen Simon Bolivar boldı. Solay etip, Jańa Granada Vice-patshalıǵınıń Ispaniya imperiyasınan ǵárezsizlik alǵan dáwirinen baslap hám házirgi Kolumbiyanıń qáliplesiwi dawamında Bogota bul aymaqtıń paytaxtı bolıp qaldı.

Qala Kolumbiyanıń orayında, And tawlarınıń Shıǵıs Kordilyerasında jaylasqan Altiplano Kundiboyasense bólimi bolǵan Bogota savannası dep atalıwshı biyik platonıń ústinde jaylasqan. Onıń ortasha biyikligi teńiz dárejesinen  bálentlikte bolıp, bul onı dúnyadaǵı eń biyik úshinshi paytaxt qalaǵa aylantıradı. 20 lokalitetke (jergilikli basqarıw birligine) bólingen Bogota 1587 kvadrat kilometr maydandı iyeleydi hám jıl boyı turaqlı salqın klimatqa iye.

 Toponimikası 
Bogota atı — Chibcha tilindegi Bakata (yamasa Muyquytá) sóziniń ispansha aytılıwına tuwra keledi, bul házirgi Funza hám Kota qalaları arasında jaylasqan qońsılas mákan-jaydıń atı bolǵan. Muyquytá sóziniń mánisi haqqında hár túrli pikirler bar, olardıń eń keń tarqalǵanı — chibcha tilinde «egin maydanınıń qorshalıwı» degen mánini bildiredi. Jáne bir tanımalı awdarma boyınsha, ol «And biykesi» mánisin bildiredi. Basqalar bolsa Bakata — ispanlar kelgenge shekem bul jerlerdi basqarǵan muiska kasiginiń atı bolǵan dep shamalaydı. Ximenes de Kesada bul mákan-jayǵa «Bizdiń úmit biykesimiz» degen at berdi, biraq ispan táji 1540-jılı oǵan qala statusı berilgen waqıtta Santafé (Muqaddas isenim) degen at berdi. Aymaqtıń jergilikli xalqı bolǵan muiskalar qala qurılǵan jerdi «Thybzaca» yamasa «Eski qala» dep ataǵan.

 Tariyxı 

Házirgi Bogota aymaǵına dáslep basqa Chibcha tilleri menen baylanısı boyınsha qublaǵa kóship kelgen jergilikli xalıq toparları jaylasqan; Bogota savannası Nikaraguadan Kolumbiyadaǵı And tawlarına shekem sozılǵan Chibcha tilinde sóylesiwshi eń qubla topar bolǵan. Altiplano Kundiboyasense (házirgi departamentler — Kundinamarka hám Boyaka hám Santanderdiń kishi bólimleri) hám onıń átirapındaǵı oypatlıqlarda hám unımlı biyik tawlı jerlerde jaylasqan Muiska xalqı tárepinen qurılǵan civilizaciya Amerikadaǵı ullı civilizaciyalardıń biri bolǵan. «Muiska konfederaciyası» ataması eń kóbine 100ge shekem boíodan ibarat kishi mákan-jaylarda jasaǵan hár túrli kósemlerdiń (kasiklerdiń) erkin egalitarlıq jámiyetine berilgen. Xalıqtıń awıl xojalıǵı hám duzǵa tiykarlanǵan jámiyeti zergershilik (altın menen islew), sawda hám mumiyalaw tarawlarında rawajlanǵan edi. Muiska dini hár túrli qudaylardan ibarat bolıp, olar tiykarınan tábiyat qubılısları menen baylanıslı edi: Quyash (Sué) hám onıń hayalı Ay (Chía), jawın qudayı Chibchacum, ayqulaq qudayı Cuchavira, qurılıs hám bayramlar qudayı Nencatacoa hám danalıq qudayı Bochica. Olardıń Manuel Iskerdo tárepinen Dyukenniń jumısına tiykarlanıp sheshilgen quramalı Muiska kalendarı úsh túrli jıl toplamınan ibarat bolıp, onda siderial hám sinodikalıq aylar kórsetilgen. Olardıń astronomiyalıq bilimleri Bogotanıń arqasındaǵı Villa-de-Leyva qalasınıń shetinde jaylasqan, Muiska arxitekturasınıń házirgi kúnge shekem saqlanıp qalǵan sanawlı estelikleriniń biri — «El-Infiernito»da sáwlelengen.

 Derekler 

 Sırtqı siltemeler 

 Bogotanıń rásmiy turizm saytı

Kategoriya:Paytaxtlar
Kategoriya:Kolumbiya
Kategoriya:1538-jılı shólkemlestirilgen xalıq punktleri