Qaraqalpaq xalqınıń milliy miyrasları

Milliy miyraslar

Qaraqalpaq xalqınıń milliy miyrasları

Qaraqalpaq xalıq qol óneriniń rawajlanıw tarıyxı oǵada uzaq ásirlerdi óz ishine aladı. Soǵan ılayıqlı, alıs zamanlardan beri Orta Aziya hám Shıǵıs Evropada jasap kelgen qaraqalpaq xalqı dúnya mádeniyatında óziniń belgili úlesin qostı. Qaraqalpaq kórkem – óneri hám mádeniyatında ertedegi Qańli, sońǵı Xorezm mámleketi jáne Deshti Qıpshaq saltanatı dáwirinen tısqarı, Oraylıq Aziya, Qubla Sibir, Edil – Jayıq boyları, Arqa Kavkaz, Shıǵıs Evropa. Jaqın Shıǵıs xalıqları menen áyyemnen kiyatırǵan hár túrli qatnasıqlardıń  izi saqlanǵan. Áyyemgi dáwirlerde Aral jaǵaları arqalı bir neshe márte Shıǵıstan Batısqa qaray xalıqlardıń ǵalaba túrde kóship ótiwi bolǵan.

Aral boyınıń Ullı Jipek jolınıń ústinde bolǵanı mádeniy baylanıslardı jáne de rawajlandırǵan. Professor S.P.Tolstov qaraqalpaq xalqınıń otrıqlı turmıs keshiriwi hám kóshıp – qonıp jasawı arqalı da óziniń etnikalıq jáne mádeniy miyraslarıniń quramın jańalap otırǵanın tastıyqlaydı. Házirgı kúnge deyin saqlanıp kelgen qádiryatlardı názerde tutsaq, sóz basında kórsetilip ótilgen geografiyalıq keńislikte oǵada ertede hám orta ásirlerde jasaǵan xalıqlar menen qaraqalpaqlardıń óz ara qarım – qatnaslardı  kusheytip, tarıyxqa óz tańbasın qaldırǵanın anıqlaymız.

Usiniń menen birge, qaraqalpaq xalqınıń mádeniyatı hám kórkem óneri óziniń basqa xalıqlarda tákirarlanbaytuǵın tiykarǵı ayırmashılıqları menen ajralıp turadı. Ol ózgeshelikler xalıqtıń áyyemnen kiyatırǵan negizi úlgileriniń saqlanıwı, jáne sırtqı hám ishki ekonomıkalıq, mádeniy estetikalıq, diniy hám t.b. tásirlerdiń sebebinen bir qansha ózgerislerge ushırap otırıwı, rawajlanıwı tıykarında qáliplesken.

Ásirese, qaraqalpaq xalıq qol óneriniń mısalında ol anıq kórinedi. Qol óneri xalıqtıń kúndelikli turmısı menen tıǵız baylanısta rawajlanadı. Onıń negizi túrleri kóbinshe toy merekede kiyetuǵın naǵıslı sánli kiyimler, hasıl metalldan islengen zergerlik buyımlar, úy úskeneleri menen dáskeleri, ásbap – ánjamlar, qural – jaraq hám basqa da. Qaraqalpaq qol óneri dóretpelerin islewge kóbinese jergilikli materiallar: jún, paxta, aǵash, súyek, jipek, hám shet elden alıp kelingen hám qıylı materiallar menen hasıl taslar(altın, almas,  laǵıl, gúmis, gáwhár, mıs, merwert, perıwza, kúntin, hinji, marjan hám t.b.) qollanılǵan. 

Qol óneri shiǵarmaları zergershilik, aǵashqa naǵıs oyıw (oymakerlik), toqımashılıq,gilemshilik, teriden buyimlar islew, súyekke naǵıs oyıw, tárizli ónermentshilik túrlerinen ibarat.

Misgershilik buyımlarınıń geyparaları (mısalı: samawrın, qumǵan, hám t.b.) sırtqı túri ayrıqsha bezelgen halda kórkemlep islengen boladı. Biraq, bazı bir mis, temir, aǵash buyımlardıń birazı tek turmıstaǵı wazıypasına iykemlesip, kórkemlik – estetikalıq sıpatlarǵa iye bolmaydı. Geypara qádiryatlar kórkem óner dóretpesi menen turmıs buyımınıń aralıǵında júredi. Mısalı: gúlmıyıqlı at arbalar, suw quyatuǵın mıs duńler, besik, adaq arba, túbek, ıbırıq, pazna, qazan, aǵash tabaq – qasıqlar, shıǵırıq, sharıq.

Qaraqalpaq qol ónerin izertlewge arnalǵan ilimiy miynetler jaqınǵa shekem az bolıp keldi. A.E.Felkerzamnıń 1915 – jılı shıqqan kitabında («Старинные ковры Средней Азии»), S.M.Dudinnıń 1928 – jılı shıqqan ızzertlewinde («Ковровые изделия Средней Азии») joqarı qaraqalpaqlardıń gilemshilik óneri sóz etilgen. Al, Xorezm xalıq dóretiwshiligi 30 – jılları A.S.Melkov, A.S.Morozova, S.P.Tolstovlar tárepinen izertlene basladi. Tiykarinan bul másele, Orisyat Ilimler Akademiyasiniń Etnografiya instituti shólkemlestirgen ekspediciya menen Qaraqalpaqstanǵa kelgen T.A.Jdanko tárepinen tuńǵısh márte keń túrde izertlengen.