Qar sızıǵı

Klimatlıq qar sızıǵı — qar menen qaplanǵan hám qarsız jer beti arasındaǵı shegara. Haqıyqıy qar sızıǵı máwsimge qaray ózgerip turıwı múmkin hám biyiklik boyınsha sezilerli dárejede joqarıda yamasa tómende bolıwı múmkin. Turaqlı qar sızıǵı — qar jıl boyı erimey jatatuǵın biyiklik dárejesi.

 Tiykarǵı maǵlıwmat 
Qar sızıǵı — qar menen qaplanǵan jer beti hám qarsız jer beti arasındaǵı shegaranıń hár túrli túsindirmeleri ushın qollanılatunǵın ulıwmalastırıwshı termin. Qar sızıǵınıń anıqlamaları hár qıylı waqıt hám keńislik baǵdarına iye bolıwı múmkin. Kóplegen aymaqlarda ózgerip turatuǵın qar sızıǵı máwsimlik dinamikanı sáwlelendiredi. Eriw máwsiminiń aqırındaǵı tawlı ortalıqtaǵı qar sızıǵınıń aqırǵı biyikligi klimatlıq ózgeriwsheńlikke baylanıslı, sol sebepli de ol jıldan-jılǵa parıq qılıwı múmkin. Qar sızıǵı avtomatikalıq kameralar, aero-foto súwretler yamasa joldas súwretleri járdeminde ólshenedi. Qar sızıǵın jer ústindegi tikkeley ólshewlersiz-aq anıqlaw múmkin bolǵanlıǵı sebepli, onı alıs hám barıw qıyın bolǵan aymaqlarda ólshewge boladı. Solay etip, qar sızıǵı gidrologiyalıq modellerde áhmiyetli ózgeriwshi kórsetkishke aylandı.

Waqıtshalıq qar sızıǵınıń ortasha biyikligi «klimatlıq qar sızıǵı» dep ataladı hám aymaqlardı klimatlıq jaǵdaylarına qaray klassifikaciyalaw ushın parametr retinde qollanıladı. Muzlıqlardaǵı akkumulyaciya (jıynalıw) zonası hám ablyaciya (eriw) zonası arasındaǵı shegara «jıllıq qar sızıǵı» dep ataladı. Bul qar sızıǵınan tómendegi muzlıq aymaǵı ótken máwsimde erigen boladı. Muzlıqlardan basqa jer betindegi qar shegarasın táriyplew ushın «orografiyalıq qar sızıǵı» termini qollanıladı. Úlken aymaqlardı táriyplew ushın bolsa «regional qar sızıǵı» termini qollanıladı. «Turaqlı qar sızıǵı» — bul qar jıl boyı jatatuǵın biyiklik dárejesi.

 Dúnya júzlik regionlardıń qar sızıqları 
Biyiklik hám keńliktiń óz-ara tásiri anıq bir orındaǵı qar sızıǵınıń jaylasıwına tásir etedi. Ekvatorda yamasa oǵan jaqın jerlerde, ol ádette teńiz dárejesinen shama menen  biyiklikte jaylasadı. Shayan tropigi hám Takishelik tropigine qaray jıljıǵan sayın, bul parametr dáslep artadı: Gimalayda turaqlı qar sızıǵı  biyiklikke shekem jetiwi múmkin. Tropiklerden tısarıda, keńlik artqan sayın qar sızıǵı barǵan sayın tómenleydi: Alplarda  biyiklikten sál tómendew boladı hám polyuslar qasındaǵı muz qalpaqlarında teńiz dárejesiniń ózine shekem túsedi.


Bunnan tısqarı, eń jaqın jaǵaǵa salıstırǵandaǵı jaylasıwı da qar sızıǵınıń biyikligine tásir etiwi múmkin. Jaǵaqa jaqın aymaqlarda qısqı qar jawın-shashınınıń kóp bolıwı hám átiraptaǵı oypatlıqlardıń ortasha jazǵı temperaturasınıń teńizden uzaqlasqan sayın ısıp ketiwi sebepli, birdey biyiklik hám keńliktegi qurıqlıqtıń ishki bólimlerine qaraǵanda qar sızıǵı tómenirek bolıwı múmkin. (Bul, hátte, tropiklerge de tiyisli, sebebi teńizden uzaq aymaqlarda kúndizgi temperatura parqı úlkenirek hám ıǵallıq azıraq bolıwı múmkin, buni Kilimandjaro hám házirgi waqıtta muzlıqsız Meru tawında baqlawǵa boladı.) Sol sebepli, átirapqa qaraǵanda temperaturanı jáne de tómenletiw hám qardıń erip ketpewin támiyinlew ushın jáne de joqarıraq biyiklik kerek boladı.

Sonday-aq, Arqa Atlantika aǵımı sıyaqlı iri okean aǵımları úlken aymaqlarda sezilerli tásir kórsetiwi múmkin (bul jaǵdayda Arqa Evropanı jılıtıp, hátte Arqa Muz okeanınıń ayırım aymaqlarına shekem jetip baradı).

Arqa yarım sharda arqaǵa qaraǵan qıytaqlardaǵı qar sızıǵı tómenirek biyiklikte jaylasadı, sebebi arqaǵa qaraǵan qıytaqlar qublaǵa qaraǵan qıytaqlarǵa qaraǵanda azıraq quyash nurın (quyash radiaciyasın) aladı. Qubla yarım sharda bolsa bunıń keri jaǵdayı baqlanadı.

 Muzlıq teńsalmaqlılıq sızıǵı 
Muzlıq teńsalmaqlılıq sızıǵı — bul akkumulyaciya (jıynalıw) zonası hám ablyaciya (eriw) zonası arasındaǵı ótkeriwshilik noqatı. Bul usı eki zonanıń massası teń bolǵan sızıq bolıp tabıladı. Muzlıqtıń qalıńlıǵına qaray, bul sızıq bir zonaǵa qaray kóbirek qıyılǵan sıyaqlı kóriniwi múmkin, biraq ol qaysı da bolsa bir zonadaǵı haqıyqıy muz massası tárepinen anıqlanadı. Bul sızıqtıń jaylasqan ornın anıqlaw ushın sonday-aq ablyaciya (eriw) hám akkumulyaciya (jıynalıw) pátleri de qollanılıwı múmkin.

Bul noqat muzlıqtıń ósip atırǵanlıǵın yamasa kishireyip (erip) atırǵanlıǵın anıqlawda áhmiyetli orın tutadı. Muzlıq teńsalmaqlılıq sızıǵınıń joqarılawı muzlıqtıń kishireyip atırǵanlıǵın, al tómenlewi bolsa muzlıqtıń ósip atırǵanlıǵın bildiredi. Muzlıqtıń sheti usı teńsalmaqlılıq sızıǵınıń jaylasıwına qaray alǵa jıljıydı yamasa shegininedi.

Ilimpazlar dúnya júzindegi muzlıqlardaǵı bul sızıqtıń jaylasqan ornın jaqsıraq shamalaw ushın qashıqlıqtan zondlaw usıllarınan paydalanbaqta. Joldas súwretleri járdeminde ilimpazlar muzlıqtıń ósip atırǵanlıǵın yamasa sheginip atırǵanlıǵın anıqlay aladı. Bul barıw qıyın bolǵan muzlıqlardı analizlew ushın júdá paydalı qural bolıp tabıladı. Bul texnologiya járdeminde biz klimat ózgerisiniń dúnya júzindegi muzlıqlarǵa tásirin jaqsıraq bahalay alamız.

 Rekordlar 
Dúnyadaǵı qar sızıǵınan tómende jaylasqan eń biyik taw — Oxos-del-SaladoRegional Climate and Snow/Glacier Distribution in Southern Upper Atacama (Ojos del Salado) – an integrated statistical, GIS and RS based approach.

 Qosımsha qarań 
 Topıraqtıń muzlaw tereńligi
 Muzlaw sızıǵı (astrofizika)
 Muzlıq
 Biyik Alp tawları
 Muz qalpaǵı klimatı
 Terekler shegarası

 Derekler 

 Ádebiyatlar 
 Charlesworth J.K. (1957). The quaternary era. With special reference to its glaciation, vol. I. London, Edward Arnold (publishers) Ltd, 700 pp.
 Flint, R. F. (1957). Glacial and Pleistocene geology. John Wiley & Sons, Inc., New York, xiii+553+555 pp.
 Kalesnik, S.V. (1939). Obshchaya glyatsiologiya [General glaciology]. Uchpedgiz, Leningrad, 328 pp. (in Russian)
 Tronov, M.V. (1956). Voprosy svyazi mezhdu klimatom i oledeneniem [The problems of the connection between climate and glaciation]. Izdatel'stvo Tomskogo Universiteta, Tomsk, 202 pp. (in Russian)
 Wilhelm, F. (1975). Schnee- und Gletscherkunde [Snow- and glaciers study], De Gruyter, Berlin, 414 pp. (in German)
 Braithewaite, R.J. and Raper, S.C.B (2009). "Estimating Equilibrium Line Altitude (ELA) From Glacier Inventory Data." Annals of Glaciology, 50, pp. 127–132. .
 Leonard, K.C., and Fountain, A.G. (2003). "Map-Based Methods for Estimating Glacier Equilibrium-Line Altitudes." Journal of Glaciology, vol. 49, no. 166, pp. 329–336., .
 Ohmura, A., Kasser, P., and Funk, M. (1992). "Climate at the Equilibrium Line of Glaciers." Journal of Glaciology, vol. 38, no. 130, pp. 397–411., .
 Carrivick, J.L., Lee, J. and Brewer, T.R. (2004). "Improving Local Estimations and Regional Trends of Glacier Equilibrium Line Altitudes." Geografiska Annaler: Series A, Physical Geography, vol. 86, no. 1, pp. 67–79. .
 Benn, D.I., and Lehmkuhl, F. (2000). "Mass balance and equilibrium-line altitudes of glaciers in high-mountain environments." Quaternary International, 65/66, pp. 15–29. 

Kategoriya:Qar
Kategoriya:Klimat poyasları
Kategoriya:Monten ekologiyası