Giuseppe Verdi

200px|thumb

Guispeppe Verdi (9 yamasa 10 Oktabr 1813 - 27 Yanvar 1901) Italiali opera kompozitori bolǵan. Verdi hám Richard Wagner bir-birine uqsamǵani menen, olar 19-ásirdiń eń ulli kompozitorlari boldi. Verdi jas waqtinda Italianiń ataqli opera kompozitorlari bolip Gaetano Donizetti hám Vincenzo Bellini esaplanatuǵin edi hám olar operalarin bel canto dástúrinde jazatuǵin edi. Sol sebepli olardiń operalarinda suliw namalar bolip atqariwshilarǵa óz dawislarin kórsetiwge jazilatuǵin edi hám kóbinese olar atqarǵan qosiqlar operaniń mánisine sáykes kelmes edi. Verdi óziniń uzaq ómiri dawaminda operani eski dástúrlerge baǵinbaytuǵinday etip ózgertti. Ol dramani operaniń eń áhmiyetli bólegi qildi hám ondaǵi namalar dramani kúsheytip beriwshi bólegi boldi.

Verdi ateist bolǵan.

 Dáslepki jillari 
Verdi tuwilǵan kishkene awil Italianiń arqa tárepindegi Po dáryasiniń oypatliǵinda jaylasqan. Bul júda jarli awil edi. Oniń ákesi kishkene fermaǵa hám miymanxanaǵa iyelik etti. Kishkeneliginde oǵan spinet alip berildi hám ol oni ómir boyi saqlaǵan. 9 jasinda ol tez tez shirkewde organ shertiwshi bolmaǵan kúnleri organ shertip júrdi.

Bir neshe jillar ótip ol Busettoda orkestrǵa nama jazdi. Antonio Barezzi ismli adam kóplep áhmiyetli adamlardi biletuǵin edi hám ol Verdige kóp járdem berdi. Keyinirek Verdi oniń qizina úylenedi. Barezzi oni Milanǵa oqiwǵa jiberedi, biraq Verdi pianinoda oynawdi muzıka mektebinde úyrenbegenligi sebepli konservatoriyaǵa kire almaydi. Ol jeke sabaqlar aldi hám opera, ádebiyat hám siyasat boyinsha kóp úyrenedi. 1839 jili ol opera jazadi: Oberto, conte di San Bonifacio. Bul opera Milanniń dúnyaǵa belgili opera úyi bolǵan La-Scalada qoyildi. Bul oniń eń ulli operalarinan emes edi, sonda da bul opera oni kópshilikke tanitti hám onnan La Scala ushin jáne úsh opera jaziw ilitmas etildi. Oniń ekinshi operasi sátsiz shiqti hám tamashagóylerge jaqpadi. Sonday-aq usi waqitta oniń jeke ómirindi baxitsizliq júz berdi: oniń eki balasi hám hayali qaytis boldi.

 Dáslepki dańqi 
Verdi óziniń baxitsizliǵin jeńip 1842-jili jańa opera Nabucconi jaratti. Bul opera júdá sátli shiǵip oni dúnyaǵa tanitti. Ol júdá qatti isledi hám hár jili eki opera jazdi. Ol tek ǵana muzıka jazip qoymastan oniń atqariwshilarin da shólkemlestiriwine tuwri keldi. Bul júda úlken mashaqatli is edi. Oniń Ernani (1844) operasi sol dáwirdegi eń zor operalarinan biri edi. 1847-jili ol jáne bir sátli opera Macbethti dóretti. Bul opera Shekspirdiń spektakline tiykarlanǵan bolip, házirge shekem eń súyikli operalardiń biri esaplanadi. Ol kem kemnen zor kompozitor bolip barar edi.

Ásirler dawaminda Italia óz húkimdarlarina iye bir neshe mámleketlerden turatuǵin edi. 1850-jillari mámlekette júda úlken siyasiy ózgerisler boldi. Verdi óz operalarinda kóbinese úlken xorlar ushin namalar jazdi. Bul namalardiń kópshiligi azatliq ushin gúres haqqinda bolip, kópshilik oniń namalari adamlardi kóteriliske shaqirdi dep oyladi. Nabucco operasinan Va pensioro qosiǵi Vavilonda qulliqta júrgen Evrey qullar tuwrali edi. Adamlar bul qosiqti ózleriniń jaǵdayina sáykeslestirip ózgertip kóshelerde aytip júrdi. Verdi milliy qaharmanǵa aylandi. 1861-jili Italia bir mámleket bolip birlesti.

Guiseppe Strepponi Nabuccoda Abigaille rolin atqarǵan soprano edi. Verdi oǵan ashiq bolip qaladi. Ol aldin basqa adam menen turmis qurǵan hám úsh balasi bar edi, sol sebepli ol ózin Verdige ilayiq emes dep oyladi. Soǵan qaramay olar 1859-jili turmis quradi. Verdi oǵan úlken húrmet kórsetpesede, ol Verdidi 1897-jili qaytis bolaman degenshe kóp qollap quwatladi. Verdi oniń menen Busettoǵa kóshedi. Usi waqitlari Verdi júdá kóp sayahatta boladi, lekin hayalin taslap keter edi. Hayali Busettoda ózin baxitli sezbedi, sebebi ol jerdegi adamlar oni jaman kóretuǵin edi.

Usi waqitta úsh ataqli operalar: Rigoletto 1851-jili hám Il trovatore (Trubadur) hám La traviata, ekewide 1853-jili jazildi. Bul operalarda júdá ataqli kóplep namalar bar, olar dramaǵa toli hám olardaǵi xarakterler muzıka arqali júda sheberlik penen kórsetilip berilgen. Muzikasi 2 ásir dawam etip kelgen dástúrge uqsap recitativ hám ariaǵa aniq bólinbegen, arialar kelesi muzıkaǵa kirip ketetuǵin bolip jazilǵan. Ol dramaǵa uqibi kúshli edi, biraq ol prodyuserler oniń jazǵanlarin ózgertpewi ushin qatti gúresiwine tuwri keldi.

Verdi tsenzura menen men kóp gúresti. Oniń Rigoletto operasi Viktor Hugoniń Le roi s'amuse gúrrińine tiykarlanǵan. Ol waqitlari patshani óltiriwge háreket etiw jaqsi tema dep esaplanbaytuǵin edi. Verdi patshani gertsog penen, hám basqa da ózgerisler qiliwina tuwri keldi. Traviata operasi ol waqitlari jeńiltek dep esaplanǵan Alexandre Dumas fils romanina tiykarlanǵan. Opera birinshi qoyilǵanda tamashagóyler kúlkiden ózlerin toqtata almadi, sebebi onda kóp jewden óliwi kerek bolǵan bas qaharman hayal dim semiz edi. Soǵan qaramastan, keyinshelik opera júdá úlken ataqqa eristi.

 Jer júzine taniliwi 
Verdi bul waqitqa kelip júdá ataqli boldi hám onnan Parijdegi Opera ushin opera dóretiw iltimas etildi. Ol jerde Verdi operalarin Frantsuz stilinde dóretiwine tuwri keldi. Bul stil'de opera bes aktten hám baletten turatuǵin edi. Parijde jazǵan operalariniń hesh qaysisi aldińǵilarinday tabisli shiqpadi. Ol Italian teatrlari ushin úlken ilh'am menen jazdi. Simon Boccanegra júda quramali opera, biraq ondaǵi xarakterler muzıka járdeminde júdá suliw sáwlelendirilgen. Un ballo in maschera (Niqapli ziyapat) Shvetsiyaniń patshasi Gustav III niń ólimi tuwrali edi. Bul opera da tsenzuradan ótpedi hám ol operani Bostonda bolatuǵin waqiya etip ózgertiwine tuwri keldi hám bul operaniń mazmunina jaman tásir etti. 1860-jillari oniń eń zor operalari Sankt Peterburg ushin jazilǵan La Forze del Destino (Táǵdir kúshi), Parij Operasi ushin Don Carlos, hám Egipettegi Kairdiń jańa opera úyi ushin jazilǵan Aida esaplanadi. Aida oniń eń zor operalarinan esaplanadi, biraq oni qoyiw qiyin keshti. Verdi dirijer Mariani menen jánjellesip qaldi hám Mariani Kairǵa bariwdan bas tartti. Buniń ústine gazetalar Verdidi Marianidiń súyiklisin tartip aliwda ayipladi. Bul úlken jánjelge aylanip ketti.

 Aqirǵi jillari 
Verdi 1870-jillari dem alisqa shiqti. Ol usi waqitqa kelip úlken bayliqqa iye boldi hám ol úlken jerge iyelik etti. Ol kóp sadaqalar qildi, ásirese qartayǵan sazendelerge kóp qayirqom boldi. Dem alista boliwina qaramastan baspadaǵilar oni jáne eki opera jaziwǵa kóndirdi. Ol Shekspirge háwesi kelip Arrigo Boito librettosina (sózine) Otello namasin jazdi. Bul júdá zor libretto bolip bul ogán shedevr dóretiwine járdem berdi. Oniń aqirǵi operasi Falstaff (1893) Shekspirdiń Windsordiń Xosh Kewil Hayallari shiǵarmasina tiykarlandi. Verdi qartayǵaninda diniy namalar jazip júrdi. Ol 1901 jili dúnyadan ótti.