Mississippi (dárya)

Mississippi (, ojibwe tilinde misi-ziibi — "úlken dárya") — AQSh-da dúnyanıń eń úlken dáryalarınıń biri: uzınlıǵı 3 770 kilometr. Tereńligi teńiz biyikliginen 450 m biyiklikte Itaska kólinen aǵıp, Meksika buǵazına barıp quyıladı.

Eń iri tarmaqları: onnan - Minnesota, De-Moyn, Missuri, Arkanzas, Redriver, shepten - Viskonsin, Illinoys, Ogayo. Oypatınıń morfologiyalıq dúzilisi hám suw rejimine qaray, Missisipi 3 bólimge bólinedi.

Amerika materiginiń tiykarģı xalıqları Missisipi dáryası hám onıń irmaqları boyında mıń jillardan beri jasap kelmekte. Olardıń kópshiligi ańshı-terimshiler bolgan, biraq ayırımları, qorǵan qurıwshılar, nátiyjeli awıl xojalıǵı hám qala civilizaciyasın qáliplestirgen, ayırımları bolsa akvakultura menen shuģillangan. XVI ásirde evropalılardıń keliwi jergilikli adamlardıń turmıs tárizin ózgertip jiberdi, dáslep sayaxatshılar, keyin ala kóship kelgenler basseynge barǵan sayın kóbeyip bardı. Dárya geyde tosıq wazıypasın atqarıp, Jańa Ispaniya, Jańa Franciya hám dáslepki Amerika Qurama Shtatları ushın shegaralardı qáliplestirip, barlıq jerde áhmiyetli transport arteriyası hám baylanıs baylanısı sıpatında xızmet etken. XIX ásirde "táǵdir" ideologiyası háwij algan dáwirde Mississippi hám onıń birneshe tarmaqları, ásirese, en úlken tarmaqları Ogayo dáryası hám Missuri dáryası AQSHtıń batıs tárepke keńeyiwi jolların payda etti. Dárya, sonday-aq, Amerika ádebiyatınıń, ásirese, Mark Tvenniń shıǵarmalarınıń temasına aylandı.

Joqarǵı bólimi dáslep kishirek kóller arqalı ótip, bosaǵaları bar. Minneapolis qalasınan baslap, dárya ańǵarı shlyuzlengen, Missuri dáryası quyılıw ornına shekem bir neshe onlaǵan plotinalar qurılǵan. Orta bóliminde dárya, tiykarınan, bir ózekte aģadı; oypatlıǵınıń keńligi 10-15 km. Missuri tarmaģı qosılģannan keyin, onıń ılay suwı Mississippiniń tınıq suwı menen 150-180 km ge shekem qatarlasıp aģadı. Tómengi bólimi keń tegislikten ótedi, oypatlıǵınıń keńligi 25 km den 70-100 km ge shekem. Jaǵalarına tasqınǵa qarsı dambalar qurılǵan. Mississippi teńizge jılına 350 mln. tonnadan artıq shógindi alıp keledi. Dáryanıń tómengi bóliminde suw kóbeygende suwınıń bir bólimi Pon-shartren kóline hám Mississippiden 15-40 km batısta aǵatuģın Atchafalaya dáryasına aģadı.

Dárya qar hám jawın suwlarınan toyınadı. Báhár hám jaz aylarında Mississippiniń orta hám tómengi bóliminde kúshli tasqınlar boladı. Joqarı bólimi qısta muzlaydı. Dáryanıń jıllıq ortasha suw sarpı 19 mıń m3/sek (eń joqarı 50 - 80 mıń m3/sek). Dárya suwınıń sanaat kárxanaları shıǵındıları menen pataslanıwın azaytıw ilajları kórilmekte. Mississippiniń transport áhmiyeti úlken: keme qatnaytuģın dárya hám kanallar arqalı Úlken kóller hám tereń suw jolı esaplanǵan Sanlavrentiy dáryası arqalı Atlantika okeanı menen baylanısqan.

Minneapolis qalasına shekem (3000 km) dárya kemeleri, Baton-Ruj qalasına shekem okean kemeleri qatnaydı. Mississippi dárya sistemasındaǵı barlıq keme qatnawı jollarınıń uzınlıǵı 25 mıń km den artıq. Gidroenergiya resursına bay (27,5 GVt). Eń áhmiyetli GES Kiokak qalası janında qurılǵan. Mississippi jaģasında Minneapolis, Davenport, Sent-Luis, Memfis, Baton-Ruj, Jaña Orlean qalaları jaylasqan.

 Atı hám áhmiyeti 
Mississippi  sóziniń ózi , dáryanıń francuzsha anishinaabe (Ojibve yamasa Algonquin) atamasınan kelip shıqqan,  (Ullı dárya).
XVIII ásirde dárya Parij shártnaması tiykarında jańa Amerika Qurama Shtatlarınıń batıs shegarası etip belgilendi. Luiziana satıp alıwı hám mámlekettiń batısqa keńeyiwi menen ol mámlekettiń batıs hám shıǵıs yarımları arasındaǵı qolaylı shegara sızıǵına aylandı.

Sankt-Peterburg qalasındaǵı dárwaza arkasında óz kórinisin tapqan. Lui batıstıń ashılıwın hám Trans-Mississippi kórgizbesinde "Trans-Mississippi" regionına itibardı simvolikalıq kórsetiw ushın arnalǵan. Aymaqlıq estelikler kóbinese dáryaǵa baylanıslı, máselen, "Mississippidiń shıǵısındaǵı eń biyik shıń" yamasa "Mississippidiń batısındaǵı eń eski qala" sıyaqlı túrlerge bólinedi. FCC, sonday-aq, onnan shıǵısta W hám batısta K arqalı baslanatuģın hám dárya boyındaǵı media bazarlarda bir-birine ótetuģın efir signalları ushın ajıratıwshı sızıq sıpatında paydalanadı. Óziniń kólemi hám áhmiyeti sebepli ol Qudiretli Mississippi dáryası yamasa ápiwayı etip Qudiretli Missisipi dep atalǵan.

 Derekler 

Kategoriya:Mississippi dáryası
Kategoriya:Amerikanıń miyras dáryaları
Kategoriya:Arkanzas shegaraları
Kategoriya:Illinoys shtatı shegaraları
Kategoriya:Arkanzas dáryaları