Qaraqalpaq asxanası

Qaraqalpaq asxanası — qaraqalpaqlardıń dástúriy asxanası bolıp, onda qońsı Oraylıq Aziya xalıqlarınan: ózbek, túrkmen, qazaq hámde qırǵızlardıń aspazlıq óneriniń tájriybelerin óz ishine alǵan ózine tán milliy taǵamlar toplamı názerde tutıladı.

 Qaraqalpaq asxanasınıń ózgesheligi 
Góshli taǵamlar ushın tiykarınan mal góshi, qozı, túye, at góshi, qoyan hám quslardıń góshinen paydalanıladı. Qozı hám maldıń góshinen tayarlanǵan taǵamlar bolsa belgili orındı iyeleydi. Qaraqalpaqlar musılman bolǵanı sebepli shoshqa góshin jemeydi.

Taǵam tayarlaw ushın qollanılatuǵın dán, biyday unı, tarı, gúrish, lobıya, júweri sıyaqlı azıq-awqatlar qaraqalpaq asxanasınıń ajıralmas bólegi sıpatında aytıladı. Kartoshka sıyaqlı palız eginleril kóbirek qollanıladı.

Taǵamları tiykarınan quwırıw hám pisiriw jolı menen tayarlanadı. Gósh hám qaynatılǵan taǵam túrleri keń tarqalǵan. Qaraqalpaq asxanasın tiykarın quwırılǵan gósh hám qaynatılǵan qamır aralaspasınan ibarat taǵamlar quraydı.

Eń keń tarqalǵan taǵamlar — gúrtik, palaw, laǵman, kespas, sháwle, mantı, somsa, pelmen, sorpa, máshaba bolıp esaplanadı.

Derlik barlıq taǵamlar biyday unınan tayarlanǵan dóńgelek nanlar menen birge jelinedi.

Awqatlanıw dawamında shay da demlenedi. Tiykarınan, sútli, kók yamasa qara shay túrleri boladı. Bul ádet orta ásirlerde kóshpeshiler arasında keń tarqalǵan bolıp, búgingi kúnde ol tek ǵana qaraqalpaqlar, bálkim ózbek, qazaq, túrkmenler hám qırǵızlar arasında da bar.

 Milliy taǵamlar 
Orta Aziyanıń basqa xalıqları qatarı qaraqalpaqlarda palaw, mantı hám basqa kóplegen shıǵıs xalıqlarına tiyisli bolǵan taǵamlardı pisiredi. Álbette, qaraqalpaq asxanasınıń ayrıqsha ózgeshelikleri bar. Dástúriy taǵamlarınan: gúrtik, palaw, sháwle, laǵman, kespas, pelmen, aqsawlaq, qarma, máshaba, gúrish, góje, somsa, qırmısh, gósh nan, zaǵara nan hám basqalar bar.

 Keń tarqalǵan taǵamları 
Qaraqalpaqlardıń eń keń tarqalǵan taǵamlarınan biri júweri gúrtik (júweri unınan tayarlanǵan besbarmaq) hám may gúrtik (sarı maylı besbarmaq) bolıp tabıladı. Bul taǵam áyyemgi taǵamlardan bolsa da, onı házirgi kúnde qaraqalpaq hayalları kóp tayarlaydı. Biyday unınan úlken qamırlı pelmen tayarlaw tek qaraqalpaq asxanasına tán bolıp, basqa túrkiy xalıqlarda, atap aytqanda, qazaq, qırǵız hám bashqurlarda da ushıramaydı.

Qaraqalpaqlardıń jáne bir keń tarqalǵan dástúriy taǵamı — góshli taǵamlardur.

 Tuwrama 
Qaraqalpaqlardıń eń belgili dástúriy góshli taǵamı tuwrama bolıp, kóp góshli taǵam taypasına kiredi. Ídıstıń atı tur sózinen alınǵan bolıp, shashıw mánisin ańlatadıМ. P. Фасмер. Этимологический словарь русского языка. М.: Прогресс. 1964—1973.Назаров П. С. К этнографии башкир //Этнографическое обозрение. 1890. № 1. С. 185.. Taǵamdı tayarlawda tiykarınan biyday unınan paydalanıladı. Qaynatılǵan gósh, ádette, er adamlar tárepinen mayda etip tuwrap shıǵıladı. Sonnan keyin, mayda tuwralǵan gósh aralastırıladı. Úsh yamasa onnan artıq adam ushın tuwrama awqatqa qosılǵan bulon menen ulıwma ıdısta xızmet etedi. Tuwramaǵa bulonnan tısqarı, geyde duzlanǵan yamasa serebe sousı qosılıwı múmkin. Bul taǵamnıń basqa xalıqlardaǵı uqsaslıqları: noǵay tuwraması, qazaq narını, ózbek narını sıyaqlılar bolıp tabıladı. Bul taǵamlar óz gezeginde besbarmaqtıń basqa túrleri esaplanadı.

 Ayırım taǵamlar 
 Diyqanshılıqqa baylanıslı taǵamlar 
Xalqımızdıń negizgi egip alatuǵın ónimleri — dánli eginlerden: júweri,  biyday, salı, arpa, tarı, gúnji, zıǵır bolıp esaplanadı, usıǵan baylanıslı taǵam túrleri:
 Júweri gúrtik;
 Biyday gúrtik;
 Palaw;
 Sháwle;
 Kespe as (kespas);
 Mayda gúrtik;
 Shaj gúrtik;
 Qatıbılamıq;
 Zaǵara;
 Shórek nan (biyday unınan);
 Pátir nan;
 Maylı pátir;
 Qatırma nan;
 Taba nan;
 Kómesh nan (otqa kómip pisirilgen nan);
 Bawırsaq;
 Shiy bawırsaq;
 Shashıw bawırsaq;
 Qudaǵay bawırsaq;
 Shelpek;
 Qatlama;
 Aqsawlaq
 Qawın aqsawlaq;
 Sorpalı aqsawlaq;
 Sıqpan;
 Úzben;
 Tuwrama;
 Nan sorpa;
 Nan quwırdaq;
 Júweri jarma;
 Máshaba;
 Gúrish góje.
 Júweri palaw;
 Nawrız góje;
 Iyjan;
 Sók taqan;
 Jiyde taqan [qatqan nan menen jiyde qosıp túyiledi]
 Qamırdan pisiriletuǵın bórek túrleri:
 Gósh bórek;
 Asqabaq, palawqabaq salınǵan bórek;
 Máyek bórek;
 Suw bórek (geyde mayǵa pisiriletuǵın bóreklerdi jaǵdayǵa bola suwǵa pisirip alatuǵın bolǵan).
 Tarı góje(«sót góje» - dep te aytıladı, burınları pıyazdı mayǵa  shajlap suwǵa da, sútke de qaynatıp pisirgen);
 Basalay  bılamıq (Tarını hám shigindi keptirip, kepegin ayırmastan tartıp bılamıq pisirip ishken);
 Basalay nan (Bul da joqarıdaǵıday tártipte tayarlanǵan unnan pisirilgen nan);
 May sók; (May sókti zaǵaraǵa uwıp jegen, bul qádimgidey toqlıq keltiretuǵın bolǵan hám adamǵa kúsh-ǵayrat beredi);
 Jent (qaynatılǵan sókke taqan, sarı may, qant aralastırıp islengen);
 Ashıǵan góje (júwerini túyip, suwǵa qaynatıp, ashıtılǵan góje, suwsın retinde paydalanǵan, taǵamlıq nárliligi de kúshli).
 Qawın qaq;
 Qawın qurt;

Baǵda ósiriletuǵın jemis túrleri alma, júzim, shabdal, erik hám t.b. túrlerin dástúrxanǵa qoyıp taǵamnıń bir túri retinde paydalanıp, olardı qısta saqlap qoyıp, ayırımların qaqlap, keptirip:

 Qaq erik;
 Kishmish-túrlerinde paydalanǵan.

Tamaqtı pisiriw ushın diyqanshılıq ónimlerinen alıńatuǵın tómendegi maylardan paydalanǵan:
 Paxta mayı;
 Gúnji mayı;
 Zıǵır mayı;
 Qawın shopaǵınan alınatuǵın may.

 Mal sharwashılıǵına baylanıslı taǵam túrleri 
Sharwashılıqta iri qara mal, qoy, eshki, jılqı ósiriliw menen qatar túye tawıq, tawıq, úyrek, ǵaz saqlaǵan. Olardı eń baslısı góshi, súti ushın, onnan soń terisi, júni, súyekleri hám múyizlerinen tutınıw buyımların islew ushın paydalanǵanı belgili. Endi sharwashılıqqa baylanıslı taǵam túrleri haqqında aytatuǵın bolsaq:
 Sút;
 Qatıq;
 Sarı may;
 Irimshik;
 Ayran;
 Shalap;
 Súzbe;
 Toraq (untaq túri);
 Toraq (súzbeden qurt etip islengen túri).
 Bókpen (kishkene nárestelerge qaynap turǵan sútke júweri unı, yamasa biyday unınan sebelep, azlap qant salıp pisirilip beriletuǵın taǵam. Bul balanıń jasına qaray suyıq hám qoyıw bolıp pisiriledi); 
 Sútke pisirilgen góje («sút burısh» dep te aytıladı);
 Qaymaq.
 Qatıq qatılǵan jarma;
 Ayran qatqan jarma;
 Gósh sorpa;
 Gósh bórek;
 Kábap (házirginiń shashligi, góshti iske qadap, otqa qaqlap pisiriledi)
 Kábap túrleri (Ańshılıq etip ákelingen oljalardan qoyan, qırǵawıl, úyrek etlerin kábap etip te pisirgen);
 Quwırdaq;
 Gósh-milliy awqatımız júweri gúrtigi menen, biyday gúrtigi menen eń baslı sıylı taǵam hám sıylı qonaqlarǵa palawǵa salıp ta asıp berilgen.
 Quymaq;
 Tawıq sorpa.

Bul taǵam túrleri joqarıda keltirilip ótti. Sebebi, diyqanshılıq hám sharwashılıq ónimlerinen jetilistiriletuǵın ónimlerden tayaplanǵan awqatlar birin-biri tolıqtırıp otıradı.

 Balıqshılıqqa baylanıslı taǵam túrleri 
 Balıq sorpa;
 Balıq quwırdaq;
 Balıq qarma;
 Balıq palaw;
 Demlenip pisirilgen balıq (Balıqtıń ishin jarıp, hár túrli kók ónis zatlardı salıp, qazanǵa salıp demlep pisiriledi);

Balıqtan tayarlanatuǵın taǵamnıń júzge jaqın túri bar, bunı Respublikamızdıń balıqshılıq rayonı bolǵan Moynaqta ótkerilgen  konkurs, kórgizbeler arqalı kópshiligimiz bilemiz.

 Derekler 

 Ádebiyatlar 

 Исай Абрамович Фельдман. Кухня народов СССР, Киев, 1990 — 238 bet. ISBN 5-88520-098-X. 
Kategoriya:Qaraqalpaqstan
Kategoriya:Taǵamlar
Kategoriya:Qaraqalpaq asxanası