Abdulla Avloniy

Abdulla Avloniy (12-iyul, 1878-jıl, Tashkent — 25-avgust, 1934-jıl, Tashkent) — XIX ásir aqır XX ásir basındaǵı ózbek milliy mádeniyatınıń belgili wákillerinen biri, bilimli shayır, dramaturg, jurnalist, alım, mámleket hám jámiyet ǵayratkeri.

 Balalıq hám jaslıq jılları 
Avloniy 1878-jıl 12-iyulda Tashkentte Merganshe máhellesinde toqıwshılar shańaraǵında tuwılǵan. Shańaraǵındaǵı materiallıq jetispewshilikler sebepli balalıǵınan sıbawshılıq, gerbish quyılıw, pechkashılıq, qurılısshılıq, aǵash ustashılıq sıyaqlı kásipler menen shuǵıllanǵan. Bulardıń artınan «Imaratshı usta» degen at aladı. Ol ómirbayanında bul haqqında sonday jazǵan : «12 jasımnan Oqshı máhellesindagi medresede sabaq oqıy basladım. 13 jasımnan baslap jaz kúnleri márdikar bolıp islep, shańaraǵıma járdem berip, qıs kúnleri oqıytuǵın edim. 14 jasımnan baslap, sol zamanǵa muwapıq hár túrli qosıqlar jaza basladım. Bul zamanlarda «Tarjiman» gazetasın oqıp, zamannan xabardar boldım». Oqshıdaǵı eski mektepte, keyin medresede oqıǵan (1885—1895). Medreseni pitirip, mektepshilik penen shuǵıllandı. Orenburg, Qazan, Tiflisda shıǵıp turǵan gazeta-jurnallardı ǵúzetip barǵan.

 Iskerligi 
Avloniy XX ásir basında jadishilik háreketine qosıldı. Tashkenttegi jadidlardıń aktiv qatnasıwshılarınan biri retinde tanıldı. 1906-jıldan qosıqları menen baspasózge qatnasa baslaǵan. Arab, parsı, orıs tillerin úyrenip, bul tillerde dóretiwshilik etken oyshıllardıń dóretpelerin oqıǵan, geyparaların (mısalı, Lev Tolstoy, Konstantin Ushinskiy dóretpeleri) ózbek tiline awdarma etken. 1906-jılda. «Taraqqiy», 1907-jılda óz úyinde «Shuhrat» gazetaların shıǵarǵan. Bul gazetalar jawıp qóyılǵan soń, 1908-jılda jasırın túrde «Aziya» gazetasın baspasan shıǵarıladı. 6-sanınan keyin húkimet bul gazetanı da qadaǵan etip qoyǵan. Avloniy birinshi bolıp ximiya, geografiya, fizika hám astronomiya pánlerin mektepte oqıtıw usınısın beredi. Aldıńǵı ideyalardı mektep arqalı xalıqqa tarqatıwǵa háreket etdi: Tashkent qalasınıń Mirabad máhellesinde jergilikli xalıq balaları ushın jańa usıl mektep ashıp (1908), ózi ana tili hám ádebiyattan sabaq berdi. 1909-jılda «Jámiyeti qayırqomlıq» dúzip, jetim balalardı oqıtqan. Sol jılı «Ádebiyat yoxud milliy qosıqlar» atlı tórt bólekten ibarat qosıqlıq kompleksiniń birinshi júzin baspadan shıǵarıldı. 1912-jılda Avloniy Tashkenttiń Dergez máhellesinde eki klaslı mektep ashqan. Bul mektepte dúnyalıq pánler oqıtılıwı menen mektepxanalardan parıq qılǵan.

 Shıǵarmaları 
«Advakatlıq ańsatpa» (1914), «Pinak» (1916), «Biz hám siz» (1917), «Portugaliya inqilobi», «Ikki muhabbat», «Boran» kibi pesaları, «Tulki ila qarǵa» masali, «Mardikarlar ashulasi», «Watan» (1916), «Maktab», «Bogʻcha», «Yalqov shogird tilidan», «Togʻlardan bir manzara», «Millatga xitob», «Ishchilara tortuq», «Kóklem keldi», «Tovush» kabi sheʼrlari, «Maqsad va maslak» (1908-yil 9-aprel), «Holimizga doir» (1908-yil 14-fevral) sıyaqlı maqalaları, «Hasad balosi» majoziy hikayası hám basqaları.

 Ólimi 
Avloniy Teshkentte 1934-jıl 25-avgustta 56 jasta qaytıs bolǵan hám Botkin kóshesindegi qabiristanına jerlengen.

 Sıylıqları 
1927-jılda Mehnat Qahramanı ataqqa iye bolǵan. 2020-jılda «Ullı xızmetleri ushın» ordeni menen sıylıqlanadı.

 Shańaraǵı 
Avloniy 1900-jılda tashkentli sawdagerdiń Salomatxon atlı qızına úylengen. Olardıń 7 perzenti bolıp, olar: Savriniso, Karima, Kunduz, Hakima, Asadilla, Otaliq va Kenja.

 Baspada shıǵarılǵan shıǵarmalar 

 Avloniy. «Toshkent tongi». T., 1978.
 Avloniy. Oʻson millat. T., 1993.
 Avloniy. Turkiy guliston yohud axloq. T., 1992.
 Avloniy. Afgʻon sayohati. Kundaliklar. «Sharq yulduzi», 1990, 7-son.
 Milliy uyǵonish. T., 1993.
 Avloniy, Tanlangan asarlar, Ikki tomlik, «Maʼnaviyat»., T., 1998-yil

 Derekler 

 Ádebiyatlar 




 Sırtqı siltemeler 

Kategoriya:25-avgustta qaytıs bolǵanlar
Kategoriya:12-iyulda tuwılǵanlar
Kategoriya:Sovet jazıwshıları