Omonim

Lingvistikada omonimler — yaki omograflar — hár túrli nárselerdi ańlatatuǵın, biraq birdey jazılatuǵın sózler (aytılıwına qaramastan), yamasa omofonlar — hár qıylı nárselerdi ańlatatuǵın, biraq birdey aytılatuǵın sózler (jazılıwına qaramastan) bolıp tabıladı. Usı anıqlamanı qollanıp, inglis tilinde «row» (eskek esiw), «row» (sızıqlı jaylasıw) hám «row» (argument) sózleri omonimler bolıp esaplanadı, sebebi olar omograflar bolıp tabıladı (tek birinshi ekewi ǵana omofonlar); sonday-aq «see» (kóriw) hám «sea» (teńiz) sózleri de omonimler, sebebi olar omofonlar bolıp tabıladı (biraq omograflar emes).

Bunnan da qatańıraq hám texnikalıq anıqlama boyınsha, omonimler bir waqıtta hám omograflar, hám omofonlar bolıwı kerekhomonym, Random House Unabridged Dictionary at dictionary.com — yaǵnıy, olardıń jazılıwı hám aytılıwı birdey, biraq mánileri hár qıylı bolıwı kerek. Mısallar qatarına «stalk» (ósimliktiń bólegi) hám «stalk» (adamnıń izinen eriw/biymaza etiw) jubı hám «left» (ketiw feyiliniń ótken máháldegi forması) hám «left» (oń tárepke qarama-qarsı) jubı kiredi.  

Geyde haqıyqıy omonimler, yaǵnıy kelip shıǵıwı boyınsha bir-biri menen baylanıspaytuǵın sózler, mısalı «skate» (muzda sırǵanaw) hám «skate» (balıq túri), hám kóp mánili omonimler, yaǵnıy polisemler, kelip shıǵıwı boyınsha baylanıslı bolǵan sózler, mısalı «mouth» (dáryanıń awzı) hám «mouth» (haywannıń awzı) arasında ayırmashılıq jasaladıSemantics: a coursebook, p. 123, James R. Hurford and Brendan Heasley, Cambridge University Press, 1983.

Omonimler jıynaǵı arasındaǵı qatnas omonimiya dep ataladı, al oǵan baylanıslı kelbetlik omonimlik, omonimiyalıq yamasa latınsha ekvivokal dep ataladı. Sonıń menen bir qatarda, omonimlik kelbetlik eki nárse birdey atqa iye bolǵan jaǵdayda da qollanılıwı múmkin, olardıń mánisi yamasa etimologiyası boyınsha qanshelli jaqın ekenligine qaramastan. Mısalı, «once» sózi (inglis tilinde «bir márte» mánisin ańlatadı) ispan tilindegi «on bir» sanın ańlatatuǵın sóz (once) penen omonim bolıp tabıladı.

 Etimologiya 
Omonim sózi grek tilindegi ὁμώνυμος (homonymos) sózinen kelip shıqqan, ol «birdey atqa iye» degendi ańlatadı,ὁμώνυμος, Henry George Liddell, Robert Scott, A Greek-English Lexicon, on Perseus Digital Library hám ὁμός (homos) «ulıwma, birdey, uqsas»ὁμός, King George V Liddell, Robert Scott, A Greek-English Lexicons, on Perseus Digital Library hám ὄνομα (onoma) «at»ὄνομα, Henry George Liddell, Robert Scott, A Greek-English Lexicon, on Perseus Digital Library sózlerinen quralǵan.
 Qaraqalpaq til biliminde 
Sózlerdiń kóp mániliginen (polisemiyadan) olardıń omonimlik mánide jumsalıwın ayırıp biliw kerek. Mánilerinde qanday da bir uluwmalıq, jaqınlıq bolsa, onday sóz kóp mánili sóz bolıp sanaladı. Máselen, adamnıń bası, tamnıń bası, aǵashtıń bası, jumıstıń bası hám t.b. Bul sóz dizbekleriniń hámmesinde de bası sózi ústińgi bólegi — joqarısı, degen uluwmalıq mánige iye. Sonlıqtan da bul sóz dizbeklerindegi bası sózi bir neshe mánide (kóp mánili) jumsalǵan. Al seslik qurılısı, aytılıwı menen esitiliwi hám jazılıwı birdey bola tura, pútkilley basqa-basqa mániler bildirilse, onday sózler omonim1 sózler bolıp sanaladı. Tildiń sózlik quramında birdey seslik dúziliske iye, biraq mánileri pútkilley hár túrli sózler kóplep ushırasadı. Mısalı:

1. Piste murın, badam qabaq, Keń qushaqlı aq tamaq («Qırıq qız»)

2. Birese qabaqtan qazanǵa suw quyadı, birese oshaqtaǵı ottı jaǵadı (Sh.Seytov) 

3.Qolıńda tilla sazıńdı,  At kótermes nazıńdı  («Alpamıs»)

4. Saz ılaydan soqqan úshpelekti de shertken shıǵarsız.(K.Sultanov)

Keltirilgen mısallardıń birinshi hám ekinshi gáplerinde qabaq sózleri, úshinshi hám tórtinshi gáplerinde saz sózleri birdey seslik dúziliske iye bolıp, biraq pútkilley basqa-basqa mánilerdi ańlatıp tur. Qabaq sózi — birinshi gápte qas penen kózdiń aralıǵı, ekinshi gápte palız egininiń bir túri bolǵan suw qabaqtan jasalǵan suw quyıwǵa qolaylastırılǵan ıdıs mánisindegi seslik dúzilisi birdey bolǵan pútkilley hár qıylı sózler. Saz — sózi úshinshi gápte namaǵa salıp shertetuǵın ásbap, tórtinshi gápte topıraqtıń bir túri mánisindegi aytılıwı menen jazılıwı birdey, biraq pútkilley basqa-basqa máni bildiretuǵın hár qıylı sózler.

At sózin alsaq. Bul seslik qurılıstaǵı sóz, birinshiden, úy haywanlarınıń bir túri bolǵan minetuǵın at, e kinshiden, adamnıń atı, úshinshiden, háreketti bildiretuǵın oq atıw mánisindegi bir seslik qurılıstaǵı úsh túrli sózler omonim retinde jumsaladı. Qoy sózin alsaq. Bul, birinshiden, úy haywanlarınıń biri bolǵan qoy (qoy mańıradı), ekinshiden, háreketti (jumıstı qoy), úshinshiden, bir zattı bir jerge qoyıw (kitaptı tekshege qoy) mánilerindegi kórinisi birdey, biraq úsh túrli mánilerdegi úsh túrli sózler omonimlik qatnastaǵı sózler bolıp tabıladı. Bas sózin alsaq. Birinshiden, eń baslı adam múshesin bildiretuǵın sóz (bası awırdı); ekinshiden, háreketti bildiretuǵın sóz (ayaǵın bastı) túrindegi omonimler qaraqalpaq tiliniń sózlik quramında jumsaladıAbatbay Dáwletov «Til bilimi tiykarları», Joqarı oqıw ornınıń filologiya qánigeligine arnalǵan sabaqlıq. Nókis 2013..

 Ózgeshelikleri 
Orıs tilindegi bor sózin mısalǵa alsaq: bor-toǵay, bor-tisti emlewde qollanılatuǵın ásbap, bor — ximiyalıq element. Bul mısallardaǵı toǵay, ásbap, ximiyalıq elementler ortasında azǵana bolsa da mánilik uluwmalıq yamasa jaqınlıq joq, kerisinshe seslik dúzilisi birdey bolǵan sózler (borlar) pútkilley basqa- basqa zatlardı ańlatıp tur. Olardı seslik jaqtan birdeyliginen basqa hesh nárse baylanıstırıp turǵan joq. Sonlıqtan da olardı bir sózdiń úsh túrli variantı dep qarawǵa bolmaydı. Kerisinshe, aytılıwı jaǵınan tosınnan sáykes kelip qalǵan pútkilley basqa-basqa úsh túrli sóz dep esaplanadı.

Omonimler bir sóz shaqabına da, hár qıylı sóz shaqabınada tiyisli bolıwı múmkin. Joqarıda keltirilgen mısallarda úy haywanı mánisindegi at, adamnıń isimi mánisindegi at atlıq sóz shaqabına kirse, háreket mánisindegi at feyil sóz shaqabına kiredi. Solay etip at omonimi atlıq hám feyil sóz shaqaplarına qatnaslı boladı. Sonday-aq úy haywanı mánisindegi qoy atlıq sóz shaqabına, háreket mánisindegi qoy feyil sóz shaqabına kiredi. Al háreket mánisindegi eki túrli qoy sózleri (jumıstı qoy, kitaptı tekshege qoy) feyil sóz shaqabına kiredi. Tildegi omonimiya qubılısı ádette túsiniwge kesent bermeydi. Sebebi kóp mánili sózler sıyaqlı omonimlerdiń qaysı mánide jumsalatuǵınlıǵı kontekstten hám qollanılıw jaǵdayınan (situaciyadan) belgili bolıp turadı. Omonimlerdiń júzege shıǵıwı hám olardıń mánileriniń anıqlanıwı kontekst arqalı bolǵanı menen hesh waqıtta kontekst olardı (omonimlerdi) dóretpeydi yamasa olardıń payda bolıwına sebepshi bolmaydı. Omonimler tilde burınnan qáliplesken, tayın halında bolıp, konteksttiń kerek orınlarında qollanıla beriledi.

Tilde omonimler tiykarınan kóp mánili sózlerdiń mánileriniń qashıqlasıwı esabınan (kók-ósimlik, kók-aspan, kók-reń; Kún-planeta, kún-24 saatlıq waqıt), qosımtalar járdeminde (awdarma — buyrıq meyil, awdarma — atlıq; aytıs — sheriklik dárejedegi feyil, aytıs ádebiy janr retindegi atlıq) basqa tillerden ózlestirilgen sózlerdiń túpkilikli sózler menen seslik dúzilisi sáykes kelip qalıwı arqalı (saz-nama, ásbap mánilerindegi parsı tilinen awısqan sóz, saz-ılay mánisindegi túpkilikli túrkiy sóz) payda boladı.Seslik qurılısı birdey, mánileri pútkilley basqa-basqa sózler omonimler bolıp, onı leksikalıq omonimler yamasa sap omonimler dep te ataydı. Bunday omonimlerden tısqarı jazılıwı yamasa grammatikalıq formaları jaǵınan usas bolǵan sap emes omonimler de ushırasadı. Jazılıwında parıq bolǵanı menen aytılıwı bir qıylı omonimlerdi omofonlar dep ataymız. Mısalı, jaza aladı-jazılıwı, jazaladı-aytılıwı. Sońǵısı jazalaydı feyili menen omofonlıq mánilik qatnastaǵı omonim bolıp sanaladı.Jazılıwı birdey, biraq aytılıwı boyınsha parıqlanatuǵın omonimlerdi omograflar deymiz. Mısalı alma — feyil, alma — atlıq, salma — feyil, salma — atlıq. Bunda jazılıwı birdey bolǵanı menen intonaciyaǵa baylanıslı aldıńǵı hám sońǵı buwınlardıń aytılıwında ayırmashılıq boladı.

Geypara omonimler grammatikalıq formalardıń qosılıwı menen ózleriniń omonimlik mánilik qatnasın joytadı. Bul ásirese hár qıylı sóz shaqaplarınıń ayırım grammatikalıq formalardı qabıl etiwi menen júz beredi. Máselen, alma (atlıq), alma(feyil); qır(atlıq), qır(feyil) sıyaqlı omonimler ayırım grammatikalıq formalar qosılǵanda ózleriniń omonimlik qásiyetin joytadı: Almalardı ıdıstan almaǵansız. Qırǵa shıqqan dushpan qırǵınǵa ushıradı. Bul mısallardaǵı almalardı- almaǵansız, qırǵa-qırǵınǵa sózlerindegi alma, qır leksemaları omonim bolǵanı menen tutas sózler grammatikalıq formaları boyınsha ayırmashılıqqa iye bola otırıp, ózleriniń omonimlik qásiyetlerin joytqan. Tildegi omonimiya oǵada quramalı, kóp tárepli qubılıs bolıp, bir jaǵınan onı polisemiya menen baylanıslı qaraw kerek bolsa, ekinshi jaǵınan, ishki mánilik qarım-qatnasların hár qıylı kózqarastan qarap úyreniw talap etiledi.

 Qosımsha qarań 
 Sinonim
 Antonim

 Derekler 

Kategoriya:Lingvistika
Kategoriya:Grammatika
Kategoriya:Qaraqalpaq tili
__BÖLİDİMÖNDEMEW__