Sapar Xojaniyazov

Sapar Xojaniyazov (1910 — 1983) 1910-jılı Kegeyli rayonınıń Xalqabad elatı aymaǵındaǵı házirgi «Doslıq» shirketler birlespesinde jasawshı gedey diyqan shańaraǵında dúnyaǵa kelgen. 
 Ómir 

Joqshılıq, jetpesinlik saldarınan 7 — 8 jaslarınan-aq awır miynet azabın kóre 
baslaǵan. On eki jasında ata-anası qaytıs 
bolǵan. Bunnan keyin ol kúndelikli turmıs 
táshwishleri menen bánt bolıp, kóp jıllarǵa deyin (1928-jılǵa 
shekem) awıldıń malın baǵıp kúneltken. Jaslayınan kórkem 
sózge qızıǵıp, «Alpamıs», «Sharyar» dástanların yadqa aytıp 
júrgen. 
 Dóretiwshilik jılları

1928 — 29-jıllarda qısqa múddetli kurslarda oqıp sawatın ashqan. Biraq, miynet jolın xalıq xojalıǵınıń hár 
túrli tarawlarında hár qıylı jumıslar (paxta tazalaw zavodınıń 
jumısshısı, dúkanshı, asxana baslıǵı, prorab hám t.b.) baslaǵan 
ol kóp jıllarǵa deyin oqıwın bunnan arı dawam ete almaǵan, 
tek 30-jıllardıń ortalarında ǵana jaqsı sharayat tuwılıp, 1936- 
jılı Moskva mámleketlik teatr iskusstvosı institutına oqıwǵa 
kiredi. Mine, usınnan baslap S.Xojaniyazovtıń ómiri teatr óneri 
menen tıǵız baylanısta boladı. Moskvada oqıp júrgen gezlerinde 
rus xalqı kórkem-óneri, ilim-biliminiń belgili ǵayratkerleri 
V. Vishnevskiy, O. I. Pıjova, N. A. Baskakovlar menen jaqınnan 
dóretiwshilik baylanıslar jasawǵa múmkinshilik boladı. Olardıń 
aqıl-keńesleriniń tásirinde dáslepki «Aysha» pyesası dóretiledi. 
S. Xojaniyazov 1939-jılı teatr institutın pitkerip keliwden, 
jetik qánige sıpatında Respublikamızdıń mádeniy qurılısına, 
ásirese, teatr, kórkem-óner turmısına belsendi aralasıp, aktyorlıq, 
rejissyorlıq, dramaturg-jazıwshılıq wazıypaların qatara atqara 
baslaydı. 1939 — 53-jıllarda K.D.Stanislavskiy atındaǵı Qaraqalpaq mámleketlik teatrında rejissyor, soń 1953 — 62-jılları usı 
teatrdıń direktorı lawazımların atqaradı. Dramaturg jazıwshı sıpatında keńnen tanıla baslaǵan ol 1944-jılı Jazıwshılar awqamınıń aǵzalıǵına qabıl etiledi.

Kópshilik jazıwshı-shayırlar sıyaqlı S. Xojaniyazov ta áde- 
biyatta shayır sıpatında tanılıwǵa háreket etken. 
 Dóretiwshiligi 
Onıń ekinshi jer júzilik urıs jıllarında dóretken «Sálem ayt», 
«Periza», «Kolxoz qızı» qosıqları óziniń jawıngerlik ruwxı, 
Watan súyiwshilik ideyalarınıń joqarılıǵı menen ayrıqsha kózge 
taslanadı. «Gúlistan» (1948) qosıqlar toplamı onıń shayırshılıq 
uqıbınıń da bar ekenliginen derek berip turadı. 
Degen menen, S. Xojaniyazov qaraqalpaq ádebiyatı tariyxında 
dramaturg jazıwshı sıpatında keńnen belgili. Onıń «Aysha» 
(1940), «Biziń bahadır» (1944), «Súymegenge súykenbe» (1945), 
«Zıyada» (1946), «Jas júrekler» (1953), «Baxıt» (1957), «Talwas» 
(1962), «Arıwlar» (1964), «Aqmaq patsha» (1968), «Maman 
biy» (1971) sıyaqlı pyesaları kóp jıllar dawamında qaraqalpaq 
mámleketlik teatrınıń tiykarǵı repertuarınıń biri bolıp keldi. 
Dramaturgtıń ayırım dramalıq shıǵarmaları tuwısqan xalıqlar 
teatrları saxnalarınan da keńnen orın aldı. Bunnan tısqarı, 
S. Xojaniyazov «Súymegenge súykenbe» (1960), «Zıyada» (1973), 
«Arıwlar» (1987) usaǵan pyesalar toplamlarınıń avtorı. 
S.Xojaniyazov dramaturgiyaǵa 1938 — 39-jıllarda jazılǵan 
«Aysha» muzıkalı draması menen kirip keldi. 1940-jılı jaqsı 
dramalıq shıǵarmalar ushın járiyalanǵan konkursta birinshi 
sıylıqtı jeńip alıwǵa miyasar bolǵan bul pyesa birinshi mártebe 
1941-jılı Respublikalıq balalar teatrında qoyıldı. 
Pyesa tematikalıq jaqtan Á.Ótepovtıń «Teńin tapqan qız», 
S.Májitovtıń «Baǵdagúl» pyesalarına birqansha jaqın keledi, 
onda XX ásirdiń bas gezlerindegi qaraqalpaq xalqınıń turmısına 
baylanıslı waqıyalar sóz etiledi. Shıǵarma tragediyalıq jobada 
jazılǵan bolıp, onda feodallıq dáwirde haqıyqatlıq, teńlik, erkin 
muhabbat izlegen Aytjan menen Ayshanıń ádilsizlik qurbanı 
bolǵan ayanıshlı ómirleriniń ashshı haqıyqatlıǵı ashıp kórsetiledi. 
Belgili teatr óneri izertlewshisi T. Allanazarovtıń kórsetiwin- 
she, bul pyesa usı tematikanı sóz etken basqa dramalıq shıǵar- 
malardan waqıyalarınıń tábiyiy juwmaqlanıwı, yaǵnıy, bul shı- 
ǵarma qaharmanlarınıń qıyın ómirleri «Teńin tapqan qız», «Xor- 
lıqtan azat», «Baǵdagúl» pyesalarınıń qaharmanlarınan turmısqa 
jaqınlıǵı menen parıq etip turadı.

Dramaturg 60 — 70-jıllarda kóbirek tariyxıy hám klassikalıq 
ádebiyat syujetlerine negizlenip shıǵarmalar jazıwǵa úlken dıqqat 
awdardı. Onıń usı jıllarda jazılǵan ótmish waqıyaları hám 
tariyxıy tematikadaǵı «Aqmaq patsha», «Maman biy» dramaları 
teatr tamashagóyleri tárepinen jıllı júzlilik penen jaqsı kútip 
alındı. 
S. Xojaniyazov sońǵı jıllarda proza tarawında da qálem sınap 
kórip, «Aq altınlı atızdıń adamları», «Baxtın tapqan Begjan», 
«Aq bota», «Hújdan», «Aydın jol», «Xalqıńnan sır saqlama» 
sıyaqlı birqansha jaqsı jazılǵan prozalıq shıǵarmalar da dóretti. 
Degen menen, S.Xojaniyazov XX ásir qaraqalpaq ádebiyatı 
tariyxında biz joqarıda baha berip ótken dramalıq shıǵarmaları 
menen dramaturg-jazıwshı sıpatında keńnen belgili boldı.

Kategoriya:Berdaq atındaǵı Qaraqalpaqstan Respublikası mámleketlik sıylıǵınıń laureatları
Kategoriya:Qaraqalpaq dramaturgları
Kategoriya:Kegeyli rayonında tuwılǵanlar
Kategoriya:Shorsha baba qoyımshılıǵına jerlengenler

 Derekler