ხუან მარია ბორდაბერი

ხუან მარია ბორდაბერი აროსენა (ესპ. [boɾðaβeˈri aɾoˈsena]; დ. 17 ივნისი, 1928 – გ. 17 ივლისი, 2011) — ურუგვაელი პოლიტიკოსი და მესაქონლე, რომელიც 1972 წლიდან 1976 წლამდე, ურუგვაის 34-ე პრეზიდენტი იყო. მისი უფლებამოსილების ბოლო სამი წლის განმავლობაში ის იყო სამოქალაქო-სამხედრო დიქტატურის პირველი პრეზიდენტი. მანამდე, 1969 წლიდან 1972 წლამდე, ის სოფლის მეურნეობის მინისტრი იყო. ის თანამდებობაზე 1971 წლის ბოლოს საპრეზიდენტო არჩევნების შემდეგ მოვიდა. 1973 წელს ბორდაბერიმ თვითგადატრიალება მოაწყო, რომლის დროსაც გენერალური ასამბლეა დაიშალა და მისი უფლებამოსილებები სამხედრო გავლენის ქვეშ მყოფ სახელმწიფო საბჭოს გადასცა. შემდეგ ის დეკრეტით მართავდა ქვეყანას, როგორც სამხედროების მიერ დაფინანსებული დიქტატორი, სანამ სამხედროებთან უთანხმოების გამო მისი თანამდებობიდან გადაყენება მისი პირვანდელი ვადის ამოწურვამდე არ მოხდა.

2006 წლის 17 ნოემბერს ბორდაბერი დააკავეს ოთხი ადამიანის გარდაცვალების საქმეზე, მათ შორის გენერალური ასამბლეის ორი წევრის 1970-იან წლებში სამოქალაქო-სამხედრო მმართველობის პერიოდში.

ადრეული ცხოვრება და წარსული
ხუან მარია ბორდაბერი აროსენა დაიბადა 1928 წლის 17 ივნისს, ურუგვაის დედაქალაქ მონტევიდეოში, ბორდაბერის ცნობილ პოლიტიკურ ოჯახში. ბორდაბერი ფრანგული წარმოშობის იყო. მისი ბაბუა, ჟაკ ბორდაბერი ოიჰამბურუ, ბასკი წარმოშობით პაგოლი იყო, პირენე-ატლანტიკის დეპარტამენტში, რომელიც 1865 წელს დურაზნოში გადავიდა საცხოვრებლად. მისი მამა, დომინგო ბორდაბერი, სენატში და რურალისტების ლიდერად მსახურობდა და ქვეყნის ერთ-ერთი უდიდესი რანჩოს მემკვიდრე იყო. დედამისი, ელისა აროსენა ფოლე, ალეხო გრეგორიო აროსენა არტაგავეიტიას ქალიშვილი იყო, ბიზნეს მაგნატის, რამონ ფ. არტაგავეიტია გომესის ძმისშვილი, რომელიც ტიტანიკის ჩაძირვის დროს დაღუპული სამი ურუგვაელიდან ერთ-ერთი იყო, და ემილია ნიკანორა არტაგავეიტია აროსენას ბიძაშვილი და მეორე ბიძა, ნაციონალური პარტიის სენატორის, ფრანსისკო გალინალის, მამის მხრიდან ბებია. მისი დეიდები იყვნენ მატილდა და ამალია დე აროცენა არტაგავეიტია, რომელთაგან ეს უკანასკნელი იყო საგარეო საქმეთა მინისტრის ედუარდო როდრიგეს ლარეტას დედა და პოლიტიკოს ალბერტო ზუმარანის ბებია. ხუან მარია იყო ოთხი შვილიდან მეორე, რომელთაგან ყველაზე უფროსი, ლუის იგნასიო, იყო დაქორწინებული გლორია ფონტანა ეჩეპარეზე, პოლიტიკოს ლუის ალბერტო ჰებერის დეიდაზე.

თავდაპირველად, ბორდაბერი ნაციონალურ პარტიას უჭერდა მხარს და სენატში ბლანკოს პარტიის სახელით აირჩიეს. თუმცა, 1964 წელს მან ლიგა ნასიონალ დე აქციონ რურალისტას (ეროვნული სოფლის მოქმედების ლიგა) ხელმძღვანელობა დაიკავა, ხოლო 1969 წელს კოლორადოს პარტიას შეუერთდა. იმავე წელს იგი კაბინეტში დაინიშნა, სადაც 1969 წლიდან 1971 წლამდე პრეზიდენტ ხორხე პაჩეკოს მთავრობაში სოფლის მეურნეობის მინისტრის თანამდებობას იკავებდა, რადგან სოფლის მეურნეობის საკითხებში დიდი ხნის კავშირი ჰქონდა.

ურუგვაის პრეზიდენტობა
ბორდაბერი პრეზიდენტად კოლორადოს შტატის კანდიდატად 1971 წელს აირჩიეს. სინამდვილეში, მან საერთო ხმების მეორე ყველაზე მეტი რაოდენობა მოიპოვა, ეროვნული პარტიის წარმომადგენელ ვილსონ ფერეირა ალდუნატეს 60 000 ხმით ჩამორჩა. თუმცა, კოლორადოს არჩევნებში მიღებულმა ხმებმა ეროვნულ ხმებს ჯამში 12 000 ხმით ოდნავ მეტით გადააჭარბა. ურუგვაის ლეი დე ლემასის სისტემის თანახმად, პრეზიდენტად აირჩიეს იმ პარტიის კანდიდატი, რომელმაც ყველაზე მეტი ხმა მიიღო.

ბორდაბერიმ თანამდებობა 1972 წელს, პაჩეკოს ავტორიტარული მმართველობისა და ტერორისტული საფრთხის შედეგად გამოწვეული ინსტიტუციური კრიზისის ფონზე დაიკავა. იმ დროს ბორდაბერი უმნიშვნელო პოლიტიკური ფიგურა იყო; მას, როგორც პაჩეკოს მემკვიდრეს, მცირე დამოუკიდებელი სტატუსი ჰქონდა, გარდა იმისა, რომ პაჩეკოს მიერ ხელით არჩეული მემკვიდრე იყო. მან განაგრძო პაჩეკოს ავტორიტარული მეთოდები, შეაჩერა სამოქალაქო თავისუფლებები, აკრძალა პროფკავშირები, დააპატიმრა და მოკლა ოპოზიციის წარმომადგენლები. მან სამხედრო ოფიცრები დანიშნა მთავრობის წამყვან თანამდებობებზე.

პრეზიდენტობის პერიოდამდე და მის შემდეგ, იგი სოფლის მეურნეობის გაუმჯობესების სქემებით იყო იდენტიფიცირებული; მისი სოფლის მეურნეობის მინისტრი ბენიტო მედერო იყო. პირადად ბორდაბერის ერთ-ერთი ქმედება, რომელიც არახელსაყრელი აღმოჩნდა, იყო ხორხე საპელის ურუგვაის ვიცე-პრეზიდენტად დანიშვნა, მას შემდეგ, რაც ეს უკანასკნელი 1973 წელს გადადგა და საჯაროდ უარყოფს მას. 1973 წლის 27 ივნისს ბორდაბერიმ დაითხოვა კონგრესი, შეაჩერა კონსტიტუცია და სამხედროებსა და პოლიციას მისცა უფლებამოსილება, მიეღოთ ნებისმიერი ზომა, რომელიც მათ წესრიგის აღსადგენად საჭიროდ ჩათვლიდა. მომდევნო სამი წლის განმავლობაში, იგი მართავდა დეკრეტით ეროვნული უშიშროების საბჭოს („COSENA“) დახმარებით.

მისი მმართველობის პერიოდში მის კაბინეტში რამდენიმე მნიშვნელოვანი საზოგადო მოღვაწე იყო. დემოკრატიული მმართველობის პირველი წლის განმავლობაში მან როლები მიანიჭა ხოსე ანტონიო მორას, ლუის ბარიოს ტასანოს და მომავალ პრეზიდენტს ხულიო მარია სანგვინეტის. დიქტატორული მმართველობის დროს ის მუშაობდა ხუან კარლოს ბლანკო ესტრადესთან, ნესტორ ბოლენტინთან და ალეხანდრო ვეგ ვილეგასთან.

სამხედროების მიერ გაძევება
თანდათანობით, ბორდაბერი კიდევ უფრო ავტორიტარული გახდა, ვიდრე მისი სამხედრო პარტნიორები. 1976 წლის ივნისში მან შემოგვთავაზა ახალი, კორპორატიული კონსტიტუცია, რომელიც სამუდამოდ დახურავდა პარტიებს და სამხედროებისთვის მუდმივ როლს დააწესებდა. ეს იმაზე შორს წავიდა, ვიდრე თავად სამხედროებს სურდათ და აიძულა იგი გადამდგარიყო. შემდეგ ბორდაბერი თავის რანჩოში დაბრუნდა.

ოჯახი
ბორდაბერი დაქორწინებული იყო ხოსეფინა ერან პუიგზე. წყვილს ერთად ცხრა შვილი ჰყავდა:
ანა; ტექსტილის დიზაინერი
ხუან ანდრესი; ბუღალტერი
ხუან ხავიერი; ადვოკატი
ხუან მარია; სოფლის მეურნე
ხუან მარტინი; ბიზნესმენი
ხუან პაბლო; სოფლის მეურნე
ხუან პედრო; კოლორადოს პარტიის ამჟამინდელი სენატორი და ყოფილი ტურიზმის მინისტრი პრეზიდენტ ხორხე ბატლეს დროს
მარია; ფსიქოლოგი
სანტიაგო; ვეტერინარი, მეცხოველეობა და რელიგიური აქტივისტი.

ცხრა შვილს ბორდაბერი-ერანის წყვილისგან 19 შვილიშვილი შეეძინა.

დაპატიმრება
2006 წლის 17 ნოემბერს, მოსამართლე რობერტო ტიმბალის ბრძანების საფუძველზე, ბორდაბერი დააკავეს მის ყოფილ საგარეო საქმეთა მინისტრ ხუან კარლოს ბლანკო ესტრადესთან ერთად. იგი დააკავეს 1976 წელს ორი კანონმდებლის, ქრისტიან-დემოკრატიული პარტიის სენატორ ზელმარ მიქელინისა და ეროვნული პარტიის წარმომადგენელთა პალატის ლიდერის, ჰექტორ გუტიერესის, მკვლელობასთან დაკავშირებით. მკვლელობები ბუენოს-აირესში მოხდა, თუმცა ბრალდების მხარე ამტკიცებდა, რომ ისინი ოპერაცია კონდორის ნაწილი იყო, რომლის ფარგლებშიც ურუგვაისა და არგენტინის სამხედრო რეჟიმები კოორდინირებულად მოქმედებდნენ დისიდენტების წინააღმდეგ. ტიმბალმა დაადგინა, რომ რადგან მკვლელობები ურუგვაის გარეთ მოხდა, მათზე 1985 წელს სამოქალაქო მმართველობის დაბრუნების შემდეგ მიღებული ამნისტია არ ვრცელდება.

2007 წლის 23 იანვარს იგი მონტევიდეოში სერიოზული სასუნთქი გზების პრობლემებით საავადმყოფოში მოათავსეს. ჯანმრთელობის პრობლემების გამო, მოსამართლე პაუბლო ეგუერნმა ბორდაბერის შინაპატიმრობაში გადაყვანის ბრძანება გასცა. 27 იანვრიდან ის მონტევიდეოში, ერთ-ერთი ვაჟის სახლში იხდიდა პატიმრობას. 2007 წლის 1 ივნისს სააპელაციო სასამართლომ დაადასტურა მიქელინისა და გუტიერეს რუისის მკვლელობის საქმის გაგრძელება. 2007 წლის 10 სექტემბერს, სხვა სააპელაციო სასამართლომ მოსამართლე გატის მიერ კონსტიტუციის დარღვევისთვის 10 მკვლელობის საქმეზე ახალი გამოძიება გახსნა.

2008 წლის 7 თებერვალს, სოციალური უზრუნველყოფის ადმინისტრაციამ (BPS) შეაჩერა ბორდაბერის, როგორც ქვეყნის ყოფილი პრეზიდენტის საპენსიო გადახდები.

ოპოზიცია და მხარდაჭერა
ბორდაბერის დაპატიმრებას, ზოგადად, კმაყოფილებით შეხვდნენ და ურუგვაიში დაუსჯელობის დასასრულად მიიჩნიეს, რადგან ზოგიერთის აზრით, ქვეყანა ამ საკითხში სხვა ლათინური ამერიკის ქვეყნებს ჩამორჩებოდა. BBC Mundo, 18 November 2006  თუმცა, ყოფილი პრეზიდენტი ხულიო სანგინეტი აკრიტიკებს კონფლიქტში ჩართული პირების ცალმხრივ სისხლისსამართლებრივ დევნას. ბორდაბერის დაპატიმრებასთან დაკავშირებულ საკითხებთან დაკავშირებით მედიაში აქტიური დებატები მიმდინარეობს.

მსჯავრდება
2010 წლის 5 მარტს ბორდაბერის მიესაჯა 30 წლით თავისუფლების აღკვეთა (ურუგვაის კანონმდებლობით დაშვებული მაქსიმალური სასჯელი) მკვლელობისთვის და რეჟიმის პოლიტიკური ოპონენტების გატაცებებისა და გაუჩინარების ინტელექტუალური ავტორისთვის, რითაც ის გახდა მეორე ყოფილი ურუგვაელი დიქტატორი, რომელსაც ხანგრძლივი პატიმრობა მიესაჯა; 2009 წლის ოქტომბერში გრეგორიო კონრადო ალვარესს 25 წლით თავისუფლების აღკვეთა მიესაჯა. იგი ასევე წარუმატებლად გაასამართლეს 1973 წლის გადატრიალების დროს კონსტიტუციის დარღვევისთვის.

გარდაცვალება
2011 წლის 17 ივლისს, ბორდაბერი 83 წლის ასაკში, საკუთარ სახლში გარდაიცვალა. მას სასუნთქი გზების პრობლემები და სხვა დაავადებები აწუხებდა. მისი ნეშტი დაკრძალულია პარკე მარტინელი დე კარასკოში.

ღირსებები და ჯილდოები
უცხოური წარჩინებები

 ლენტი ჯილდო ქვეყანა თარიღი შენიშვნა 80px გენერალ სან მარტინის განმათავისუფლებლის ორდენის საყელო  1974 

იხილეთ აგრეთვე
ურუგვაის პოლიტიკური სისტემა

რესურსები ინტერნეტში
Juan María Bordaberry photograph

სქოლიო

კატეგორია:გარდაცვლილი 17 ივლისი
კატეგორია:გარდაცვლილი 2011
კატეგორია:მამაკაცები
კატეგორია:ურუგვაელები
კატეგორია:პოლიტიკოსები
კატეგორია:პრეზიდენტები
კატეგორია:ურუგვაის პრეზიდენტები
კატეგორია:სახელმწიფოსა და მთავრობის მეთაურები, რომლებიც მოგვიანებით დააპატიმრეს