ანდრეას ვეზალი

ანდრეას ვეზალი (ხშირად ანდრია ვეზალიუსი;  , ლათ. Andreas Vesalius; დ. 31 დეკემბერი, 1514, ბრიუსელი, ჩვიდმეტი პროვინცია — გ. 15 ოქტომბერი, 1564, ზაკინთოსი, ვენეციის რესპუბლიკა) — ექიმი და ანატომი, კარლ V-ის, მოგვიანებით კი ფილიპე II-ის პირადი მკურნალი (ლეიბ-მედიკოსი). სამეცნიერო ანატომიის ფუძემდებელი და პარაცელსის უმცროსი თანამედროვე.

ბიოგრაფია
დაიბადა ბრიუსელში, ექიმების ცნობილ ოჯახში. მისი პაპის პაპა, წარმოშობით ვესტფალიის ქალაქ ვეზელიდან, იყო ლევენის უნივერსიტეტის რექტორი და ავიცენას ნაშრომების კომენტატორი; პაპა, ევერარდი, იმპერატორ მაქსიმილიანეს კარის ექიმი და  აბუ ბაქრ მუჰამად არ-რაზის კომენტატორი იყო, მამა კი ნიდერლანდების მმართველის, პრინცესა მარგარეტის აფთიაქარად მსახურობდა.

ანდრეასი მედიცინას ბელგიაში (ლევენის უნივერსიტეტი) და საფრანგეთში (მონპელიესა და პარიზის უნივერსიტეტები) სწავლობდა. იგი ძირითადად იტალიაში მოღვაწეობდა და  პედაგოგიურ საქმიანობას ეწეოდა, სადაც ერთდროულად იყო პადუის, ბოლონიისა და პიზის უნივერსიტეტების პროფესორი. 1537 წელს მან ლევენის უნივერსიტეტის სამედიცინო ფაკულტეტზე მედიცინის ბაკალავრის, ხოლო პადუის უნივერსიტეტში — მედიცინის დოქტორის ხარისხი მიიღო. ვეზალიმ ერთ-ერთმა პირველმა დაიწყო ადამიანის ორგანიზმის შესწავლა. გალენოსის ნაშრომებისა და ადამიანის სხეულის აგებულების შესახებ მისი შეხედულებების კვლევისას, ვეზალიმ კანონიზებული ანტიკური ავტორის 200-ზე მეტი შეცდომა გამოასწორა. მან ასევე შეასწორა არისტოტელეს შეცდომა იმის შესახებ, რომ მამაკაცს 32 კბილი აქვს, ხოლო ქალს — 28. მანვე მოახდინა კბილების კლასიფიკაცია მჭრელებად, ეშვებად და ძირითად კბილებად.

1543 წელს ვეზალიმ შვეიცარიის ქალაქ ბაზელში საჯაროდ გაკვეთა ცნობილი დამნაშავის, იაკობ კარერ ფონ გებვაილერის ცხედარი. მან შეაგროვა ძვლები და აწყობილი ჩონჩხი ბაზელის უნივერსიტეტს შეწირა. ეს ექსპონატი ვეზალის მიერ მომზადებული ერთადერთი კარგად შემონახული ჩონჩხია და, ამასთანავე, მსოფლიოში უძველეს ანატომიურ ჩონჩხად ითვლება. იგი დღემდე გამოფენილია ბაზელის უნივერსიტეტის ანატომიის მუზეუმში. იმავე წელს ვეზალიმ გამოსცა თავისი მთავარი ნაშრომი — შვიდწიგნიანი „ადამიანის სხეულის აგებულების შესახებ“, რომელშიც ანატომიის დარგში არსებული მიღწევები განაზოგადა და სისტემაში მოიყვანა.

ვეზალის მოწინააღმდეგეებმა, რომლებიც შუა საუკუნეების სქოლასტიკური მედიცინის ტრადიციებს იცავდნენ, მისი დევნა დაიწყეს გალენოსის ავტორიტეტის ხელყოფის გამო. თვით ვეზალის მასწავლებელმა, ჟაკ დიუბუამ, ზურგი აქცია მას და 1551 წელს ფსევდონიმით გამოაქვეყნა მწვავე პამფლეტი ყოფილი მოწაფის წინააღმდეგ: „ვიღაც შეშლილის ცილისწამებათა უარყოფა ჰიპოკრატესა და გალენოსის ანატომიური ნაშრომების შესახებ, შედგენილი იაკობ სილვიუსის, პარიზის სამედიცინო საკითხთა სამეფო განმმარტებლის მიერ“. ვეზალის წინააღმდეგ აღსდგა მისი მეგობარი, მოწაფე და კათედრაზე მისი მოადგილე რეალდო კოლომბოც. საბოლოოდ, არაკეთილმოსურნეებმა მეცნიერის პადუიდან განდევნას მიაღწიეს.

„აღწერამ“ მას ერთდროულად ოპონენტთა მწვავე თავდასხმებთან ერთად დიდება და სიმდიდრეც მოუტანა. ვეზალი დაინიშნა საღვთო რომის იმპერიის იმპერატორ კარლ V-ის კარის ქირურგად (ავტორმა ნაშრომი სწორედ მის ვაჟს, ფილიპეს მიუძღვნა). ფაქტობრივად, იგი მსახურობდა იმპერიული არმიის სამხედრო ქირურგად (1544 წელს ჰაბსბურგები საფრანგეთს ებრძოდნენ), ასევე ხშირად ცვლიდა კარლ V-ის პირად მკურნალს, კორნელიუს ვან ბაიერსდორპს.

ვეზალიმ ცოლად შეირთო ანა ვან ჰამე ბელგიური ვილვორდედან. მათ შეეძინათ ერთადერთი ქალიშვილი, სახელად ანა, რომელიც 1588 წელს გარდაიცვალა.

1556 წელს, კარლ V-ის გადადგომის შემდეგ, ვეზალი მისი ვაჟის, ესპანეთის მეფე ფილიპე II-ის სამსახურში გადავიდა; როდესაც 1559 წელს მეფე კართან ერთად ბრიუსელიდან მადრიდში გადასახლდა, მედიკოსიც მას გაჰყვა. თუმცა, 1562 წელს გაბრიელე ფალოპიოს გარდაცვალების შემდეგ, ვეზალიმ გადაწყვიტა პადუაში გათავისუფლებულ კათედრაზე დაბრუნებოდა ანატომიის მეცნიერულ კვლევებს, რომელიც 1564 წლის მაისში დაიკავა კიდეც.

1564 წლის შემოდგომაზე წმინდა მიწას ეწვია მოსალოცად. დაიღუპა იერუსალიმიდან უკან მიმავალ გზაზე, კუნძულ ზაკინთოსის სანაპიროსთან გემის კატარსტროფის შედეგად. მისი დაკრძალვის ადგილი უცნობია.

დიდი ხნის განმავლობაში საყოველთაოდ აღიარებულ ფაქტად ითვლებოდა, რომ გვამის გაკვეთის გამო (რომლის დროსაც თითქოს გარდაიცვალა ადამიანი, რომელიც რეალურად ლეთარგიულ ძილში იმყოფებოდა), ესპანეთის ინკვიზიციამ მეცნიერს სიკვდილით დასჯა მიუსაჯა და მხოლოდ ესპანეთის მეფის, ფილიპე II-ის შუამდგომლობის წყალობით, სასჯელი ზემოხსენებული პილიგრიმობით შეიცვალა. ეს ლეგენდა სათავეს იღებს ჰუბერტ ლანგეს მიერ ექიმ კასპარ პეიცერისთვის გაგზავნილი წერილიდან, რომელიც ვეზალის გარდაცვალებიდან ერთი წლის შემდეგ დაიწერა და რომელსაც მოგვიანებით მელქიორ ადამი დაეყრდნო 1620 წელს გამოცემულ ბიოგრაფიულ წიგნში „Vitae Germanorum medicorum“. 1954 წელს ისტორიკოსმა ჩარლზ დ. ო’მალმა დაამტკიცა, რომ ჰუბერტის მიერ გადმოცემული ფაქტები ცილისმწამებლურია.

200px|მინი|მარცხნივ|ანდრეას ვეზალი, იან სტეფან ვან კალკარის პორტრეტი

„ადამიანის სხეულის აგებულების შესახებ“
წიგნის საფუძველს წარმოადგენს ლექციები, რომლებსაც იგი პადუაში კითხულობდა. ეს ლექციები იმ პერიოდში დამკვიდრებული პრაქტიკისგან იმით განსხვავდებოდა, რომ ვეზალი საკუთარი სიტყვების საილუსტრაციოდ ადამიანის გვამებს კვეთდა. წიგნი შეიცავს ორგანოებისა და ადამიანის სხეულის მთლიანი აგებულების საფუძვლიან კვლევას. ტექსტს თან ახლდა ვეზალის წიგნების მუდმივი ილუსტრატორის, მხატვარ იან სტეფან ვან კალკარის 250 ნახატი. მსგავსი წიგნის გამოცემა შესაძლებელი გახდა აღორძინების ეპოქის მრავალი მიღწევის, მათ შორის სახვით ხელოვნებაში არსებული აღმოჩენებისა და წიგნის ბეჭდვის ტექნიკური გამოგონებების წყალობით. ამ უკანასკნელის დახმარებით, წიგნში არსებული ილუსტრაციები ხაზების სიზუსტითა და სინატიფით აღემატება ყველაფერს, რაც მანამდე შექმნილა.

„აგებულებაში“ გამოსწორებულია გალენოსის უხეში შეცდომები, მათ შორის ის მოსაზრება, რომლის თანახმადაც სისხლის მიმოქცევის სისტემის ცენტრს გულის ნაცვლად ღვიძლი წარმოადგენდა. თუმცა, ვეზალი მაინც დარჩა გალენოსის ზოგიერთი მცდარი შეხედულების ერთგული; მაგალითად, მასაც მიაჩნდა, რომ ვენური და არტერიული სისხლი სხვადასხვა სითხეები იყო (ეს შეცდომა უილიამ ჰარვიმ გამოასწორა 1628 წელს გამოცემულ თავის თხზულებაში „ვენური სარქველების შესახებ“).

ვეზალიმ ნაშრომი 28 წლის ასაკში გამოაქვეყნა და დიდ ძალისხმევას ხარჯავდა იმისთვის, რომ წიგნი მაქსიმალურად სრულყოფილი ყოფილიყო. 

წიგნის პირველი გამოცემა 1543 წელს დაიბეჭდა. მოგვიანებით ნაშრომი შეივსო (მათ შორის კრიტიკაზე პასუხებით), 1555 წელს კი ხელახლა გამოიცა და მისი მოცულობა 160 გვერდით გაიზარდა. 

2024 წელს აუქციონზე „აგებულების“ უნიკალური მეორე გამოცემა 2,228 მილიონ დოლარად გაიყიდა. წიგნის მინდვრებზე დართულია თავად ვეზალის მიერ ხელნაწერის სახით გაკეთებული შენიშვნები, რომლებიც გამოუცემელი მესამე გამოცემის შესწორებებს წარმოადგენს.

პორტრეტები
ვეზალის პორტრეტული გრავიურა, რომელზეც იგი ხელის ანატომირების პროცესშია გამოსახული, შესრულებულია ნიდერლანდელი მხატვრის, იან სტეფან ვან კალკარის (1499-1550) მიერ. არსებობს ამავე მხატვრის მიერ ზეთის საღებავებით შესრულებული ვეზალის კიდევ ერთი პორტრეტი, რომელიც ერმიტაჟში (სანქტ-პეტერბურგი) ინახება. პორტრეტი შეძენილ იქნა 1781 წელს პარიზში და ბოდუენის კოლექციიდან მომდინარეობს. მას მიაწერდნენ XVI საუკუნის უცნობ მხატვარს, მოგვიანებით კი — მორეტო და ბრეშიას. საბოლოოდ, ნამუშევარი ატრიბუტირებულ იქნა ჯოვანი და კალკარასადმი, რაც ტიციანის მოწაფის, იან ვან კალკარის სახელის იტალიური ვარიანტია. ეს უკანასკნელი დიდხანს ცხოვრობდა იტალიაში და ნეაპოლში გარდაიცვალა.

ლიტერატურა
Богоявленский Н. А. К переводу на русский язык анатомического трактата Андрея Везалия // «Клиническая медицина», 1959. — Т. 9.
Жданов Д. А., Фомичева Т. Д. Андрей Везалий и его живописный портрет в Эрмитаже // «Архив анатомии, гистологии и эмбриологии». — Т. 2, 1964.
Куприянов В. В. Андрей Везалий в истории анатомии и медицины. — М.: Медицина, 1964. — 136 с.
Терновский В. Н. Андрей Везалий. — М.: «Наука», 1965. — 256 с.
История культуры стран Западной Европы в эпоху Возрождения / Под ред. Л. М. Брагиной. — М.: «Высшая школа», 1999.
Логинов, Святослав. Драгоценнее многих (медицинские хроники). — СПб.: Изд-во Союза писателей Санкт-Петербурга, 2013.
Сорокина Т. С. Андреас Везалий (1514—1564) и падуанская анатомическая школа (к 500-летию со дня рождения) // Проблемы социальной гигиены, здравоохранения и истории медицины. 2014. № 5. С. 52-56.
O’Malley, CD. Andreas Vesalius of Brussels, 1514—1564. Berkley: University of California Press, 1964.
Nutton,V. Andreas Vesalius and his Fabrica, 1537—1564. Changing the World of Anatomy. Palgrave Studies in Medieval and Early Modern Medicine, 2024

რესურსები ინტერნეტში
 Andreae Vesalii Bruxellensis, Dе humani corporis fabrica libri septem, Basileae 1543
 Andreae Vesalii Bruxellensis, Dе humani corporis fabrica libri septem, Venetiis 1548

სქოლიო

კატეგორია:იტალიელი მედიკოსები