ალფონს ამადუ ალი

ალფონს ამადუ ალი (დ. 9 აპრილი, 1930  — გ. 28 მარტი, 1987) — ბენინელი არმიის ოფიცერი და პოლიტიკური მოღვაწე. იგი ყველაზე აქტიური მაშინ იყო, როდესაც მისი ქვეყანა დაგომეის სახელით იყო ცნობილი. იგი დაიბადა ბასილაში, ცენტრალურ დაგომეაში და სწავლობდა ტოგოს, კოტ-დ’ივუარისა და სენეგალის სკოლებში, სანამ 1950 წელს საფრანგეთის არმიაში ჩაეწერებოდა. იგი მონაწილეობდა საბრძოლო მოქმედებებში ინდოჩინეთში 1950-დან 1953 წლამდე, მაროკოში 1955-დან 1956 წლამდე და ალჟირში 1959-დან 1961 წლამდე. 1965 წლის გადატრიალების შემდეგ პრეზიდენტმა კრისტოფ სოგლომ ალი არმიის შტაბის უფროსად დააწინაურა. 1967 წელს ახალგაზრდა არმიის ოფიცერი მორის კუანდეტე ალის კაბინეტის უფროსად დაინიშნა.

17 დეკემბერს კუანდეტემ სოგლოს წინააღმდეგ მორიგი გადატრიალება მოაწყო, თუმცა ორი დღის შემდეგ იგი იძულებული გახდა ძალაუფლება ალისთვის გადაეცა. მისი ადმინისტრაცია ზედამხედველობდა ახალი კონსტიტუციის შექმნასა და საპრეზიდენტო არჩევნებს, რომელიც პირველი იყო დაგომეაში 1964 წლის შემდეგ. შედეგები ანულირებული იყო ბოიკოტის გამო, რომელმაც ქვეყნის თითქმის სამ მეოთხედს ხმის მიცემაში ხელი შეუშალა. ალიმ პოპულარობა დაკარგა იმ მოსაზრებით, რომ სამხედროები ყაზარმებში უნდა დაბრუნებულიყვნენ, და საბოლოოდ იგი კუანდეტეს სპიკერად (ინტერესების გამტარებლად) იქცა. 1968 წლის 17 ივლისს ალი იძულებული გახდა ძალაუფლება ვეტერანი პოლიტიკოსისათვის, ემილ ზინსუსთვის გადაეცა.

ალის პენსიაზე გასვლა აღინიშნა სამხედრო სამსახურიდან არაერთი დათხოვნით, სასამართლო პროცესებითა და პატიმრობის ვადებით. ერთ-ერთ სასამართლო პროცესზე ზინსუს საქციელმა გამოიწვია მორიგი გადატრიალება, რომელსაც კუანდეტე ხელმძღვანელობდა. 1972 წლის 26 ოქტომბერს მატიე კერეკუმ გადატრიალების გზით ხელში ჩაიგდო ძალაუფლება. მან დაასრულა ალის სამხედრო კარიერა, ისევე როგორც ყველა სხვა მაღალი რანგის ოფიცრისა, და ალი დანიშნა ნავთობის ეროვნული ჭაბურღილების (SNADAH) კომისრად — თანამდებობაზე, რომელსაც ძალიან მცირე პასუხისმგებლობა ახლდა. 1973 წლის 28 თებერვალს კერეკუმ ალე მის წინააღმდეგ შეთქმულებაში დაადანაშაულა და მას 20 წლით თავისუფლების აღკვეთა მიუსაჯა. იგი გარდაიცვალა 1987 წლის 28 მარტს.

სამხედრო წარსული
90px|მინი|მარცხნივ|ბასილას მდებარეობა დაგომეაში
150px|მინი|მარცხნივ|დაგომეის მდებარეობა აფრიკაში
ალი დაიბადა 1930 წლის 9 აპრილს ბასილაში, ცენტრალურ დაგომეაში.. იგი იყო ჩრდილოეთში მცხოვრები მცირე ეთნიკური ჯგუფის, ვიჯის წევრი.. მამამისი ასევე სამხედრო მეთაური იყო, რომელიც 1942 წელს ფრანგებს სირიაში ემსახურებოდა და ტოგოში პოლიციის წვრთნაში ეხმარებოდა. ალფონსი სწავლობდა ტოგოს, კოტ-დ’ივუარისა და სენეგალის სკოლებში, სანამ 1950 წელს საფრანგეთის არმიაში ჩაეწერებოდა. მისი პირველი საბრძოლო ოპერაცია იმავე წელს მოგვიანებით ინდოჩინეთის ნახევარკუნძულზე, ინდოჩინეთის პირველი ომის დროს შედგა. ალიმ იქაურობა 1953 წლის ბოლოს დატოვა, ცოტა ხნით ადრე, სანამ დიენ ბიენ ფუშის ოპერაცია „კასტორი“ დაიწყებოდა. ამ ომის გამოცდილების შემდეგ, იგი გაემგზავრა საფრანგეთის სენ-მაქსენის სერჟანტთა სკოლაში (ამჟამად მოქმედი სერჟანტების ეროვნული სკოლა (საფრანგეთი) ან École Nationale des Sous-Officiers d’Actives (ENSOA)). ის მონაწილეობდა საბრძოლო მოქმედებებში მაროკოში 1955-დან 1956 წლამდე და ალჟირში 1959-დან 1961 წლამდე, სადაც იგი პარაშუტისტ-დესანტნიკი გახდა.

მას შემდეგ, რაც დაგომეამ 1960 წელს დამოუკიდებლობა მოიპოვა, ალი სამშობლოში დაბრუნდა და საპარაშუტო დანაყოფს ჩაუდგა სათავეში. თავიდან იგი ლეიტენანტი იყო, თუმცა 1962 წელს კაპიტნის, ხოლო 1964 წელს მაიორის წოდებამდე დააწინაურეს. იმავე წელს მოგვიანებით, ის რამდენიმე ჯარისკაცს დაგომეა-ნიგერის საზღვრისკენ გაუძღვა სასაზღვრო დავის დროს. ისტორიკოსმა სემუელ დეკალომ ალი დაახასიათა, როგორც „მხიარული, ენერგიული, უშუალო და საყოველთაოდ საყვარელი ფიგურა“, ხოლო დიპლომატებისთვის იგი ცნობილი იყო, როგორც „ღვინის, ქალებისა და სიმღერის ოფიცერი“..

1963 და 1965 წლების დაგომეის გადატრიალებების დროს, ალი მოუწოდებდა გენერალ კრისტოფ სოგლოს ძალაუფლების ხელში ჩაგდებისკენ. 1965 წლის გადატრიალების შემდეგ, სოგლომ ალი არმიის შტაბის უფროსად დააწინაურა. ალი რამდენჯერმე ღიად გამოხატავდა თავის უთანხმოებას სოგლოსთან, თუმცა ამის მიუხედავად მაინც ერთგული რჩებოდა. 1967 წელს ახალგაზრდა არმიის ოფიცერი მორის კუანდეტე, ალის კაბინეტის უფროსად დაინიშნა,. ხოლო შტაბის სხდომებზე მისი ხშირი დაპირისპირება ალისთან დაგომეის დაეხმარა არმიაში ფრაქციების ჩამოყალიბებას..

1967 წლის სახელმწიფო გადატრიალება
კუანდეტეს საკუთარი მისწრაფებები ჰქონდა. 1967 წლის 17 დეკემბერს მან და კიდევ 60-მა ჯარისკაცმა სამხედრო გადატრიალება მოაწყვეს და სოგლო დაამხეს. კუანდეტემ ხელში ჩაიგდო პრეზიდენტობა, თუმცა არ იცოდა, რა ექნა ამისთვის. მისი ფრაქციის წევრები მოუწოდებდნენ ახალ პრეზიდენტს, დარჩენილიყო თავის თანამდებობაზე, მიუხედავად იმისა, რომ საზოგადოებრივი აზრი მის წინააღმდეგ იყო მიმართული. ამავდროულად, საფრანგეთმა უარი თქვა დაგომეის დახმარებაზე და არ აღიარა კუანდეტე.. იგი იძულებული გახდა, ორი დღის შემდეგ ალი დროებით პრეზიდენტად დაენიშნა, მიუხედავად იმისა, რომ კუანდეტეს ალი შინაპატიმრობაში ჰყავდა აყვანილი და მას „მოვალეობებისათვის თავის არიდებასა“ და „დაშოშმინების პოლიტიკის“ გატარებაში ადანაშაულებდა. ამის შემდეგ კუანდეტე პრემიერ-მინისტრად მსახურობდა.

დაგომეის პრეზიდენტი
ალი იყო ერთ-ერთი იმ მცირერიცხოვან ფიგურათაგან, რომელსაც ჩრდილოელი და სამხრეთელი დაგომეელები თანაბრად ენდობოდნენ. მისი როლი მხოლოდ დროებითი იყო, სანამ ძალაუფლება სამოქალაქო პირებს ექვსი თვის ვადაში გადაეცემოდათ. ოფიციალურ განრიგში შემავალ მოვლენებს შორის, რომელიც სამხედროებმა 1968 წლის 17 იანვარს გამოაქვეყნეს, იყო არასამხედრო საკონსტიტუციო კომისიის შექმნა 31 იანვარს, რომელსაც დაგომეის ახალი კონსტიტუცია უნდა დაეწერა.. დოკუმენტი ალის ძლიერ აღამსრულებელ ხელისუფლებას ანიჭებდა,. და იგი მარტის დასაწყისში მიიღო „სამხედრო რევოლუციურმა კომიტეტმა“ — ალის გარდამავალმა მთავრობამ, რომელიც მხოლოდ სამხედრო ოფიცრებისგან შედგებოდა. 31 მარტს ჩატარდა ეროვნული რეფერენდუმი კონსტიტუციის შესახებ, რომელიც 92-პროცენტიანი მხარდაჭერით მიიღეს.

კომიტეტმა გადაწყვიტა, მომავალ საპრეზიდენტო არჩევნებში მონაწილეობა აეკრძალა ყველა ყოფილი პრეზიდენტისთვის, ვიცე-პრეზიდენტისთვის, მთავრობის მინისტრისა და ეროვნული ასამბლეის პრეზიდენტისთვის. ეს მიზნად ისახავდა დაგომეის პოლიტიკაში ძველი პრაქტიკის გამეორების აღკვეთას. უზენაესმა სასამართლომ დაადგინა, რომ აკრძალვა არაკონსტიტუციური იყო, თუმცა ალიმ ეს გადაწყვეტილება გააუქმა. ამის ნაცვლად, მან მხოლოდ ხუთი კანდიდატი ცნო ლეგიტიმურად..

მათი დისკვალიფიკაციის საპასუხოდ, ყოფილმა პრეზიდენტებმა, ჰუბერტ მაგამ და სურუ-მიგან აპიტიმ, პროტესტი მოაწყვეს, ხოლო კიდევ ერთმა ყოფილმა პრეზიდენტმა, ჟუსტინ აჰომადეგბე-ტომეტინმა, მხარი დაუჭირა ნაკლებად ცნობილ კანდიდატს, სახელად ბაზილ აჯუ მუმუნის. არჩევნები 15 მაისს ჩატარდა და იყო პირველი დაგომეაში 1964 წლის შემდეგ. მუმუნიმ არჩევნებში ხმების 80 პროცენტით გაიმარჯვა, თუმცა ალიმ შედეგები ბათილად გამოაცხადა, რადგან პროტესტმა ხელი შეუშალა ამომრჩეველთა თითქმის სამ მეოთხედს ხმის მიცემაში.. ამ შედეგმა გამოიწვია შემდგომი დემონსტრაციები, ხოლო მაგას, აპიტის, აჰომადეგბე-ტომეტინსა და ყოფილ პრეზიდენტ კრისტოფ სოგლოს ქვეყანაში შესვლა აეკრძალათ, რაც უკმაყოფილების ჩახშობის მცდელობას წარმოადგენდა.. ალი მიიჩნევდა, რომ მან შეცდომა დაუშვა მაგას, აპიტისა და აჰომადეგბე-ტომეტინის დისკვალიფიკაციით, რადგან სწამდა, რომ მხოლოდ მათ შეეძლოთ დაგომეისთვის ერთიანობის მოტანა.

11 მაისს, რადიომიმართვაში, ალიმ განაცხადა, რომ ანულირების გამო, სამხედროებს ძალაუფლებაში დარჩენა 17 ივნისის შემდეგაც მოუწევდათ. მან აღნიშნა, რომ მის ადმინისტრაციას დამატებითი დრო დასჭირდებოდა ისეთი მემკვიდრის საპოვნელად, რომელსაც ყველა დაუჭერდა მხარს. ალი გამოვიდა წინადადებით, რომ სამხედროები ბანაკის ყაზარმებში უნდა დაბრუნებულიყვნენ და დაგომეის პოლიტიკა კარიერული პოლიტიკოსებისთვის დაეთმოთ. ეს მოსაზრება არაპოპულარული აღმოჩნდა და კენჭისყრისას მას სამხედრო თანამებრძოლებმა აჯობეს. საბოლოოდ, ალი კუანდეტეს უბრალო სპიკერად (ინტერესების გამტარებლად) იქცა.

ალი შეეცადა კუანდეტე არმიიდან დაეთხოვა, თუმცა უშედეგოდ. ნებისმიერ შემთხვევაში, ივნისისთვის მისმა კოლეგა ოფიცრებმა უკვე მიიღეს გადაწყვეტილება შემდეგ პრეზიდენტთან დაკავშირებით. პროფკავშირისტებთან, საჯარო მოხელეებსა და აკადემიკოსებთან მოლაპარაკებების შემდეგ, მათ „ძალაუფლების სადავეები მინიმუმ ხუთი წლით ემილ დერლინ ზინსუს მიანდვეს“, რომელსაც „ეროვნული ერთიანობის მთავრობის ფორმირება დაევალა“, როგორც ამას სახელმწიფო პრესის 28 ივნისის საგაზეთო სტატია იუწყებოდა. 17 ივლისს ალიმ ძალაუფლება ვეტერან პოლიტიკოსს, ზინსუს გადააბარა.

შემდგომი ცხოვრება
მას შემდეგ, რაც ალი პრეზიდენტობიდან გადადგა, იგი ჩამოაშორეს არმიის საბრძოლო მოქმედებებს და დანიშნეს სამხედრო ატაშედ ვაშინგტონში, თუმცა მან ამ დანიშვნაზე უარი თქვა. მეზობელი ტოგოს პრეზიდენტმა, გენერალმა ეტიენ ეიადემამ მიიჩნია, რომ ეს ალის „კარგად მოუხდა იმის გამო, რომ საკმარისად სულელი აღმოჩნდა ძალაუფლების პოლიტიკოსებისთვის დასაბრუნებლად. არ იფიქროთ, რომ მე ოდესმე ასეთ სისულელეს ჩავიდენ“.. სექტემბერში ალი საერთოდ დაითხოვეს შეიარაღებული ძალებიდან,. ხოლო შტაბის უფროსის პოსტზე მისი ადგილი კუანდეტემ დაიკავა.

1969 წლის 11 ივლისს კუანდეტემ ალი მისი გატაცებისა და მკვლელობის დაგეგმვაში დაადანაშაულა.. სასიკვდილო განაჩენის საფრთხის წინაშე მყოფ ალის, 4 ოქტომბერს გამართულ საჯარო სასამართლო პროცესზე, ათი წლით მძიმე შრომა მიესაჯა. ზინსუ ალის გამო ჩაერია, რამაც დაძაბა ურთიერთობა პრეზიდენტსა და კუანდეტეს შორის. ამ უკანასკნელმა 10 დეკემბერს მორიგი გადატრიალების მოწყობა გადაწყვიტა.. ამ მოვლენების შემდეგ ალი პატიმრობიდან გაათავისუფლეს და არმიაში აღადგინეს. 1968 წლის ივლისში იგი ეროვნული თავდაცვის გენერალურ მდივნად დასახელდა. საბოლოოდ, კუანდეტე ალის ადიუტანტი გახდა..

1971 წელს ალიმ ტოგოელ ლტოლვილ ნოე კუტუკლუის დაგომეაში მფარველობის უფლება მისცა, მიუხედავად მთავრობის ოფიციალური საწინააღმდეგო პოლიტიკისა. 1972 წლის 26 ოქტომბერს მათიე კერეკუმ გადატრიალების გზით ხელში ჩაიგდო ძალაუფლება. მან დაასრულა ალის სამხედრო კარიერა, ისევე როგორც ყველა სხვა მაღალი რანგის ოფიცრისა, და იგი ნავთობის ეროვნული ჭაბურღილების (SNADAH) კომისრად დანიშნა — თანამდებობაზე, რომელსაც ძალიან მცირე პასუხისმგებლობა ახლდა. 1973 წლის 28 თებერვალს კერეკუმ ალი მის წინააღმდეგ შეთქმულებაში დაადანაშაულა და მას 20 წლით თავისუფლების აღკვეთა მიუსაჯა. იგი ამნისტიით გაათავისუფლეს 1984 წლის 1 აგვისტოს, ყველა სხვა პოლიტიკურ პატიმართან ერთად, გარდა იმათი, ვინც მონაწილეობდა „1977 წლის 17 იანვრის, კვირა დღის, სამარცხვინო და ბარბაროსულ იმპერიალისტურ შეიარაღებულ აგრესიაში“, როგორც ამას ოფიციალური პრესრელიზი იუწყებოდა.

ალი გარდაიცვალა 1987 წლის 28 მარტს. მას დარჩა ვაჟი, ზაქარია. მისი გარდაცვალებიდან ათწლეულების შემდეგ, მავზოლეუმის აგების გეგმები დამუშავების პროცესშია..

იხილეთ აგრეთვე
 ბენინის პრეზიდენტი

სქოლიო

კატეგორია:დაბადებული 1930
კატეგორია:გარდაცვლილი 1987
კატეგორია:XX საუკუნის ბენინელი პოლიტიკოსები