ისრული გადამყვანი

ისრული გადამყვანი — ლიანდაგების შეერთების ყველაზე უფრო ფართედ გავრცელებული მოწყობილობა, რომელიც გამოიყენება მოძრავი შემადგენლობის ერთი ლიანდაგიდან მეორეზე გადასაყვანად. სხვა სიტყვებით, ისრული გადამყვანი საშუალებას აძლევს მოძრავ შემადგენლობას გადავიდეს მთავარი ლიანდაგიდან ერთ (ან უფრო მეტ) მოსაზღვრე ლიანდაგზე.

ახლო მდებარე სარკინიგზო ლიანდაგების შესაერთებლად ეწყობა საისრე ჩანართი, რომელიც შედგება ორი ისრული გადამყვანისგან და მათ შორის მდებარე შემაერთებელი ლიანდაგისგან (შემოკლებული და არაშემოკლებული). სხვადასხვა მიმართულებით მოძრავ მატარებელთა ერთი ლიანდაგიდან მეორეზე გადასასვლელად მიმდევრობით იგება ორი ჩანართი, ხოლო გარკვეულ პირობებში — ჯვარედინი ჩანართი.

რამდენიმე პარალელური ლიანდაგის შეერთებისას ისრული გადამყვანებს აგებენ ერთმანეთის მიყოლებით ერთ საერთო ლიანდაგში, რომელსაც ეწოდება საისრე ქუჩა.

ყრუ გადამყვანი თარაზოში ერთ დონეზე დაგებული ორი რკინიგზის ლიანდაგის ურთიერთგადაკვეთას ეწოდება. კუთხეზე დამოკიდებულებით, რომლის მიმართაც ლიანდაგები ერთმანეთს კვეთენ, არსებობენ მართკუთხა და ირიბკუთხა ყრუ გადამყვანები.

ერთი ლიანდაგის ქვეშ არსებული მიწის ვაკისის რემონტის დროს, ერთლიანდაგიანი ხიდის გავლით ორლიანდაგიან ხაზზე გადასვლისას და ზოგიერთ ანალოგიურ შემთხვევებში მატარებლები მოძრაობენ თითოეულ ლიანდაგში ერთი ლიანდაგიდან მეორეზე გადასვლის გარეშე — გამოიყენება ლიანდაგების გადაჯაჭვა.

 მოწყობა 
ისრული გადამყვანების მოწყობამ დროთა განმავლობაში განიცადა ცვლილებები.

პოსტსაბჭოთა სივრცეში ყველაზე უფრო მეტად გავრცელებული „ფრანგული“ ისრული გადამყვანის (კალმებით) მოწყობილობა გამოიყურება შემდეგნაირად:

 ჩარჩო რელსები (ისრის გვერდითი რელსები, გაუჭრელად მიმავალი).
 ისარი:
 გადამყვანი მექანიზმი.
 არაცენტრალიზებულ (ხელის) ისრებზე: საისრე მაჩვენებელი (განათებული ან გაუნათებელი) — გამოიყენება ხელის ისრულ გადამყვანებზე იმის ჩვენებით თუ რემელ მიმართულებაზეა გადაყვანილი ისარი. თუ ხელის ისარი აღჭურვილია საისრე მაჩვენებლის განათებით, მაშინ დღისით ორივე მიმართულებაზე პირდაპირი მიმართულებით მოძრაობის ჩვენებისას ჩანს მაჩვენებლის ვიწრო მხრის თეთრი მართკუთხედი, ხოლო ღამით — რძისფერი-თეთრი ცეცხლი; გვერდით ლიანდაგზე მოძრაობისას — დღისით ჩანს მაჩვენებლის ფართე მხარე, ხოლო ღამით — ყვითელი ცეცხლი. თუ ხელის ისარი აღჭურვილია გაუნათებელი ისრული მაჩვენებლით, მაშინ პირდაპირ ლიანდაგზე მოძრაობის მისანიშნებლად  საისრე მაჩვენებელი მიმართულია კიდით ლიანდაგის გასწვრივ, ხოლო გვერდით ლიანდაგზე მოძრაობისას — მაჩვენებლის ფართე მხარე მიმართულია ისრით გვერდითი ლიანდაგის მხარეს.
 ავტომატიზირებულ ისრებზე მაჩვენებლები არ იდგმება, მიმართულება, რომელზეც ასეთი ისარია გადაყვანილი, განისაზღვრება კალმების მდგომარეობით.
 შუქნიშნის სიგნალის მიხედვით შეიძლება განისაზღვროს, რომ მატარებლის მარშრუტში ერთი ან რამდენიმე ისარი დაყენებულია გვერდით ლიანდაგზე. ამაზე დამოკიდებულებით მემანქანე ირჩევს სიჩქარის რეჟიმს.
 საწევარები, რომლებიც აერთებენ გადამყვან მექანიზმებს კალმებთან.
 კალმები (ფრთები ტრამვაის ტერმინებით) — რელსების მოძრავი მონაკვეთები. კალმის გახეხილ ბოლოს ეწოდება კალამი, ხოლო მეორეს — კალმის ქუსლი. კალმები დამაგრებულია მხოლოდ ქუსლში. ერთმანეთზე კალმები შეერთებულია საწევარებით. მოძრავი შემადგენლობის გასატარებლად კალმებს აწყობენ ისე, რომ ერთ-ერთი მათგანი მტკიცედ არის მიბჯენილი ჩარჩო რელზე, ხოლო მეორე თავისი ჩარჩო რელსიდან დაშორებულია განსაზღვრული მანძილით, რომელსაც ეწოდება კალმის ბიჯი. სამრეწველო დაწესებულებების სარკინიგზო ლიანდაგებზე ზოგჯერ გამოიყენება ეგრედ წოდებული უკალმო ისრული გადამყვანები, რომლებშიც კალმების ნაცვლად ჩაგებულია წყვილი მოძრავი ჩარჩო რელსი.
 კალმის ქუსლის პირაპირები — მათი ქანჩები ჭანჭიკებზე არ ეჭირება მტკიცედ, რათა უზრუნველყოფილი იქნეს კალმების თავისუფალი და უპრობლემო მოძრაობა ორივე მხარეს.
 არაცენტრალიზირებულ (ხელის) ისრულ გადამყვანებზე: მელენტიევის გასაღები, რომელიც საშუალებას იძლევა დაფიქსირდეს ისარი ერთ მდგომარეობაში (დღეისათვის გამოიყენება იშვიათად).
 გადამყვანი მრუდი და პირდაპირი შემაერთებელი (ლიანდაგის შემაერთებელი მონაკვეთი, რომელიც აერთებს კალამს ჯვარედინთან).
 ჯვარედინი — ყენდება სარელსო ძაფების გადაკვეთის ადგილას:
 გულანა — ჯვარედინის ძირითადი დეტალი, სამკუთხედის სახით დამზადებული (გულანები არსებობენ მოძრავი და არამოძრავი; მოძრავები გამოიყენება ხაზებზე, სადაც დადიან ჩქაროსნული და მაღალსიჩქარიანი მატარებლები და უზრუნველყოფენ ისრებზე მატარებელთა შეუფერხებელ და გლუვ გავლას იმ სიჩქარით, რომელიც დადგენილია ამ ტიპის მოძრავი შემადგენლობის ტექნიკური ექსპლოატაციის წესებით).
 ულვაშები — განკუთვნილია გოგორწვილების (ბორბლების) სწორი მიმართულების უზრუნველსაყოფად „მკვდარი ზონის“ გავლისას (სივრცე, სადაც გულანა უკვე დამთავრებულია, ხოლო შემაერთებელი ლიანდაგის რელსი ჯერ კიდევ არ არის დაწყებული). ჯვარედინის დეტალების სწორედ დარეგულირებისას გოგორწყვილები არ უნდა შეეხონ ულვაშებს ან კონტრრელსებს (კონტრრელსები განლაგებულია ისრული გადამყვანების ჯვარედინის საწინააღმდეგო გარე რელსებიდან ურთიერთსაწინააღმდეგო მხარეს).
 კონტრრელსები — შესაბამის ლიანდაგზე უზრუნველყოფენ მატარებელთა მოძრაობის მიმართულებას ლიანდაგიდან გოგორწვილების აცდენის თავიდან ასაცილების მიზნით; ისინი შეიძლება არ იქნეს გამოყენებული მოძრავგულანიანი ჯვარედინების დროს.
 სასაზღვრე ბოძკინტი — მუდმივი სასიგნალო ნიშანი ბოძკინტის სახით, რომელიც შეღებილია სპეციალური სასიგნალო ფერებით ლიანდაგის კლასიფიკაციაზე დამოკიდებულებით, რომელიც ყენდება იმ ადგილას, სადაც მოსაზღვრე ლიანდაგების ღერძებს შორის მანძილი შეადგენს მოცემული ლიანდაგისათვის დადგენილ სიდიდეს (როგორც წესი, 4100 მმ). ის განსაზღვრავს ადგილს, რომლის იქით ლიანდაგზე მდგარი მოძრავი შემადგენლობა იმყოფება გაბარიტში, რომელიც უზრუნველყოფს მეზობელი ლიანდაგიდან მატარებელთა უსაფრთხო გაშვებას.
 ისრულ გადამყვანზე ჯვარედინიდან მისი კალმებისკენ მიმართულებით მოძრაობას ეწოდება ქერქოვანი, ხოლო მიმართულებას კალმებიდან ჯვარედინისკენ — ქერქისსაწინააღმდეგო. ქერქოვანი მიმართულებით მოძრაობისას ისარი უნდა იქნეს გადაყვანილი შესაბამის მდგომარეობაში — წინააღმდეგ შემთხვევაში მატარებელი გაჭრის ისარს.
 საბჭოთა კავშირში ისრულ გადამყვანებზე ძირითადი მოთხოვნები დადგინდა საბჭოთა კავშირის რკინიგზის ტექნიკური ექსპლოატაციის წესების § 30-ში. დღეისათვის საქართველოში მოქმედებს რკინიგზის ექსპლოატაციის ტექნიკური წესები.

 ჯვარედინები 
ჯვარედინები უზრუნველყოფენ მოძრავი შემადგენლობის გოგორწყვილების გავლას ერთი ლიანდაგის სარელსო ძაფიდან მეორეზე გადასვლის ადგილებში. ერთმანეთისგან ასხვავებენ მოძრავი ნაწილების არმქონე ჯვარედინებს, რომლებზეც მოძრავი შემადგენლობის მოძრაობა შესაძლებელია ნებისმიერი ლიანდაგიდან ნებისმიერ დროს და მოძრავი ნაწილების მქონე ჯვარედინებს, რომლებიც იმავდროულად უნდა იქნეს გადაყვანილი ისრებთან ერთად და რომლებზეც მოძრაობა შესაძლებელია მხოლოდ იმ ლიანდაგზე, რომელზეც გადაყვანილია ჯვარედინი. მოძრაველემენტებიანი ჯვარედინები გადამყვან მექანიზმებთან ერთად მთლიანობაში ძვირია როგორც დამზადებისას, ისევე ექსპლოატაციის დროს, სამაგიეროდ საშუალებას იძლევა უკონტრელსებოდ და ლიანდაგის მთლიანობის გაწყვეტის გარეშე მათ მუშაობას, რომელიც გამოუვალია უმოძრაო ჯვარედინებში იმ ადგილებში, სადაც გოგორწყვილების ქიმები კვეთენ სარელსო ძაფს მეორე მიმართულებით. ამის გამო მოძრაველემენტებიანი ჯვარედინები აღწევენ მოძრავი შემადგენლობის უფრო გლუვ გავლას და დარტყმითი დატვირთვის შემცირებას. როგორც წესი ჯვარედინები მზადდება მაღალი მანგანუმის ფოლადისგან (ჰადფილდის ფოლადი), რომელსაც გააჩნია ცვეთის მაღალი წინააღმდეგობა დარტყმითი დატვირთვების დროს.

 ჯვარედინების მარკები 
პოსტსაბჭოთა ქვეყნებში რკინიგზის ტიპის ყველა ისრული გადამყვანი ხასიათდება ჯვარედინის მარკით, რომელიც წარმოადგენს შეფარდებას გულანის სიგანესა და მის სიგრძეს შორის. ჯვარედინის მარკა გამოხატავენ /-ის სახით (ასევე, როგორც კუთხის სიდიდეს გულანის მუშა წახნაგებს შორის გრადუსებში). პოსტსაბჭოთა სივრცეში ჩვეულებრივ პირდაპირმიმართულებიან ისრულ გადამყვანებს შორის ყველაზე უფრო გავრცელებულია ისრული გადამყვანები ჯვარედინის მარკით 1/11 და 1/9, ასევე სიმეტრიული ისრული გადამყვანები ჯვარედინის მარკით 1/6, 1/4,5 და სხვ. ასევე არსებობენ ისრული გადამყვანები უფრო დიდი ჯვარედინის მარკით 1/18 და 1/22, რომლებზესაც შესაძლებელია მოძრაობის სიჩქარის აწევა გვერდით მიმართულებაზე შესაბამისად 80 კმ/სთ და 120 კმ/სთ-მდე.

ისრულ გადამყვანებს სადგურის მთავარ და მიმღებ-გამშვებ ლიანდაგებზე, რომლებიც განკუთვნილია სამგზავრო მოძრაობისათვის, აქვთ ჯვარედინები მარკით 1/11. ისრულ გადამყვანებზე, რომელთა ჯვარედინის მარკაა 1/9, სამგზავრო მატარებელთა მოძრაობა ნებადართულია მხოლოდ პირდაპირი ლიანდაგით. მიმღებ-გამშვებ ლიანდაგებზე, რომლებიც განკუთვნილია სატვირთო მოძრაობისათვის, აგებენ ისრულ გადამყვანებს ჯავარედინის მარკით 1/9, ხოლო სიმეტრიულ ისრულ გადამყვანებზე — 1/6. სხვა ლიანდაგების ისრულ გადამყვანებს აქვთ ჯვარედინის მარკა 1/8-ზე არანაკლები, ხოლო სიმეტრიულ ისრულ გადამყვანებზე — 1/4,5-ზე არანაკლები.

მატარებელთა მოძრაობა ისრულ გადამყვანებზე მარკით 1/9 ნებადართულია პირდაპირ მიმართულებაზე სიჩქარით არაუმეტეს 100 კმ/სთ-სა, ხოლო ჯვარედინის მარკით 1/11 — 120 კმ/სთ, 140 კმ/სთ და უფრო მაღალ სიჩქარეზე 300 კმ/სთ-მდე ისრული გადამყვანების სხვა განსაკუთრებულ თვისებებთან დამოკიდებულებით. 1/9 მარკის ისრული გადამყვანების გვერდით მიმართულებაზე — არაუმეტეს 40 კმ/სთ, 1/11 მარკის — არაუმეტეს 50 კმ/სთ, ხოლო სიმეტრიულ ისრულ გადამყვანებზე მარკით 1/11 — არაუმეტეს 70 კმ/სთ.Каталог продукции Муромского стрелочного завода. — 2015.

გვერდით ლიანდაგში მოძრაობის სიჩქარის ასამაღლებლად საჭიროა უფრო დიდი მარკის ისრული გადამყვანები. მეორე მხრივ, გადამყვანი მრუდის რადიუსის გაზრდით მკვეთრად იზრდება ისრული გადამყვანის სიგრძე, ხოლო მასთან ერთად — კალმების სიგრძე და მასა, რთულდება მათი გეომეტრია. ამიტომ ასეთი ისრული გადამყვანების გადასაყვანად გამოიყენება პარალელურად მომუშავე რამდენიმე საისრო ელექტრო გადამყვანი მექანიზმის ნაკრები.

 მუშაობის პრინციპი 
ისრული გადამყვანის მუშაობის პრინციპს ილუსტრირებს შემდეგი ანიმაცია.
მოცემულ ანიმაციაში ლიანდაგი А და В წერტილებს შორის პირდაპირია, ხოლო A და C წერტილებს შორის — გვერდითი.

 მუშაობა დაბალი ტემპერატურის პირობებში 
დაბალი ტემპერატურის დადგომისას, მაგალითად ზამთარში, თოვლი და ყინული შეიძლება გახდეს ისრის არ გადასვლის მიზეზი საჭირო მდგომარეობაში (კალმის არ მიბჯენა ჩარჩო რელსთან), რასაც მოყვება ელექტოძრავის მუშაობა ფრიქსაციის რეჟიმში (ისრული გადამყვანის გადამყვანი მექანიზმის ელექტროძრავის დენის მომატება), რომელსაც, თავის მხრივ შეუძლია გამოიწვიოს დამცველის გადახურება ან ძრავის გადაწვა და საბოლოოდ მართვის პულტიდან ისრის გადასვლის შეუძლებლობა (ისრის კონტროლი შენარჩუნებულია). ძველად და დღეისთვისაც ამ პრობლემის გადასაწყვეტად სპეციალური მუშაკები დაკავებულები იყვნენ ლიანდაგების გაწმენდით, მოსული თოვლის რაოდენობაზე დამოკიდებულებით გამოდის ბრძანება 1, 2, 3 რიგის ოპერაციების ჩატარების შესახებ. ზოგიერთ ქვეყნებში დღემდე ტარდება ასეთი ოპერაციები და ზოგიერთები კი განსაკუთრებით მცირემნიშვნელოვან ხაზებზე. პრობლემის გადაწყვეტის კიდევ ერთი ვარიანტია ისრული გადამყვანის გათბობა თოვლისა და ყინულის გასადნობად. ამ მიზნისთვის იყენებენ აირს ან ელექტროენერგიას, ასევე ისრული გადამყვანების გასაწმენდად გამოიყენება შეკუმშული ჰაერი (ისრული გადამყვანის პნევმოშებერვა).

 ისრული ელექტრო გადამყვანი მექანიზმის დაყენება 
 თავიდან იწყება ადგილების მონიშვნა ფუნდამენტური კუთხოვანების დასაყენებლად და იხვრიტება ნახვრეტები კუთხოვანების დასამაგრებლად რელსის ყელზე.
 ყენდება საყურეები იზოლირებადი მოწყობილობით.
 ხდება ყველა საწევარის დაყენება (ისრის, მუშა, საკონტრულო).
 მოწმდება ყველა გარნიტურის მუშა მდგომარეობა, აგრეთვე ყურბელის დახმარებით ამძრავის გადაყვანით.
 საკეტი პლანკები იხრება და ჭანჭიკები მაგრდება, შემდეგ — ყენდება ხრახნები და წინსაფარი.
 ელექტრო გადამყვანი მექანიზმი აუცილებლად უნდა იყოს შეღებილი წაუშლელი შავი საღებავით. სახურავზე თეთრი ფერის საღებავით ნაჩვენები უნდა იყოს ისრის გამოსახულება და ისრული გადამყვანის ნომერი.

 ისრული გადამყვანების სხვა სახეობები 
არსებობენ კონსტრუქციები, რომლებშიც ხდება მოძრავი რელსების ბოლოების შერწყმა, რომლებიც ერთდება ლიანდაგით მათი გადაადგილებისას ჰორიზონტალურ სიბრტყეში.

ასევე არსებობენ სპეციალური კონსტრუქციები, რომლებშიც ერთი მიმართულების ლიანდაგი იწყება სოლის სახით, მეორე მიმართულების რელსის თავზე დაწოლილი მექანიზმით, რის შედეგადაც ასეთი ისრული გადამყვანი თეორიულად შესაძლებელია შევიტანოთ არსებულ ლიანდაგში მისი ლიანდაგის უწყვეტობის გარეშე. ერთი მიმართულებით მოძრაობა ასევე ხორციელდება პრაქტიკულად შეუცვლელ ლიანდაგზე, მაგრამ გადახრის მიმართულებით მოძრაობისას საჭიროა სიჩქარის მკაცრი შეზღუდვა.

ასევე მონორელსურ რკინიგზებში გამოიყენება ისრული გადამყვანის მბრუნავი ტიპი, როდესაც ორი მიმართულება დამაგრებულია განძელის სხვადასხვა მხრიდან. ისრის გადაყვანისათვის მექანიზმი ატრიალებს განძელს საჭირო მხრიდან.

 ისრული გადამყვანების ტიპები 
საერთო ჯამში ისრული გადამყვანები იყოფიან:
 ერთმაგი ისრული გადამყვანი, რომელშიც ერთი ლიანდაგი იყოფა ორად;
 ჩვეულებრივი (პირდაპირხაზოვანი) — რომელსაც ერთ-ერთი მიმართულება მთლიანად პირდაპირხაზოვანი აქვს:
 სიმეტრიული — რომელსაც ორივე მიმართულება გადახრილია ერთი და იგივე რადიუსით და კუთხით სხვადასხვა მხარეს, რის შედეგადაც ისრული გადამყვანის სიგრძე მინიმალურია მოცემულ მოხვევის მინიმალურ რადიუსში, ასეთი ისრული გადამყვანები ხშირად გამოიყენება შემჭიდროებულ პირობებში.
 არასიმეტრიული ერთი- და სხვადასხვამხრივი;
 ორმაგი ისრული გადამყვანი, რომელშიც მჭიდროდ მეზობლობს ორი ისრული გადამყვანი და ერთი ლიანდაგი იყოფა სამად:
 სიმეტრიული, რომელშიც ორი მიმართულება გადახრილია ერთი და იგივე რადიუსით და კუთხით სხვადასხვა მხარეს, ხოლო მესამე მიმართულება პირდაპირხაზოვანია. ასეთ ისრულ გადამყვანებს ეწოდებათ სამეულები;
 არასიმეტრიული ერთი- და სხვადასხვამხრივი;
 გადაჯვარედინებული ისრული გადამყვანი — მდებარეობს ორი ლიანდაგის გადაკვეთის ადგილზე კუთხით:
 ერთმაგი გააჩნია კალმების ორი კომპლექტი, რომელსაც მართავს ორი მექანიზმი და საშუალებას იძლევა ნებისმიერი ოთხი ლიანდაგიდან გაიაროს პირდაპირ და ამ ოთხიდან ორ ლიანდაგს შორის — მოხვეულში;
 ორმაგი — საშუალებას იძლევა გაიაროს როგორც თითოეულ გადამკვეთ ლიანდაგზე პირდაპირ, ასევე გადავიდეს ერთი ლიანდაგიდან მეორეზე. ასეთ კონსტრუქციაში გვევლინება კალმების ოთხი კომპლექტი, რომელსაც მართავს ორი მექანიზმი; ორი ყრუ და ორი მწვავეკუთხოვანი ჯვარედინი. ასეთ ისრულ გადამყვანებს ხშირად ეძახიან „ამერიკულს“ ან „ნიანგებს“;
 ჩამგდები ისრული გადამყვანი ნორმალურ მდგომარეობაში მიმართულია ჩასაგდებად, რათა არ იქნეს დაშვებული მოულოდნელად წამოსული მოძრავი შემადგენლობის (ვაგონი, ლოკომოტივი) შემოსვლა სხვის მარშრუტზე. მხოლოდ მოცემულ ისრულ გადამყვანზე მარშრუტის მომზადების დროს ის გადადის და კეტავს ლიანდაგს;
 ჩამგდები კალამი — ჩამგდები ისრული გადამყვანის გამარტივებული ნაირსახეობა. წარმოადგენს მართულ კალამს მხოლოდ ერთ (ჩვეულებრივად გარე) რელსზე. როგორც წესი, ყენდება გვერდით სარკინიგზო ლიანდაგებზე მათგან შემადგენლობის თვითნებური ან შემთხვევითი გასვლის თავიდან ასაცილებლად სადგურის მთავარ ლიანდაგებზე ან გადასარბენზე.

რომ განისაზღვროს ისრული გადამყვანის მხარე, საჭიროა: დავდგეთ კალმის წვეროს წინ და ვიყუროთ ჯვარედინის მხარეს, თუ გადახრა (გვერდითი მიმართულება) მიმართულია მარჯვნივ, მაშინ ეს არის მარჯვენა ისრული გადამყვანი, თუ მარცხნივ, მაშინ — მარცხენა. თუ ისრულ გადამყვანს არა აქვს პირდაპირი მიმართულება და ორივე მიმართულება, როგორც მარცხენა, ასევე მარჯვენა, მიმართულია სიმეტრიული გადახრისაკენ, მაშინ ეს არის სიმეტრიული ისრული გადამყვანი.

ყველაზე უფრო ფართე გავრცელება მიიღეს ერთმაგმა ჩვეულებრივმა ისრულმა გადამყვანებმა, ცალკეულ შემთხვევებში იგება გადაჯვარედინებული ორმაგი ისრული გადამყვანები. ყველა დანარჩენმა სახეობამ განსაკუთრებული გავრცელება ვერ მიიღეს მოწყობის სირთულისა და ექსპლოატაციის გამო.

 ტრანსპორტის სხვა სახეობები 
 ტრამვაი 
300px|thumb|საბჭოთა ტრამვაის ისრული გადამყვანის მუშაობის პრინციპი
300px|thumb|თანამედროვე ტრამვაის ისრული გადამყვანების მუშაობის პრინციპი
ისრული გადამყვანის ამოცანაა — ტრამვაის ვაგონების სვლის მიმართულების შეცვლა. ეს მიიღწევა სპეციალური დაწყვილებული სოლების — ისრის ფრთების გამოყენებით, რომლებიც აჭერენ ბორბლების ქიმებს და მათ მიმართავენ საჭირო მიმართულებით.

ხშირად ტრამვაის ისრული გადამყვანი, რკინიგზულისგან განსხვავებით, აღიჭურვება მხოლოდ ერთი სოლით. მეორე რელსი მარტივად სრულდება წყვეტით და არ მართავს ვაგონების მოძრაობის მიმართულებას, ხოლო ბორბლების სვლის სიგლუვე წყვეტაზე მიიღწევა რელსის ღარის სიღრმის ხარჯზე, რაზეც ქიმები მისრიალებენ თავისი შიდა რადიუსის დახმარებით.

ტრამვაის ერთი მიმართულებით მოძრაობისას ისრული გადამყვანების ნახევარი ხდება „უკანა“ (რომლებზეც ლიანდაგები, მოძრაობის მიმართულების თვალსაზრისით, ერთდებიან, კი არ შორდებიან). ასეთი ისრული გადამყვანები არ მართავენ ვაგონების მოძრაობას, ისინი არ საჭიროებენ გადაყვანას და მათი სოლის მდებარეობა ჩვეულებრივ უბრალოდ უბიძგებს მათზე მოძრავ ბორბლებს.

ისრული გადამყვანის ხელით გადაყვანა — მძიმე, დაბალპროდუქტიულია და ქუჩის ინტენსიური მოძრაობისას გარკვეულ დონეზე სახიფათო სამუშაოა.

დღეისათვის მოსკოვში და რუსეთის სხვა ქალაქებში ისრული გადამყვანების გადაყვანა სრულდება ავტომატიურად. ისარს გააჩნია ელექტროფიცირებული მართვის სისტემა ელექტრომაგნიტური გადამყვანი მექანიზმით. ისრის ყუთებში იმყოფება ორი სოლენოიდი. მათ ფაქტიურად გააჩნიათ საწევართან მიერთებული ორმაგი გულანა, რომელიც, თავის მხრივ, მიერთებულია ისრის ფრთებთან.

მუშაობს 600 ვოლტიან ტრამვაის საკონტაქტო ხაზზე დამოკიდებული ისრის მართვის სისტემა. ელექტრო გადამყვანი მექანიზმიდან ერთი სერიესულია (მიმდევრობითი), ის ჩართულია ელექტრულ ქსელში ტრამვაის ვაგონის ქსელის მიმდევრობით. მეორე — შუნტირებული — ჩართულია ელექტრულ ქსელში პარალელურად. სერიესული გადამყვანი მექანიზმი დგება ისრის ყუთში მოძრაობის მიმართულების მხრივ მარჯვნიდან, ხოლო შუნტირებული — მარცხნიდან.

საკონტაქტო ხაზზე ისრის წინ 16—18 მეტრში მდებარეობს სერიესული (მიმდევრობითი) საჰაერო კონტაქტები, რომლებიც დაბლა სწევს ტრამვაის დენის მიმღებს, გლუვად აშორებს მას საკონტაქტო ხაზიდან. ისრიდან 25 მეტრში (ხაზებზე, სადაც დადიან ორ-სამ ვაგონიანი სექციები ან გრძელი შედგენილი ვაგონები, მანძილი შესაძლებელია გაიზარდოს 50—70 მეტრამდე), საკონტაქტო ხაზის ერთ დონეზე, მის პარალელურად დაყენებულია შუნტირებული საჰაერო კონტაქტები.

თუ ტრამვაიმ უნდა გაიაროს მარჯვნივ — მძღოლი მას ატარებს სერიესული საჰაერო კონტაქტების ქვეშ თავისუფლად, გამორთული ძრავებით. რადგანაც სერიესული ქსელი აღმოჩნდა ღია — ისარი რჩება მარჯვენა მდგომარეობაში.

თუ ტრამვაიმ უნდა გაიაროს მარცხნივ — მძღოლი კონტროლიორის დახმარებით რთავს ძრავებს. როდესაც შემადგენლობა გაივლის სერიესული კონტაქტების ქვეშ ჩართული ძრავებით, იქმნება ელექტროქსელი „საკონტაქტო ხაზი — სერიესული ელექტრო გადამყვანი მექანიზმი — სერიესული საჰაერო კონტაქტები — ვაგონის დენმიმღები — ვაგონის ძრავები — რელსები“. ამასთან სერიესული სოლენოიდი იწოვს გულანას და ისარი გადაყავს  მოძრაობის მიმართულების მარცხენა მხარეს.

ისრული გადამყვანის გავლის შემდეგ ტრამვაის დენმიმღებმა, რომელმაც ისრის მიხედვით მოაბრუნა მარცხნივ, დახურა შუნტირებული საჰაერო კონტაქტი, შექმნა ელექტრული ქსელი „საკონტაქტო ხაზი — ტრამვაის ვაგონის დენმიმღები — შუნტირებული კონტაქტი — შუნტირებული გადამყვანი მექანიზმი — რელსები“, რის შედეგადაც შუნტირებული სოლენოიდი ისარს აბრუნებს საწყის მდგომარეობაში (მარჯვენა მხარეს მოძრაობისთვის).

ბარნაულში და ბიისკში გამოიყენება ისრების მართვის სხვა სისტემა. აქ ისრული გადამყვანები აღჭურვილია რევერსული ძრავ-რედუქტორებით. ისინი იმართებიან ინდუქციური სასიგნალო სისტემების მეშვეობით. ვაგონებზე დაყენებულია ელექტრული რხევების გენერატორები სიხშირით 11 კილოჰერცი და ინდუქციური კოჭები, რომლებიც მდებარეობენ პირველი ბორბლის წინ. ისრული გადამყვანის წინ გრუნტში ჩაფლულია მავთულების მარყუჟი. მძღოლის მიერ გენერატორის ჩართვისას და ვაგონის მდებარეობისას ისრული გადამყვანის ზონაში მარყუჟში ჩნდება იდუქციური დენი, რომელიც გადამუშავდება ისრის ავტომატიკის მიერ და რთავს ძრავ-რედუქტორს ფრთების გადასაყვანად მეორე მდგომარეობაში. ბუნებრივია, ასეთ სისტემას არ შეუძლია იმუშაოს ვაგონის უკუ მიმართულებით მოძრაობისას.

ეკატერინბურგში და ჩელიაბინსკში ისრული გადამყვანები აღჭურვილია ერთადერთი სოლენოიდით. გადამყვანი მექანიზმი აგებულია ისე, რომ სოლენოიდას ამუშავებისას ხდება ფრთების გადაყვანა მეორე მდგომარეობაში. სოლენოიდის გამორთვისას განმეორებითი გადაყვანა აღარ ხორციელდება. შედეგად, თუ საჭიროა ისრის გადაყვანა, მაშინ სერიესული კონტაქტის გავლისას მძღოლმა უნდა გაიაროს ჩართული წევის ძრავით. თუ ისარს გადაყვანა არ სჭირდება, მაშინ სერიესული კონტაქტი გადის გამორთული წევის ძრავებით (თავისუფლად). ასე რომ, ისრის გადაყვანა დამოკიდებულია სერიესული კონტაქტის გავლის დროს ტრამვაის მიერ მოხმარებულ დენზე. ასევეა მოწყობილი ისრის მართვა სარატოვში. ისრების ნაწილი ეკატერინბურგში აღჭურვილია მართვის ელექტრონული სისტემით, რომელთანაც კავშირი ვაგონიდან ხორციელდება რადიოარხის მეშვეობით.

სხვა ქვეყნებში ისრების მართვისთვის აქტიურად გამოიყენება შვეიცარიული ფირმა Signaltechnik-Elektronik AG-ის მაღალი სიხშირის უკონტაქტო მოწყობილობა.Веклич, Владимир Филиппович Новые технические решения на городском электрическом транспорте — К.:Будівельник, 1975. — 60, [2] с. : ил. დეპოდან გამოსვლისას მძღოლი აყენებს მატრიცულ გადამრთველს საკუთარი მარშრუტის ნომრის შესაბამისად. ვაგონი მოძრაობისას განუწყვეტლივ ასხივებს კოდირებულ სიგნალს, რომელიც მიიღება თითოეული ისრის ანტენის მიერ. მათი ანალიზირებისას, მიმღები არკვევს ისრის აუცილებელ მიმართულებას. შედეგად მძღოლი არ მონაწილეობს ისრების მართვის სისტემაში და ყურადღებას არ ფანტავს საგზაო სიტუაციებში.

 მეისრე 
ხელის ისრული გადამყვანების მართვა ხორციელდება სპეციალურად გამოყოფილი რკინიგზის მუშაკების — საისრე პუნქტების მორიგეების მიერ (ადრე ეწოდებოდათ მეისრეებიСтрелочница , Толковый словарь Ефремовой.Стрелочник , С. А. Кузнецов. Большой толковый словарь русского языка. — 1-е изд-е: СПб.: Норинт. 1998 г.), რომლებიც სამუშაოს ასრულებდნენ საისრო პუნქტის უფროსი მორიგის (უფროსი მეისრის) მართვის ქვეშ რკინიგზის სადგურის მორიგის უშუალო განკარგულებით.Перевод стрелки , Васильев Н. Н., Исаакян О. Н., Рогинский Н. О., Смолянский Я. Б., Сокович В. А., Хачатуров Т. С. Краткий технический железнодорожный словарь. — М.: Государственное транспортное железнодорожное издательство, 1941 г, 998 с.Стрелочник , Толковый словарь Ожегова.Стрелочник , Евгеньева А. П. Малый академический словарь. — М.: Институт русского языка Академии наук СССР, 1957—1984 гг. ზოგიერთ საკითხებში ემორჩილებოდნენ გზის ოსტატს.Дорожный мастер, Энциклопедический словарь Брокгауза и Ефрона. Россия, Санкт-Петербург, 1890—1907. მეისრე იმყოფებოდა მეისრის ჯიხურში ისრულ გადამყვანებთან სიახლოვეს, აგრეთვე ასრულებდა ისრების დაცვის ფუნქციებს, მარაგდებოდა ხელის სიგნალებით, საყვირით.Сигнализация железнодорожная , Энциклопедический словарь Брокгауза и Ефрона. Россия, Санкт-Петербург, 1890—1907.Будка , Энциклопедический словарь Брокгауза и Ефрона. Россия, Санкт-Петербург, 1890—1907.Словарь Даля, Стрела

ისრული გადამყვანების მართვა ელექტრო გადამყვანი მექანიზმით ხორციელდება ცენტრალიზირებულად, დისტანციურად რკინიგზის სადგურის მორიგის მიერ (ცალკეულ შემთხვევებში — სამანევრო დისპეტჩერების მიერ), ხოლო დისპეტჩერული ცენტრალიზაციის დროს — სამატარებლო დისპეტჩერის მიერ.Централизация диспетчерская , Васильев Н. Н., Исаакян О. Н., Рогинский Н. О., Смолянский Я. Б., Сокович В. А., Хачатуров Т. С. Краткий технический железнодорожный словарь. — М.: Государственное транспортное железнодорожное издательство, 1941 г, 998 с.
სიტყვები „მეისრე“ და „ისრები“ გამოიყენებიან ზოგიერთ ფრაზეოლოგიებში:
 „ყველსფერი დაბრალდეს მეისრეს“, „ეძებეთ მეისრე“, „მოვძებნოთ მეისრე“, „დავნიშნოთ მეისრე“, „გადავიყვანოთ ისრები“ — ვიღაცის ბრალის სხვაზე გადაბრალება, ნეგატიურ რამეზე პასუხისმგებლობა, ეჭვი რიგით მუშაკზე.Стрелочник , Мокиенко В. М., Никитина Т. Г. Большой словарь русских поговорок. — М: Олма Медиа Групп, 2007 г.Стрелочник виноват , Фёдоров А. И. Фразеологический словарь русского литературного языка. — М.: Астрель, АСТ, 2008 г.

ლიტერატურა
 Веклич, Владимир Филиппович Новые технические решения на городском электрическом транспорте — К.:Будівельник, 1975. — 60, [2] с. : ил.

რესურსები ინტერნეტში
 Учебный фильм «Стрелочный электропривод» (Петербургский государственный университет путей сообщения)
 Учебный фильм «Устройство и содержание стрелочных переводов» (Корпоративный центр профессионального обучения персонала Департамента управления персоналом ОАО «РЖД»)
 Учебный фильм «Неисправности стрелочного перевода и их выявление» (Вологодский отдел Ярославского учебного центра Северной железной дороги ОАО «РЖД»)
 Учебный фильм «Выключение стрелок ЭЦ с сохранением пользования сигналами»
 Специальный репортаж: Железнодорожная автоматика (ОАО «РЖД»)
 Высокоскоростные стрелочные переводы

სქოლიო

კატეგორია:სალიანდაგო მეურნეობა