ჟორჟე სამპაიუ

ჟორჟე სამპაიუ (დ. 18 სექტემბერი, 1939 – გ. 10 სექტემბერი, 2021) — პორტუგალიელი იურისტი და პოლიტიკოსი, რომელიც  პორტუგალიის პრეზიდენტი 1996 წლიდან 2006 წლამდე იყო. სამპაიო სოციალისტურ პარტიას ხელმძღვანელობდა 1989 წლიდან 1992 წლამდე. ჟორჟე 1990-დან 1995 წლამდე ლისაბონის მერის პოსტს იკავებდა, ხოლო  გაეროს „ცივილიზაციათა ალიანსის“ უმაღლესი წარმომადგენელი იყო 2007-დან 2013 წლამდე.

სამპაიუ Estado Novo-ს დიქტატურის ოპონენტი, ნაწილეობდა 1960-იანი წლების სტუდენტურ კრიზისში და მუშაობდა ადვოკატად პოლიტპატიმრებისთვის. პრეზიდენტობის დროს პორტუგალიამ უკანასკნელი კოლონია, მაკაო, ჩინეთს გადასცა. სამპაიუმ ასევე მნიშვნელოვანი როლი ითამაშა 1999 წლის აღმოსავლეთ ტიმორის კრიზისში.

ადრეული ცხოვრება
სამპაიუ დაიბადა ლისაბონში 1939 წლის 18 სექტემბერს,  ებრაულ საშუალო კლასის ოჯახში. სამპაიუს ოჯახი რამდენიმე წლის განმავლობაში ცხოვრობდა აშშ-სა და გაერთიანებულ სამეფოში მისი მამის, არნალდო სამპაიუს (1908–1984) პროფესიული საქმიანობის გამო, რომელიც იყო ექიმი და აღიარებული  ვაქცინაციის ეროვნული პროგრამის პოპულარიზაციისთვის. ჟორჟე სამპაიუს დედა  ფერნანდა ბენსაუდე ბრანკო (1908–2000), სარა ბენსლიმან ბენსაუდეს ქალიშვილი, რომელიც იყო სეფარდი ებრაელი მაროკოდან და გარდაიცვალა 1976 წელს. სამპაიუს პაპა დედის მხრიდან, ფერნანდო აუგუსტო ბრანკო (1880–1940), იყო პორტუგალიის საზღვაო ფლოტის ოფიცერი და მოგვიანებით მსახურობდა პორტუგალიის საგარეო საქმეთა მინისტრად, ხოლო მისი ბაბუის ძმა იყო ბიზნესმენი ჟოზე ბენსაუდე (1835–1922). სამპაიუ თავს ებრაელად არ თვლიდა და აგნოსტიკოსი იყო.Portugal's President: 'I am proud of my Jewish ancestry', Michael Freund, retrieved from The Jerusalem Post of 7 November 2003 

ყოველდღიურ გაზეთ პუბლიკო-სთან ინტერვიუში სამპაიუმ თქვა, რომ ახსოვდა, როგორ აკრავდნენ მისი მშობლები ფანჯრებს ლენტებს, რადგან ეშინოდათ, რომ ჰიტლერი ამ გზით შემოვიდოდა [პორტუგალიაში]. მისი ძმა იყო ფსიქიატრი და აკადემიკოსი დანიელ სამპაიუ (დაბადებული 1946 წელს).

სამპაიუ გაიზარდა მამულში, სინტრაში .ის სწავლობდა დედოფალი  ელისაბედის სკოლაში სან-ბენტუში, ლისაბონში. 1947–1948 სასწავლო წელს სამპაიუს ოჯახი — დანიელის გარდა — გადავიდა აშშ-ში და დასახლდა ბალტიმორში, სადაც მამამისი ჯონს ჰოპკინსის უნივერსიტეტში ასწავლიდა. სამპაიუ ჩაირიცხა YMCA-ში, სადაც დაკავებული იყო კრივითა და ცურვით; ის ასევე ესწრებოდა ფორტეპიანოს გაკვეთილებს პიბოდის ინსტიტუტში და მონაწილეობდა მის ორკესტრში. სასწავლო წლის ბოლოს სამპაიუ დაბრუნდა დეიდისა და ბიძის სახლში ლისაბონში, ხოლო მალევე სინტრაში, როდესაც მისი მშობლები აშშ-დან დაბრუნდნენ. 1949 წელს ჟორჟე სამპაიუმ სცადა ჩარიცხვა კოლეგიო მილიტარში, მაგრამ ვერ მოახერხა, ამიტომ ჩაირიცხა ლიცეუ პედრო ნუნუეში. მეხუთე კლასის დასრულების შემდეგ სამპაიუმ აირჩია საგნების ის ერთობლიობა, რომელმაც მას საშუალება მისცა ჩაბარებულიყო სამართლის კურსზე ლიცეუ პასოს მანუელში.

პოლიტიკური კარიერა
ჟორჟე სამპაიუმ პოლიტიკური კარიერა ლისაბონის უნივერსიტეტის იურიდიული ფაკულტეტის სტუდენტობისას დაიწყო. სამპაიუს გადამწყვეტი როლი ჰქონდა სტუდენტურ წინააღმდეგობასა და 1960-იანი წლების აკადემიურ კრიზისში, რომელიც აპროტესტებდა ფაშისტურ ესტადო ნოვოს რეჟიმს; ის ხელმძღვანელობდა ლისაბონის სტუდენტურ კავშირს 1960-დან 1961 წლამდე. 1961 წელს უნივერსიტეტის დამთავრების შემდეგ, სამპაიუმ დაიწყო ადვოკატის კარიერა, სანამ მამის რჩევით პოლიტიკაში შევიდოდა, და ხშირად იცავდა პოლიტპატიმრებს. ის ხელმძღვანელობდა ბრალდებულთა დაცვას ისეთ ცნობილ საქმეებში, როგორიცაა თავდასხმა ბეჟას ყაზარმებზე და ვიგილია და კაპელა დო რატოს პროტესტის დროს დაკავებულების საქმეები. დოკუმენტები, რომლებიც ეწინააღმდეგებოდა მარიუ სოარეშის გადასახლებას (რომელიც მოგვიანებით სამპაიუმ რესპუბლიკის პრეზიდენტის პოსტზე შეცვალა), მის ოფისში ინახებოდა. ის ასევე მუშაობდა პორტუგალიის ადვოკატთა ასოციაციის დირექტორად. 1970-იან წლებში ის იყო სოციალისტური მემარცხენე მოძრაობის (სმმ) თანადამფუძნებელი.

მიხაკების რევოლუცია და პოლიტიკური დასაწყისი
1974 წლის 25 აპრილს, მიხაკების რევოლუციის დროს, სამპაიუ მეგობრის სატელეფონო ზარმა გააღვიძა; ის წავიდა თავის ოფისში ინფორმაციის მოსაგროვებლად, მაგრამ სახლში დაბრუნდა, როდესაც შეიარაღებულმა ძალებმა რადიოთი ბრძანება გასცეს, რომ არავის დაეტოვებინა სახლი. სამპაიუმ შექმნა სლოგანი "25 de abril sempre!" ("ყოველთვის 25 აპრილი!").

1974 წლის მაისში სამპაიუმ თანადააფუძნა სოციალისტური მემარცხენე მოძრაობა (სმმ), მაგრამ მალევე მიატოვა ეს პოლიტიკური პროექტი, როდესაც დეკემბერში სმმ-ის პირველ კონგრესზე მკაცრად დაუპირისპირდა მის მარქსისტულ-ლენინურ იდეოლოგიას. 1974 წლის 28 სექტემბერს სამპაიუ მონაწილეობდა ბარიკადებში, რათა აღეკვეთა მოქალაქეების მისვლა დემონსტრაციაზე გენერალ ანტონიუ დე სპინოლას, რესპუბლიკის მაშინდელი პრეზიდენტის მხარდასაჭერად, აქტში, რომელიც ცნობილია როგორც "მდუმარე უმრავლესობის დემონსტრაცია".

1975 წლის 25 ნოემბრის წარუმატებელი კომუნისტური გადატრიალების შემდეგ, სამპაიუმ დააარსა Intervenção Socialista (IS) (სოციალისტური ინტერვენცია) მემარცხენეების გაერთიანების მცდელობით, თუმცა მცირე წარმატებით. 1978 წელს IS შეუერთდა სოციალისტურ პარტიას (PS) და სამპაიუ შეუერთდა ამ პარტიას, სადაც ის მის ყველაზე მემარცხენე ფრთასთან ასოცირდებოდა.

სამპაიუ პირველად აირჩიეს რესპუბლიკის ასამბლეაში 1979 წლის საკანონმდებლო არჩევნებში ლისაბონის დეპუტატად, რომელიც მას 1991 წლამდე ეკავა. 1979-დან 1984 წლამდე სამპაიუ იყო ევროპის საბჭოს ადამიანის უფლებათა ევროპული კომისიის პირველი პორტუგალიელი წევრი. 1987-დან 1988 წლამდე ის იყო PS-ის საპარლამენტო ფრაქციის პრეზიდენტი. 1988 წლის 18 ნოემბერს ჟორჟე სამპაიუ გახდა PS-ის გენერალური მდივნის კანდიდატი, ხოლო 1989 წლის 16 იანვარს, ჟაიმე გამას დამარცხების შემდეგ, მან შეცვალა ვიტორ კონსტანსიუ, რომელიც გადადგა. სამპაიუ ხელმძღვანელობდა PS-ს 1992 წლამდე, როდესაც ანტონიუ გუტერეშმა დაამარცხა იგი პრაიმერიზში, მას შემდეგ რაც წარდგენილ იქნა ალტერნატივად 1991 წლის საკანონმდებლო არჩევნებში პარტიის სუსტი შედეგების გამო.

პრეზიდენტობა (1996–2006)
პირველი ვადა: 1996–2001
საარჩევნო კამპანია დაიწყო 1995 წლის 31 დეკემბერს; კამპანიის განმავლობაში გამოკითხვები უპირატესობას სამპაიუს ანიჭებდა სხვა კანდიდატის, ყოფილი პრემიერ-მინისტრ ანიბალ კავაკუ სილვას წინააღმდეგ. სამპაიუმ გაიმარჯვა არჩევნებში 3,035,056 ხმით (52.66%) და 1996 წლის 9 მარტს რესპუბლიკის ასამბლეაში გამართულ ცერემონიაზე ფიცი დადო, შეცვალა რა მარიუ სოარეში. ადგილი ჰქონდა ისტორიულ დამთხვევასაც: ეს იყო პირველი შემთხვევა, როდესაც მოქმედი პრეზიდენტი და პრემიერ-მინისტრი ერთი პოლიტიკური პარტიის წევრები იყვნენ.

13 აპრილს სამპაიუ მოათავსეს ლისაბონის სანტა კრუზის საავადმყოფოში გულზე ოპერაციის ჩასატარებლად და 12 დღის შემდეგ გაწერეს. 27 ივლისს ის კვლავ მოათავსეს საავადმყოფოში ღია გულზე ოპერაციისთვის. ამის გამო სამპაიუმ საკონსტიტუციო სასამართლოს დროებითი უფლებამოსილების შეჩერების თხოვნით მიმართა; ეს იყო პირველი მსგავსი შემთხვევა. სამპაიუ ასამბლეის პრეზიდენტმა ალმეიდა სანტოსმა შეცვალა.

1996 წლის 19 მაისს, Estádio Nacional-ზე პორტუგალიის თასის ფინალის დროს, S.L. Benfica-ს გულშემატკივარმა გაუშვა რაკეტა, რომელმაც Sporting CP-ის ფანი მოკლა. სამპაიუმ შესვენების დროს საგანგებო შეხვედრა მოიწვია, სადაც მატჩის მეორე ტაიმის გაუქმებას ცდილობდა. 1998 წლის მაისში სამპაიუმ ლისაბონში Expo '98 გახსნა.

1998 წელს სამპაიუ გახდა პირველი პრეზიდენტი, რომელმაც რეფერენდუმები დანიშნა: პირველი ჩატარდა 28 ივნისს აბორტის შესახებ, ხოლო მეორე 8 ნოემბერს რეგიონალიზაციის შესახებ.

აღმოსავლეთ ტიმორის ბრძოლა
1996 წელს პრეზიდენტად გახდომისთანავე, სამპაიუმ და ანტონიუ გუტერეშის მთავრობამ დაიწყეს მუშაობა აღმოსავლეთ ტიმორის დამოუკიდებლობაზე, რომელიც მაშინ ინდონეზიის პროვინცია იყო. 1999 წელს ოსლოში, CNN-ის დებატებში ტიმორის ვითარების შესახებ ნობელის პრემიის ლაურეატებთან ჟოზე რამოს-ორტასთან და ეპისკოპოს კარლოს ხიმენეს ბელოსთან ერთად, სამპაიუს გამოსვლას საერთაშორისო გამოხმაურება მოჰყვა გაეროში ინდონეზიის ელჩთან ნუგროჰო ვისნუმურტიოსთან დაპირისპირების გამო. სამპაიუ მხარს უჭერდა აღმოსავლეთ ტიმორის დამოუკიდებლობას.

1998 წელს ინდონეზიის პრეზიდენტ სუჰარტოს გადადგომისა და ბ.ჯ. ჰაბიბის მოსვლის შემდეგ, პორტუგალიურმა და საერთაშორისო დიპლომატიამ მიაღწია აღმოსავლეთ ტიმორში პროვინციის დამოუკიდებლობის რეფერენდუმის ჩატარებას. პლებისციტი ჩატარდა 1999 წლის 30 აგვისტოს, რასაც მოჰყვა პროინდონეზიური გასამხედროებული ჯგუფების უკიდურესი ძალადობისა და ტერორის კამპანია; პორტუგალიამ ზეწოლა მოახდინა საერთაშორისო თანამეგობრობაზე, განსაკუთრებით აშშ-ის პრეზიდენტის ბილ კლინტონის ადმინისტრაციაზე, პოზიციის დასაფიქსირებლად. ბელემის სასახლეში მოიწვიეს კრიზისული კაბინეტი. სამპაიუმ და პორტუგალიის მთავრობამ დაამყარეს კონტაქტები ტერიტორიაზე საერთაშორისო სამშვიდობო ძალების შესაყვანად. 1999 წლის 15 სექტემბერს მიღებულ იქნა გაეროს უშიშროების საბჭოს რეზოლუცია 1264 და შეიქმნა აღმოსავლეთ ტიმორის საერთაშორისო ძალები.

აღმოსავლეთ ტიმორის ყოფილმა პრეზიდენტმა ჟოზე რამოს-ორტამ განაცხადა, რომ სამპაიუ "იყო აღმოსავლეთ ტიმორის საქმის დიდი დამცველი და გადამწყვეტი როლი ითამაშა პოლიტიკურ და დიპლომატიურ გადაწყვეტაში, რომელმაც დამოუკიდებლობამდე მიგვიყვანა". სამპაიუ პირველად ეწვია აღმოსავლეთ ტიმორს 2000 წლის თებერვალში; ის იყო პორტუგალიის სახელმწიფოს პირველი მეთაური, ვინც ეს გააკეთა, თუმცა მისი ვიზიტი შემოკლდა დედის გარდაცვალების გამო. სამპაიუ აღმოსავლეთ ტიმორში 2002 წელს დაბრუნდა ქვეყნის დამოუკიდებლობის გამოცხადების შემდეგ, როდესაც პრეზიდენტი ქსანანა გუსმაო გახდა. აღმოსავლეთ ტიმორი ასევე იყო სამპაიუს ბოლო ოფიციალური ვიზიტის დანიშნულების ადგილი 2006 წელს.

პორტუგალიის სუვერენიტეტის დასასრული მაკაოზე
1999 წელს დასრულდა მოლაპარაკებები მაკაოზე სუვერენიტეტის ჩინეთისთვის გადაცემის შესახებ და 19 დეკემბერს გადაცემის პროცესი დასრულდა ჩინეთის ლიდერ ძიან ძემინთან ერთად. შუაღამემდე ცოტა ხნით ადრე სამპაიუმ წარმოთქვა გამოსამშვიდობებელი სიტყვა, რითაც დაასრულა მაკაოში პორტუგალიური კოლონიალიზმის 442 წელი. სამპაიუს მონაწილეობა ცერემონიაში იმ წლის მარტში საეჭვო იყო, რადგან სამპაიუ უარს ამბობდა მონაწილეობაზე ტერიტორიის მომავლის შესახებ კითხვების გადაჭრის გარეშე.

მეორე ვადა: 2001–2006
2000 წლის 19 ოქტომბერს სამპაიუმ გამოაცხადა თავისი კანდიდატურა 2001 წლის საპრეზიდენტო არჩევნებში. სამპაიუმ გაიმარჯვა არჩევნებში ჟოაკიმ ფერეირა დუ ამარალის დამარცხებით, 2,401,015 ხმით (55.55%).

2001 წელს, როდესაც აშშ-ში 11 სექტემბრის თავდასხმები ხორციელდებოდა, სამპაიუ სტუმართან ერთად სადილობდა ბელემის სასახლეში და იძულებული გახდა დაუყოვნებლივ გაეუქმებინა შეხვედრა. 2002 წლის სექტემბრის დასაწყისში დაიწყო დისკუსიები ერაყში შესაძლო შეჭრის შესახებ; იმ მომენტიდან, როგორც სამპაიუმ 2016 წლის ინტერვიუში აღიარა, ის არ ეთანხმებოდა დურაუ ბაროზუს პოზიციას პორტუგალიის მონაწილეობის შესახებ და კატეგორიულად ეწინააღმდეგებოდა ჯარების გაგზავნას ერაყში. სამპაიუ ფიქრობდა, რომ აზორის სამიტის მიზანი ომის თავიდან აცილება იქნებოდა, თუმცა, როგორც პრეზიდენტი, სამპაიუ არ იყო კომპეტენტური საგარეო პოლიტიკის გადაწყვეტაში.

სოციალისტური პარტიის დამარცხებამ 2001 წლის მუნიციპალურ არჩევნებში დაასრულა ანტონიუ გუტერეშის მთავრობა, რომელიც გადადგა. PS-ის ახალი ლიდერის ედუარდუ ფერო როდრიგეშის მთავრობის მეთაურად დანიშვნის ნაცვლად, საპარლამენტო პარტიებთან კონსულტაციების შემდეგ, სამპაიუმ დაითხოვა ასამბლეა და 2002 წლის მარტისთვის არჩევნები დანიშნა. ჟოზე მანუელ ბაროზუმ მოიგო საკანონმდებლო არჩევნები და სამპაიუმ ის პრემიერ-მინისტრად წარადგინა.

2002 წლის თებერვალში, BBC-სთან ინტერვიუში, სამპაიუმ თქვა, რომ პორტუგალია ჩაატარებდა ახალ რეფერენდუმს აბორტის დეკრიმინალიზაციისთვის. იმავე ინტერვიუში მან დაიცვა მთავრობის გადაწყვეტილება გარკვეული ნარკოტიკების მოხმარების დეკრიმინალიზაციის შესახებ, წინადადება, რომელიც რამდენიმე ევროპელმა ლიდერმა გააკრიტიკა. სამპაიუმ ასევე განაცხადა, რომ ევროპა უფრო ენერგიულად უნდა ჩაერთოს ახლო აღმოსავლეთის კრიზისის მოგვარებაში და რომ პალესტინელები და ისრაელელები მოლაპარაკებებს უნდა დაუბრუნდნენ.

2002 წლის 4 აპრილს სამპაიუმ მიესალმა სამშვიდობო შეთანხმებებს, რომლებმაც დაასრულა ანგოლის სამოქალაქო ომი და თქვა, რომ ეს "გზას უხსნის ანგოლელებს შორის შერიგებასა და საყოველთაო არჩევნებს".

2003 წლის ოქტომბერში სამპაიუმ მიიწვია ფინეთის, გერმანიის და ევროკავშირის მომავალი წევრი ქვეყნების — უნგრეთის, ლატვიისა და პოლონეთის პრეზიდენტები არაიოლუშში, რათა განეხილათ 2004 წლის ევროკავშირის გაფართოების შედეგები და ევროპის კონსტიტუციის გეგმები.

2004 წელს სამპაიუმ უარი თქვა ვადამდელი არჩევნების ჩატარებაზე სოციალ-დემოკრატიული პარტიის პრემიერ-მინისტრის დურაუ ბაროზუს გადადგომის შემდეგ. სამპაიუს უარს მოჰყვა ყველა მემარცხენე პარტიის პროტესტი და სოციალისტების ლიდერის ფერო როდრიგეშის გადადგომა. სამპაიუმ პედრუ სანტანა ლოპეში პრემიერ-მინისტრად 2004 წლის 9 ივლისს დანიშნა. 30 ნოემბერს სამპაიუმ განაცხადა, რომ ახალი კაბინეტი ვერ აღწევდა სასურველ სტაბილურობას, დაითხოვა პარლამენტი და 2005 წლის თებერვლისთვის მორიგი არჩევნები დანიშნა. ამ არჩევნებში PS-ის აბსოლუტური უმრავლესობის მოპოვების შემდეგ, სამპაიუმ ჟოზე სოკრატეში პრემიერ-მინისტრად დანიშნა.

სამპაიუს მემკვიდრე 2006 წლის 22 იანვრის საპრეზიდენტო არჩევნებში აირჩიეს. ანიბალ კავაკუ სილვამ, რომელიც სამპაიუმ 1996 წელს დაამარცხა, ის 2006 წლის 9 მარტს შეცვალა. თანამდებობაზე ყოფნის ათი წლის განმავლობაში, სამპაიუმ პორტუგალიის სახელმწიფო საბჭო 22-ჯერ მოიწვია, ძირითადად მაკაოს საკითხის სამართავად. 2023 წლის მონაცემებით, ეს არის ნებისმიერი პორტუგალიელი პრეზიდენტის მიერ მოწვევების ყველაზე დიდი რაოდენობა.

პოსტ-საპრეზიდენტო კარიერა
როგორც ყოფილი პრეზიდენტი, ჟორჟე სამპაიუ 2006 წელს გახდა პორტუგალიის სახელმწიფო საბჭოს წევრი. ის ასევე იყო მადრიდის კლუბის წევრი, რომელიც 80-ზე მეტ ყოფილ დემოკრატ სახელმწიფო მოღვაწეს აერთიანებდა.

2006 წლის მაისში გაეროს გენერალურმა მდივანმა კოფი ანანმა სამპაიუ თავის პირველ სპეციალურ წარმომადგენლად დანიშნა ტუბერკულოზის შეჩერების გლობალურ გეგმაში. 2007 წლის 26 აპრილს გაეროს ახალმა გენერალურმა მდივანმა ბან კი-მუნმა სამპაიუ ცივილიზაციათა ალიანსის უმაღლეს წარმომადგენლად დანიშნა, ეს პოსტი მას 2013 წლის თებერვლამდე ეკავა, სანამ მას ნასირ აბდულაზიზ ალ-ნასერი შეცვლიდა.

2010 წელს სამპაიუ მონაწილეობდა შირაკის ფონდის კონფლიქტების პრევენციის პრიზის ჟიურიში. 2013 წლიდან ის ხელმძღვანელობდა სირიელი სტუდენტების გლობალურ პლატფორმას, რათა ხელი შეეწყო სირიელი ახალგაზრდების აკადემიური მომზადებისთვის ქვეყანაში სამოქალაქო ომისა და ლტოლვილთა კრიზისის დაწყების შემდეგ. 2021 წლის 26 აგვისტოს, გაზეთ Público-ში გამოქვეყნებულ სტატიაში, სამპაიუმ გამოაცხადა, რომ სირიელი სტუდენტების გლობალური პლატფორმა ქმნიდა აკადემიურ პროგრამებს ავღანელი სტუდენტი ქალებისთვის ავღანეთში თალიბანის მიერ ხელისუფლების ხელში ჩაგდების ფონზე.

კატეგორია:დაბადებული 18 სექტემბერი
კატეგორია:დაბადებული 1939
კატეგორია:გარდაცვლილი 10 სექტემბერი
კატეგორია:გარდაცვლილი 2021
კატეგორია:პორტუგალიის პრეზიდენტები