თეოდოროს პანგალოსი

თეოდოროს პანგალოსი (, რომანიზებული: Theódoros Pángalos; დ.11 იანვარი, 1878 — გ.26 თებერვალი, 1952) — ბერძენი გენერალი, პოლიტიკოსი და დიქტატორი, რომელმაც საბერძნეთი მართა 1925 წლის ივნისიდან 1926 წლის აგვისტომდე. როგორც გამორჩეული შტაბის ოფიცერი და მტკიცე ვენიზელისტი, ანტიმონარქისტული განწყობებით, პანგალოსი მონაწილეობდა 1909 წლის გუდის გადატრიალებაში, გამოირჩა ბალკანეთის ომების, პირველი მსოფლიო ომის მაკედონიის ფრონტისა და ბერძნულ-თურქული ომის (1919–1922) მიმდინარეობისას; მნიშვნელოვანი როლი შეასრულა 1922 წლის 11 სექტემბერის რევოლუციაში, რომელმაც გადააყენა მეფე კონსტანტინე I, და მეორე ელინური რესპუბლიკის დამკვიდრებაში. 1925 წლის ივნისში პანგალოსმა მოაწყო 1925 წლის საბერძნეთის სამხედრო გადატრიალება (უსისხლო გადატრიალება), ხოლო ეროვნული კრებამ მისი ხელისუფლება ცნო და იგი პრემიერ-მინისტრად გამოაცხადა. როგორც „კონსტიტუციური დიქტატორი“, ქვეყანას მართავდა 1926 წლის აგვისტომდე, მის დამხობამდე; 1926 წლის აპრილიდან დამხობამდე, ეკავა აგრეთვე რესპუბლიკის პრეზიდენტის თანამდებობაც.

დიქტატორის სტატუსით, მისი მთავრობა წმენდდა და აპატიმრებდა როგორც ვენიზელისტ, ისე ანტივენიზელისტ და კომუნისტ პოლიტიკოსებსა და საზოგადოებრივ ფიგურებს; გაატარა ეკონომიკური სიმკაცრის ღონისძიებები, სცადა დევალვაცია — დრაქმის კურსის განახევრება — და ინვესტიციები მიმართა სოფლის მეურნეობის პროექტებისკენ. ინდივიდუალური თავისუფლებები მნიშვნელოვნად შეიზღუდა, ელინური პარლამენტი 1925 წლის სექტემბერში დაითხოვეს, ხოლო მორალის კანონების აღსრულება გამკაცრდა — მსგავსად ფაშისტური იტალიისა და მიგელ პრიმო დე რივერას სამხედრო დირექტორიის პრაქტიკისა.

საგარეო პოლიტიკაში დომინირებდა რევანშიზმი, რაც პანგალოსის მტრულ დამოკიდებულებას უკავშირდებოდა ლოზანის ხელშეკრულების მიმართ; როგორც ევროსის არმიის სარდალს, მისთვის მანამდე ჰქონდა მცდელობა, ხელი შეეშალა ამ შეთანხმებისთვის. მან მოკლე ხნით ბულგარეთის წინააღმდეგაც უხელმძღვანელა სამხედრო შეჭრას, რომელიც ცნობილია როგორც „მაწანწალა ძაღლის ომი“ (პეტრიჩის ინციდენტი), და სცადა ბენიტო მუსოლინის ფაშისტურ იტალიასთან ანტითურქული ალიანსის ჩამოყალიბება. ამ მიზნისთვის იუგოსლავიის სამეფოსთან დადებული ხელშეკრულება, რომელიც თურქეთის წინააღმდეგ ომისთვის მზადებას გულისხმობდა, ზედმეტ დათმობად გააკრიტიკეს; ხოლო პოლიტიკურმა და ფინანსურმა მხარდაჭერამ რომ იკლო, გეორგიოს კონდილისის მიერ ორგანიზებულმა წარმატებულმა კონტრგადატრიალებამ იგი დაამხო და 1928 წლამდე დააპატიმრა.

პანგალოსი გარკვეული ხნით საჯარო ცხოვრებას ჩამოშორდა, თუმცა ვენიზელისტურ სამხედრო წრეებში კვლავ აქტიურად რჩებოდა. 1930–1932 წლებში იგი დააპატიმრეს ელეფთერიოს ვენიზელოსის მთავრობის წინააღმდეგ შეთქმულების ბრალდებით, მიუხედავად მისი ვენიზელისტური შეხედულებებისა. ღერძის მიერ საბერძნეთის ოკუპაციისას (1941–1945), პანგალოსმა და მასთან დაახლოებულმა ოფიცრებმა როლი შეასრულეს „უსაფრთხოების ბატალიონების“ შექმნაში. საოკუპაციო ძალები მას განიხილავდნენ როგორც შესაძლო პრემიერ-მინისტრს ელინური სახელმწიფოსთვის — 1941 წლის ათენის დაცემის შემდეგ — თუმცა საბოლოოდ აირჩიეს გეორგიოს ცოლაკოღლუ. იგი ფართოდ ეჭვმიტანილი იყო გერმანელებთან კოლაბორაციაში და 1944 წელს დააკავეს გეორგიოს პაპანდრეუს პირველი ომისშემდგომი მთავრობის დროს. მომდევნო წელს ომისშემდგომმა სასამართლომ იგი გაამართლა; მოგვიანებით პანგალოსმა პოლიტიკურ თანამდებობაზე კენჭისყრაც სცადა, თუმცა უშედეგოდ, და 1952 წელს გარდაიცვალა.

ადრეული კარიერა

პანგალოსი დაიბადა სალამინას კუნძულზე 11 იანვარი/23 იანვარი 1878 წელს. დედის მხრიდან იგი ადგილობრივი არვანიტი მებრძოლის, ბერძნული რევოლუციის მონაწილე ჯიანაკის მელეტისის (ჰაძიმელეტისის) შთამომავალი იყო, ხოლო მამით — კეას კუნძულის არისტოკრატიული ოჯახის შვილი.

მან დაამთავრა ელინური სამხედრო აკადემია 1900 წლის, 16 ივლისი/29 ივლისს,, ქვეით ჯარის მეორე ლეიტენანტის ჩინით, და სწავლა განაგრძო პარიზში, საფრანგეთის მესამე რესპუბლიკის პერიოდში.

1912–1913 წლებში, ბალკანეთის ომების განმავლობაში, იგი შტაბის ოფიცრად მსახურობდა 6-ე ქვეით დივიზიაში. მეორე ბალკანეთის ომისას ხელმძღვანელობდა ძალებს, რომლებმაც დაიკავეს სიდიროკასტრო (დემირ-ჰისარი).

1916 წელს იგი შეუერთდა ელეფთერიოს ვენიზელოსის დროებით ეროვნულ თავდაცვის მთავრობას, რომელიც ეწინააღმდეგებოდა მეფე კონსტანტინე I-ს, და დაევალა ახალი მთავრობისთვის 9-ე კრეტული პოლკის დაკომპლექტება. თუმცა პოლკის ბრძოლაში წაყვანა ვერ მოასწრო: როდესაც მეფე კონსტანტინე ტახტიდან გადადგა და ვენიზელოსმა 1917 წლის ივნისში მთელი საბერძნეთის მართვა ჩაიბარა, პანგალოსი სამხედრო საქმეთა სამინისტროს პერსონალის დეპარტამენტის უფროსად დანიშნეს. 1918 წლის დასაწყისში იგი ფრონტზე წავიდა — 1-ლი ქვეითი დივიზიის ქვეითი ნაწილების უფროსად — მაკედონიის ფრონტის სტრიმონის სექტორში. 1918 წლის ბოლოს გენერალური შტაბის უფროსად დანიშნეს და ამ პოსტს იკავებდა 1920 წლის ნოემბერში პრომონარქისტული და ანტივენიზელისტური „გაერთიანებული ოპოზიციის“ საარჩევნო გამარჯვებამდე, რის შემდეგაც იგი არმიიდან დაითხოვეს.

1922 წელს პანგალოსმა მხარი დაუჭირა 11 სექტემბერის რევოლუციას, რომელსაც ნიკოლაოს პლასტირასი ხელმძღვანელობდა; ამ მოძრაობამ მონარქია გააუქმა და მეორე ელინური რესპუბლიკა გამოაცხადა. პანგალოსმა მნიშვნელოვანი როლი შეასრულა რეჟიმის სწრაფად დამკვიდრებაში ათენში, მაშინ როცა პლასტირასი და არმიის ნაწილები ჯერ კიდევ ხიოსიდან ცურავდნენ. მისი პირველი დავალება იყო სამხედრო სასამართლოს გზით გაესამართლებინა პრომონარქისტული მთავრობის რამდენიმე თვალსაჩინო ლიდერი — პროცესში, რომელიც ცნობილია როგორც „ექვსის სასამართლო“. 1922 წლის 14 ნოემბერი/27 ნოემბერის იგი სამხედრო საქმეთა მინისტრად დანიშნეს და დაევალა ბერძნული არმიის რეორგანიზაცია მაკედონიასა და თრაკიაში, რადგან ომი თურქეთთან ჯერ დასრულებული არ იყო და რეგიონში შეტევის შიში კვლავ არსებობდა. „ევროსის არმიის“ რეორგანიზაცია, რომელსაც პანგალოსი დეკემბრის შუა რიცხვებიდან მეთაურობდა, იმდენად წარმატებული აღმოჩნდა, რომ ბერძნულმა უმაღლესმა სარდლობამ აღმოსავლეთ თრაკიაში შესაძლო წინსვლის გეგმებიც შეიმუშავა — ლოზანის სამშვიდობო მოლაპარაკებებზე თურქეთის მოთხოვნების ფონზე. პანგალოსის არმიის მიერ შექმნილმა სამხედრო საფრთხემ თურქები დათმობაზე წაიყვანა და ხელი მოეწერა ლოზანის ხელშეკრულებას.

როგორც მტკიცე ნაციონალისტი, პანგალოსი ხელშეკრულების პირობებს არ ეთანხმებოდა და აცხადებდა, რომ მისი ჯარები მაინც შეუტევდნენ თურქეთს შეთანხმების ჩასაშლელად. ის იძულებული გახდა გადამდგარიყო, თუმცა მისმა პოზიციამ პოპულარობა შესძინა ბერძნულ საზოგადოებაში იმ ფართო ფენებს შორის, რომლებიც ხელშეკრულებას ეწინააღმდეგებოდნენ. შემდგომი პოლიტიკური არასტაბილურობის პერიოდში პანგალოსი აქტიურად ჩაერთო პოლიტიკურ ბრძოლაში: მთავრობების ხშირი ცვლილებების ფონზე იგი იკავებდა და ტოვებდა სხვადასხვა მინისტრულ პოსტს.

იგი დაეხმარა წარუმატებელი ლეონარდოპულოს–გარგალიდისის გადატრიალების მცდელობის ჩახშობას 1923 წლის ოქტომბერში და დეკემბერში პარლამენტში აირჩიეს თესალონიკის ოლქიდან. 1924 წლის 31 მარტის იგი საზოგადოებრივი წესრიგის მინისტრად დანიშნეს ალექსანდროს პაპანასტასიუს კაბინეტში და პოსტს იკავებდა 18 ივნისისამდე, როცა კვლავ გახდა სამხედრო საქმეთა მინისტრი; ამ თანამდებობას ინარჩუნებდა კაბინეტის გადადგომამდე — 1924 წლის 25 ივლისის.

ხელისუფლებაში
1925 წლის, 25 ივნისს, პანგალოსის ერთგულმა ოფიცრებმა, რომლებიც შიშობდნენ, რომ პოლიტიკური არასტაბილურობა ქვეყანას საფრთხეს უქმნიდა, სახელმწიფო გადატრიალებით დაამხეს მთავრობა და აიძულეს პრეზიდენტი პავლოს კუნტურიოტისი პანგალოსი დაენიშნა პრემიერ-მინისტრად. პანგალოსმა დაუყოვნებლივ გააუქმა ახალგაზრდა რესპუბლიკა და დაიწყო დევნა ყველა იმ პირის წინააღმდეგ, ვინც თუნდაც პოტენციურად შეძლებდა მისი ავტორიტეტის გამოწვევას, მათ შორის — საკუთარი ძველი უფროსის, პლასტირას. გაუქმდა პრესის თავისუფლება და მიღებულ იქნა რიგი რეპრესიული კანონები (მათ შორის კანონი, რომელიც ქალის კალთის სიგრძეს არეგულირებდა — მიწიდან არაუმეტეს 30 სმ-ით მაღლა), ხოლო პანგალოსმა საკუთარ თავს მიანიჭა მხსნელის ორდენის დიდი ჯვარი.1926 წლის, 3 იანვარს პანგალოსმა გამოაცხადა საგანგებო მდგომარეობა და საკუთარ თავზე აიღო დიქტატორული უფლებამოსილებები. 1926 წლის აპრილში მან თავი პრეზიდენტად „აირჩია“ გაყალბებულ არჩევნებში. ეკონომიკურ ფრონტზე პანგალოსმა სცადა ვალუტის დევალვაცია იმით, რომ ქაღალდის ბანკნოტების შუაზე გაჭრა ბრძანა.

თუმცა მალე ნათელი გახდა მისი პოლიტიკური და დიპლომატიური უუნარობა. მან იუგოსლავურ ვაჭრობას მეტისმეტად ფართო უფლებები დაუთმო თესალონიკში, მაგრამ ყველაზე უარესი იყო ის, რომ საბერძნეთი ჩართო ე.წ. „მაწანწალა ძაღლის ომში“, რითაც კიდევ უფრო დააზიანა ქვეყნის ისედაც დაძაბული საერთაშორისო ურთიერთობები. მალე ბევრმა იმ ოფიცერმაც, ვინც მას ხელისუფლებაში მოიყვანა, გადაწყვიტა, რომ იგი უნდა ჩამოეშორებინათ. თურქეთთან ურთიერთობებშიც ის არ ეთანხმებოდა ლოზანის ხელშეკრულებას და ცდილობდა ფაშისტურ იტალიასთან ალიანსის შექმნას თურქეთის წინააღმდეგ ომის მიზნით, თუმცა უშედეგოდ.

1926 წლის, 29 აგვისტოს  გენერალ გეორგიოს კონდილისის ხელმძღვანელობით განხორციელებულმა კონტრგადატრიალებამ იგი დაამხო; კუნტურიოტისი პრეზიდენტად დაბრუნდა, ხოლო პანგალოსი ორი წლით დააპატიმრეს იზედდინის ციხესიმაგრეში.

მმართველობის შემდეგ
1930 წელს პანგალოსი სამშენებლო სკანდალის გამო ციხეში გაგზავნეს. მან ციხეში ორი წელი გაატარა და გაათავისუფლეს იმ პერიოდში, როცა ვენიზელოსმა რამდენიმე ამნისტია გამოაცხადა. მან ვეღარ დაიბრუნა გადატრიალებამდე არსებული პოპულარობა და ბერძნულ პოლიტიკაში აღარასოდეს შეასრულა მნიშვნელოვანი როლი. მას შემდეგ, რაც საბერძნეთი 1941 წელს გერმანელებს დაეცა, პანგალოსმა და სხვა ვენიზელისტმა ოფიცრებმა მხარი დაუჭირეს ახალ კოლაბორაციონისტურ რეჟიმს — ელინთა სახელმწიფოს. მან მნიშვნელოვანი როლი შეასრულა (თუმცა კულისებიდან) „უსაფრთხოების ბატალიონების“ შექმნაში, რომელთა გამოყენებასაც იმედოვნებდა როგორც კომუნისტების მიერ დომინირებული „ეროვნული განმათავისუფლებელი ფრონტის“ წინააღმდეგ, ასევე მეფე გეორგიოს II-ისა და ემიგრაციაში მყოფი სამეფო მთავრობის შესაძლო დაბრუნების წინააღმდეგ. ამბიციური, მკაცრი და ქმედითი, პანგალოსი ფართოდ იყო უნდობლობის ობიექტი თავისი იმპულსურობის, მეგალომანიისა და ზოგადად „ნახევრად შეშლილის“ რეპუტაციის გამო. მიუხედავად იმისა, რომ ფორმალურად „უსაფრთხოების ბატალიონებში“ პოზიცია არ ეკავა, მან უზრუნველყო, რომ მისი მიმდევრები ამ ფორმირებაში საკვანძო თანამდებობებზე მოხვედრილიყვნენ. პანგალოსი განსაკუთრებით ახლოს იყო SS-Standartenführer ვალტერ ბლუმესთან, რომელიც საბერძნეთში SS-ის ლიდერებს შორის ყველაზე უკიდურეს და ძალადობრივ ფიგურად ითვლებოდა. 1944 წლის ზაფხულში ბლუმე ინტრიგებს ხლართავდა, რათა პანგალოსი დაენიშნათ მარიონეტული ელინთა სახელმწიფოს პრემიერ-მინისტრად და ჩაენაცვლებინა იოანის რალისი, რომელიც იმ დროისთვის ნერვულ აშლილობასთან ახლოს იყო. გათავისუფლების შემდეგ პანგალოსი დააკავეს და ათენში, ავეროფის ციხეში, კოლაბორაციონიზმის ბრალდებით სასამართლოს მოლოდინში მოათავსეს, თუმცა 1945 წლის სექტემბერში ყველა ბრალდება მოუხსნეს. მან წარუმატებლად იყარა კენჭი პარლამენტში 1950 წელს და ორი წლის შემდეგ გარდაიცვალა კიფისიაში.

მისი შვილიშვილი, ასევე სახელად თეოდოროს პანგალოსი, იყო საბერძნეთის ვიცე-პრემიერ-მინისტრი. იგი PASOK-ის სოციალისტური პარტიის წევრი იყო.

პოპულარულ კულტურაში
თეოდოროს პანგალოსი მოხსენიებულია სიმღერაში „Stin epohi tou Pangalou“ (პანგალოსის ეპოქაში; ), რომლის ავტორია გიორგოს მიცაკისი და რომელიც თავდაპირველად შეასრულა ჯორჯ დალარასმა.

გამოყენებული ლიტერატურა


რესურსები ინტერნეტში
 20th Century Press Archives (PM20): Pangalos, Theodoros

სქოლიო

|-

კატეგორია:დაბადებული 1878
კატეგორია:გარდაცვლილი 1952
კატეგორია:საბერძნეთის პრეზიდენტები
კატეგორია:საბერძნეთის პრემიერ-მინისტრები