ხოსე ეფრაინ რიოს მონტი

ხოსე ეფრაინ რიოს მონტი (დ. 16 ივნისი, 1926 —  გ. 1 აპრილი, 2018) — გვატემალელი სამხედრო და სახელმწიფო მოღვაწე.

მან 1982 წელს მოაწყო სახელმწიფო გადატრიალება და ქვეყანას რკინის ხელით (საგანგებო მდგომარეობის რეჟიმით) მართავდა 1983 წელს მის დამხობამდე. ეს მოკლე პერიოდი გვატემალის სამოქალაქო ომის ერთ-ერთი ყველაზე სისხლიანი ეტაპია, რომელმაც 150,000-დან 200,000-მდე ადამიანის სიცოცხლე შეიწირა.

2013 წელს მას 80 წლით თავისუფლების აღკვეთა მიესაჯა გენოციდისა და კაცობრიობის წინააღმდეგ ჩადენილი დანაშაულებისთვის, თუმცა საკონსტიტუციო სასამართლომ განაჩენი პროცედურული დარღვევის მიზეზით შეაჩერა.

ბიოგრაფია
ოფიცრისა და დიპლომატის კარიერა
რიოს მონტმა სამხედრო კარიერა 1946 წელს კადეტის სტატუსით დაიწყო. 1950 წელს დაამთავრა „ამერიკის სკოლა“ (École des Amériques), რომელიც პანამის არხის ზონაში მდებარეობდა.

1954 წელს, როგორც ახალგაზრდა ოფიცერმა, მან მცირე როლი ითამაშა ოპერაცია PBSUCCESS-ში ცენტრალური სადაზვერვო სააგენტოს (CIA) მიერ ორგანიზებულ გადატრიალებაში, რასაც გვატემალის პრეზიდენტის, ხაკობო არბენს გუსმანის დამხობა მოჰყვა. 1972 წელს იგი გენერლის წოდებამდე დაწინაურდა, შემდეგ კი გენერალური შტაბის უფროსი გახდა.

1973 წელს მან დატოვა თანამდებობა ვაშინგტონში გვატემალის საელჩოში, რათა მონაწილეობა მიეღო 1974 წლის მარტის საპრეზიდენტო არჩევნებში, როგორც „ქრისტიან-დემოკრატიული პარტიის“ მიერ მართული კოალიციის კანდიდატმა. მას შემდეგ, რაც თავისმა მემარჯვენე მეტოქემ, გენერალმა კჰელ ეუხენიო ლაუგერუდ გარსიამ 70,000 ხმით აჯობა, რიოს მონტმა მასობრივი საარჩევნო გაყალბება დაგმო.

მას ბრალი ედებოდა მადრიდში ყოფნისას რამდენიმე ასეული ათასი აშშ დოლარის ოდენობის ქრთამის აღებაში, სადაც ის 1977 წლამდე გვატემალის საელჩოს სამხედრო ატაშეს თანამდებობას იკავებდა.

ურთიერთობა ეკლესიებთან
1978 წელს რიოს მონტმა უარყო კათოლიციზმი და გახდა Iglesia Cristiana Verbo-ს პასტორი ეს არის ევანგელისტური ეკლესია, რომელიც დაარსდა Gospel Outreach-ის ამერიკელი წევრების მიერ. ამ პერიოდიდან ამერიკელი ტელეევანგელისტები, ჯერი ფოლუელი და პატ რობერტსონი, მისი პირადი მეგობრები გახდნენ. იგი აკრიტიკებდა კათოლიკე მღვდლებს მაიას ტომის კათოლიკური თემების ბედით დაინტერესების გამო და მათ „მემარცხენე აგენტობაში“ ადანაშაულებდა.

როგორც მგზნებარე მორწმუნე, ხელისუფლების ხელში ჩაგდების შემდეგ ის ამტკიცებდა, რომ გვატემალის სამართავად ღმერთმა აირჩია. მან ჯარისკაცებს უბრძანა, თან ჰქონოდათ ახალი აღთქმის ეგზემპლარი.
მისი ძმა, მონსინიორ მარიო რიოს მონტი, გვატემალის კათოლიკე ეპისკოპოსია.

ხელისუფლების ხელში ჩაგდება
1982 წლის 7 მარტს გენერალმა ანხელ ანიბალ გევარამ, მმართველი „სახალხო დემოკრატიული ფრონტის“ (FDP) ოფიციალურმა კანდიდატმა და რომეო ლუკას გარსიას მემკვიდრემ, გაიმარჯვა საპრეზიდენტო არჩევნებში, თუმცა შედეგები როგორც მემარჯვენე, ისე მემარცხენე ოპოზიციამ გაყალბებულად გამოაცხადა. 23 მარტს, თანამებრძოლების მხარდაჭერით, გენერალმა ორასიო ეგბერტო მალდონადო შაადმა, პოლკოვნიკმა ფრანსისკო ლუის გორდილიო მარტინესმა და რიოს მონტმა სამხედრო გადატრიალების გზით, CIA-ს ფარული მხარდაჭერით, ხელში ჩაიგდეს ხელისუფლება და დაამხეს გენერალ რომეო ლუკას გარსიას მმართველობა.

მათ ჩამოაყალიბეს სამხედრო ხუნტა რიოს მონტის ხელმძღვანელობით, რომელმაც გამოაცხადა ალყის მდგომარეობა, დაუყოვნებლივ შეაჩერა კონსტიტუციის მოქმედება, შექმნა საიდუმლო სასამართლოები და დაიწყო კამპანია სამოქალაქო ოპოზიციის წინააღმდეგ, რაც მოიცავდა გატაცებებს, წამებასა და სასამართლოს გარეშე მკვლელობებს. ეს გადატრიალება, რომელიც „ახალგაზრდა ოფიცრების“ (Oficiales jovenes) მიერ იყო ორგანიზებული, მიზნად ისახავდა 1 ივლისს გევარას პრეზიდენტად ინაუგურაციის აღკვეთას. ელიოტ აბრამსმა, რეიგანის ადმინისტრაციის გამოჩენილმა წევრმა, მიულოცა ეფრაინ რიოს მონტს „ადამიანის უფლებათა საკითხებში მნიშვნელოვანი პროგრესის მიღწევა“.

ხელისუფლებაში ყოფნის მოკლე პერიოდში რიოს მონტმა ჩამოაყალიბა „სამოქალაქო თავდაცვის პატრულები“ (PAC) — მილიცია, რომელშიც ჯარი მოსახლეობას იძულებით აწევრიანებდა პარტიზანების განადგურების მიზნით, ხოლო ანტიპარტიზანული შენაერთი „კაიბილები“ (Kaibiles) უკიდურესი სისასტიკით გამოირჩეოდა. შედეგად, 440 სოფელი მიწასთან გასწორდა (მაგალითად, 1982 წლის დეკემბრის დოს-ერესის ხოცვა-ჟლეტა და სხვა), თითქმის 10,000 ინდიელი მოკლეს ან ვერტმფრენებიდან წყნარ ოკეანეში გადაყარეს. „ისტორიული დაზუსტების კომისიამ“ 1999 წელს დაადგინა, რომ სამოქალაქო ომის დროს ჩადენილი დანაშაულების აბსოლუტური უმრავლესობა (93%) სახელმწიფოს (მათ შორის გასამხედროებული ჯგუფების) მიერ იყო ჩადენილი და ამ დანაშაულების უდიდესი ნაწილი სწორედ რიოს მონტის დიქტატურის პერიოდში მოხდა.

აშშ-ის გასაიდუმლოებული დოკუმენტი მიუთითებს „მოსადის“ ოფიცრების (ან მინიმუმ ისრაელის დაზვერვის სამსახურების) ყოფნაზე პრეზიდენტის სადაზვერვო დანაყოფში (AFSAEM); სწორედ ამ ექვსმა მრჩეველმა დაგეგმა პრეზიდენტის ძმისშვილის, ხორხე მარიო რიოს მუნიოსის გათავისუფლება 1982 წლის 22 ნოემბერს. დოკუმენტი ასევე ახსენებს ხმებს სამხრეთ აფრიკელი მრჩევლების ყოფნის შესახებ. ესპანურ გაზეთ ABC-სთან ინტერვიუში რიოს მონტმა აღნიშნა: „ჩვენი წარმატება განპირობებულია იმით, რომ ჩვენი ჯარისკაცები ისრაელელების მიერ იყვნენ გაწვრთნილნი“.

საპასუხო გადატრიალება
რიოს მონტი დამხეს 1983 წლის აგვისტოში მოწყობილი გადატრიალებით, რომელიც მისმა თავდაცვის მინისტრმა, გენერალმა ოსკარ მეხია ვიქტორესმა დააორგანიზა. მისი დამხობის მიზეზი შესაძლოა გამხდარიყო მისი კუთვნილება ფუნდამენტალისტური სექტისადმი, რომლის გავლენაც რეჟიმში სულ უფრო იზრდებოდა, და მისი ზიზღი კათოლიკური ეკლესიის ლიდერების მიმართ.

სამოქალაქო ცხოვრებაში დაბრუნების შემდეგ, 1985 წელს იგი პენტაგონმა დააჯილდოვა არმიის მდივანმა ჯონ მარშმა მას გადასცა „ღირსების მედალი“ (Commendation Medal).

საჯარო სცენაზე დაბრუნება
1989 წელს რიოს მონტმა დააარსა „გვატემალის რესპუბლიკური ფრონტი“ (FRG) და სცადა მონაწილეობა მიეღო 1990 წლის საპრეზიდენტო არჩევნებში, თუმცა საკონსტიტუციო სასამართლომ მას ეს აუკრძალა იმ მუხლის საფუძველზე, რომელიც სახელმწიფო გადატრიალების მონაწილეებს პრეზიდენტობას უკრძალავს.

1990-დან 2004 წლამდე ის იყო FRG-ს დეპუტატი, 1994 წელს კი აირჩიეს გვატემალის კონგრესის (ერთპალატიანი პარლამენტის) თავმჯდომარედ და ამ თანამდებობას 1995-1996 წლებში იკავებდა.

რადგან 1994 წლის საპრეზიდენტო არჩევნებში მონაწილეობაც აეკრძალა, მან მხარი დაუჭირა თავის კოლეგასა და მეგობარს, ალფონსო პორტილიოს. ეს უკანასკნელი 1995 წელს მცირედით დამარცხდა, მაგრამ 1999 წელს გაიმარჯვა.

1999 წლის აგვისტოში პორტილიომ აღიარა, რომ გვატემალის მთავრობა წინა 20 წლის განმავლობაში არღვევდა ადამიანის უფლებებს, განსაკუთრებით კი რიოს მონტის პრეზიდენტობის დროს მომხდარი ორი ხოცვა-ჟლეტისას: პირველი პლან-დე-სანჩესში (ბახა ვერაპასი), სადაც 268 ადამიანი დაიღუპა, და მეორე დოს-ერესში (პეტენი), სადაც 200-ზე მეტი ადამიანი მოკლეს.

2000 წელს რიოს მონტი კვლავ გახდა კონგრესის თავმჯდომარე.

2003 წლის საპრეზიდენტო კანდიდატურა და „შავი ხუთშაბათი“
2003 წლის მაისში FRG-მ რიოს მონტი ნოემბრის არჩევნებზე კანდიდატად წარადგინა, მაგრამ მისი კანდიდატურა კიდევ ერთხელ უარყო საარჩევნო ბიურომ და ორმა ქვედა ინსტანციის სასამართლომ. 2003 წლის ივლისში უზენაესმა სასამართლომ, რომელშიც იმ დროს FRG-ს მიერ დანიშნული რამდენიმე მოსამართლე იყო, დაამტკიცა მისი კანდიდატურა. სასამართლომ აშკარად უგულებელყო კონსტიტუციური აკრძალვა ყოფილი დიქტატორებისთვის, რის გამოც მას ადრე არ ეძლეოდა მონაწილეობის უფლება და რაზეც თავად რიოს მონტი აცხადებდა, რომ ეს მუხლი სპეციალურად მის წინააღმდეგ დაიწერა.

მოგვიანებით, უზენაესმა სასამართლომ შეაჩერა მისი კამპანია ორი ცენტრისტულ-მემარჯვენე პარტიის სარჩელის საფუძველზე. რიოს მონტმა ეს გადაწყვეტილება სასამართლო მანიპულაციად შეაფასა და მომხრეებს პროტესტისკენ მოუწოდა. 24 ივლისს, დღეს, რომელსაც ახლა „შავ ხუთშაბათს“ (jueves negro) უწოდებენ, ნიღბიანი და მაჩეტეებით, ხელკეტებითა და თოფებით შეიარაღებული FRG-ს ათასობით მომხრე გვატემალის ქუჩებში გამოვიდა. ისინი ქვეყნის ყველა რეგიონიდან ავტობუსებით ჩამოიყვანეს; ზოგიერთმა მონაწილემ აღნიშნა, რომ FRG-ს მიერ კონტროლირებად მუნიციპალიტეტებში მომუშავეებს სამსახურიდან გაგდებით ემუქრებოდნენ უარის შემთხვევაში. მომიტინგეები კეტავდნენ მოძრაობას და იმუქრებოდნენ.

მსვლელობის სათავეში FRG-ს ცნობილი აქტივისტები და კონგრესის წევრები იდგნენ, რომლებიც პრესამ დააფიქსირა, როდესაც ისინი მოქმედებებს გენერლის ქალიშვილის, სური რიოს მონტის პირადი მდივნის გვერდით კოორდინირებდნენ. მომიტინგეები დაიძრნენ სასამართლოების, ოპოზიციური პარტიების შტაბბინებისა და გაზეთების რედაქციებისკენ, წვავდნენ შენობებს, ესროდნენ ფანჯრებს და ქუჩებში მანქანებსა და საბურავებს ცეცხლს უკიდებდნენ. ტელეჟურნალისტი ჰექტორ ფერნანდო რამირესი ბრბოსგან გაქცევისას გულის შეტევით გარდაიცვალა. ორდღიანი არეულობის შემდეგ, აქტივისტები თავად რიოს მონტის მოწოდებით დაიშალნენ. სიტუაცია იმდენად ქაოტური იყო, რომ გაეროსა და აშშ-ის საელჩოს ოფისები დაიკეტა.

არეულობის შემდეგ, საკონსტიტუციო სასამართლომ, სადაც რიოს მონტისა და პორტილიოს მრავალი მოკავშირე იყო, გააუქმა უზენაესი სასამართლოს გადაწყვეტილება. საბოლოო გადაწყვეტილების სამართლებრივი დასაბუთება დაუყოვნებლივ არ გამოქვეყნებულა, თუმცა რიოს მონტმა განმარტა, რომ 1985 წლის კონსტიტუციით დაწესებული აკრძალვა გადატრიალების მონაწილეებზე რეტროაქტიულად (უკუძალით) ვერ გავრცელდებოდა. ბევრმა გვატემალელმა მძაფრი პროტესტი გამოხატა სასამართლოს გადაწყვეტილების გამო.

საბოლოოდ, მას მონაწილეობის ნება დართეს, თუმცა 2003 წლის 9 ნოემბერს პირველივე ტურში დამარცხდა.

იხილეთ აგრეთვე
გვატემალის პრეზიდენტი

ლიტერატურა
 Archivo Histórico de la Policía Nacional, From Silence to Memory: Revelations of the AHPN (Eugene, OR: University of Oregon Libraries, 2013). 
 Carmack, Robert M. (ed.). Harvest of Violence: The Maya Indians and the Guatemalan Crisis (University of Oklahoma Press, 1988) 
 Dosal, Paul J. Return of Guatemala's Refugees: Reweaving the Torn (Temple University Press, 1998) 
 Falla, Ricardo (trans. by Julia Howland). Massacres in the Jungle: Ixcán, Guatemala, 1975–1982 (Westview Press, Boulder, 1994) 
 Fried, Jonathan L., et al. Guatemala in Rebellion : Unfinished History (Grove Press, NY, 1983). 
 Goldston, James A. Shattered Hope: Guatemalan Workers and the Promise of Democracy (Westview Press, Boulder, 1989). 
 LaFeber, Walter. Inevitable Revolutions: The United States in Central America.  (W.W. Norton & Company, NY, 1993). 
 Perera, Victor. Unfinished Conquest: The Guatemalan Tragedy (University of California Press, 1993). 
 Sabino, Carlos (trans. by Denise Leal). Guatemala, a Silenced History (1944–1989), vol. II: A Break in the Domino Effect (1963–1989), (Grafiaetc, Guatemala, 2018) .  Originally published in Spanish as Guatemala, la guerra silenciada (1944–1989): El dominó que no cayó, (Fondo de Cultura Económica, Mexico, 2007) .
 Sanford, Victoria. Buried Secrets: Truth and Human Rights in Guatemala (Palgrave Macmillan, NY, 2003) 
 Sczepanski, David and Anfuso, Joseph (fwd. by Pat Robertson). Efrain Rios Montt, Servant or Dictator? : The Real Story of Guatemala's Controversial Born-again President  (Vision House, Ventura, CA, 1984) 
 Shillington, John Wesley. Grappling with Atrocity: Guatemalan Theater in the 1990s (Associated University Presses, London, 2002). 
 Stoll, David. Between Two Armies in the Ixil Towns of Guatemala (Columbia University Press, NY, 1993). 

რესურსები ინტერნეტში
Biography by CIDOB 
Guatemala Human Rights Commission
Indicted for Genocide: Guatemala's Efraín Ríos Montt: U.S. and Guatemalan Documents Trace Dictator's Rise to Power, National Security Archive Electronic Briefing. Book No. 419. Posted – 19 March 2013. Edited by Kate Doyle
Site monitoring trial against Rios Montt in Guatemala 

სქოლიო

კატეგორია:გვატემალის პრეზიდენტები