გნასინგბე ეიადემა

გნასინგბე ეიადემა (დაბადებისას ეტიენ ეიადემა გნასინგბე; დ. 26 დეკემბერი, 1935 – გ. 5 თებერვალი, 2005) — ტოგოს სამხედრო ოფიცერი და პოლიტიკოსი, რომელიც ტოგოს მესამე პრეზიდენტის თანამდებობას 1967 წლიდან 2005 წლამდე, გარდაცვალებამდე იკავებდა. მისი სიკვდილის შემდეგ ქვეყნის მართვა დაუყოვნებლივ მისმა შვილმა, ფორ გნასინგბემ განაგრძო.

ეიადემა მონაწილეობდა ორ წარმატებულ სამხედრო გადატრიალებაში 1963 წლის იანვარსა და 1967 წლის იანვარში და პრეზიდენტი 1967 წლის 14 აპრილს გახდა. პრეზიდენტობისას მან შექმნა პოლიტიკური პარტია „ტოგოელი ხალხის გაერთიანება“ (RPT) და სათავეში ჩაუდგა ანტიკომუნისტურJohn R. Heilbrunn, "Togo: The National Conference and Stalled Reform" in Political Reform in Francophone Africa (1997), ed. John F. Clark and David E. Gardinier, page 225 ერთპარტიულ რეჟიმს 1990-იანი წლების დასაწყისამდე, როდესაც მრავალპარტიული არჩევნებისკენ მიმართული რეფორმები დაიწყო. მიუხედავად იმისა, რომ 1990-იანი წლების დასაწყისში მის მმართველობას სერიოზული საფრთხე დაემუქრა, მან საბოლოოდ კვლავ მოახერხა ძალაუფლების კონსოლიდაცია და გაიმარჯვა 1993, 1998 და 2003 წლების მრავალპარტიულ საპრეზიდენტო არჩევნებში. ოპოზიციამ 1993 წლის არჩევნებს ბოიკოტი გამოუცხადა, ხოლო 1998 და 2003 წლების შედეგები გაყალბებულად მიიჩნია. გარდაცვალების მომენტში ეიადემა აფრიკის ყველაზე ხანგრძლივი მმართველი იყო."Obituary: Gnassingbe Eyadema" . (5 February 2005). BBC News. Retrieved 22 May 2007.

2018 წლის კვლევის მიხედვით, მისი მმართველობა „ემყარებოდა რეპრესიებს, პატრონაჟსა და უცნაურ პიროვნების კულტს“.

ადრეული წლები და სამხედრო კარიერა
როგორც წესი, მიჩნეულია, რომ ეიადემა დაიბადა 1935 წლის 26 დეკემბერს პიას ჩრდილოეთ კვარტალში, სოფელში, რომელიც მდებარეობს კოზაში, კარის რეგიონში. იგი დაიბადა გლეხის ოჯახში, რომელიც კაბიეს ეთნიკურ ჯგუფს მიეკუთვნებოდა. თუმცა, მისი დაბადების თარიღი სადავოა. კომი ტულაბორის მიხედვით, ეიადემას დაბადების ოფიციალური თარიღი „მდიდარ ფანტაზიას“ ეფუძნება და უფრო ზუსტი იქნებოდა გვეთქვა, რომ იგი დაახლოებით 1930 წელს დაიბადა. დედამისი მოგვიანებით ცნობილი იყო როგორც მამან ნ'დანიდა, ან მამან ნ'დანიდაჰა.

1953 წელს, დაწყებითი სკოლის დასრულების შემდეგ, ეიადემა საფრანგეთის არმიაში გაწევრიანდა. იგი მონაწილეობდა ინდოჩინეთის ომსა და ალჟირის ომში.

საფრანგეთის არმიაში თითქმის 10-წლიანი სამსახურის შემდეგ, ეიადემა ტოგოში 1962 წელს დაბრუნდა. იგი იყო ერთ-ერთი ლიდერი 1963 წლის ტოგოს სახელმწიფო გადატრიალებისა, რომელიც პრეზიდენტ სილვანუს ოლიმპიოს წინააღმდეგ იყო მიმართული. ოლიმპიო თავდასხმის დროს მოკლეს. ხშირად აღინიშნება, რომ მკვლელობა თავად ეიადემამ ჩაიდინა."Gnassingbe Eyadema" . (6 February 2005). The Guardian. Retrieved 5 October 2019. გადატრიალებიდან მალევე, ეიადემამ ისეთ მედიასაშუალებებთან, როგორიცაა Time და Paris Match, თავად განაცხადა, რომ ოლიმპიოს პირადად ესროლა, თუმცა ათწლეულების შემდეგ მან ეს ფაქტი უარყო. ამ მოვლენების დროს მან ხელი შეუწყო ნიკოლას გრუნიცკის ქვეყნის ახალ პრეზიდენტად დანიშვნას.

ოთხი წლის შემდეგ, ეიადემამ, რომელსაც გრუნიცკისთან ურთიერთობა გაუფუჭდა, მის წინააღმდეგ მეორე სამხედრო გადატრიალება მოაწყო. ამჯერად გადატრიალებას სისხლისღვრა არ მოჰყოლია (დამხობილმა გრუნიცკიმ პარიზში გაქცევა და ემიგრაციაში წასვლა მოახერხა). 1967 წლის 14 აპრილს ეიადემამ თავი პრეზიდენტად გამოაცხადა, რასაც თავდაცვის მინისტრის თანამდებობაც შეემატა. მას ორივე მათგანი თითქმის 38 წლის განმავლობაში ეკავა.

პოლიტიკა
კომი ტულაბორის (შავი აფრიკის კვლევის ცენტრის მკვლევარი) თანახმად, ეიადემა „საფრანგეთის პრეზიდენტის, ჟაკ შირაკის პირადი მეგობარი იყო. მან ძალაუფლება 38 წლის განმავლობაში შეინარჩუნა რამდენიმე სახელმწიფო გადატრიალების, სისტემატური საარჩევნო გაყალბების, მისივე ეთნიკური ჯგუფის — კაბიეს წევრებითა და მხარდამჭერებით დაკომპლექტებული არმიის ერთგულების, მყარი საგარეო მხარდაჭერისა (განსაკუთრებით საფრანგეთის მხრიდან) და ტოგოს მწირი ეკონომიკური რესურსების ოსტატური მართვის წყალობით“. ხელისუფლებაში მოსვლიდან სამი წლის შემდეგ, ეიადემამ შექმნა „ტოგოელი ხალხის გაერთიანება“ (RPT), როგორც ქვეყნის ერთადერთი ლეგალური პარტია. 1972 წელს მან უალტერნატივო არჩევნებში გაიმარჯვა. 1979 წელს ქვეყანამ მიიღო ახალი კონსტიტუცია, რომელმაც ტოგო (მინიმუმ ნომინალურად მაინც) სამოქალაქო მმართველობას დაუბრუნა. RPT დამკვიდრდა, როგორც ერთადერთი პარტია. პარტიის პრეზიდენტი ავტომატურად წარდგენილი იყო შვიდწლიანი ვადით ქვეყნის პრეზიდენტობის კანდიდატად და მის ტანამდებობაზე დამტკიცება ხდებოდა რეფერენდუმის გზით, სადაც მას მეტოქე არ ჰყავდა. ამ დებულებების საფუძველზე, ეიადემა ხელახლა აირჩიეს 1979 და 1986 წლებში. მმართველობის პერიოდში მან რამდენიმე მკვლელობის მცდელობას დააღწია თავი. 1974 წელს იგი გადაურჩა ავიაკატასტროფას ქვეყნის ჩრდილოეთ ნაწილში, სარაკავას მახლობლად. პირადი მცველის მიერ განხორციელებული კიდევ ერთი წარუმატებელი თავდასხმის შემდეგ, იგი ქირურგის მიერ ამოღებულ ტყვიას თილისმასავით ატარებდა.
1991 წლის აგვისტოში გაიმართა ეროვნული კონფერენცია, რომელმაც პრემიერ-მინისტრად ჟოზეფ კოკუ კოფიგო აირჩია, ხოლო ეიადემა მხოლოდ ცერემონიულ პრეზიდენტად დატოვა. მიუხედავად იმისა, რომ ეიადემა შეეცადა კონფერენციის მუშაობის შეჩერებას და დარბაზს ჯარისკაცები შემოარტყა, მოგვიანებით იგი შედეგებს დათანხმდა."Togo's President Agrees to Yield Power to a Rival", The New York Times, 29 August 1991. მიუხედავად ამისა, ეიადემამ არმიის მხარდაჭერით ძალაუფლების შენარჩუნება მოახერხა. კოფიგომ სამხედრო დახმარება საფრანგეთს სთხოვა, თუმცა საფრანგეთის მთავრობამ (რომელიც ტრადიციულად ეიადემას მოკავშირე იყო და მასთან მჭიდრო კავშირს ჟან-კრისტოფ მიტერანის მეშვეობით ინარჩუნებდა) ინტერვენციაზე უარი თქვა. ამის შემდეგ კოფიგო ტოგოელმა ჯარისკაცებმა დაატყვევეს. ამას მოჰყვა მძიმე პოლიტიკური რეპრესიების პერიოდი: ეიადემას ერთგული ქვედანაყოფები სისტემატურად ახორციელებდნენ უასამართლო სიკვდილით დასჯას, თვითნებურ დაპატიმრებებსა და წამებას. 1993 წლის იანვარში მათ ცეცხლი გაუხსნეს მშვიდობიან დემონსტრაციას. გაზრდილი რეპრესიების კომენტირებისას, Amnesty International-მა ისაუბრა „დაუსჯელობის განცდაზე“, რომელიც „გამყარებული იყო უცხოური მთავრობების, განსაკუთრებით საფრანგეთის ხელისუფლების მხარდაჭერით“.

1993 წლის მარტში განხორციელდა წარუმატებელი თავდასხმა ტოკოინის სამხედრო ბანაკზე, სადაც ეიადემა ცხოვრობდა. თავდასხმისას რამდენიმე ადამიანი დაიღუპა, მათ შორის ეიადემას პირადი შტაბის უფროსი, გენერალი მავულიკპლიმი ამეჯი."Mar 1993 – Attack on presidential residence", Keesing's Record of World Events, Vol. 39, March 1993 Togo, p. 39353. ეიადემა შეეცადა საკუთარი მმართველობის ლეგიტიმაციას 1993 წლის აგვისტოს მრავალპარტიული საპრეზიდენტო არჩევნებით, რომელსაც ოპოზიციამ ბოიკოტი გამოუცხადა. მხოლოდ ორ ნაკლებად ცნობილ კანდიდატთან დაპირისპირებისას, მან ხმების 96.42% მიიღო, თუმცა გავრცელებული ინფორმაციით, ამომრჩეველთა აქტივობა მისი მშობლიური კარის რეგიონის გარეთ ძალიან დაბალი იყო."Démocratisation à la Togolaise"  ("Chronologie"), Tètè Tété, 1998 (diastode.org) . ოფიციალური მონაცემებით, ეიადემამ კვლავ გაიმარჯვა 1998 წლის ივნისის საპრეზიდენტო არჩევნებში. მან ხმების 52.13%-ით დაამარცხა „ცვლილებების ძალთა კავშირის“ (UFC) კანდიდატი გილკრისტ ოლიმპიო."Consideration of Reports by States Parties under Article 40 of the Covenant: Addendum Togo" , United Nations International covenant on civil and political rights, CCPR/C/TGO/2001/3, 5 July 2001. არჩევნები მიმდინარეობდა გაყალბების შესახებ ბრალდებებისა და ხელისუფლების ასობით ოპონენტის მასობრივი მკვლელობის შესახებ გავრცელებული ინფორმაციის ფონზე. ევროკავშირმა ჯერ კიდევ 1993 წელს შეაჩერა ფინანსური დახმარება ტოგოსთვის, საარჩევნო დარღვევებისა და ადამიანის უფლებების ხელყოფის გამო პროტესტის ნიშნად.

2002 წლის დეკემბრის მიწურულს, კონსტიტუციაში შევიდა ცვლილება, რომელმაც გააუქმა საპრეზიდენტო ვადების შეზღუდვა. მანამდე პრეზიდენტების მმართველობა ორი ხუთწლიანი ვადით შემოიფარგლებოდა, რის გამოც ეიადემა იძულებული იქნებოდა, 2003 წლის არჩევნების შემდეგ თანამდებობა დაეტოვებინა. თუმცა, ამ შეზღუდვების მოხსნით, ეიადემამ კენჭისყრის უფლება კვლავ მოიპოვა. მან 1 ივნისის არჩევნებში ხმების 57.78% მიიღო და გაიმარჯვა. 20 ივნისს შედგა მისი ინაუგურაცია მორიგი ვადით."Le Président Eyadema a prêté serment" , UPF (presse-francophone.org), 20 June 2003 . კიდევ ერთი კონსტიტუციური ცვლილება პრეზიდენტობის კანდიდატის მინიმალური ასაკის შემცირებას ეხებოდა, 45 წლის ნაცვლად, ზღვარმა 35 წლამდე დაიწია.

ეიადემამ თავისი საგვარეულო სახლის მახლობლად, პიაში, ლამა-კარას ჩრდილოეთით რამდენიმე კილომეტრში, გრანდიოზული სასახლე ააგო. 2000-2001 წლებში იგი აფრიკის ერთობის ორგანიზაციის თავმჯდომარე იყო. იგი ასევე წარუმატებლად ცდილობდა შუამავლობას კოტ-დ’ივუარის მთავრობასა და ამბოხებულებს შორის კოტ-დ’ივუარის პირველი სამოქალაქო ომის დროს, რომელიც ამ ქვეყანაში 2002 წელს დაიწყო.
2004 წლის 1 ივნისს ევროკავშირმა ტოგოში მისია გაგზავნა ქვეყანაში დემოკრატიის მდგომარეობის შესაფასებლად და დემოკრატიზაციის პროცესის დასაწყებად. ექსპედიციის მიზანი იყო დიალოგის გაბმა სახელმწიფოსა და ოპოზიციას შორის. ჯგუფი უნდა შეხვედროდა ბევრ პოლიტიკოსს სხვადასხვა პარტიიდან, გარდა ეიადემას „ტოგოელი ხალხის გაერთიანებისა“. თუმცა, მთავრობის მიერ დაწესებული კრიტერიუმების გამო, ისეთმა პოლიტიკოსებმა, როგორებიც იყვნენ გილკრისტ ოლიმპიო, იავოვი აგბოიბო და პროფესორი ლეოპოლდ გნინინვი, შეხვედრას ბოიკოტი გამოუცხადეს. ევროკავშირის გუნდმა შეხვედრა გააუქმა, რადგან მთავრობასთან მოლაპარაკებები თითქმის შეუძლებელი აღმოჩნდა. ოპოზიციური პარტია UFC ითხოვდა ხელისუფლების მიერ დაკავებული 11 ადამიანის გათავისუფლებას. საბოლოოდ, ევროკავშირის ექსპერტები თითოეულ პოლიტიკურ ფიგურას ინდივიდუალურად და კერძო გარემოში შეხვდნენ. ევროკავშირის ექსპერტებს უნდა გამოეკვლიათ ადამიანის უფლებებისა და პრესის თავისუფლების პატივისცემის საკითხები ტოგოში.

„BBC News“-ის თანახმად, ეიადემა ამტკიცებდა, რომ დემოკრატია აფრიკაში „თავისი ტემპითა და თავისი გზით ვითარდება“.

პიროვნების კულტი
ეიადემას ჰქონდა მასშტაბური პიროვნების კულტი, რაც მოიცავდა 1,000 მოცეკვავე ქალისგან შემდგარ ამალას, რომლებიც მის სადიდებლად მღეროდნენ და ცეკვავდნენ. მისი პორტრეტები ამშვენებდა თითქმის ყველა მაღაზიას, დედაქალაქ ლომეში აღმართული იყო მისი ბრინჯაოს ქანდაკება, არსებობდა მაჯის საათები მისი გამოსახულებით, რომელიც ყოველ თხუთმეტ წამში ქრებოდა და კვლავ ჩნდებოდა, ასევე გამოიცემოდა კომიქსები, სადაც იგი გამოყვანილი იყო როგორც სუპერგმირი, რომელიც ფლობდა ზეადამიანური ძალის ნიჭს.David Lamb, The Africans, p. 48 გარდა ამისა, პრეზიდენტ ეიადემას სიცოცხლეზე განხორციელებული წარუმატებელი თავდასხმის თარიღი ყოველწლიურად აღინიშნებოდა, როგორც „ბოროტების ძალებზე გამარჯვების დღესასწაული“.Dr. F. Jeffress Ramsay, Global Studies Africa: Seventh Edition, p. 63

ეიადემამ სახელიც კი შეიცვალა და ეტიენის ნაცვლად გნასინგბე დაირქვა, რათა უკვდავეყო 1974 წლის 24 იანვრის ავიაკატასტროფის თარიღი, რომლის ერთადერთ გადარჩენილადაც იგი მოიხსენიებოდა. სინამდვილეში, იგი კატასტროფის ერთადერთი გადარჩენილი არ ყოფილა. სხვა გადარჩენილებიც არსებობდნენ, თუმცა მან შეგნებულად დაამახინჯა შემთხვევის დეტალები, რათა წარმოეჩინა საკუთარი თავი ზეადამიანური ძალის მქონე გმირად, რომელიც სასწაულებრივად გადაურჩა კატასტროფას, როდესაც ყველა სხვა დაიღუპა. ეიადემა ამტკიცებდა, რომ ჩამოვარდნა არ ყოფილა უბედური შემთხვევა და ეს იყო მისი მკვლელობის შეთქმულება, რომელიც დაგეგმეს იმპერიალისტებმა. მათ არ მოეწონათ მისი გეგმა (რომელიც კატასტროფამდე ორი კვირით ადრე გამოცხადდა) ფოსფატის მომპოვებელი მნიშვნელოვანი კომპანიის Compagnie Togolaise des Mines du Bénin-ის (CTMB ან Cotomib) ნაციონალიზაციის შესახებ. მისი C-47 შეიცვალა ახალი საპრეზიდენტო თვითმფრინავით, Gulfstream II-ით, რომელიც იმავე წელს მომხდარი კიდევ ერთი ფატალური შემთხვევის შედეგად გამოუსწორებლად დაზიანდა. იმ დროს ეიადემა ბორტზე არ იმყოფებოდა.

გარდაცვალება
2005 წლის 5 თებერვალს, ეიადემა გარდაიცვალა თვითმფრინავის ბორტზე, ტუნისის ქალაქ ტუნისის სამხრეთით, 250 კილომეტრში (160 მილი). სამთავრობო განცხადების თანახმად, იგი გარდაიცვალა მაშინ, როდესაც მისი ევაკუაცია ხდებოდა საზღვარგარეთ გადაუდებელი მკურნალობისთვის. ოფიციალურმა პირებმა სიკვდილის მიზეზად გულის შეტევა დაასახელეს. გარდაცვალების მომენტში იგი აფრიკის ყველაზე ხანგრძლივი მმართველი იყო.

ზაკარი ნანჯამ, ტოგოს არმიის მეთაურმა, ტოგოს ახალ პრეზიდენტად ეიადემას ვაჟი, ფორ გნასინგბე გამოაცხადა. ალფა უმარ კონარემ, აფრიკის კავშირის კომისიის პრეზიდენტმა, ეს აქტი დაუყოვნებლივ გამოაცხადა სამხედრო სახელმწიფო გადატრიალებად და კონსტიტუციის დარღვევად. ECOWAS-მა ასევე არ დაამტკიცა ფორ გნასინგბეს პრეზიდენტად დანიშვნა. ECOWAS-ისა და საერთაშორისო თანამეგობრობის ძლიერი ზეწოლის ქვეშ, ფორ გნასინგბე 25 თებერვალს გადადგა და იგი პარლამენტის სპიკერის პირველმა მოადგილემ, ბონფო აბასმა შეცვალა 2005 წლის 24 აპრილის საპრეზიდენტო არჩევნებამდე, რომელშიც ფორ გნასინგბე ხმების 60%-ით პრეზიდენტად აირჩიეს.

ეიადემას დაკრძალვა 2005 წლის 13 მარტს გაიმართა, რომელსაც არაერთი პრეზიდენტი და სხვა საერთაშორისო მაღალჩინოსანი დაესწრო. ცერემონიას ესწრებოდნენ ბენინის პრეზიდენტი მატიე კერეკუ, განის პრეზიდენტი ჯონ კუფუორი, კოტ-დ’ივუარის პრეზიდენტი ლორან გბაგბო, ნიგერის პრეზიდენტი მამადუ ტანჯა და ნიგერიის პრეზიდენტი ოლუსეგუნ ობასანჯო. 15 მარტს ეიადემას ოჯახმა და პარტია „ტოგოელი ხალხის გაერთიანებამ“ (RPT) მას საბოლოო პატივი მიაგეს მის მშობლიურ ქალაქ პიაში.

პოპულარულ კულტურაში
ამადუ კურუმამ გნასიგბე ეიადემა ასახა თავის რომანში „ველური მხეცების კენჭისყრის მოლოდინში“.

იხილეთ აგრეთვე
ტოგოს პრეზიდენტი

რესურსები ინტერნეტში
 BBC profile of Gnassingbé Eyadéma
 www.dictatorofthemonth.com article on Eyadéma
 Liberta Togo profile of Eyadéma

სქოლიო

კატეგორია:ტოგოს პრეზიდენტები
კატეგორია:დაბადებული 26 დეკემბერი
კატეგორია:დაბადებული 1935
კატეგორია:გარდაცვლილი 5 თებერვალი
კატეგორია:გარდაცვლილი 2005
კატეგორია:საპატიო ლეგიონის ორდენის კავალრები
კატეგორია:ლიდერები რომლებმაც ძალაუფლება ხელში აიღეს პუტჩით