დოროთი ჰაიტი

დოროთი ირინ ჰაიტი (დ. 24 მარტი, 1912 – გ. 20 აპრილი, 2010) — ფუნდამენტური შავკანიანი ამერიკელი სამოქალაქო და ქალთა უფლებების აქტივისტი. იგი განსაკუთრებულ ყურადღებას უთმობდა ფუნდამენტური შავკანიანი ამერიკელი ქალების პრობლემებს, მათ შორის უმუშევრობას, გაუნათლებლობას (ანუ წერა-კითხვის უცოდინარობას) და ამომრჩეველთა ცნობიერების ამაღლებას.

ჰაიტი მიიჩნევა სამოქალაქო უფლებების მოძრაობის პირველ ლიდერად, რომელმაც საჯაროდ აღნიშნა, რომ ქალთა და ფუნდამენტური შავკანიანი ამერიკელების მიმართ უთანასწორობა ერთმანეთთან დაკავშირებული პრობლემებია და ისინი ერთობლივად უნდა განიხილებოდეს.

ის 40 წლის განმავლობაში იყო National Council of Negro Women-ის (შავკანიანი ქალების ეროვნული საბჭო) პრეზიდენტი.
ჰაიტის როლი სამოქალაქო უფლებების მოძრაობის ე.წ. „დიდ ექვსეულში“ ხშირად იგნორირებული იყო პრესის მიერ სექსიზმის გამო.

1974 წელს იგი დაინიშნა National Commission for the Protection of Human Subjects of Biomedical and Behavioral Research-ში (ბიოსამედიცინო და ქცევითი კვლევების ადამიანის სუბიექტთა დაცვის ეროვნული კომისია), რომელმაც გამოაქვეყნა Belmont Report — ბიოეთიკის ანგარიში, რომელიც მომზადდა რეაგირების სახით ცნობილ Tuskegee Syphilis Study-ზე.

ადრეული ცხოვრება და განათლება
დოროთი ჰაიტი დაიბადა 1912 წლის 24 მარტს, ქალაქ რიჩმონდში, ვირჯინიის შტატში, ამერიკის შეერთებულ შტატებში. ხუთი წლის ასაკში იგი ოჯახთან ერთად გადავიდა პენსილვანიის შტატში, ქალაქ მაკკის როქს-რენკინში — ფოლადის წარმოებით ცნობილ ქალაქში, რომელიც პიტსბურგის გარეუბანში მდებარეობდა. იქ ის სწავლობდა რასობრივად ინტეგრირებულ (შერეულ) სკოლებში.

ჰაიტის დედა აქტიურად მონაწილეობდა პენსილვანიის ფერადკანიანი ქალების კლუბების ფედერაციის საქმიანობაში და დოროთის ხშირად დაჰყავდა შეხვედრებზე, სადაც, როგორც თავად ამბობდა, მან „დაიმკვიდრა თავისი ადგილი დების ერთობაში“.

ჰაიტის ხანგრძლივი კავშირი ახალგაზრდა ქალთა ქრისტიანულ ასოციაციასთან დაიწყო რენკინში გოგონათა კლუბში, რომელიც ორგანიზებული იყო პიტსბურგის ახალგაზრდა ქალთა ქრისტიანული ასოციაციის მხარდაჭერით. იგი ძალიან აქტიური მონაწილე იყო და მალევე აირჩიეს კლუბის პრეზიდენტად. თუმცა, ის შეძრული დარჩა, როცა გაიგო, რომ რასობრივი კუთვნილების გამო ეკრძალებოდა ცენტრალური ფილიალის აუზში ცურვა. მიუხედავად იმისა, რომ 1920-იანი წლების პიტსბურგში მისმა მცდელობამ პოლიტიკის შეცვლა ვერ მოახერხა, მოგვიანებით ჰაიტმა თავისი პროფესიული საქმიანობის დიდი ნაწილი სწორედ ამ ორგანიზაციაში მნიშვნელოვანი ცვლილებების განხორციელებას მიუძღვნა.

საშუალო სკოლაში სწავლის დროს ჰაიტი აქტიურად ჩაერთო ანტილინჩის მოძრაობაში. როგორც ნიჭიერმა მჭევრმეტყველმა, მან პირველი ადგილი და 1000 დოლარის სტიპენდია მოიპოვა ეროვნული ორატორული კონკურსში. 1929 წელს მან დაამთავრა რენკინის საშუალო სკოლა.

იმავე წელს იგი მიიღეს ბარნარდის კოლეჯში, რომელიც კოლუმბიის უნივერსიტეტს ეკუთვნის, თუმცა ჩარიცხვაზე უარი უთხრეს, რადგან სასწავლებელს ჰქონდა დაუწერელი წესი — წელიწადში მხოლოდ ორი შავკანიანი სტუდენტის მიღება. ამის შემდეგ ჰაიტი ჩაირიცხა ნიუ-იორკის უნივერსიტეტში, სადაც 1932 წელს მიიღო ბაკალავრის ხარისხი, ხოლო მომდევნო წელს — განათლების ფსიქოლოგიის მაგისტრის ხარისხი.
შემდგომ მან პოსტსაბაკალავრო სწავლა განაგრძო კოლუმბიის უნივერსიტეტში და ნიუ-იორკის სოციალური მუშაობის სკოლაში (რომელიც მოგვიანებით გახდა კოლუმბიის უნივერსიტეტის სოციალური მუშაობის სკოლა).

გავლენა
1934–1937 წლებში დოროთი ჰაიტი მუშაობდა ნიუ-იორკის ქალაქის სოციალური კეთილდღეობის დეპარტამენტში. მოგვიანებით იგი აღნიშნავდა, რომ სწორედ ამ გამოცდილებამ ასწავლა კონფლიქტების მართვა ისე, რომ ისინი არ გამწვავებულიყო.

1937 წლის შემოდგომაზე იგი გადავიდა სამუშაოდ ნიუ-იორკის ახალგაზრდა ქალთა ქრისტიანული ასოციაციის (YWCA) ჰარლემის ფილიალში მრჩევლად. იქ მუშაობის დაწყებიდან მალევე, შავკანიანი ქალების ეროვნული საბჭოს (NCNW) შეხვედრაზე, რომელიც YWCA-ში გაიმართა, ჰაიტი შეხვდა მერი მაკლეოდ ბეთუნსა და ელეონორ რუზველტს. თავის 2003 წლის მემუარებში ჰაიტი იხსენებდა ამ შეხვედრას როგორც გადამწყვეტ მომენტს, როდესაც ბეთუნმა მას უთხრა: „თავისუფლების კარიბჭე ნახევრად ღიაა — ჩვენ უნდა გავაღოთ იგი ბოლომდე.“ ჰაიტის თქმით, სწორედ ამ დღიდან მიუძღვნა თავი ამ მოწოდებას.

მომდევნო წელს იგი დაინიშნა ნიუ-იორკის YWCA-ს „ემა რენსომ ჰაუსის“ საცხოვრებლის დროებით დირექტორად. YWCA-სა და შავკანიანი ქალების ეროვნული საბჭოს საქმიანობასთან ერთად, ჰაიტი აქტიურად მონაწილეობდა გაერთიანებული ქრისტიანული ახალგაზრდული მოძრაობის მუშაობაშიც, რომელიც რელიგიური რწმენის რეალურ სოციალურ პრობლემებთან დაკავშირებაზე იყო ორიენტირებული.

1939 წელს ჰაიტი გადავიდა ვაშინგტონში, კოლუმბიის ოლქში, სადაც გახდა YWCA-ს „ფილის უიტლის“ ფილიალის აღმასრულებელი ხელმძღვანელი. 1944 წლის შემოდგომაზე იგი დაბრუნდა ნიუ-იორკში და შეუერთდა YWCA-ს ეროვნული შტაბის პროგრამულ გუნდს, განსაკუთრებული პასუხისმგებლობით რასათაშორისი ურთიერთობების მიმართულებით. მისი საქმიანობა მოიცავდა ტრენინგებს, წერას და საზოგადოებრივ საქმეთა კომიტეტთან თანამშრომლობას რასობრივი საკითხების შესახებ. სწორედ ამ პერიოდში YWCA-მ მიიღო 1946 წლის რასათაშორისი ქარტია, რომელიც ორგანიზაციას ავალდებულებდა, ემუშავა არა მხოლოდ საკუთარი სტრუქტურის ინტეგრაციაზე, არამედ რასობრივი უსამართლობის წინააღმდეგ ბრძოლაზეც — საზოგადოებაში, ქვეყანაში და მსოფლიოში.

ჰაიტი დარწმუნებული იყო, რომ სეგრეგაცია ადამიანებს ერთმანეთისგან აშორებს და ამით აძლიერებს წინასწარგანწყობებს. ამიტომ იგი აწყობდა შეხვედრებს, ატარებდა სამუშაო სემინარებს და წერდა სტატიებსა და ბროშურებს, რათა თეთრკანიან წევრებს დაეძლიათ შიში და თავიანთი ყოველდღიური საქმიანობა ორგანიზაციის პრინციპებთან შეეთანხმებინათ.
ჰაიტი მთელი ცხოვრების განმავლობაში იყო ქალთა სტუდენტური საძმოს „დელტა სიგმა თეტას“ აქტიური წევრი. იგი ავითარებდა ლიდერობისა და ეკუმენური განათლების პროგრამებს, ხოლო 1947–1956 წლებში იყო ამ საძმოს ეროვნული პრეზიდენტი.

1950 წელს ჰაიტი გადავიდა YWCA-ს ტრენინგ-სერვისების დეპარტამენტში, სადაც ძირითადად თანამშრომელთა პროფესიულ მომზადებაზე მუშაობდა. 1952 წლის შემოდგომაზე იგი ინდოეთში, დელის სოციალური მუშაობის სკოლაში, მოწვეულ პროფესორად იმყოფებოდა. მოგვიანებით დაბრუნდა ნიუ-იორკში და განაგრძო ტრენინგ-საქმიანობა. იგი ასევე მონაწილეობდა „ლიბერიის მონიტორინგის პროგრამაში“ და 1955 წელს ხელმძღვანელობის რიგებშიც მუშაობდა.

1963 წელს, როდესაც სამოქალაქო უფლებების მოძრაობამ განსაკუთრებული ძალა მოიკრიბა, YWCA-ს ეროვნულმა საბჭომ დააფინანსა ქვეყნის მასშტაბით პროგრამა „ქმედითი პროგრამა ინტეგრაციისა და სეგრეგაციის გაუქმებისთვის ადგილობრივ YWCA-ებში“. ჰაიტმა დროებით დატოვა ტრენინგის ასოცირებული დირექტორის თანამდებობა და ორი წლის განმავლობაში ამ პროგრამას ხელმძღვანელობდა. მოგვიანებით შეიქმნა რასობრივი ინტეგრაციის ოფისი (1969 წლიდან — რასობრივი სამართლიანობის ოფისი), რომლის პირველი დირექტორიც ჰაიტი გახდა. იგი აკონტროლებდა ორგანიზაციის სრულ ინტეგრაციაზე გადასვლის პროცესს, ადევნებდა თვალს სამოქალაქო უფლებების მოძრაობას და ხელს უწყობდა ღია და გულწრფელ დიალოგს.
1977 წელს, YWCA-დან პენსიაზე გასვლამდე ცოტა ხნით ადრე, ჰაიტი აირჩიეს ეროვნული საბჭოს საპატიო წევრად — უვადოდ.

1958 წელს ჰაიტი გახდა შავკანიანი ქალების ეროვნული საბჭოს პრეზიდენტი და ამ თანამდებობაზე დარჩა 1990 წლამდე. YWCA-სა და საბჭოში მუშაობის პარალელურად იგი აქტიურად მონაწილეობდა სამოქალაქო უფლებების მოძრაობაში და მიიჩნეოდა „დიდ ექვსეულად“ ცნობილი ლიდერთა ჯგუფის წევრად. ამ ჯგუფში შედიოდნენ მარტინ ლუთერ კინგ უმცროსი, ჯეიმს ფარმერი, ჯონ ლუისი, ეი. ფილიპ რენდოლფი, როი უილკინსი და უიტნი იანგი. ჯეიმს ფარმერმა თავის ავტობიოგრაფიაში აღნიშნა, რომ ჰაიტის როლი ხშირად იგნორირებული იყო პრესის მიერ სექსიზმის გამო.

სამოქალაქო უფლებების მოძრაობის პერიოდში ჰაიტმა პოლლი შპიგელ კოუანთან ერთად ორგანიზება გაუწია „ოთხშაბათებს მისისიპიში“ — ინიციატივას, რომელიც ჩრდილოეთისა და სამხრეთის შავკანიან და თეთრკანიან ქალებს აერთიანებდა სეგრეგაციის წინააღმდეგ მუშაობისთვის. როგორც გამოცდილი და ჯილდოს მფლობელი ორატორი, ჰაიტი ხშირად ასრულებდა შუამავლის როლს და სხვადასხვა ჯგუფებს შორის ურთიერთგაგების დიალოგს აყალიბებდა.

მიუხედავად იმისა, რომ მას სიტყვით არ მოუწვიეს გამოსასვლელად „ვაშინგტონის მარშზე სამუშაოსა და თავისუფლებისთვის“, იგი იყო ამ ისტორიული აქციის ერთ-ერთი მთავარი ორგანიზატორი და მნიშვნელოვან როლს ასრულებდა მის წარმატებაში. ღონისძიებაზე იგი წარმოადგენდა ქალთა ერთადერთ ეროვნულ ორგანიზაციას.
გარდა ამისა, ჰაიტმა შავკანიანი ქალების ეროვნულ საბჭოსთან ერთად შეიმუშავა მრავალი საერთაშორისო მოხალისეობრივი პროგრამა აზიაში, აფრიკაში, ევროპასა და სამხრეთ ამერიკაში.

1960-იანი წლების შუა პერიოდში დოროთი ჰაიტი წერდა სვეტს სახელწოდებით „ქალის სიტყვა“ ყოველკვირეული აფროამერიკული გაზეთისთვის „ნიუ-იორკ ამსტერდამ ნიუსი“.

1974 წელს იგი დაინიშნა National Commission for the Protection of Human Subjects of Biomedical and Behavioral Research-ის წევრად (ბიოსამედიცინო და ქცევითი კვლევების ადამიანის სუბიექტთა დაცვის ეროვნული კომისია). ამ კომისიამ გამოაქვეყნა Belmont Report — ანგარიში, რომელიც გახდა პასუხი სკანდალურ „ტასკიგის სიფილისის კვლევაზე“ და დღემდე წარმოადგენს საერთაშორისო ეთიკურ საფუძველს მკვლევრებისთვის.
ჰაიტი იყო მთავარი მამოძრავებელი ძალა კამპანიაში, რომლის მიზანიც იყო მერი მაკლეოდ ბეთუნის საპატივცემულოდ ძეგლის დადგმა ლინკოლნის პარკში, ვაშინგტონში (კოლუმბიის ოლქი). ეს მონუმენტი გახდა პირველი ძეგლი, რომელიც ფედერალურ მიწაზე დაიდგა და ეძღვნებოდა ან ქალს, ან აფროამერიკელ ადამიანს.

1974 წლის ივლისში, მერი მაკლეოდ ბეთუნის მემორიალის გახსნის ცერემონიაზე, რომელსაც თვრამეტ ათასზე მეტი ადამიანი ესწრებოდა, ჰაიტმა განაცხადა, რომ ეს ძეგლი ასახავდა შეერთებულ შტატებში რასობრივი უმცირესობებისა და ქალების წვლილისადმი გაღვივებულ პატივისცემას — რაც, მისი თქმით, საუკეთესოდ შავკანიანი ქალის სახით იყო წარმოდგენილი.

გვიანი წლები
1990 წელს დოროთი ჰაიტმა კიდევ 15 აფროამერიკელ ქალთან ერთად დააფუძნა ორგანიზაცია „აფროამერიკელი ქალები რეპროდუქციული თავისუფლებისთვის“.
1994 წელს მან აშშ-ის პრეზიდენტ ბილ კლინტონისგან მიიღო ქვეყნის ერთ-ერთი უმაღლესი სამოქალაქო ჯილდო — Presidential Medal of Freedom.
2002 წელს, მისი 90 წლის იუბილეს აღნიშვნისას, შეგროვდა ხუთი მილიონი დოლარი, რომელიც მოხმარდა შავკანიანი ქალების ეროვნული საბჭოს (NCNW) ვაშინგტონში მდებარე შტაბ-ბინის იპოთეკის დაფარვას. შენობას ეწოდა „დოროთი აი. ჰაიტის შენობა“. იუბილეს მნიშვნელოვანი დონორები იყვნენ დონ კინგი და ოპრა უინფრი.

2004 წელს ბარნარდის კოლეჯმა იგი საპატიო კურსდამთავრებულად აღიარა კოლეჯის მიერ „ბრაუნი განათლების საბჭოს წინააღმდეგ“ ისტორიული სასამართლო გადაწყვეტილების 50 წლის იუბილეს აღნიშვნის ფარგლებში.
ჰაიტი ასევე ცნობილი იყო თავისი ქუდებითა და ქუდების კოლექციით. მათი დიდი ნაწილი შექმნილი იყო ვაშინგტონელი შავკანიანი მოდისტის, ვანილა ბინის მიერ. ერთ-ერთი ქუდი გამოსახული იყო დოროთი ჰაიტისადმი მიძღვნილ ამერიკის საფოსტო მარკაზეც. მისი ქუდების კოლექციის ნაწილი სხვადასხვა მუზეუმში გამოიფინა.

2005 წელს შედგა მუსიკალური თეატრალური დადგმის „ეს ქუდი რომ ლაპარაკობდეს“ პრემიერა, რომელიც დაფუძნებული იყო ჰაიტის მემუარებზე „გააღეთ თავისუფლების კარიბჭე ფართოდ“. ნამუშევარი წარმოაჩენს მის უნიკალურ ხედვას სამოქალაქო უფლებების მოძრაობაზე და აღწერს იმ კულისებს მიღმა მოქმედ პირებსა და მენტორებს, რომლებმაც მნიშვნელოვანი გავლენა მოახდინეს მის ცხოვრებაზე, მათ შორის მერი მაკლეოდ ბეთუნსა და ელეონორ რუზველტს.

ამერიკის შეერთებული შტატების პრეზიდენტმა ბარაკ ობამამ დოროთი ჰაიტი უწოდა „სამოქალაქო უფლებების მოძრაობის ნათლიას და მრავალი ამერიკელისთვის გმირს“.

იგი ყოველწლიურად ესწრებოდა „შავკანიანი ოჯახების ეროვნულ შეკრებას“, რომელიც ვაშინგტონში, ეროვნული მოლის ტერიტორიაზე იმართებოდა, და ამას აგრძელებდა 2010 წელს გარდაცვალებამდე.
ჰაიტი ასევე იყო სამოქალაქო უფლებების ლიდერთა კონფერენციის აღმასრულებელი კომიტეტის თავმჯდომარე — ეს არის ამერიკის სამოქალაქო უფლებების ორგანიზაციების გაერთიანებული კოალიცია — და ამ თანამდებობას სიცოცხლის ბოლომდე იკავებდა.
2009 წლის 20 იანვარს იგი იყო საპატიო სტუმარი ბარაკ ობამას საპრეზიდენტო ფიცის დადების ცერემონიაზე და სცენაზე, საპატიო ადგილას იჯდა.

გარდაცვალება
2010 წლის 25 მარტს დოროთი ჰაიტი ვაშინგტონში მდებარე ჰოვარდის უნივერსიტეტის საავადმყოფოში გადაიყვანეს დაუზუსტებელი მიზეზებით. იგი ამას აპროტესტებდა, რადგან დაგეგმილი ჰქონდა საჯარო გამოსვლები.
ოთხ კვირაზე ნაკლებ დროში, 2010 წლის 20 აპრილს, იგი გარდაიცვალა 98 წლის ასაკში. ამერიკის შეერთებული შტატების პრეზიდენტმა ბარაკ ობამამ მის პანაშვიდზე სამგლოვიარო სიტყვა წარმოთქვა ვაშინგტონის ეროვნულ საკათედრო ტაძარში 2010 წლის 29 აპრილს. ცერემონიას ესწრებოდა მრავალი მაღალი რანგის პირი და საზოგადოებისთვის ცნობილი ადამიანები.
შემდგომ იგი დაკრძალეს ფორტ ლინკოლნის სასაფლაოზე, კოლმარ მენორში, მერილენდის შტატში.

ჰაიტის გარდაცვალებიდან მალევე კონგრესვუმენმა ელინორ ჰოლმს ნორტონმა და ვაშინგტონის მერმა ვინსენტ გრეიმ მოუწოდეს ამერიკის შეერთებული შტატების საფოსტო სამსახურს, რომ კოლუმბიის ოლქის ყოფილი მთავარი საფოსტო შენობისთვის დაერქმიათ „დოროთი აი. ჰაიტის საფოსტო ოფისი“. ამ პატივის მინიჭებით ჰაიტი გახდა ერთადერთი აფროამერიკელი ქალი, რომლის სახელიც ვაშინგტონში ფედერალურ დაწესებულებას ეწოდა.

ჯილდოები, პატივისცემები და მედლები
•	უილიამ ლ. დოუსონის ჯილდო — კონგრესის შავკანიანთა კოკუსი (1974)
•	ჯორჯ კოლინზის ჯილდო — კონგრესის შავკანიანთა კოკუსი (1986)
•	„კენდასის“ ჯილდო გამორჩეული სამსახურისთვის — 100 შავკანიანი ქალის ეროვნული კოალიცია (1986)
•	Presidential Citizens Medal (პრეზიდენტის მოქალაქეთა მედალი) — 1989
•	Spingarn Medal — გადაცემული ფერადკანიანთა წინსვლის ეროვნული ასოციაციის მიერ (1993)
•	ფრანკლინ დელანო რუზველტის „თავისუფლება გაჭირვებისგან“ ჯილდო (1993)
•	შეტანილი იქნა National Women's Hall of Fame-ში (1993)
•	Presidential Medal of Freedom (თავისუფლების საპრეზიდენტო მედალი) — 1994
•	ჰაინცის მე-7 ყოველწლიური ჯილდოს თავმჯდომარის მედალი (2001)
•	ეროვნული ჯეფერსონის ჯილდო — უდიდესი საზოგადოებრივი სამსახურისთვის, რომელიც ხელს უწყობს დაუცველ ადამიანებს (2001)
•	მოხსენიებული მოულეფი კეტე ასანტეს სიაში — „100 უდიდესი აფროამერიკელი“ (2002)
•	Congressional Gold Medal — გადაცემული შეერთებული შტატების კონგრესის სახელით პრეზიდენტ ჯორჯ უ. ბუშის მიერ (დამტკიცდა 2003 წელს, გადაეცა 2004 წელს)
•	ერთ-ერთი 34 პატივის მფლობელი ვაშინგტონში მდებარე „ექსტრა მაილის“ მემორიალზე (2005)
•	სიცოცხლის მიღწევების ჯილდო — ჯანმრთელობის კვლევის ეროვნული ცენტრი (2009)
•	ბენინგის / დოროთი აი. ჰაიტის სამეზობლო ბიბლიოთეკა, რომელიც 2010 წლის აპრილში გაიხსნა, მის პატივსაცემად დასახელდა
•	მისი გარდაცვალების შემდეგ, პრეზიდენტმა ბარაკ ობამამ 2010 წლის 29 აპრილს ბრძანა, რომ სახელმწიფო დროშები დაეშვათ ნახევარ ანძაზე მის პატივსაცემად
•	2010 წლის 21 მაისს მისი სახელობის სატელეფონო ზარის ყუთი (ქოლბოქსი) გაიხსნა — მდებარეობს სამხრეთ-დასავლეთ ვაშინგტონში, მე-7 ქუჩაზე, იმ შენობის წინ, სადაც იგი ბოლოს ცხოვრობდა
•	2014 წლის 24 მარტს, მისი დაბადებიდან 102 წლის იუბილეს აღსანიშნავად, გუგლმა წარმოადგინა სპეციალური „დუდლი“, რომელზეც გამოსახული იყო ჰაიტის პორტრეტი საპროტესტო მსვლელობაში მონაწილე ადამიანების ფონზე
•	2016 წლის ნოემბერში იგი დაჯილდოვდა 2017 წლის ამერიკის საფოსტო მარკით — „შავი მემკვიდრეობის სამუდამო“ სერიის მე-40 მარკა. ჰაიტის გამოსახულება ეფუძნება 2009 წელს ლატიფ მანგუმის მიერ გადაღებულ ფოტოს
„მინდა დამიმახსოვრონ, როგორც ადამიანი, რომელმაც საკუთარი თავი და ყველაფერი, რასაც კი შეეძლო შეხებოდა, სამართლიანობისა და თავისუფლების სამსახურში ჩააყენა. მინდა დამიმახსოვრონ, როგორც ის, ვინც ეცადა.“ — დოროთი ჰაიტი