მოსკოვის მექანიზმი

fვენის მექანიზმი და მოსკოვის მექანიზმი — წარმოადგენს ადამიანის უფლებების სფეროში ნდობისა და უშიშროების განმტკიცების ზომების შესახებ შეთანხმებებს, რომლებიც 1989, 1990 და 1991 წლებში დამტკიცდა ევროპის უშიშროებისა და თანამშრომლობის კონფერენციის (CSCE) მონაწილე სახელმწიფოების მიერ. მოგვიანებით ეს ორგანიზაცია გახდა ევროპის უშიშროებისა და თანამშრომლობის ორგანიზაცია (ეუთო). ვენის მექანიზმი ადგენს პროცედურებს მონაწილე სახელმწიფოების მიერ ადამიანის უფლებათა საკითხებთან დაკავშირებული მოთხოვნების წამოსაყენებლად და მათზე რეაგირებისთვის, ხოლო მოსკოვის მექანიზმი განსაზღვრავს დამოუკიდებელი „ექსპერტთა მისიებისა“ და „მომხსენებლებთა მისიებისთვის“  პროცედურებს, რომლებიც ახორციელებენ ვიზიტებს ადამიანის უფლებების შესასწავლად და ამზადებენ ანგარიშს.

შექმნა და ტერმინლოგია
მოსკოვის მექანიზმი თავდაპირველად 1989 წელს „ვენის შემდგომი შეხვედრის დასკვნით დოკუმენტში“ „ვენის მექანიზმის“ სახელით იყო ცნობილი. შემდგომში იგი განვითარდა 1990 წლის კოპენჰაგენის დეკლარაციასა და 1991 წელს მოსკოვში გამართული შეხვედრის შედეგად, რის შემდეგაც დამკვიდრდა ტერმინი „მოსკოვის მექანიზმი“. ორივე მექანიზმი ერთად ცნობილია, როგორც „ადამიანური განზომილების მექანიზმი“. თავისი არსით,  ვენის მექანიზმი განსაზღვრავს პროცედურებს, რომლებიც მონაწილე სახელმწიფოებს აძლევს საშუალებას, დასვან ადამიანის უფლებებთან დაკავშირებული კითხვები, ხოლო მოსკოვის მექანიზმი დამატებით განსაზღვრავს პროცედურებს დამოუკიდებელი ექსპერტების მისიების შესაქმნელად, რათა მოხდეს პრობლემური საკითხების შესწავლა, როგორც კონკრეტული სახელმწიფოების შიგნით, ასევე სხვა სახელმწიფოებში ვიზიტის გზით. მოსკოვის მექანიზმში ცვლილებები განხორციელდა 1993 წელს, რომში.

პროცედურები

ვენის მექანიზმი
ვენის მექანიზმი განსაზღვრავს ოთხ ძირითად პროცედურას, რომლებიც მოიცავს მონაწილე სახელმწიფოებს შორის ადამიანის უფლებებთან დაკავშირებული საკითხების განხილვას:
სხვა სახელმწიფოების მიერ დასმულ შეკითხვებზე პასუხების გაცემა;
მოთხოვნის შესაბამისად, ორმხრივი შეხვედრების ორგანიზება ადამიანის უფლებებთან დაკავშირებული სიტუაციების განსახილველად და პრობლემების გადასაჭრელად;
ადამიანის უფლებებთან დაკავშირებული საკითხების შესახებ ყველა მონაწილე სახელმწიფოს ინფორმირება;
აღნიშნული საკითხების განხილვა ეუთოს ოფიციალურ შეხვედრებზე.

მოსკოვის მექანიზმი
მოსკოვის მექანიზმი ეუთოს მონაწილე სახელმწიფოებს საშუალებას აძლევს მოითხოვონ დამოუკიდებელი ექსპერტების დროებითი მისიის შექმნა, რომლის მიზანია, ეუთოს ადამიანურ განზომილებასთან დაკავშირებული კონკრეტული საკითხების ან პრობლემების განხილვა, როგორც საკუთარ ტერიტორიაზე, ასევე ეუთოს სხვა სახელმწიფოებში. აღნიშნული პროცესის ადმინისტრაციულ მხარდაჭერას უზრუნველყოფს დემოკრატიული ინსტიტუტებისა და ადამიანის უფლებების ოფისი (ODIHR). მექანიზმის ფარგლებში განისაზღვრა 3 ძირითადი პროცედურული ეტაპი: დამოუკიდებელი ექსპერტების „რესურსების სიის“ შექმნა; „ექსპერტების მისიის“ მოწვევა (მაქსიმუმ სამი წევრი); და „მომხსენებლებთა მისიის“ მოთხოვნა (მაქსიმუმ სამი წევრი).

რესურსების სია
რესურსების სიის შექმნის მიზნით, თითოეულ მონაწილე სახელმწიფოს უფლება აქვს წარადგინოს მაქსიმუმ ექვსი ექსპერტი, რომლებიც ინიშნებიან სამიდან ექვს წლამდე, და არაუმეტეს ორი თანმიმდევრული ვადით. სხვა მონაწილე სახელმწიფოებს შეუძლიათ გამოთქვან დათქმები კონკრეტული დანიშვნების წინააღმდეგ, მაქსიმუმ ორი ექსპერტის მიმართ თითოეული სახელმწიფოსთვის. აღნიშნული დათქმები ზღუდავს ექსპერტების მონაწილეობას იმ სახელმწიფოსთან დაკავშირებულ მისიებში, რომელმაც ეს კონკრეტული დააყენა და თუ ეს სახელმწიფო სპეციალურად არ გასცემს თანხმობას. რესურსების სია ძალაში შევა მას შემდეგ, რაც მასში მინიმუმ 45 ექსპერტი ჩაერთვება.

ექსპერტთა მისია
მონაწილე სახელმწიფოს შეუძლია სხვა სახელმწიფოს შესთავაზოს სამამდე ექსპერტისგან შემდგარი მისიის მოწვევა, რომლის მიზანია მის ტერიტორიაზე არსებული ადამიანის უფლებათა საკითხების შესწავლა და პრობლემის გადაჭრის ხელშეწყობა. მიმწვევი სახელმწიფო თავად არჩევს ექსპერტებს, გამორიცხავს რა საკუთარი მოქალაქეებისა და რესურსების სიაში დანიშნული პირების მონაწილეობას. ამასთან, შემადგენლობაში არ შეიძლება შედიოდეს რომელიმე სახელმწიფოს ერთზე მეტი მოქალაქე ან რეზიდენტი. მისიის ძირითადი ამოცანებია ინფორმაციის შეგროვება, მედიაციის განხორციელება, დიალოგისა და თანამშრომლობის წახალისება, აგრეთვე ვიზიტის დასრულებიდან სამი კვირის განმავლობაში ანგარიშის წარდგენა. მიმწვევი სახელმწიფო ვალდებულია უზრუნველყოს მისიის სრულფასოვანი საქმიანობა, მათ შორის ექსპერტებისთვის გადაადგილების თავისუფლება და სამოქალაქო საზოგადოების წარმომადგენლებთან შეუფერხებელი შეხვედრების შესაძლებლობა. ანგარიშის მიღების შემდეგ, მიმწვევი სახელმწიფო ვალდებულია გაუგზავნოს ანგარიში, აგრეთვე მის მიერ საპასუხოდ განხორციელებული ნებისმიერი ქმედების აღწერა სხვა მონაწილე სახელმწიფოებს.

მომხსენებელთა მისია
იმ შემთხვევაში, თუ მოთხოვნის მიმღები სახელმწიფო ათი დღის ვადაში უარს იტყვის მოთხოვნილ ექპერტთა მისიის შექმნაზე, ან თუ მომთხოვნი სახელმწიფო მიიჩნევს, რომ ექსპერტთა მისიის ვიზიტის შემდეგ საკითხი კვლავ გადაუჭრელი რჩება, მას უფლება აქვს მოითხოვოს მომხსენებელთა მისიის დანიშნვა. ამისთვის საჭიროა სულ მცირე ექვსი სხვა სახელმწიფოს მხარდაჭერა, მოთხოვნის მიმღები სახელმწიფოს თანხმობა სავალდებულო არ არის. მომხსენებელთა მისია შედგება სამი დამოუკიდებელი ექსპერტისგან, რომელთაგან არცერთი არ შეიძლება იყოს შესაბამისი სახელმწიფოს მოქალაქე, რეზიდენტი ან დანიშნული პირი. მისია ინიშნება მოთხოვნის მიმღებ სახელმწიფოში ვიზიტის განსახორციელებლად და სრული შემადგენლობის მისიის დანიშვნიდან ორი კვირის განმავლობაში ანგარიშის წარსადგენად.

ვენის მექანიზმის გააქტიურება
2024 წლის 22 მარტს, 41-მა მონაწილე სახელმწიფომ გამოიყენა ვენის მექანიზმი რუსეთში პოლიტპატიმრებთან დაკავშირებით. ძირითად საკითხებს წარმოადგენდა  „განგრძობადი თვითნებური და უსამართლო დაკავებები“, „პოლიტიკური ოპოზიციის მიზანმიმართული დევნა“ აგრეთვე „წამებისა და არასათანადო მოპყრობის ფაქტები“. აღნიშნული მოთხოვნის ფარგლებში, რუსეთის ხელისუფლებას წარედგინა შვიდი კონკრეტული კითხვა, რომლებიც დეტალურ ინფორმაციას მოითხოვდა არსებულ მდგომარეობასთან დაკავშირებით.

ვენის მექანიზმი გააქტიურდა 2024 წლის 20 დეკემბერს, როდესაც ალბანეთმა, ავსტრიამ, ბელგიამ და ეუთოს ოცდათოთხმეტმა სხვა წევრმა სახელმწიფომ გამოთქვა შეშფოთება ადამიანის უფლებების შესაძლო დარღვევებთან დაკავშირებით. საკითხი მოიცავდა დაკავებული მომიტინგეების არასათანადო მოპყრობისა და დაზიანებების, ჟურნალისტების წინააღმდეგ ჩარევისა და ძალადობის, ასევე საქართველოში 2024 წლის არჩევნების შემდგომ საპროტესტო აქციების დროს დარღვევებში ეჭვმიტანილი პოლიციელების დაუსჯელობის შესახებ. მონაწილე სახელმწიფოებმა გამოყვეს 5 ძირითადი საკითხი: მშვიდობიანი შეკრების თავისუფლება; თვითნებური დაპატიმრება და დაკავება; პოლიტიკური ოპოზიციის მიზანმიმართული დევნა პოლიციის რეიდებისა და დაპატიმრების გზით; და „არასათანადო მოპყრობა, რომელიც შეიძლება წამების ნიშნებს შეიცავდეს“. ამასთან, მათ დასვეს რვა კონკრეტული კითხვა ადამიანის უფლებების გამოძიებებთან და დაცვასთან დაკავშირებით, რომლებზეც ვენის მექანიზმის შესაბამისად პასუხი ათი დღის ვადაში უნდა გაეცეს.

მოსკოვის მექანიზმის გააქტიურება
2024 წლის ივლისის მდგომარეობით, მოსკოვის მექანიზმი თხუთმეტჯერ გააქტიურდა, მათ შორის შეიარაღებული კონფლიქტების კონტექსტში, რომლებმაც მნიშვნელოვანი გავლენა მოახდინეს მოსახლეობასა და სამოქალაქო საზოგადოებაზე. 

1990-იანი წლები
მექანიზმი 1990-იან წლებში ხუთჯერ იქნა გამოყენებული, მათ შორის 1992 წელს ხორვატიის დამოუკიდებლობის ომისა და ბოსნიის ომის პერიოდში მშვიდობიან მოსახლეობაზე განხორციელებული თავდასხმების გამოძიების მიზნით. აგრეთვე 1999 წლის აპრილში იუგოსლავიის ნატოს სამხედრო ოპერაციებზე რეაგირების ფარგლებში.

2000-იანი წლები
მექანიზმი ერთხელ იქნა გამოყენებული 2000-იან წლებში, 2002 წლის 25 ნოემბერს პრეზიდენტ ნიაზოვზე თავდასხმის მცდელობის შემდგომ გამოძიებასთან დაკავშირებით.

2010-იანი წლები
მექანიზმი გააქტიურდა ადამიანის უფლებებთან დაკავშირებული შეშფოთების საპასუხოდ, კერძოდ 2011 წლის აპრილში იგი გამოყენებული იქნა ბელარუსში 2010 წლის საპრეზიდენტო არჩევნების შემდეგ შექმნილი პოლიტიკური და ადამიანის უფლებათა მდომარეობის შესაფასებლად, ხოლო 2018 წლის ნოემბერში ჩეჩნეთში ადამიანის უფლებების სერთო მდგომარეობის შესწავლის მიზნით.

2020-იანი წლები
2024 წლის ივლისის მონაცემებით, მექანიზმი 2020-იან წლებში შვიდჯერ იქნა გამოყენებული. მოსკოვის მექანიზმის ორმა ექსპერტმა, ვერონიკა ბილკოვამ და ელინა შტეინერტემ, აღნიშნეს, რომ რუსეთის მიერ უკრაინაში შეჭრასთან, ასევე რუსეთსა და ბელარუსში ადამიანის უფლებების მდგომარეობასთან დაკავშირებული ქმედებები შეაფასეს ისეთ პროცესად, რომლებმაც გამოავლინა მოსკოვის მექანიზმის რეალური პოტენციალი და მას ახალი სიცოცხლე შესძინა. 2020 წლის სექტემბერში მექანიზმი ამოქმედდა 2020 წლის ბელარუსში გამართული მასობრივი საპროტესტო აქციების ძალადობრივი ცახშობის საპასუხოდ, რაც უკავშირდებოდა ადამიანის უფლებების დარღვევებს.

2020 წლის სექტემბერში მექანიზმი ამოქმედდა 2020 წელს ბელარუსში გამართული საპროტესტო აქციების ჩახშობასთან დაკავშირებული ადამიანის უფლებების საკითხების საპასუხოდ.

2022 წლის მარტში, 45-მა მონაწილე სახელმწიფომ, უკრაინის მხარდაჭერით, ხელი შეუწყო მოსკოვის მექანიზმის ამოქმედებას, რომელიც მიზნად ისახავს დამოუკიდებელი ექსპერტთა მისიის შექმნას. მისიის მიზანი იყო ბელარუსის მხარდაჭერით რუსეთის ფედერაციის მიერ უკრაინის წინააღმდეგ ომის დროს ჩადენილი დარღვვებისა და ძალადობის ფაქტების შესწავლა. ვოლფგანგ ბენედეკის, ვერონიკა ბილკოვას და მარკო სასოლის მიერ შედგენილ ექსპერტთა მისიის ანგარიში ეუთოს მუდმივმოქმედ საბჭოს 2022 წლის 13 აპრილს წარედგინა. ანგარიშში აღწერილია რუსეთის შეიარაღებული ძალების მიერ უკრაინაში საერთაშორისო ჰუმანიტარული სამართლის დარღვევების მკაფიო ნიმუშები.

2022 წლის 2 ივნისს, იმავე 45-მა მონაწილე სახელმწიფომ კვლავ გამოიყენა მოსკოვის მექანიზმი ახალი ექპერტთა მისიის შესაქმნელად. შემადგენლობაში შედიოდნენ ვერონიკა ბილკოვა (პრაღის უნივერსიტეტი), ლაურა გუერჩო (პერუჯას უნივერსიტეტი) და ვასილკა სანჩინი (ლიუბლიანას უნივერსიტეტი). მისიის მიზანი იყო, 2022 წლის აპრილის ანგარიშის დასკვნებზე დაყრდნობით შემდგომი შეფასებებისა და ქმედებების განხორციელება. მისიის ანგარიშში, რომელიც 2022 წლის 14 ივლისს წარედგინა ეუთოს მუდმივმოქმედ საბჭოს, დადასტურდა წინა მისიის შედეგები და გამოვლინდა საერთაშორისო ჰუმანიტარული სამართლის აშკარა დარღვევები, ძირითადად რუსეთის შეიარაღებული ძალების მიერ, ასევე ადამიანის უფლებების ფართო მასშტაბიანი დარღვევები, განსაკუთრებით რუსეთის ფედერაციის მიერ ოკუპირებულ ტერიტორიებზე.

2022 წლის 28 ივლისს, ეუთოს 38-მა მონაწილე სახელმწიფომ აამოქმედა მოსკოვის მექანიზმის ექსპერტთა მისია რუსეთის ფედერაციაში ადამიანის უფლებების დარღვევების გამოსაძიებლად. მისიის ამოცანებს წარმოადგენდა ეუთოს ვალდებულებების შესრულების შეფასება, მათ შორის, მთავრობის პოლიტიკის გავლენა სამოქალაქო საზოგადოებაზე, მედიის თავისუფლებაზე, კანონის უზენაესობაზე და დემოკრატიული პროცესებისა და ინსტიტუციურ შესაძლებლობებზე, ასევე „ეუთოს ყოვლისმომცველი უშიშროების მიზნის მიღწევის პროცესზე“.

მექანიზმი 2023 წელს ორჯერ ამოქმედდა, ბელარუსთან და რუსეთთან მიმართებაში.

2024 წლის თებერვალში, მოსკოვის მექანიზმი გამოიყენა 45-მა მონაწილე სახელმწიფომ, რომლის მიზანიც იყო „რუსეთის ფედერაციის მიერ უკრაინელი მშვიდობიანი მოქალაქეებისთვის თავისუფლების თვითნებური აღკვეთის საკითხის მოგვარება“. უკრაინამ მიიღო მოთხოვნა და წარადგინა სამი ექსპერტი. ექსპერტებმა, ვერონიკა ბილკოვამ, სესილი ჰელესტვეიტმა და ელინა შტეინერტემ, შეასრულეს თავიანთი მისია. მათი 86-გვერდიანი ანგარიში, მასთან დაკავშირებულ წერილებთან ერთად, გამოქვეყნდა 2024 წლის აპრილში ეუთოს მიერ.

ექსპერტთა შეფასებით, თვითნებურად დაკავებული უკრაინელი მშვიდობიანი მოქალაქეების რაოდენობა რამდენიმე ათასს აღწევდა და რუსეთის ხელისუფლების მიერ დაკავებული უკრაინელი მშვიდობიანი მოქალაქეების  უმრავლესობა არ იყო დაკავებული საერთაშორისო ჰუმანიტარული სამართლის (IHL) ან საერთაშორისო ადამიანის უფლებათა სამართლის (IHRL) ნორმებით დაშვებული საფუძველით, რაც სამართლებრივად თვითნებურ დაკავებად კვალიფიცირდება. ანგარიშში ასევე მოხსენიებულია საერთაშორისო სისხლის სამართლის (ICL) ელემენტები და ეუთოს „ვალდებულებები“, რომლებიც ერთად განსაზღვრავენ სამართლის ოთხ სფეროს. დაკავებების უმეტეს შემთხვევაში იურიდიულად დაუსაბუთებელ მიზეზებად დასახელებულია „[მოქალაქეების] უკრაინისადმი მხარდაჭერა და რუსული ოკუპაციის უარყოფა, რაც მიზნად ისახავდა მოსახლეობაზე ზეწოლას, ოკუპანტ ძალებთან თანამშრომლობის იძულებასა და მოსახლეობაში შიშის დათესვას“. ზოგიერთი დაკავება შესაძლოა იურიდიულად დასაბუთებული ყოფილიყო. მისიის დასკვნით, უკანონოდ დაკავებული მშვიდობიანი მოქალაქეების დიდი ნაწილი გახდა წამების, სექსუალური ძალადობის, საკვებისა და წყლის ნაკლებობის, სამედიცინო დახმარების არარსებობისა და არასათანადო დაკავების პირობების მსხვერპლი. ექსპერტთა შეფასებით, თვითნებური დაკავების სისტემატური და ფართომასშტაბიანი ხასიათი, შესაძლოა კვალიფიცირდეს, როგორც კაცობრიობის წინააღმდეგ ჩადენილი დანაშაული რომის წესდების 7(1)(e) მუხლის შესაბამისად.

რესურსები ინტერნეტში



სქოლიო

კატეგორია:დიპლომატია
კატეგორია:ადამიანის უფლებები
კატეგორია:ეუთო
კატეგორია:ადამიანის უფლებათა დაცვის საერთაშორისო ორგანიზაციები
კატეგორია:დემოკრატიული უფლებები
კატეგორია:ადამიანის უფლებების კონცეფციები
კატეგორია:მშვიდობა და კონფლიქტის კვლევა