ანტონიო ხოსე დე ირისარი

ანტონიო ხოსე დე ირისარი ალონსო (დ. 7 თებერვალი, 1786 — გ. 10 ივნისი, 1868) — გვატემალის სახელმწიფო მოღვაწე, ჟურნალისტი და პოლიტიკოსი, რომელიც 1814 წელს ჩილეს დროებითი უმაღლესი დირექტორის თანამდებობას იკავებდა. მამა კამილო ენრიკესთან ერთად, იგი ჩილეური ჟურნალისტიკის ერთ-ერთ ფუძემდებლად მიიჩნევა.

ირისარი დაიბადა ქალაქ გვატემალაში, ხუან ბაუტისტა დე ირისარისა და მარია დე ლა პას ალონსოს ოჯახში. იგი სწავლობდა მშობლიურ ქალაქსა და შემდეგ ევროპაში, საიდანაც 1805 წელს, მამის გარდაცვალების შემდეგ, შინ გაიწვიეს. 1809 წელს იგი ეწვია ჩილეს, სადაც დაქორწინდა მემკვიდრე მერსედეს ტრუსიოს ი ლარაინზე, დასახლდა ამ ქვეყანაში და 1810 წელს ენთუზიაზმით შეუერთდა დამოუკიდებლობისათვის მოძრაობას. თავისუფლებისთვის ბრძოლის დროს მას მნიშვნელოვანი სახელმწიფო თანამდებობები ეკავა, მათ შორის ეროვნული გვარდიის სარდლობა და სანტიაგოს პროვინციის სამოქალაქო და სამხედრო მმართველობა, ხოლო 1814 წლის 7-დან 14 მარტამდე დროებით ხელმძღვანელობდა ქვეყნის უმაღლეს ხელისუფლებას ანუ უმაღლეს დირექტორატს.

1818 წელს ბერნარდო ო'ჰიგინსმა იგი მთავრობისა და საგარეო საქმეთა მინისტრად დანიშნა, იმავე წლის ოქტომბერში კი იგი მინისტრის რანგში ბუენოს-აირესში გაემგზავრა. 1819 წლის ბოლოს იგი ევროპაში მიავლინეს ინგლისისა და საფრანგეთის მიერ ჩილეს დამოუკიდებლობის აღიარებაზე მოსალაპარაკებლად (რისი მიღწევაც მან ვერ შეძლო). ლონდონში ყოფნისას მან მოაგვარა 1 000 000 ფუნტი სტერლინგის ოდენობის სესხი (ჩილეს პირველი საგარეო ვალდებულება). 1827 წელს იგი ცენტრალურ ამერიკაში გაგზავნეს ჩილეს წარმომადგენლად. ცენტრალური ამერიკის სამოქალაქო ომის დროს იგი შეუერთდა კონსერვატიულ პარტიას და დაიკავა სამხედრო მინისტრის თანამდებობა. მისი მთავარი ამოცანა გვატემალის არმიაში დისციპლინის აღდგენა იყო. ერთ-ერთი ბრძოლის დროს იგი ტყვედ ჩავარდა და ცხრა თვე გაატარა პატიმრობაში. 1830 წლის იანვარში მან მოახერხა სალვადორის ციხიდან გაქცევა და ეკვადორს შეაფარა თავი. 1837 წელს სრულუფლებიან ელჩად პერუში და ადმირალ მანუელ ბლანკოს პირად მრჩევლად დანიშნეს კონფედერაციის ომის დროს. მას შემდეგ, რაც ჩილეს არმია იძულებული გახდა, 1837 წლის 17 ნოემბერს ხელი მოეწერა „პაუკარპატას ხელშეკრულებაზე“, ატყდა გიგანტური სკანდალი. ირისარიმ უარი თქვა ჩილეში დაბრუნებაზე. მას დაუსწრებლად წაუყენეს ბრალი სახელმწიფო ღალატში და სიკვდილით დასჯა მიუსაჯეს. ირისარიმ გონიერება გამოიჩინა და ჩილეში აღარასოდეს დაბრუნებულა.

იგი 1839 წლიდან 1845 წლამდე იყო გვატემალისა და სალვადორის ელჩი ეკვადორში, ხოლო 1846–1848 წლებში კოლუმბიაში, თუმცა გადადგა და 1849 წელს კიურასაოში გაემგზავრა, 1850 წელს კი ამერიკის შეერთებულ შტატებში, სადაც სიცოცხლის ბოლომდე ცხოვრობდა. 1855 წელს გვატემალისა და სალვადორის მთავრობებმა იგი თავიანთ მინისტრად დანიშნეს ვაშინგტონში და დიდი ხნის განმავლობაში იგი დიპლომატიური კორპუსის დეკანი (უხუცესი წევრი) იყო. ირისარიმ შეერთებულ შტატებშიც გააგრძელა თავისი ლიტერატურული მოღვაწეობა. იგი საყოველთაოდ დაფასებული იყო თავისი ცოდნის, კეთილგანწყობილი ხასიათისა და დახვეწილი მანერების გამო.

ირისარი იყო რამდენიმე მნიშვნელოვანი გამოცემის მთავარი რედაქტორი: სანტიაგოში Semanario Republicano de Chile (1813) და El Duende (1818); ლონდონში El Censor Americano (1820); გვატემალაში El Guatemalteco (1828); გუაიაკილში La Verdad desnuda, La Balanza და El Correo (1839–1843); კიტოში La Concordia (1844–1845); ბოგოტაში Nosotros, Orden y Libertad და El Cristiano Errante (1846–1847) ხოლო კიურასაოში El Revisor (1849), რომლის გამოცემასაც მოგვიანებით ნიუ-იორკშიც აგრძელებდა. მან ასევე გამოაქვეყნა ნაშრომები: „აიაკუჩოს დიდი მარშლის მკვლელობის კრიტიკული ისტორიის დაცვა“ (კიტო, 1845 წ.); „არქიეპისკოპოს მოსკერას ბიოგრაფიული მემუარები“ (ბოგოტა, 1848 წ.); თავისი სატირული ლექსების კრებული, რომანი, ფილოლოგიური კვლევები (Cuestiones Filologicas) და რამდენიმე პამფლეტი. იგი გარდაიცვალა ბრუკლინში, ნიუ-იორკში, 1868 წლის 10 ივნისს.

1973 წელს გვატემალამ პატივი მიაგო მის ხსოვნას და გამოსცა „ანტონიო ხოსე დე ირისარის ორდენი“.

იხილეთ აგრეთვე
ჩილეს ისტორია
ჩილეს პრეზიდენტი

რესურსები ინტერნეტში
Basic biography 
Biographical information 
Literary information 

სქოლიო

კატეგორია:ჩილეს პრეზიდენტები
კატეგორია:დაბადებული  7 თებერვალი
კატეგორია:დაბადებული 1786
კატეგორია:გარდაცვლილი 10 ივნისი
კატეგორია:გარდაცვლილი 1868