აქსაი ჩინი

აქსაი ჩინი — ჩინეთის მიერ ადმინისტრირებული რეგიონი, რომელიც ნაწილობრივ მდებარეობს ხოთანის პრეფექტურის ხეანისა და ხექანგის ოლქებში, სინძიანგში და ნაწილობრივ ნგარის პრეფექტურის რუტოგის ოლქში, ტიბეტში და წარმოადგენს ქაშმირის უფრო ფართო რეგიონის აღმოსავლეთ ნაწილს, რომელიც 1959 წლიდან ინდოეთსა და ჩინეთს შორის დავის საგანია. ჩინეთი ადმინისტრირებას უწევს რეგიონს და აცხადებს, რომ ის სინძიანგსა და ტიბეტის ავტონომიური რეგიონების ნაწილია.The application of the term "administered" to the various regions of Kashmir and a mention of the Kashmir dispute is supported by the tertiary sources (a) through (e), reflecting due weight in the coverage. Although "controlled" and "held" are also applied neutrally to the names of the disputants or to the regions administered by them, as evidenced in sources (h) through (i) below, "held" is also considered politicized usage, as is the term "occupied," (see (j) below). 
(a)  (subscription required) Quote: "Kashmir, region of the northwestern Indian subcontinent ... has been the subject of dispute between India and Pakistan since the partition of the Indian subcontinent in 1947. The northern and western portions are administered by Pakistan and comprise three areas: Azad Kashmir, Gilgit, and Baltistan, the last two being part of a territory called the Northern Areas. Administered by India are the southern and southeastern portions, which constitute the state of Jammu and Kashmir but are slated to be split into two union territories."; (b)  (subscription required) Quote: "Aksai Chin, Chinese (Pinyin) Aksayqin, portion of the Kashmir region, at the northernmost extent of the Indian subcontinent in south-central Asia. It constitutes nearly all the territory of the Chinese-administered sector of Kashmir that is claimed by India to be part of the Ladakh area of Jammu and Kashmir state.";  (c)  C. E Bosworth, University of Manchester Quote: "KASHMIR, kash'mer, the northernmost region of the Indian subcontinent, administered partlv by India, partly by Pakistan, and partly by China. The region has been the subject of a bitter dispute between India and Pakistan since they became independent in 1947";  (d)  Quote: "Jammu and Kashmir: Territory in northwestern India, subject to a dispute between India and Pakistan. It has borders with Pakistan and China." (e)  Quote: "We move from a disputed international border to a dotted line on the map that represents a military border not recognized in international law. The line of control separates the Indian and Pakistani administered areas of the former Princely State of Jammu and Kashmir.";   (f)   (g)   (h)  Quote: "J&K: Jammu and Kashmir. The former princely state that is the subject of the Kashmir dispute. Besides IJK (Indian-controlled Jammu and Kashmir. The larger and more populous part of the former princely state. It has a population of slightly over 10 million, and comprises three regions: Kashmir Valley, Jammu, and Ladakh.) and AJK ('Azad" (Free) Jammu and Kashmir. The more populous part of Pakistani-controlled J&K, with a population of approximately 2.5 million.), it includes the sparsely populated "Northern Areas" of Gilgit and Baltistan, remote mountainous regions which are directly administered, unlike AJK, by the Pakistani central authorities, and some high-altitude uninhabitable tracts under Chinese control."  (i)  Quote: "Kashmir’s identity remains hotly disputed with a UN-supervised “Line of Control” still separating Pakistani-held Azad (“Free”) Kashmir from Indian-held Kashmir.";  (j)  Quote:"Some politicised terms also are used to describe parts of J&K. These terms include the words 'occupied' and 'held'." ამასობაში, ინდოეთი აცხადებს, რომ ის ლეჰის ოლქის ნაწილია ლადაქის საკავშირო ტერიტორიაზე.

სახელწოდება
აქსაი-ჩინი პირველად მოიხსენია მუჰამედ ამინმა, ძმები შლაგინტვეიტების იარკანდელმა გიდმა, რომლებიც 1854 წელს ბრიტანეთის „ოსტ-ინდოეთის კომპანიამ“ ცენტრალური აზიის გამოსაკვლევად დაიქირავა. ამინმა მისი მნიშვნელობა განმარტა, როგორც „დიდი თეთრი ქვიშის უდაბნო“. ლინგვისტი ჯორჯ ვან დრიმი აცხადებს, რომ ამინის მიერ ნაგულისხმევი სახელი იყო აქსაი-ჩოლი (უიღურულად: ﺋﺎﻗﺴﺎﻱ چۆل; კირილიცით: ақсай чөл, რაც შეიძლება ნიშნავდეს „თეთრი ხევის უდაბნოს“ ან „თეთრი ხობის უდაბნოს“. სიტყვა „ჩოლი“, რაც უდაბნოს ნიშნავს, ინგლისურ ტრანსლიტერაციაში, როგორც ჩანს, დამახინჯდა და იქცა „ჩინად“.

ზოგიერთი წყარო „აქსაის“ განმარტავს უიღურული მნიშვნელობით — „თეთრი ქვის უდაბნო“; მათ შორისაა რამდენიმე ბრიტანული კოლონიური, თანამედროვე დასავლური, ჩინური და ინდური წყარო. ზოგიერთი თანამედროვე წყარო მას „თეთრ ნაკადულად“ განმარტავს. სულ მცირე ერთი წყარო მიიჩნევს, რომ „აქსაი“ იარკანდულ უიგურულ დიალექტზე „აღმოსავლეთს“ ნიშნავს.

სიტყვა „ჩინი“ ზოგიერთმა ჩინურმა, დასავლურმა და ინდურმა წყარომ აღიქვა როგორც „ჩინეთი“. სულ მცირე ერთი წყარო მას განმარტავს, როგორც „უღელტეხილს“. სხვა წყაროები თავიანთ ინტერპრეტაციებში „ჩინს“ საერთოდ ტოვებენ. ვან დრიმი აცხადებს, რომ უიღურულ ენაზე არ არსებობს სიტყვა „ჩინის“ მსგავსი ფორმა, რომელიც ჩინეთს აღნიშნავს.

ამინისეული აქსაი-ჩინი არ იყო მკაფიოდ განსაზღვრული რეგიონი; იგი განუსაზღვრელად ვრცელდებოდა აღმოსავლეთით ტიბეტში, ქუნლუნის მთების სამხრეთით.:
"The name 'Aksai Chin' occurred on a map captioned 'Rough sketch of caravan routes through the Pamir steppes and Yarkand, from information collected' from Mahomed Ameen Yarkandi [Mohammed Amin], 'late guide' to the well-known Schlagintweit brothers. This was compiled in the Quartermaster-General's office in 1862. The sketch, which offered no details this side of the Kunlun, had 'Aksai Chin' written right across the blank space south of the Kunlun range. Mahomed Ameen had noted that 'beyond the pass (north of the Chang Chenmo) lies the Aksai Chin. ... it extends to Chinese territory to the East.'" 1895 წელს ქაშგარში ბრიტანეთის წარმომადგენელმა ჩინელ თაოთაის განუცხადა, რომ აქსაი-ჩინი იყო „ამაღლებული პლატოს ბუნდოვნად განსაზღვრული სახელი“, რომლის ნაწილი ინდოეთის, ნაწილი კი ჩინეთის ტერიტორიაზე მდებარეობდა. 

ტერმინის დღევანდელი მნიშვნელობა გულისხმობს ინდოეთსა და ჩინეთს შორის სადავო ტერიტორიას, რაც ჩამოყალიბდა ტერმინის მრავალჯერადი გამოყენების შედეგად 1947 წელს ინდოეთის მიერ დამოუკიდებლობის მოპოვების შემდეგ.

ისტორია
ზღვის დონიდან 5 000 მეტრის სიმაღლის გამო, აქსაი-ჩინის უკაცრიელობა ნიშნავდა იმას, რომ მას ადამიანური თვალსაზრისით არავითარი მნიშვნელობა არ გააჩნდა. თუმცა, სამხედრო მიზნებისთვის რეგიონი სტრატეგიულად მნიშვნელოვანი იყო, რადგან ის მდებარეობდა ტარიმის აუზსა და ტიბეტს შორის ერთადერთ მთელი წლის განმავლობაში სავალ გზაზე.

ლადახი 1842 წელს დაიპყრეს რაჯა გულაბ სინგჰის (დოგრა) ჯარებმა სიქების იმპერიის სუვერენიტეტის ქვეშ. 1846 წელს ბრიტანელების მიერ სიქების დამარცხებამ გამოიწვია ჯამუსა და ქაშმირის რეგიონის, მათ შორის ლადახის, გადაცემა ბრიტანელებისთვის, რომლებმაც შემდეგ გულაბ სინგჰი თავიანთი სუვერენიტეტის ქვეშ მყოფ მაჰარაჯად დანიშნეს. ბრიტანელებმა შექმნეს სასაზღვრო კომისია ალექსანდრე კანინგემის ხელმძღვანელობით შტატის საზღვრების დასადგენად. ჩინელი და ტიბეტელი ოფიციალური პირები მიწვეულნი იყვნენ საზღვრის ერთობლივი დემარკაციისთვის, თუმცა მათ ინტერესი არ გამოავლინეს. ბრიტანელმა სასაზღვრო კომისრებმა საზღვრის სამხრეთი ნაწილი ჩანგ ჩენმოს ხეობამდე დააფიქსირეს, ხოლო მის ჩრდილოეთით მდებარე ტერიტორია მიიჩნიეს როგორც terra incognita (უცნობი მიწა).

ჯონსონის ხაზი
უილიამ ჯონსონი, ინდოეთის ტოპოგრაფიული სამსახურის სახელმწიფო მოხელე, 1865 წელს გამოვიდა „ჯონსონის ხაზის“ იდეით, რომლის მიხედვითაც აქსაი ჩინი ქაშმირის შემადგენლობაში ხვდებოდა. ეს იყო ძუნგარების აჯანყების პერიოდი, როდესაც ჩინეთი სინძიანგის უდიდეს ნაწილს ვერ აკონტროლებდა, ამიტომ ეს ხაზი ჩინური მხარისთვის არასდროს წარუდგენიათ. ჯონსონმა ხაზი გააცნო ქაშმირის მაჰარაჯას, რომელმაც მოითხოვა მასში მოქცეული 18,000 კვადრატული კილომეტრი,Mohan Guruswamy, Mohan, "The Great India-China Game" , Rediff, 23 June 2003. ზოგიერთი ცნობით კი უფრო ჩრდილოეთით, ქუნლუნის მთებში მდებარე სანჯუს უღელტეხილამდე. ქაშმირის მაჰარაჯამ ააგო ციხესიმაგრე შაჰიდულაში (დღევანდელი საიდულა) და იქ რამდენიმე წლის განმავლობაში ჯარები ჰყავდა განლაგებული ქარავნების დასაცავად. საბოლოოდ, წყაროების უმეტესობამ შაჰიდულა და მდინარე კარაკაშის ზემო წელი მყარად მოაქცია სინძიანგის ტერიტორიაზე. ფრენსის იანგჰაზბენდის თანახმად, რომელიც რეგიონს 1880-იანი წლების ბოლოს იკვლევდა, იქ ყოფნისას შაჰიდულაში მხოლოდ მიტოვებული ციხესიმაგრე დახვდა და არცერთი დასახლებული სახლი – ეს იყო უბრალოდ მოსახერხებელი გასაჩერებელი პუნქტი და შტაბი მომთაბარე ყირგიზებისთვის.Younghusband, Francis E. (1896). The Heart of a Continent. John Murray, London. Facsimile reprint: (2005) Elbiron Classics, pp. 223–224. მიტოვებული ციხესიმაგრე, როგორც ჩანს, რამდენიმე წლით ადრე ქაშმირელებს აეგოთ.Grenard, Fernand (1904). Tibet: The Country and its Inhabitants. Fernand Grenard. Translated by A. Teixeira de Mattos. Originally published by Hutchison and Co., London. 1904. Reprint: Cosmo Publications. Delhi. 1974, pp. 28–30. 1878 წლისთვის ჩინეთს სინძიანგი უკვე ხელახლა ჰქონდა დაპყრობილი, ხოლო 1890 წლისთვის მათ შაჰიდულა საკითხის გადაწყვეტამდე დაიკავეს. 1892 წლისთვის ჩინეთმა სასაზღვრო ნიშნები კარაკორუმის უღელტეხილზე აღმართა.

მაკარტნი-მაკდონალდის ხაზი
1893 წელს, სანქტ-პეტერბურგში მყოფმა ჩინეთის მაღალჩინოსანმა, ხუნ თა-ჩენმა, რეგიონის რუკები გადასცა კაშგარში ბრიტანეთის გენერალურ კონსულს, ჯორჯ მაკარტნის, რომლებიც ძირითად დეტალებში ერთმანეთს ემთხვეოდა. 1899 წელს ბრიტანეთმა წარადგინა გადახედილი საზღვარი, რომელიც თავდაპირველად მაკარტნის მიერ იყო შემოთავაზებული და ინდოეთის გენერალ-გუბერნატორის, ლორდ ელგინის მიერ განვითარებული.

ეს საზღვარი ლინგძი თანგის ვაკეებს, რომლებიც ლაქცანგის ქედის სამხრეთით მდებარეობს, ინდოეთის შემადგენლობაში აქცევდა, ხოლო საკუთრივ აქსაი-ჩინს, რომელიც ლაქცანგის ქედის ჩრდილოეთითაა — ჩინეთის შემადგენლობაში. ყარაყორუმის მთების გასწვრივ მდებარე ეს საზღვარი ბრიტანელი ოფიციალური პირების მიერ რამდენიმე მიზეზით იყო შემოთავაზებული და მხარდაჭერილი. მთები ქმნიდა ბუნებრივ საზღვარს, რომელიც ბრიტანეთის საზღვრებს მდინარე ინდის წყალგამყოფამდე დააფიქსირებდა, ხოლო მდინარე ტარიმის წყალგამყოფს ჩინეთის კონტროლის ქვეშ დატოვებდა; ამ ტერიტორიაზე ჩინეთის კონტროლი კი დამატებით დაბრკოლებას შეუქმნიდა რუსეთის წინსვლას ცენტრალურ აზიაში.

ბრიტანელებმა ეს ხაზი, რომელიც ცნობილია როგორც მაკარტნი-მაკდონალდის ხაზი, ჩინელებს 1899 წელს სერ კლოდ მაკდონალდის ნოტით წარუდგინეს. ცინგის მთავრობას ნოტაზე პასუხი არ გაუცია. ზოგიერთი კომენტატორის აზრით, ჩინეთს სჯეროდა, რომ სწორედ ეს იყო მიღებული საზღვარი.

 1899-დან 1947 წლამდე 
ბრიტანეთის ინდოეთის რუკებზე გამოიყენებოდა როგორც ჯონსონ-არდას, ისე მაკარტნი-მაკდონალდის ხაზები. სულ მცირე 1908 წლამდე ბრიტანელები საზღვრად მაკდონალდის ხაზს მიიჩნევდნენ, თუმცა 1911 წელს სინxაის რევოლუციამ ჩინეთში ცენტრალური ხელისუფლების კოლაფსი გამოიწვია და პირველი მსოფლიო ომის დასასრულისთვის ბრიტანეთი ოფიციალურად უკვე ჯონსონის ხაზს იყენებდა. მიუხედავად ამისა, მათ არ გადაუდგამთ ნაბიჯები საგუშაგოების მოსაწყობად ან ადგილზე რეალური კონტროლის დასამყარებლად. 1927 წელს ხაზი კვლავ შეიცვალა, როდესაც ბრიტანეთის ინდოეთის მთავრობამ უარი თქვა ჯონსონის ხაზზე უფრო სამხრეთით მდებარე ყარაყორუმის ქედის გასწვრივ მდებარე ხაზის სასარგებლოდ. თუმცა, რუკები არ განახლებულა და კვლავ ჯონსონის ხაზს აჩვენებდა.

1917 წლიდან 1933 წლამდე, პეკინში ჩინეთის მთავრობის მიერ გამოცემული „ჩინეთის საფოსტო ატლასი“ აქსაი-ჩინის საზღვარს ჯონსონის ხაზის მიხედვით აჩვენებდა, რომელიც ქუნლუნის მთების გასწვრივ გადის. 1925 წელს გამოცემულმა პეკინის უნივერსიტეტის ატლასმა ასევე მოაქცია აქსაი-ჩინი ინდოეთის შემადგენლობაში. როდესაც 1940–1941 წლებში ბრიტანელმა ჩინოვნიკებმა შეიტყვეს, რომ საბჭოთა წარმომადგენლები სინძიანგის სამხედრო მმართველის, შენგ ში-ცაისთვის, აქსაი-ჩინის აზომვით სამუშაოებს ატარებდნენ, მათ კვლავ ჯონსონის ხაზის მხარდაჭერა დაიწყეს. ამ მომენტისთვის ბრიტანელებს კვლავ არ ჰქონდათ მცდელობა დაემყარებინათ კონტროლი ან მოეწყოთ საგუშაგოები აქსაი-ჩინში; ეს საკითხი არც ჩინეთისა და არც ტიბეტის მთავრობებთან არ განხილულა და ინდოეთის მიერ დამოუკიდებლობის მოპოვებისას საზღვარი კვლავ სადემარკაციო ხაზის გარეშე დარჩა.

 1947 წლიდან 
მას შემდეგ, რაც 1947 წლის ოქტომბერში ჯამუ და ქაშმირი ახლად დამოუკიდებელ ინდოეთს შეუერთდა, ინდოეთის მთავრობამ ჯონსონის ხაზი გამოიყენა დასავლეთში თავისი ოფიციალური საზღვრის საფუძვლად, რომელიც მოიცავდა აქსაი-ჩინს. ყარაყორუმის უღელტეხილიდან (რომელიც სადავო არ არის), ინდოეთის პრეტენზიული ხაზი ვრცელდება მთების ჩრდილო-აღმოსავლეთით, აქსაი-ჩინის მლაშე ნიადაგებზე, რათა საზღვარი ქუნლუნის მთებზე დააფიქსიროს და მოიცავს მდინარეების — კარაკაშისა და იარკანდის — წყალგამყოფების ნაწილს. იქიდან ის მიყვება ქუნლუნის მთების აღმოსავლეთით, შემდეგ კი უხვევს სამხრეთ-დასავლეთით აქსაი-ჩინის მლაშობებსა და ყარაყორუმის მთებში პანგონგ-ცოს ტბამდე.


1954 წლის 1 ივლისს პრემიერ-მინისტრმა ჯავაჰარლალ ნერუმ გამოსცა მემორანდუმი, რომლითაც მოითხოვა ინდოეთის რუკების გადახედვა, რათა ყველა ფრონტზე მკაფიო საზღვრები გამოჩენილიყო. მანამდე აქსაი-ჩინის სექტორში საზღვარი, რომელიც ჯონსონის ხაზს ეფუძნებოდა, მოიხსენიებოდა როგორც „არადემარკირებული“.

მიუხედავად იმისა, რომ ეს რეგიონი თითქმის დაუსახლებელია და არ გააჩნია რესურსები, ის სტრატეგიულად მნიშვნელოვანი რჩება ჩინეთისთვის, რადგან აკავშირებს ტიბეტსა და სინძიანგს. 1950-იან წლებში ჩინეთის სახალხო რესპუბლიკამ ააგო 1 200 კმ სიგრძის ჩინეთის ეროვნული ავტომაგისტრალი 219, რომელიც სინძიანგსა და დასავლეთ ტიბეტს აკავშირებს. აქედან 179 კმ გადიოდა ჯონსონის ხაზის სამხრეთით, აქსაი-ჩინის რეგიონში, რომელზეც პრეტენზიას ინდოეთი აცხადებდა. აქსაი-ჩინი ადვილად მისადგომი იყო ჩინელებისთვის, მაგრამ ძნელად მისაღწევი ინდოელებისთვის ყარაყორუმის მეორე მხრიდან. ინდოელებმა გზის არსებობის შესახებ 1957 წლამდე არ იცოდნენ, რაც დადასტურდა მაშინ, როდესაც გზა გამოჩნდა 1958 წელს გამოცემულ ჩინურ რუკებზე.China's Decision for War with India in 1962 by John W. Garver  ამ მაგისტრალის მშენებლობა გახდა 1962 წლის ჩინეთ-ინდოეთის ომის ერთ-ერთი გამომწვევი მიზეზი.

ინდოეთის პოზიცია, პრემიერ-მინისტრ ნერუს განცხადებით, იყო ის, რომ აქსაი-ჩინი „საუკუნეების განმავლობაში ინდოეთის ლადახის რეგიონის ნაწილი იყო“ და ეს ჩრდილოეთ საზღვარი იყო „მტკიცე და განსაზღვრული, რომელიც არ ექვემდებარებოდა განხილვას ვინმესთან“.

ჩინეთის პრემიერმა ჭოუ ენლაიმ კი განაცხადა, რომ დასავლეთ საზღვარი არასოდეს ყოფილა დელიმიტირებული და მაკარტნი-მაკდონალდის ხაზი, რომელიც აქსაი-ჩინს ჩინეთის საზღვრებში ტოვებდა, იყო ერთადერთი ხაზი, რომელიც ოდესმე ჩინეთის მთავრობისთვის შეუთავაზებიათ; შესაბამისად, აქსაი-ჩინი უკვე ჩინეთის იურისდიქციაში იყო და მოლაპარაკებებს მხედველობაში უნდა მიეღო სტატუს კვო.

2006 წლის ივნისში, Google Earth-ის სატელიტურმა ფოტოებმა გამოავლინა აღმოსავლეთ აქსაი-ჩინისა და მიმდებარე ტიბეტის რელიეფის 1:500 მასშტაბის მოდელი, რომელიც აშენებულია ქალაქ ხუანგიენთანთან, ნინგსია-ხუეის ავტონომიური რეგიონის დედაქალაქ ინჩუანიდან სამხრეთ-დასავლეთით 35 კილომეტრში. ვიზუალური შედარება აჩვენებს აქსაი-ჩინის რელიეფის ძალიან დეტალურ დუბლირებას ბანაკის ტერიტორიაზე.Google Earth Community posting , 10 April 2007 900 მ × 700 მ ზომის მოდელი გარშემორტყმული იყო მნიშვნელოვანი ობიექტებით: წითელსახურავიანი შენობების რიგებით, უამრავი ზეთისხილისფერი სატვირთო მანქანითა და დიდი კომპლექსით, რომელსაც ჰქონდა სათვალთვალო კოშკურები და დიდი საკომუნიკაციო ანძა. ცნობილია, რომ ასეთი რელიეფის მოდელები გამოიყენება სამხედრო მომზადებისა და სიმულაციისთვის, თუმცა, როგორც წესი, გაცილებით მცირე მასშტაბით.

ნინგსიას ადგილობრივი ხელისუფლება ამტკიცებს, რომ აქსაი-ჩინის ეს მოდელი არის ტანკების საწვრთნელი მოედნის ნაწილი, რომელიც 1998 ან 1999 წელს აშენდა.

2017 წლის აგვისტოში პანგონგ-ცოსთან ინდოეთის და ჩინეთის ძალებმა ერთმანეთს ქვები დაუშინეს.

2019 წლის 11 სექტემბერს ჩინეთის სახალხო-განმათავისუფლებელი არმიის ჯარები დაუპირისპირდნენ ინდოეთის ჯარებს პანგონგის ტბის ჩრდილოეთ სანაპიროზე.

2020 წლის მაისსა და ივნისში პანგონგ-ცოს ტბის მახლობლად ინდოეთისა და ჩინეთის ჯარებს შორის გაგრძელებული დაპირისპირება 16 ივნისს ძალადობრივ შეტაკებაში გადაიზარდა, რასაც ინდოეთის მხრიდან სულ მცირე 20 ადამიანი ემსხვერპლა. ჩინეთის მხარეს დაღუპულთა შესახებ ოფიციალურად არ შეუტყობინებიათ, თუმცა 2021 წელს ჩინეთის სახელმწიფო მედიამ ოთხი დაღუპულის შესახებ განაცხადა. ორივე მხარე ერთმანეთს პროვოკაციაში ადანაშაულებდა.

გეოგრაფია
აქსაი-ჩინი ინდოეთსა და ჩინეთს შორის არსებული ორი უდიდესი სადავო სასაზღვრო ზონიდან ერთ-ერთია. ინდოეთი აქსაი-ჩინს ლადახის მოკავშირე ტერიტორიის უკიდურეს აღმოსავლეთ ნაწილად მიიჩნევს. ჩინეთი კი აცხადებს, რომ აქსაი-ჩინი სინძიანგ-უიღურისა და ტიბეტის ავტონომიური რეგიონების ნაწილია. ხაზს, რომელიც ლადახის ინდოეთის მიერ ადმინისტრირებულ ტერიტორიებს აქსაი-ჩინისგან გამოყოფს, ფაქტობრივი კონტროლის ხაზი (LAC) ეწოდება და ის ემთხვევა ჩინეთის მიერ აქსაი-ჩინზე პრეტენზიის ხაზს.

აქსაის რეგიონი მეჩხერად დასახლებული მხარეა ისეთი მცირე დასახლებებით, როგორიცაა ხევეითანი, ხურნაკის ციხესიმაგრე, თიენშუეიხანი და ტახუნგლიოუთანი. მის ჩრდილოეთით მდებარეობს კანგსივარი, რომელიც 1962 წლის ჩინეთ-ინდოეთის ომის დროს სინძიანგის სამხედრო სარდლობის მოწინავე შტაბს წარმოადგენდა.

აქსაი-ჩინს უჭირავს დაახლოებით 38,000 კვადრატული კილომეტრი. ტერიტორია დიდწილად ვრცელ მაღალმთიან უდაბნოს წარმოადგენს, რომლის ყველაზე დაბალი წერტილი (მდინარე კარაკაშზე) ზღვის დონიდან დაახლოებით 4,300 მეტრზეა. სამხრეთ-დასავლეთით 7,000 მეტრამდე (23,000 ფუტი) სიმაღლის მთები, რომლებიც დეპსანგის ვაკეებიდან სამხრეთ-აღმოსავლეთით ვრცელდება, ქმნის დე ფაქტო საზღვარს (ფაქტობრივ კონტროლის ხაზს) აქსაი-ჩინსა და ინდოეთის მიერ კონტროლირებად ქაშმირს შორის.

ჩრდილოეთით ქუნლუნის ქედი აქსაი-ჩინს ტარიმის აუზისგან გამოყოფს, სადაც ხუთანის პრეფექტურის დანარჩენი ნაწილი მდებარეობს. 2008 წლის მონაცემებით,  პრეფექტურის ფარგლებში ქუნლუნის ქედზე არანაირი საავტომობილო გზა არ გადადიოდა და ამას მხოლოდ ერთი ბილიკი ახერხებს ჰინდუტაშის უღელტეხილზე.Xinjiang Uyghur Autonomous Region Road Atlas (中国分省公路丛书：新疆维吾尔自治区), published by 星球地图出版社 Xingqiu Ditu Chubanshe, 2008, . Map of Hotan Prefecture, pp. 18–19.

აქსაი-ჩინის არეალში მრავალი გაუდინარი აუზია მარილიანი ან სოდიანი ტბებით. ძირითადი მარილიანი ტბებია: სურიგ ილგანინგ კოლი, ცო ტანგი, აქსაი ჩინის ტბა, ხუნგშანის ტბა და სხვა. აქსაი-ჩინის ჩრდილოეთ ნაწილის დიდ მონაკვეთს სოდის ვაკეებად მოიხსენიებენ; ის მდებარეობს აქსაი-ჩინის უდიდეს მდინარე კარაკაშთან, რომელიც მყინვარების ნადნობი წყლით საზრდოობს, კვეთს ქუნლუნს უფრო ჩრდილო-დასავლეთით, ხექანგის მაზრაში და შედის ტარიმის აუზში, სადაც კარაკაშისა და ხუთანის მაზრებისთვის წყლის ერთ-ერთ მთავარ წყაროს წარმოადგენს.

აქსაი-ჩინის რეგიონის დასავლეთ ნაწილს მდინარე ტარიმი აშრობს. რეგიონის აღმოსავლეთ ნაწილში რამდენიმე მცირე გაუდინარი აუზია. მათგან უდიდესია აქსაი-ჩინის ტბის აუზი, რომელიც ამავე სახელწოდების მდინარით საზრდოობს. მთლიანობაში რეგიონში მცირე ნალექი მოდის, რადგან ჰიმალაის და ყარაყორუმის მთები ინდოეთის მუსონებს გზას უღობავს.

მეზობელი ტრანს-ყარაყორუმის ტრაქტი ასევე ჩინეთსა და ინდოეთს შორის მიმდინარე დავის საგანია ქაშმირის კონფლიქტის ფარგლებში.

დემოგრაფია და ეკონომიკა
1950 წლამდე აქსაი-ჩინს ძირითადად შემთხვევითი მკვლევრები, მონადირეები და მომთაბარეები სტუმრობდნენ, რომლებიც ამ ტერიტორიას გზად გადიოდნენ.

1860-იან წლებში ევროპულ კვლევებამდე, აქსაი-ჩინის სინძიანგის მხარეში ნეფრიტის მოპოვების რამდენიმე ოპერაცია მიმდინარეობდა. ევროპელი მკვლევრების გამოჩენისას ისინი უკვე მიტოვებული იყო. 1860-1870-იან წლებში, ინდოეთის სუბკონტინენტსა და ტარიმის აუზს შორის ვაჭრობის ხელშეწყობის მიზნით, ბრიტანელები ცდილობდნენ აქსაი-ჩინის დასავლეთ მხარეს საქარავნო გზის პოპულარიზაციას, როგორც რთული და გადასახადებით დატვირთული ყარაყორუმის უღელტეხილის ალტერნატივას. ამ მარშრუტს, რომელსაც მდინარე ჩანგ ჩენმოს ხეობაში საწყისი წერტილის გამო ჩანგ ჩენმოს ხაზს უწოდებდნენ, 1874 წელს ბრიტანეთის თემთა პალატაში განიხილავდნენ. გარდა იმისა, რომ ეს გზა ყარაყორუმის უღელტეხილზე უფრო გრძელი და მაღალი იყო, ის ასევე აქსაი-ჩინის უკაცრიელ უდაბნოზე გადიოდა. 1890-იანი წლებისთვის ვაჭრებმა ამ მარშრუტზე საბოლოოდ თქვეს უარი.

1958 წელს ინდოეთმა აქსაი-ჩინის სხვადასხვა ტბიდან მარილი შეაგროვა, რათა შეესწავლა ამ მხარეში მარილის მოპოვების ოპერაციების ეკონომიკური მიზანშეწონილობა.

1950-იანი წლების ბოლოსთვის, გზის მშენებლობის გარდა, რამდენიმე ადგილას აშენდა ჩინეთის სახალხო-განმათავისუფლებელი არმიის სახმელეთო ძალების საგუშაგოები, მათ შორის თიენვენტიენში, ქუნგქას უღელტეხილზე, ხევეითანსა და თიენშუეიხაიში. მოგვიანებით გზა ჩინეთის 219-ე ეროვნულ ავტომაგისტრალად გადაკეთდა. დღეისათვის მაგისტრალის გასწვრივ რამდენიმე ბიზნესი მუშაობს, რომელიც მძღოლებს ემსახურება.

2010-იან წლებში დასავლეთ ქუნლუნის რეგიონში, რომლის ნაწილიცაა აქსაი-ჩინი, გეოლოგიური კვლევები ჩატარდა. რეგიონში აღმოაჩინეს ხუოშაოიუნი — ტყვია-თუთიის ძირითადი საბადო და მრავალი სხვა მცირე საბადო. ხუოშაოიუნი არის მთა აქსაი-ჩინში, ტიბეტის საზღვართან ახლოს. ხუოშაოიუნის საბადოს ათვისება 2017 წელს დაიწყო.

ტრანსპორტი
ჩინეთის 219-ე ეროვნული ავტომაგისტრალი გადის აქსაი-ჩინზე და აკავშირებს ტიბეტსა (ნგარის პრეფექტურა) და სინძიანგს (ხუთანის პრეფექტურა).

2022 წლის ივლისში ჩინეთის ტრანსპორტის სამინისტრომ გამოაქვეყნა ჩინეთის ეროვნული საავტომობილო გზების ქსელის განახლებული გეგმა, რომელიც მოიცავს 695-ე ეროვნულ ავტომაგისტრალს. ის გაივლის ტიბეტის ლჰუნძეს მაზრიდან სინძიანგის ინინგის მაზრის მაძარის დასახლებამდე, აქსაი-ჩინის ტერიტორიის გავლით.

ლიტერატურა



 სინო-ინდური სასაზღვრო დაცვები ჩუშულის ზონაში (CIA, 1963)

რესურსები ინტერნეტში

China and Kashmir, by Jabin T. Jacob, published in The Future of Kashmir, special issue of ACDIS Swords and Ploughshares, Program in Arms Control, Disarmament, and International Security, University of Illinois, winter 2007–8.
Conflict in Kashmir: Selected Internet Resources by the Library, University of California, Berkeley, USA; University of California, Berkeley Library Bibliographies and Web-Bibliographies list
 Two maps of Kashmir: maps showing the Indian and Pakistani positions on the border.

სქოლიო

კატეგორია:ქაშმირის კონფლიქტი
კატეგორია:ჩინეთის საზღვრები
კატეგორია:ჩინეთის საგარეო ურთიერთობები