სედე ვაკანტე

სედე ვაკანტე (ბერძნულად — ); ლათინურად — , „კათედრა/სკამი ცარიელია“) არის პერიოდი, როდესაც კათოლიკურ დიოცეზს ან არქიდიოცეზს არ ჰყავს მოქმედი მღვდელმთავარი და მისი კათედრა საკათედრო ტაძარში ვაკანტურია.

ტერმინი ყველაზე ხშირად აღნიშნავს იმ შუალედს, რომელიც დგება პაპის გარდაცვალებას ან გადადგომასა და მისი მემკვიდრის არჩევას შორის, როდესაც წმინდა საყდარი დროებით პაპის გარეშე რჩება.

-ის განმავლობაში ეპისკოპოსის ან პაპის ჩვეულებრივი უფლებამოსილება შეჩერებულია; ეკლესიის კანონების შესაბამისად, მართვა ხორციელდება შეზღუდული ფორმით მანამდე, სანამ ახალი თანამდებობის პირი ოფიციალურად არ დაინიშნება/დაიკავებს კათედრას.

 ისტორია 
შუა საუკუნეებში პაპის კარზე არქიდიაკონი და primicerius notariorum (ანუ ნოტარიუსთა უფროსი), არქიპრესვიტერთან ერთად, -ის პერიოდებში მართვის მიზნით აყალიბებდნენ სარეგენტო საბჭოს.

პაპის გარდაცვალების ოფიციალურად დადასტურება ევალებოდა კამერარიუსს (პაპის კამერლენგოს) — Camera Apostolica-ს ხელმძღვანელს. დროთა განმავლობაში ჩამოყალიბდა შეხედულება, რომ კამერარიუსს, როგორც რომის კურიის ფაქტობრივ მთავარ ადმინისტრატორს, პაპის გარდაცვალების შემდეგაც უნდა გაეგრძელებინა ჩვეულებრივი ადმინისტრაციული საქმიანობა; ამავე დროს, მას ეკისრებოდა გარდაცვლილი პაპის დაკრძალვის ორგანიზება და ახალი არჩევისთვის მზადება. ეს პრაქტიკა განსაკუთრებით თვალსაჩინოა კამერარიუს ბოზო ბრეიქსპირის მოღვაწეობაში — პაპ ადრიანე IV-ის ძმისშვილისა, რომელიც XII საუკუნის ბოლოს პაპის კამერლენგოს ფუნქციას ასრულებდა. 1268–1271 წლების -ის დროს კამერარიუსის როლი იმდენად მკაფიო იყო, რომ კარდინალები მისი გარდაცვალების შემთხვევაშიც კი ახალი კამერარიუსის არჩევას ამზადებდნენ.

პაპის ტახტი ბოლოს  იყო 2025 წლის 21 აპრილი-დან 8 მაისი 2025 წლამდე, ფრანცისკე-ის გარდაცვალების შემდეგ.

 წმინდა საყდრის ვაკანსია 
პაპის გარდაცვალების ან გადადგომის შემდეგ წმინდა საყდარი გადადის -ის პერიოდში. ამ შემთხვევაში „კერძო ეკლესია“ არის რომის ეპარქია, ხოლო „ვაკანტური კათედრა“ —  ლატერანის წმინდა იოანეს ტაძარში, რომელიც რომის ეპისკოპოსის საკათედრო ტაძრად ითვლება.


-ის თანახმად, -ის დროს წმინდა საყდრის მართვა და კათოლიკური ეკლესიის ადმინისტრირება ეკისრება კარდინალთა კოლეგიას, თუმცა მკაცრად შეზღუდული უფლებამოსილებით. ამავე დროს, რომის კურიის დეპარტამენტების ყველა ხელმძღვანელი „წყვეტს“ თავისი თანამდებობის განხორციელებას. გამონაკლისს წარმოადგენენ კარდინალი კამერლენგო, რომელსაც წმინდა საყდრის ქონების მართვა ევალება, და მთავარი პენიტენციარი, რომელიც განაგრძობს თავისი ჩვეულებრივი ფუნქციის შესრულებას. თუ რომელიმე მათგანს დასჭირდება ისეთი გადაწყვეტილების მიღება, რომელიც ჩვეულებრივ პაპის თანხმობას მოითხოვს, საკითხი კარდინალთა კოლეგიას წარედგინება. პაპის ლეგატები ამ პერიოდშიც განაგრძობენ დიპლომატიურ საქმიანობას, ხოლო რომის გენერალური ვიკარიუსი და ვატიკანის ქალაქ-სახელმწიფოს გენერალური ვიკარიუსი ინარჩუნებენ პასტორალურ უფლებამოსილებებს. ვატიკანის ქალაქ-სახელმწიფოს საფოსტო ადმინისტრაცია ამზადებს და გამოსცემს სპეციალურ საფოსტო მარკებს, რომლებიც ამ პერიოდისთვის არის განკუთვნილი და ცნობილია როგორც „-ის მარკები“.

ამავე პერიოდში იცვლება წმინდა საყდრის გერბიც: ცათა გასაღებებზე მოთავსებულ პაპის ტიარას ანაცვლებს  (იტალიურად — ). ეს სიმბოლო ერთდროულად აღნიშნავს როგორც პაპის არყოფნას, ისე კამერლენგოს მიერ წმინდა საყდრის საერო საქმეთა (ქონებრივ-ადმინისტრაციული სფეროს) დროებით მართვას. კამერლენგოც ამატებს აღნიშნულ ნიშანს საკუთარ გერბზე და პაპის არჩევის შემდეგ მას ხსნის. ადრე, ამავე პერიოდში, კამერლენგოს გერბი იხატებოდა სამახსოვრო ვატიკანის ლირის მონეტებზე; დღეს იგი ჩნდება ვატიკანის ევრო-მონეტებზე, რომლებიც კანონიერ საგადახდო საშუალებად მიიჩნევა ყველა ევროზონის სახელმწიფოში.

ინტერრეგნუმის პერიოდი განსაკუთრებით თვალსაჩინოა გარდაცვლილი პაპის დაკრძალვის ლიტურგიული მესითა და კარდინალთა კოლეგიის საერთო კონგრეგაციებით, რომლებიც არჩევნებთან დაკავშირებულ საკითხებს ადგენენ; საბოლოოდ, პროცესი სრულდება პაპის კონკლავით — მემკვიდრის ასარჩევად. როგორც კი ახალი პაპი არჩეული იქნება და (საჭიროების შემთხვევაში) ეპისკოპოსად იქნება ხელდასხმული,  სრულდება — პაპის ინაუგურაციამდეც კი.

რომში მყოფ კარდინალებს ვაკანსიის დაწყებიდან მაქსიმუმ თხუთმეტი დღის განმავლობაში შეუძლიათ დაელოდონ კონკლავის დაწყებას; თუმცა კოლეგიის კენჭისყრით ეს ვადა კიდევ ხუთი დღით შეიძლება გახანგრძლივდეს. ოცი დღის გასვლის შემდეგ კონკლავის ჩატარება სავალდებულოა, თუნდაც ყველა კარდინალი არ იყოს ჩამოსული. ხშირად, ისტორიულად, პაპის გარდაცვალებიდან კონკლავის დაწყებამდე შუალედი უფრო მოკლე იყო; მაგრამ მას შემდეგ, რაც კარდინალი უილიამ ო’კონელი ზედიზედ ორ კონკლავზე დაგვიანებით ჩავიდა, პიუს XI-მა დროის ლიმიტი გაზარდა. მომდევნო კონკლავზე, 1939 წელს, კარდინალებმა გადაადგილება საჰაერო გზით დაიწყეს. 2013 წლის თებერვალში გადადგომამდე რამდენიმე დღით ადრე ბენედიქტე XVI-მა წესები შეცვალა, რათა კონკლავი უფრო ადრე დაიწყოს, თუ ყველა ხმის უფლების მქონე კარდინალი უკვე ადგილზეა.  ზოგჯერ თვეებს ან წლებსაც გრძელდება ჩიხში შესული კონკლავების გამო, თუმცა უმეტესად ერთ თვეზე ნაკლებია.

ბოლო 250 წლის განმავლობაში პაპის გარეშე დარჩენის ყველაზე ხანგრძლივი პერიოდი იყო დაახლოებით ნახევარწლიანი შუალედი — 1799 წელს ტყვეობაში გარდაცვლილი პიუს VI-იდან 1800 წელს ვენეციაში პიუს VII-ის არჩევამდე.

 გახანგრძლივებული -ის პერიოდები 
კონკლავები და პაპის არჩევნები, როგორც წესი, მოკლე დროში სრულდება, თუმცა არსებობდა რამდენიმე შემთხვევა, როდესაც პაპის ტახტი თვეების, ზოგჯერ კი წლების განმავლობაშიც ვაკანტური იყო.

ქვემოთ მოცემულ ცხრილში წარმოდგენილია ერთ წელზე ხანგრძლივი -ის პერიოდები:

 წინა პაპი  შემდეგი პაპი  დაწყება  დასრულება  ხანგრძლივობა ცელესტინე IV  ინოკენტიუს IV  10 ნოემბერი 1241  25 ივნისი 1243  1 წელი 7 თვე კლემენტ IV  გრიგოლ X  29 ნოემბერი 1268  1 სექტემბერი 1271  2 წელი 10 თვე ნიკოლოზ IV  ცელესტინე V  4 აპრილი 1292  5 ივლისი 1294  2 წელი 3 თვე კლემენტ V  იოანე XXII  20 აპრილი 1314  2 აგვისტო 1316  2 წელი 3 თვე გრიგოლ XII  მარტინ V  4 ივლისი 1415  11 ნოემბერი 1417  2 წელი 5 თვე

 -ის პერიოდები 1799 წლიდან 
 წინა პაპი  შემდეგი პაპი  დაწყება  დასრულება  ხანგრძლივობაAs is usual in English, in canon law also (Code of Canon Law, canon 203), the initial day is not counted in calculating the length of a period, unless the period began with the beginning of the day. პიუს VI  პიუს VII  29 აგვისტო 1799  14 მარტი 1800   პიუს VII  ლეო XII  20 აგვისტო 1823  28 სექტემბერი 1823   ლეო XII  პიუს VIII  10 თებერვალი 1829  31 მარტი 1829   პიუს VIII  გრიგოლ XVI  30 ნოემბერი 1830  2 თებერვალი 1831   გრიგოლ XVI  პიუს IX  1 ივნისი 1846  16 ივნისი 1846   პიუს IX  ლეო XIII  7 თებერვალი 1878  20 თებერვალი 1878   ლეო XIII  პიუს X  20 ივლისი 1903  4 აგვისტო 1903   პიუს X  ბენედიქტე XV  20 აგვისტო 1914  3 სექტემბერი 1914   ბენედიქტე XV  პიუს XI  22 იანვარი 1922  6 თებერვალი 1922   პიუს XI  პიუს XII  10 თებერვალი 1939  2 მარტი 1939   პიუს XII  იოანე XXIII  9 ოქტომბერი 1958  28 ოქტომბერი 1958   იოანე XXIII  პავლე VI  3 ივნისი 1963  21 ივნისი 1963   პავლე VI  იოანე პავლე I  6 აგვისტო 1978  26 აგვისტო 1978   იოანე პავლე I  იოანე პავლე II  28 სექტემბერი 1978  16 ოქტომბერი 1978   იოანე პავლე II  ბენედიქტე XVI  2 აპრილი 2005  19 აპრილი 2005   ბენედიქტე XVI  ფრანცისკე  28 თებერვალი 2013  13 მარტი 2013   ფრანცისკე  ლეო XIV  21 აპრილი 2025  8 მაისი 2025  

 კათოლიკური დიოცეზები და არქიდიოცეზები 
ტერმინი  პაპობის გარდა შეიძლება გამოყენებულ იქნეს კათოლიკური დიოცეზების, არქიდიოცეზებისა და ეპარქიების მიმართაც, როდესაც ეპისკოპოსი ან არქიეპისკოპოსი გარდაიცვლება, გადადგება, სხვა კათედრაზე გადაყვანილი იქნება ან დაკარგავს თანამდებობას. თუ დიოცეზს ჰყავს თანამწე ეპისკოპოსი (კოადიუტორი), იგი დაუყოვნებლივ იკავებს ეპისკოპოსის კათედრას და -ის პერიოდი არ დგება.

მას შემდეგ, რაც კათედრა ვაკანტურად ჩაითვლება, რვა დღის განმავლობაში კონსულტორების კოლეგია (ზოგ ქვეყანაში — საკათედრო კაპიტული)See Codex Iuris Canonici Canon 502 § 3 (noting that an episcopal conference can transfer the functions of the consultors to the cathedral chapter). ვალდებულია აირჩიოს დიოცეზის ან არქიდიოცეზის ადმინისტრატორი. მათ მიერ არჩეული ადმინისტრატორი უნდა იყოს მღვდელი ან ეპისკოპოსი, რომელიც სულ მცირე 35 წლისაა.Code of Canon Law, canon 425 §1. The word used (sacerdos) applies also to a bishop, not just a priest.

თუ კონსულტორების კოლეგია დადგენილ ვადაში ვერ აირჩევს შესაბამის კანდიდატს, ადმინისტრატორის არჩევის უფლება გადადის მეტროპოლიტ არქიეპისკოპოსზე; ხოლო თუ მეტროპოლიტის კათედრაც ვაკანტურია, გადაწყვეტილებას იღებს ხანდაზმულობით უფროსი სუფრაგან ეპისკოპოსი — დანიშვნის წესით. პაპს ასევე შეუძლია ადმინისტრატორი პირდაპირ დანიშნოს; ამ შემთხვევაში მისი ტიტულია აპოსტოლური ადმინისტრატორი. თუ აპოსტოლური ადმინისტრატორი არის სხვა დიოცეზის ეპისკოპოსი ან არქიდიოცეზის არქიეპისკოპოსი, იგი დროებით მართავს ვაკანტურ დიოცეზს საკუთარ დიოცეზთან ერთად. ადმინისტრატორს აქვს ეპისკოპოსის ან არქიეპისკოპოსის მსგავს უფლებამოსილებები, გარდა იმ საკითხებისა, რომლებიც გამორიცხულია საქმის ბუნებით ან კანონით პირდაპირ არის აკრძალული. კანონი მის საქმიანობას სხვადასხვა სამართლებრივი შეზღუდვით ზღუდავს და განსაკუთრებულ ზედამხედველობასაც უწესებს კონსულტორების კოლეგიის მხრიდან (მაგალითად, კანონები 272 და 485).

ადმინისტრატორის დანიშვნამდე კათედრის მართვა, გენერალური ვიკარიუსის უფლებამოსილებებით, ევალება (ხანდაზმულობით უფროს) დამხმარე ეპისკოპოსს, თუ ასეთი არსებობს; ხოლო თუ არა — კონსულტორების კოლეგიას, როგორც ერთიან ორგანოს.

გენერალური ვიკარიუსები და ეპისკოპოსური ვიკარიუსები, რომლებიც ეპისკოპოსის მოადგილეები არიან, -ის დროს კარგავენ შესაძლებლობას, განახორციელონ ეპისკოპოსის აღმასრულებელი უფლებამოსილებები;Codex Iuris Canonici Canon 481 § 1. თუმცა გენერალური ვიკარიუსი, რომელიც თავად არის ეპისკოპოსი, ინარჩუნებს საკუთარი თანამდებობის უფლებამოსილებებს და ახორციელებს მათ ადმინისტრატორის უფლებამოსილების ფარგლებში.Codex Iuris Canonici Canon 409 § 2. ამასთან, გენერალური ვიკარიუსები -ის განმავლობაშიც ინარჩუნებენ თანამდებობის მოვალეობებსა და პასუხისმგებლობას და დიოცეზის ან აპოსტოლურ ადმინისტრატორთან ერთად უზრუნველყოფენ ინსტიტუციურ უწყვეტობას, ვიდრე ახალი ეპისკოპოსი ოფიციალურად დაინიშნება ან კათედრას დაიკავებს.

გარდამავალი პერიოდის განმავლობაში შესაძლოა კვლავ გამოიყენებოდეს გადამდგარი ეპისკოპოსის ან არქიეპისკოპოსის გერბი, ვიდრე მემკვიდრე ოფიციალურად არ დაინიშნება. მას შემდეგ, რაც ახალი მღვდელმთავარი დაიკავებს თანამდებობას და  დასრულდება, დიოცეზი გამოყენებაში იღებს ახალი ეპისკოპოსის გერბს.

თუ ეპისკოპოსის კათედრა -შია, დიოცეზის ეკლესიებში, ევქარისტიულ ლოცვაში ჩვეულებრივ აღარ იხსენიებენ ადგილობრივ ეპისკოპოსს მესაზე: პაპის მოხსენიების შემდეგ მსახურება ან პირდაპირ აგრძელებს ფრაზით „და მთელ სასულიერო დასს“, ან მოიხსენიებს ყველა ეპისკოპოსს როგორც „ეპისკოპოსთა დასს“. თუმცა, თუ -ის პერიოდში ადმინისტრატორი თავად არის ეპისკოპოსი, შესაძლებელია მისი სახელის მოხსენიებაც („ჩვენი ადმინისტრატორი“, ან უბრალოდ — „ჩვენი ეპისკოპოსი“), თითქოს დიოცეზს უკვე ჰყავს მღვდელმთავარი.

ადმინისტრატორს არ შეუძლია დაჯდეს კათედრაზე — ანუ თავად ვაკანტურ „სკამზე“ — თუნდაც იგი ეპისკოპოსი ან არქიეპისკოპოსი იყოს, რადგან ის არ არის ვაკანტური კათედრის ეპისკოპოსი. მას შეუძლია გამოიყენოს მხოლოდ ის სკამი, რომელიც მესის მთავარ მსახურს (ცელებრანტს) ეკუთვნის.

 სხვა გამოყენებები 
ტერმინი მიღებულია ასევე სედევაკანტიზმში — კათოლიკური ტრადიციონალისტური მოძრაობის ფარგლებში არსებულ ექსტრემალურ პოზიციაში.Eugene V. Gallagher, W. Michael Ashcraft (editors), Introduction to New and Alternative Religions in America (Greenwood Publishing Group 2006 ), p. 16William J. Collinge, Historical Dictionary of Catholicism (Scarecrow Press 2012 ), p. 434Mary Jo Weaver, R. Scott Appleby (editors), Being Right: Conservative Catholics in America (Indiana University Press 1995 ), p. 257 სედევაკანტისტები მიიჩნევენ, რომ ვატიკანის მეორე კრების შემდეგ ყველა პაპი ერეტიკოსი იყო და, შესაბამისად, „რომის კათედრა“ ვაკანტურია.

ტერმინი sede vacante გამოიყენება აგრეთვე ანგლიკანურ თანამეგობრობაში, მათ შორის — ინგლისის ეკლესიის კანონიკურ სამართალში.Canon C.19, Church of England, https://www.churchofengland.org/about/governance/legal-resources/canons-church-england/section-c როდესაც დიოცეზის კათედრა ვაკანტურია, მისი საერო უფლებამოსილებები (temporalities) მეურვის სახით გადადის გვირგვინზე, მათ შორის — ეპისკოპოსის საპატრონაჟო უფლებაც benefice-ებზე. ამ უფლებამოსილების განხორციელებას უწოდებენ გვირგვინის -ის პატრონაჟს. ტერმინი გამოიყენება სხვა კონტექსტებშიც, როდესაც რომელიმე კათედრა ვაკანტურ მდგომარეობაშია. Wills: A Calendar of Wills Proved Before the Commissary of the Prior and Chapter of Christ Church, Canterbury During Vacancies in the Primacy  (Cross & Jackman, 1914)

 იხილეთ აგრეთვე 
 კათოლიკური ეკლესიის ტერმინთა ლექსიკონი
 კათოლიკური ეკლესიის სტატიების ინდექსი

 რესურსები ინტერნეტში 

 აპოსტოლური საყდრის ვაკანსია 2025

სქოლიო

კატეგორია:კათოლიკური ეკლესიის ორგანიზაციები
კატეგორია:არჩევნები ქვეყნების მიხედვით
კატეგორია:სამართლებრივი კონცეფციები
კატეგორია:სამართლებრივი ტერმინოლოგია
კატეგორია:რომის პაპები