მილკა პლანინცი

მილკა პლანინცი (დ. 21 ნოემბერი, 1924 – გ. 7 ოქტომბერი, 2010) — ხორვატი კომუნისტი პოლიტიკოსი, 1982 წლიდან 1986 წლამდე იუგოსლავიის პრემიერ-მინისტრი. პირველი და ერთადერთი ქალი, რომელსაც აღნიშნული თანამდებობა ეკავა. აგრეთვე პირველი მთავრობის მეთაური ქალი ევროპის დიპლომატიურად აღიარებულ სოციალისტურ სახელმწიფოებს შორის.

ადრეული ცხოვრება

მილკა პლანინცი, დაბადებით მალადა, ეთნიკური ხორვატისა და ეთნიკური სერბის შერეულ ოჯახში,  თანამედროვე ხორვატიის ტერიტორიაზე, დალმაციაში, დრნიშთან ახლოს მდებარე პატარა სოფელ ჟიტნიჩში დაიბადა. მილკა სკოლაში მანამ დადიოდა, სანამ განათლების მიღების პროცესს მეორე მსოფლიო ომის დაწყება შეაფერხებდა. 1941 წელს პლანინცი კომუნისტ ახალგაზრდათა ლიგას შეუერთდა, რაც გარდამტეხი წელი აღმოჩნდა როგორც პლანინცის ცხოვრებაში, ისე მთელი ქვეყნისთვის. ნაცისტური გერმანია იუგოსლავიაში შეიჭრა და ქვეყანა გერმანელ, იტალიელ, უნგრელ და ბულგარელ ოკუპანტებს შორის გაანაწილა. მალევე ჩამოყალიბდა წინააღმდეგობის მოძრაობა, რომელიც „პარტიზანების“ სახელით გახდა ცნობილი და რომელსაც იოსიპ ბროზ ტიტო ხელმძღვანელობდა. მილკა პლანინცი მოუთმენლად ელოდა იმ დღეს, როდესაც ასაკი იუგოსლავიის ეროვნული განთავისუფლების ანტიფაშისტურ საბჭოში გაწევრიანების საშუალებას მისცემდა.

19 წლის ასაკში მილკა პლანინცი პარტიზანებს შეუერთდა და იოსიპ ბროზ ტიტოს ერთგული მიმდევარი გახდა.  1944 წელს პლანინცი იუგოსლავიის კომუნისტთა ლიგაში გაწევრიანდა.  მილკა მე-11 დალმაციური მოიერიშე ბრიგადის საგრაფო კომისრად დაინიშნა, რომლის მოვალეობასაც პარტიული პრინციპებისა და პოლიტიკის სწავლება და პარტიისადმი ერთგულების უზრუნველყოფა წარმოადგენდა.  პლანინცი წლების განმავლობაში მუშაობდა პარტიზანებისა და კომუნისტური პარტიისთვის, ხოლო როდესაც კომუნისტებმა მთელ რეგიონზე კონტროლი დაამყარეს, მილკა პლანინცი განათლების გასაგრძელებლად ზაგრების ადმინისტრაციის უმაღლეს სკოლაში ჩაირიცხა.  პარტიზანთა მეთაურმა, ომის დანაშაულებში ბრალდებულმა სიმო დუბაიჩმა, მოგვიანებით განაცხადა, რომ პლანინცი ომის შემდგომ კოჩევსკი როგის ხოცვა-ჟლეტაში (Kočevski Rog massacre) მონაწილეობდა."Kardelj's dispatches found", B92  პლანინცმა უარყო დუბაიჩის ბრალდებები და მათ პოლიტიკური სპეკულაცია უწოდა. თავად პლანინცი გამოდიოდა ინიციატივით, რომ აღნიშნული დანაშაულები გამოძიებულიყო, ასევე სასამართლო და სამეცნიერო დონეზე დამუშავებულიყო.Milka Planinc: Partizanski i Domovinski rat su antifašistički Jutarnji list, 1 September 2010.

1950 წელს მილკა პლანინცი ინჟინერ ზვონკო პლანინცზე დაქორწინდა.  წყვილს ვაჟი და ქალიშვილი შეეძინა.

პოლიტიკური კარიერა

მილკა პლანინცმა ხორვატიის კომუნისტთა ლიგაში სრულ განაკვეთზე მუშაობა და კარიერული წინსვლა დაიწყო. პლანინცი სპეციალიზებული გახლდათ განათლების, აგიტაციისა და პროპაგანდის სფეროებში, 1959 წელს კი ხორვატიის ცენტრალურ კომიტეტში — აღმასრულებელ ორგანოში — აირჩიეს.

ზაგრებში სხვადასხვა თანამდებობაზე მუშაობის შემდეგ — 1957 წელს ტრეშნიევკას (Trešnjevka) სახალხო ასამბლეის მდივნის, ხოლო 1961 წელს ქალაქ ზაგრების კულტურის საკითხთა მდივნის პოსტებზე — მილკა პლანინცი ზაგრების კომუნისტთა ლიგის კომიტეტის მდივანი გახდა. 1963 წელს ხორვატიის სოციალისტური რესპუბლიკის განათლების მდივნად (მინისტრად) დაინიშნა და ამ პოზიციაზე 1965 წლამდე დარჩა.

პარტიის მხრიდან უფრო დიდი აღიარება 1966 წელს მოვიდა, როდესაც მილკა პლანინცი ხორვატიის კომუნისტთა ლიგის (LCC) პრეზიდიუმში აირჩიეს, 1968 წელს კი — ამავე ლიგის აღმასრულებელ კომიტეტში. 1967–1971 წლებში მილკა პლანინცი ხორვატიის სოციალისტური რესპუბლიკის ასამბლეის პრეზიდენტის პოსტს იკავებდა.

„ხორვატიული გაზაფხულის“ მოვლენების შემდეგ ხორვატიის კომუნისტთა ლიგის ხელმძღვანელობა თანამდებობებიდან გადააყენეს და 1971 წელს პლანინცი ცენტრალური კომიტეტის პრეზიდენტი გახდა.  მილკამ მიიღო გადაწყვეტილება დაეპატიმრებინათ ფრანიო ტუჯმანი, მარკო ვესელიცა, დრაჟენ ბუდიშა, შიმე ჯოდანი, ვლადო გოტოვაცი და სხვები, რომლებიც „ხორვატიულ გაზაფხულში“ მონაწილეობდნენ. პლანინცი ხორვატიის კომუნისტთა ლიგის ლიდერად 1982 წლამდე დარჩა. 

1980 წელს, ტიტოს გარდაცვალების შემდეგ, ლიდერმა დატოვა გეგმა როტაციული პრეზიდენტობის შესახებ, რომლის მიხედვითაც ხელმძღვანელი რიგრიგობით თითოეული ფედერალური ერთეულიდან უნდა წარდგენილიყო. 1982 წლის 29 აპრილს იუგოსლავიის მშრომელი ხალხის სოციალისტური ალიანსის ფედერალურმა კონფერენციამ მილკა პლანინცის მიერ წარდგენილი მინისტრთა სია დაამტკიცა, ხოლო 1982 წლის 15 მაისს ეროვნული ასამბლეის ორი პალატის ერთობლივ სხდომაზე მილკა ფედერალური აღმასრულებელი საბჭოს ხელმძღვანელად დასახელდა; ამგვარად, პლანინცი პრემიერ-მინისტრად მოგვევლინა.Stankovic, Slobodan. Yugoslavia's New Federal Government Formed. 6 May 1982. Blinken Open Society Archives (retrieved on 15 April 2008) მილკა პლანინცი პირველ ქალს წარმოადგენდა, რომელმაც ქვეყნის 64-წლიან ისტორიაში მსგავსი მაღალი თანამდებობა დაიკავა. პლანინცმა ახალი კაბინეტი ჩამოაყალიბა, რომელიც 29 წევრისგან შედგებოდა. აღნიშნული კომიტეტის ყველა წევრი ახალ სახეს წარმოადგენდა, გარდა ხუთი ადამიანისა, რომლებიც ძველი კომიტეტის შემადგენლობაშიც ირიცხებოდნე.

მილკა პლანინცი იუგოსლავიის ფედერალური აღმასრულებელი საბჭოს პრეზიდენტის (პრემიერ-მინისტრის) პოსტზე 1982-დან 1986 წლამდე მოღვაწეობდა. მილკა პლანინცის პრემიერ-მინისტრობის ვადა ისტორიას შემორჩა, როგორც პერიოდი, როდესაც მთავრობამ საბოლოოდ გადაწყვიტა იუგოსლავიის სოციალისტური ფედერაციული რესპუბლიკის საგარეო ვალის რეგულირება და დაფარვის დაწყება. საჭირო სახსრების მოსაპოვებლად, პლანინცის კაბინეტმა რამდენიმე წლის განმავლობაში მკაცრი შემზღუდავი ეკონომიკური ზომები გაატარა.

1974 წლის კონსტიტუციამ ცენტრალურ მთავრობას მინიმალური უფლებამოსილება დაუტვირთა, ვინაიდან ძალაუფლება ცალკეულ რესპუბლიკებს შორის განაწილდა. მილკა პლანინცი ცენტრალური მთავრობის როლის გაძლიერებას და ბრიტანეთში, ამერიკის შეერთებულ შტატებსა თუ საბჭოთა კავშირში ვიზიტებით საერთაშორისო ალიანსების მოპოვებას ესწრაფვოდა. მართალია, ვაშინგტონში განხორციელებულმა შეხვედრებმა მილკა პლანინცს ეკონომიკური მხარდაჭერის პირობა მოუტანა, თუმცა მოსკოვში ვიზიტი შეფასდა, როგორც პროცესი, სადაც პლანინცს „არაფერი დაუკარგავს და არაფერი მოუგია“.

1985 წლის ოქტომბერში მილკა პლანინცმა გადადგომის შესახებ განცხადება წარადგინა, თუმცა პლანინცის მოთხოვნა არ დაკმაყოფილდა.Meier, Viktor; Yugoslavia: a history of its demise, Routledge, 1999. (p. 15) 1986 წლის 12 თებერვალს მილკა პლანინცის მთავრობამ საერთაშორისო სავალუტო ფონდს გაძლიერებული ზედამხედველობის მოთხოვნით მიმართა.Boughton, James M.; Silent revolution: the International Monetary Fund, 1979-1989, International Monetary Fund, 2001. (p. 433)  აღნიშნული თხოვნა ერთ თვეში დამტკიცდა. მილკა პლანინცის უფლებამოსილების ვადა 1986 წლის მაისში ამოიწურა, რის შემდეგაც მილკა მალევე იუგოსლავიის კომუნისტთა ლიგის ცენტრალური კომიტეტის წევრი გახდა.

შემდგომი წლები

მილკა პლანინცმა ცხოვრების დარჩენილი ნაწილი ევროპაში კომუნიზმის კოლაფსისა და იუგოსლავიის ომების პერიოდში გაატარა. 1993 წელს პლანინცის მეუღლე გარდაიცვალა, ხოლო 1994 წელს მილკა პლანინცის ვაჟმა, ზორანმა, სიცოცხლე თვითმკვლელობით დაასრულა.

1990-იანი წლების მიწურულიდან გარდაცვალებამდე, მილკა პლანინცი ეტლით გადაადგილდებოდა და საკუთარ სახლს იშვიათად ტოვებდა."Milka Planinc: Partisan and Homeland wars are anti-fascist", Jutarnji list  პლანინცი ზაგრებში ცხოვრობდა 2010 წლის 7 ოქტომბრამდე, სანამ 85 წლის ასაკში გარდაიცვლებოდა."Preminula Milka Planinc", Index.hr; accessed 16 October 2016. მილკა პლანინცი ზაგრების მიროგოის სასაფლაოზე (Mirogoj Cemetery) დაკრძალეს.Gradska groblja Zagreb: Milka Planinc, Mirogoj RKT-51-II/I-202

სქოლიო

კატეგორია:დაბადებული 21 ნოემბერი
კატეგორია:დაბადებული 1924
კატეგორია:გარდაცვლილი 7 ოქტომბერი
კატეგორია:გარდაცვლილი 2010
კატეგორია:ხორვატები
კატეგორია:ხორვატი ქალი პოლიტიკოსები
კატეგორია:XX საუკუნის ქალი პოლიტიკოსები
კატეგორია:გარდაცვლილები