კარლოს მანუელ არანა ოსორიო

კარლოს მანუელ არანა ოსორიო (დ. 17 ივლისი, 1918 – გ. 6 დეკემბერი, 2003) — სამხედრო ოფიცერი და პოლიტიკოსი, რომელიც 1970 წლიდან 1974 წლამდე გვატემალის 35-ე პრეზიდენტის თანამდებობას იკავებდა. „ეროვნული განთავისუფლების მოძრაობის“ წევრის მმართველობის პერიოდში, მისი მთავრობა იყენებდა წამებას, ადამიანების გაუჩინარებასა და მკვლელობებს როგორც პოლიტიკური და სამხედრო ოპონენტების, ისე ჩვეულებრივი დამნაშავეების წინააღმდეგ.

არანა დაიბადა ბარბერენაში, სანტა-როსას დეპარტამენტში. არმიის პოლკოვნიკის რანგში ის ხელმძღვანელობდა ანტიპარტიზანულ (კონტრ-ინსურგენციულ) ღონისძიებებს საკაპასა და ისაბალში, სადაც 1966-1968 წლებში სამხედროებმა ათასობით ადამიანი დახოცეს. 1970 წლის ივლისში იგი პრეზიდენტი გახდა საარჩევნო პროცესის შედეგად, რომელიც ზოგადად „გაუმჭვირვალედ“ მიიჩნევა. მისი წინასაარჩევნო პლატფორმა მართლწესრიგის დამყარებასა და სტაბილურობას ეფუძნებოდა; ვიცე-პრეზიდენტი კი ედუარდო კასერესი იყო.

1970 წლის ნოემბერში არანამ გამოაცხადა „ალყის მდგომარეობა“, რასაც მოჰყვა გამკაცრებული ანტიპარტიზანული ზომები. მისი მთავრობა უხეშად არღვევდა ადამიანის უფლებებს და პარტიზანების წინააღმდეგ ომში იყენებდა სახელმწიფო ტერორიზმს, მათ შორის მთავრობის მიერ დაფინანსებულ „სიკვდილის რაზმებს“. უსაფრთხოების ძალები რეგულარულად აკავებდნენ, აუჩინარებდნენ, აწამებდნენ და სასამართლოს გარეშე სიკვდილით სჯიდნენ პოლიტიკურ ოპონენტებს, სტუდენტურ ლიდერებს, პარტიზანების სავარაუდო მხარდამჭერებსა და პროფკავშირების წევრებს. არანას მთავრობა იღებდა მასშტაბურ სამხედრო დახმარებას ამერიკის შეერთებული შტატებისგან, მათ შორის იარაღს, ტექნიკურ მხარდაჭერასა და სამხედრო მრჩევლებს. გვატემალის ადამიანის უფლებათა კომისიის შეფასებით, არანას ადმინისტრაციის დროს 20,000 გვატემალელი მოკლულია ან „გაუჩინარებული“.  

კარლოს არანა, რომელიც მასონი იყო, გახდა პირველი იმ „ინსტიტუციური დემოკრატიული პარტიის“ სამხედრო მმართველთა რიგში, რომლებიც დომინირებდნენ გვატემალის პოლიტიკაში 1970-იან და 1980-იან წლებში (მისი წინამორბედი, ხულიო მენდეს მონტენეგრო, მართალია არმიის გავლენის ქვეშ იყო, მაგრამ სამოქალაქო პირი გახლდათ). იგი ასევე იყო ელჩი ნიკარაგუაში.

ადრეული ცხოვრება
არანა დაიბადა ბარბერენაში, სანტა-როსას დეპარტამენტში, 1918 წლის 17 ივლისს. იგი არის გვატემალის შეიარაღებული ძალების ყოფილი ხელმძღვანელის, ფრანსისკო ხავიერ არანას ძმისშვილი, რომელიც იყო იმ რევოლუციური ხუნტის სამი წევრიდან ერთ-ერთი, რომელიც გვატემალას 1944 წლის 20 ოქტომბრიდან 1945 წლის 15 მარტამდე, გვატემალის რევოლუციის საწყის ეტაპზე მართავდა. კარლოს არანა ოსორიო შევიდა სამხედრო სამსახურში და გახდა ოფიცერი. იგი ასევე იყო ანტიკომუნისტი პოლიტიკოსი და მასონი. 1955 წელს იგი დაინიშნა პოლიტექნიკური სკოლის დირექტორად, რომელიც მთავრობამ 1954 წლის გვატემალის სახელმწიფო გადატრიალების შემდეგ კვლავ გახსნა.

სამხედრო კარიერა
1964 და 1965 წლებში გვატემალის შეიარაღებულმა ძალებმა დაიწყეს კონტრ-ინსურგენციული (ანტიპარტიზანული) მოქმედებები MR-13-ის წინააღმდეგ აღმოსავლეთ გვატემალაში. 1964 წლის თებერვალსა და მარტში გვატემალის სამხედრო-საჰაერო ძალებმა დაიწყეს სელექციური დაბომბვის კამპანია ისაბალში მდებარე MR-13-ის ბაზებზე, რასაც 1965 წლის სექტემბერსა და ოქტომბერში მოჰყვა მეზობელ პროვინცია საკაპაში განხორციელებული „წმენდები“, კოდური სახელწოდებით „ოპერაცია ფალკონი“ (Operation Falcon). ამ ოპერაციებს ზურგს უმაგრებდა აშშ-ის გაზრდილი სამხედრო დახმარება. 1965 წლიდან მოყოლებული, აშშ-ის მთავრობამ გაგზავნა „მწვანე ბერეტები“ და ცენტრალური სადაზვერვო სააგენტოს (CIA) მრჩევლები გვატემალის სამხედროების დასატრენინგებლად. გარდა ამისა, გაიგზავნენ ამერიკელი პოლიციისა და „საზოგადოებრივი უსაფრთხოების“ მრჩევლები ურბანული უსაფრთხოების სტრუქტურების რეორგანიზაციისთვის.

1966 წლის მარტში, საიდუმლო ოპერაციის დროს, უსაფრთხოების ძალებმა შეიპყრეს, დააკავეს, აწამეს და სიკვდილით დასაჯეს გვატემალის შრომის პარტიის (PGT) ოცდაათი წევრი. როდესაც სან-კარლოსის უნივერსიტეტის სამართლის ფაკულტეტის სტუდენტებმა გამოიყენეს სამართლებრივი ზომები (მაგალითად, habeas corpus - დაკავებულის სასამართლოში წარდგენის მოთხოვნა), ზოგიერთი სტუდენტი თავადაც „გაუჩინარდა“. ეს „გაუჩინარებები“ ცნობილი გახდა, როგორც მასობრივი იძულებითი გაუჩინარების ერთ-ერთი პირველი მნიშვნელოვანი შემთხვევა ლათინური ამერიკის ისტორიაში. ამ ტაქტიკის გამოყენება მკვეთრად გაიზარდა პრეზიდენტ ხულიო სესარ მენდეს მონტენეგროს ინაუგურაციის შემდეგ, რომელმაც — სამხედრო ელიტის დასაშოშმინებლად და მათი მხარდაჭერის მოსაპოვებლად — ჯარს ქვეყნის „დასამშვიდებლად“ ნებისმიერი საშუალების გამოყენების უფლება მისცა.

მენდესის ადმინისტრაციის ნებართვითა და აშშ-ის დახმარებით, 1966 წლის ოქტომბერში არმიამ, პოლიციის ქვედანაყოფებთან ერთად, დაიწყო ფართომასშტაბიანი „დაშოშმინების“ ოპერაცია საკაპასა და ისაბალის დეპარტამენტებში. კამპანია, სახელწოდებით „ოპერაცია გვატემალა“, პოლკოვნიკ კარლოს არანა ოსორიოს ზედამხედველობითა და 1,000 ამერიკელი „მწვანე ბერეტის“ ინსტრუქტაჟით მიმდინარეობდა.

პოლკოვნიკ არანას იურისდიქციის ქვეშ, სამხედრო სტრატეგებმა შეაიარაღეს და ჩამოაყალიბეს სხვადასხვა გასამხედროებული „სიკვდილის რაზმები“, რომლებიც არმიასა და პოლიციას ეხმარებოდნენ ტერორისტულ ოპერაციებში მეამბოხე შეიარაღებული ძალების (FAR) სამოქალაქო მხარდამჭერების წინააღმდეგ. ამ ორგანიზაციებს პერსონალით, იარაღით, ფინანსებითა და ინსტრუქციებით თავად შეიარაღებული ძალები ამარაგებდნენ. ეს რაზმები სრული დაუსჯელობით მოქმედებდნენ — მთავრობისგან ჰქონდათ უფლება მოეკლათ ნებისმიერი სამოქალაქო პირი, რომელიც მიიჩნეოდა ამბოხებულად ან მათ თანამშრომლად. ამ ჯგუფების წევრები ძირითადად მემარჯვენე ფანატიკოსები იყვნენ, რომლებიც დაკავშირებულნი იყვნენ MLN-თან (ეროვნული განთავისუფლების მოძრაობა), რომელსაც მარიო სანდოვალ ალარკონი ხელმძღვანელობდა. 1967 წლისთვის გვატემალის არმია აცხადებდა, რომ მის პირდაპირ კონტროლქვეშ 1,800 სამოქალაქო პირი იყო გასამხედროებულ რაზმებში. ერთ-ერთი ყველაზე ცნობილი დაჯგუფება იყო MANO, იგივე Mano Blanca („თეთრი ხელის“ ორგანიზაცია). თავდაპირველად იგი მენდეს მონტენეგროს გაპრეზიდენტების შესაფერხებლად შეიქმნა, თუმცა მოგვიანებით სამხედროებმა ის სახელმწიფო კონტრ-ტერორისტულ აპარატს შეუერთეს.

დამკვირვებლების შეფასებით, მენდესის პრეზიდენტობის სამი წლის განმავლობაში სამთავრობო ძალებმა მოკლეს ან „გაუჩინარდნენ“ 15 000-მდე მშვიდობიანი მოქალაქე. „ამნესტი ინტერნეშენალი“ ვარაუდობს, რომ პოლკოვნიკ არანას მეთაურობით 1966 წლის ოქტომბრიდან 1968 წლის მარტამდე პერიოდში არმიამ და პარამილიტარულმა ორგანიზაციებმა საკაპასა და იზაბალში 3 000-დან 8 000-მდე გლეხი მოკლეს. სხვა შეფასებით, მენდესის პერიოდში მხოლოდ საკაპაში დაღუპულთა რიცხვი 15 000-ს შეადგენდა. მსხვერპლთა შორის იყვნენ პარტიზანების სიმპათიზატორები, გლეხები, პროფკავშირების ლიდერები, ინტელექტუალები, სტუდენტები და სხვა ბუნდოვნად განსაზღვრული „მთავრობის მტრები“. ზოგიერთი დამკვირვებელი გვატემალას მთავრობის პოლიტიკას „თეთრ ტერორს“ უწოდებდა - ტერმინი, რომელიც ადრე გამოიყენებოდა ანტიკომუნისტური მასობრივი მკვლელობების მსგავსი პერიოდების აღსაწერად ისეთ ქვეყნებში, როგორიცაა ტაივანი და ესპანეთი.

სახელმწიფო ტერორმა აიძულა ოპოზიციური ძალები წინააღმდეგობა გაეძლიერებინათ. „თეთრი ტერორის“ შედეგად MR-13-მა უკან დაიხია დედაქალაქ გვატემალაში, სადაც დაიწყეს უსაფრთხოების ძალებისა და ამერიკელი სამხედრო მრჩევლების სელექციური მკვლელობები. 1968 წელს ამბოხებულებმა მოკლეს ამერიკის ელჩი ჯონ გორდონ მეინი, ხოლო 1970 წელს — გერმანიის ელჩი კარლ ფონ შპრეტი.

პრეზიდენტობა (1970–1974)
1970 წლის ივლისში, არმიის მხარდაჭერით, პოლკოვნიკი კარლოს არანა ოსორიო  პრეზიდენტი გახდა. იგი იყო პირველი იმ „ინსტიტუციური დემოკრატიული პარტიის“ სამხედრო მმართველთა რიგში, რომლებიც 1970-იან და 1980-იან წლებში დომინირებდნენ გვატემალის პოლიტიკაში (მისი წინამორბედი, ხულიო სესარ მენდესი, ნომინალურად სამოქალაქო პირი იყო). არანა მანამდე ნიკარაგუაში სომოსას რეჟიმის დროს ელჩად მსახურობდა. ერთ-ერთ გამოსვლაში პრეზიდენტმა არანამ განაცხადა: „თუ ქვეყნის დასამშვიდებლად საჭირო გახდება მისი სასაფლაოდ გადაქცევა, მე ამას დაუფიქრებლად გავაკეთებ“. მიუხედავად იმისა, რომ იმ დროს ამბოხებულთა აქტივობა მინიმალური იყო, ოსორიომ 1970 წლის ნოემბერში „ალყის მდგომარეობა“ გამოაცხადა. ამ რეჟიმის დროს მოქმედებდა ყოველდღიური კომენდანტის საათი 21:00-დან 05:00 საათამდე. ამ პერიოდში მთელ სახელმწიფო ტერიტორიაზე აკრძალული იყო ყოველგვარი სატრანსპორტო და ფეხით გადაადგილება, მათ შორის სასწრაფო დახმარების მანქანების, სახანძროების, ექთნებისა და ექიმებისთვისაც კი.

„ალყის მდგომარეობას“ თან ახლდა სამთავრობო რეპრესიების ზრდა: გატაცებები, წამება, იძულებითი გაუჩინარებები და სასამართლოს გარეშე მკვლელობები. აშშ-ის თავდაცვის დაზვერვის სააგენტოს 1971 წლის იანვრის საიდუმლო ბიულეტენში დეტალურად იყო აღწერილი, თუ როგორ „ჩუმად ანადგურებდნენ“ გვატემალის უსაფრთხოების ძალები ასობით სავარაუდო „ტერორისტსა და ბანდიტს“ სოფლად. მიუხედავად იმისა, რომ რეპრესიები სოფლებშიც გრძელდებოდა, არანას პერიოდის „თეთრი ტერორი“ ძირითადად ურბანული იყო და მიმართული გახლდათ ამბოხებულთა იმ ნარჩენების წინააღმდეგ, რომლებიც უმეტესად ქალაქში არსებობდნენ. უცხოელი ჟურნალისტები მთავრობის მაღალჩინოსნებზე დაყრდნობით იტყობინებოდნენ, რომ „ალყის მდგომარეობის“ პირველივე ორ თვეში უსაფრთხოების ძალებმა ან „სიკვდილის რაზმებმა“ 700 ადამიანი დასაჯეს სიკვდილით. Amnesty International-ისა და ადგილობრივი უფლებადამცველი ორგანიზაციების მონაცემებით, 1970-1971 წლებში 7,000-ზე მეტი სამოქალაქო პირი „გაუჩინარდა“ ან მოკლული იპოვეს, რასაც 1972-1973 წლებში კიდევ 8,000 მსხვერპლი დაემატა.

1971 წლის ოქტომბერში გვატემალის სან-კარლოსის უნივერსიტეტის 12,000-ზე მეტმა სტუდენტმა დაიწყო საყოველთაო გაფიცვა უსაფრთხოების ძალების მიერ სტუდენტების მკვლელობის გასაპროტესტებლად; ისინი „ალყის მდგომარეობის“ დასრულებას მოითხოვდნენ. 1971 წლის 27 ნოემბერს გვატემალის სამხედროებმა ამ მღელვარებას უპასუხეს რეიდით უნივერსიტეტის მთავარ კამპუსში, იარაღის სამალავების აღმოჩენის მიზნით. რეიდისთვის მობილიზებული იყო 800 ჯარისკაცი, ტანკები, ვერტმფრენები და ჯავშანმანქანები. მათ გაჩხრიკეს მთელი კამპუსი, თუმცა ვერანაირი მტკიცებულება ან მარაგი ვერ იპოვეს.

„ალყის მდგომარეობა“ ძალაში დარჩა 1972 წლის ბოლომდე, სანამ ოსორიოს რეჟიმმა აჯანყების სამხედრო დამარცხება არ გამოაცხადა. „ალყის მდგომარეობის“ დასრულება დაემთხვა PGT-ის ცენტრალური კომიტეტის დიდი ნაწილის იძულებით გაუჩინარებას. 1973 წლის იანვრიდან სექტემბრამდე პერიოდში გვატემალას ადამიანის უფლებათა კომისიამ დოკუმენტირება გაუკეთა 1314 ადამიანის სიკვდილსა და იძულებით გაუჩინარებას სამთავრობო სიკვდილის რაზმების მიერ. ამ რეპრესიებმა საერთაშორისო ადამიანის უფლებათა ორგანიზაციებს გვატემალას მთავრობა მსოფლიოში ერთ-ერთ ყველაზე რეპრესიულ რეჟიმად შეაფასა. Amnesty International-მა გვატემალა ადამიანის უფლებათა დაცვის სფეროში საგანგებო მდგომარეობის პირობებში მყოფ რამდენიმე ქვეყანას შორის მოიხსენია, ხოლო „გვატემალის მოქალაქეების გაუჩინარების მაღალი მაჩვენებელი“ მნიშვნელოვან და მიმდინარე პრობლემად მოიხსენია 1972–1973 წლების ყოველწლიურ ანგარიშში. გვატემალას ადამიანის უფლებათა კომისიამ შეაფასა, რომ არანას მთავრობის დროს 1970-1974 წლებში 20 000 ადამიანი დაიღუპა ან „გაუჩინარდა“.

არანას დროს „სიკვდილის რაზმები“ გამოიყენებოდა არა მხოლოდ კონტრ-ინსურგენციისთვის, არამედ კრიმინალთან საბრძოლველადაც. ერთ-ერთ შემთხვევაში, 1972 წლის 13 ოქტომბერს, დაჯგუფებამ სახელად „შურისმაძიებელი სვავი“ ათი ადამიანი დანით მოკლა. გვატემალის მთავრობის წარმომადგენლებმა აშშ-ის სახელმწიფო დეპარტამენტს განუცხადეს, რომ ეს და მსგავსი რაზმები მხოლოდ „ეკრანი“ იყო იმ არალეგალური ტაქტიკის დასაფარად, რომელსაც ეროვნული პოლიცია არაპოლიტიკური დამნაშავეების წინააღმდეგ იყენებდა. საერთო ჯამში, მენდესისა და არანას რეჟიმების პერიოდში 42,000-მდე გვატემალელი სამოქალაქო პირი მოკლულია ან „გაუჩინარებული“.

გვიანდელი ცხოვრება
პრეზიდენტობის შემდეგ არანა პოლიტიკური ცხოვრებიდან წავიდა და პოლიტიკური პარტია „Central Auténtica Nacionalista“ (CAN) დააარსა. პარტიამ რამდენიმე არჩევნებში მიიღო მონაწილეობა, თუმცა მცირე გავლენა მოახდინა. იგი 2003 წლის დეკემბერში გარდაიცვალა.

ბიბლიოგრაფია































რესურსები ინტერნეტში
Obituary (BBC News) 

იხილეთ აგრეთვე
გვატემალის პრეზიდენტი

სქოლიო

კატეგორია:დაბადებული 1918
კატეგორია:დაბადებული 17 ივლისი
კატეგორია:გარდაცვლილი 2003
კატეგორია:გარდაცვლილი 6 დეკემბერი
კატეგორია:გვატემალის პრეზიდენტები
კატეგორია:გვატემალელი პოლიტიკოსები