ბიგ მაკის ინდექსი

ბიგ მაკის ინდექსი — ფასების ინდექსი, რომელსაც 1986 წლიდან აქვეყნებს ჟურნალი ეკონომისტი, როგორც ორ ვალუტას შორის მსყიდველობითი უნარის პარიტეტის (PPP) გაზომვის არაფორმალური საშუალება და წარმოადგენს ტესტის საშუალებას იმისა, თუ რამდენად იწვევს საბაზრო გაცვლითი კურსები საქონლის ერთნაირი ფასის დადებას სხვადასხვა ქვეყანაში. ის „ცდილობს, გაცვლითი კურსის თეორია ცოტა უფრო მარტიცად აღსაქმელი გახადოს“. ინდექსი ადარებს მსოფლიოში ბიგ მაკის, მაკდონალდსის რესტორნებში გაყიდული ფლაგმანური ჰამბურგერის, შეძენის ფარდობით ფასს.

მიმოხილვა
„ბიგ მაკის ინდექსი“ (Big Mac Index) ჟურნალ The Economist-ში 1986 წლის სექტემბერში პემ ვუდალმა წარადგინა, როგორც მსყიდველობითი უნარის პარიტეტის (PPP) ნახევრად იუმორისტული ილუსტრაცია. მას შემდეგ გამოცემა ამ ინდექსს ყოველწლიურად აქვეყნებს. მიუხედავად იმისა, რომ „ბიგ მაკის ინდექსი“ თავდაპირველად არ იყო ჩაფიქრებული, როგორც გაცვლითი კურსის შეფასების ლეგიტიმური ინსტრუმენტი, დღეს იგი გლობალურად აღიარებულია და მრავალ აკადემიურ სახელმძღვანელოსა თუ ანგარიშში გვხვდება. ინდექსმა საფუძველი ჩაუყარა ტერმინს — „ბურგერნომიკა“ (burgernomics).

თეორია, რომელიც „ბიგ მაკის ინდექსს“ უდევს საფუძვლად, მომდინარეობს PPP-ის კონცეფციიდან. ამ თეორიის მიხედვით, ორ ვალუტას შორის გაცვლითმა კურსმა უნდა გაათანაბროს იდენტური სამომხმარებლო კალათის ფასები. თუმცა, რეალობაში, ყველა ქვეყანაში იდენტური სამომხმარებლო კალათის შედგენა რთული გამოწვევაა. ეკონომიკური თანამშრომლობისა და განვითარების ორგანიზაციის (OECD) მონაცემებით, PPP-ის ამჟამინდელი გათვლები მოიცავს „3000-ზე მეტ სამომხმარებლო საქონელსა და მომსახურებას, 30 პროფესიას საჯარო სექტორში, 200 ტიპის აღჭურვილობასა და დაახლოებით 15 სამშენებლო პროექტს“. ამ რთული ეკონომიკური კონცეფციის გამარტივების მიზნით, The Economist-მა წამოაყენა იდეა, რომ სამომხმარებლო კალათის ნაცვლად გამოყენებული ყოფილიყო ერთი კონკრეტული პროდუქტი — McDonald's-ის „ბიგ მაკი“. ის შეირჩა სწრაფი კვების ამ ქსელის მსოფლიო გავრცელებისა და იმის გამო, რომ სენდვიჩის შემადგენლობა თითქმის ყველა ქვეყანაში იდენტურია. მიუხედავად იმისა, რომ ერთი სენდვიჩი PPP-ის თეორიისთვის ზედმეტად მარტივად შეიძლება მოგვეჩვენოს, „ბიგ მაკის“ ფასი მრავალი ადგილობრივი ეკონომიკური ფაქტორის კულმინაციაა, როგორიცაა ინგრედიენტების ფასი, ადგილობრივი ხელფასები, ბილბორდებისა და ტელერეკლამის ხარჯები. შედეგად, ეს ინდექსი რეალურ სამყაროში მსყიდველობითი უნარის „გონივრულ საზომს“ წარმოადგენს.

„ბიგ მაკის ინდექსის“ მიზანია ორ ვალუტას შორის ნაგულისხმევი გაცვლითი კურსის გამოთვლა. ამისათვის, უცხო ქვეყანაში „ბიგ მაკის“ ფასი (ადგილობრივ ვალუტაში) იყოფა საბაზისო ქვეყანაში „ბიგ მაკის“ ფასზე (საბაზისო ქვეყნის ვალუტაში).  როგორც წესი, საბაზისო ქვეყნად აშშ გამოიყენება.

მაგალითად (2023 წლის ივლისის მონაცემებით):

 შვეიცარიაში „ბიგ მაკი“ ღირს 6.70 შვეიცარიული ფრანკი.
 აშშ-ში „ბიგ მაკი“ ღირს 5.58 აშშ დოლარი.
 ნაგულისხმევი გაცვლითი კურსი არის 1.20 ფრანკი დოლარზე ($6.70 / 5.58 = 1.20$).

PPP თეორიის შესაბამისად, ეს ინდექსი ასევე გვაძლევს საშუალებას გავაანალიზოთ, არის თუ არა ვალუტა გაუფასურებული ან გადაფასებული საბაზისო ვალუტასთან მიმართებაში. ამის დასადგენად, ნაგულისხმევი კურსი უნდა შევადაროთ რეალურ საბაზრო კურსს:

 ნაგულისხმევი კურსი: 1.20 ფრანკი/დოლარი.
 რეალური გაცვლითი კურსი: 0.87 ფრანკი/დოლარი.
 შვეიცარიული ფრანკი გადაფასებულია 38.5%-ით აშშ დოლართან მიმართებაში - (1.20-0.87)/0.87 = 38.5%

ვარიანტები
 The Economist ხანდახან უშვებს ვარიანტებს ამავე თემაზე. მაგალითად, 2004 წლის იანვარში წარმოადგინა „დიდი ლატეს ინდექსი“ (Tall Latte index), სადაც ბიგ მაკი „სტარბაქსის“ ყავით იყო ჩანაცვლებული.
 Bloomberg L.P.-მ შემოიღო „ბილის ინდექსი“ (Billy index), სადაც IKEA-ს „ბილის“ წიგნების თაროს ადგილობრივ ფასები აშშ დოლარში გადაყვანილია და შედარებულია ერთმანეთთან.

შეზღუდვები
მიუხედავად იმისა, რომ ეკონომისტები ხშირად ციტირებენ ბიგ მაკის ინდექსს, როგორც მსყიდველობითი უნარის პარიტეტის გონივრულ საზომს, „ბურგერის მეთოდოლოგიას“ აქვს გარკვეული შეზღუდვები.

ბიგ მაკის ინდექსი შეზღუდულია გეოგრაფიული დაფარვით, რაც გამოწვეულია „მაკდონალდსის“ ქსელის გავრცელებით. მაგალითად, აფრიკაში მაკდონალდსი წარმოდგენილია მხოლოდ მაროკოში, ეგვიპტეში, სამხრეთ აფრიკასა და მავრიკში (მხოლოდ აფრიკისთვის შეიქმნა მსგავსი ინდექსი, რომელსაც „KFC ინდექსი“ ეწოდება: როგორც სახელი მიგვანიშნებს, ბიგ მაკის ნაცვლად მონაცემების შესაგროვებლად გამოიყენება KFC-ის ორიგინალური 15-ნაჭრიანი კალათა).

ბევრ ქვეყანაში საერთაშორისო სწრაფი კვების ქსელებში კვება შედარებით ძვირია ადგილობრივ რესტორნებთან შედარებით, ხოლო მოთხოვნა ბიგ მაკზე ისეთ ქვეყნებში, როგორიცაა ინდოეთი, არ არის ისეთი დიდი, როგორც აშშ-ში. სოციალური სტატუსი, ადგილობრივი გადასახადები, კონკურენციის დონე და იმპორტის ბაჟი შეიძლება არ ასახავდეს ქვეყნის ეკონომიკას მთლიანობაში.

გარდა ამისა, არ არსებობს თეორიული მიზეზი, რის გამოც არასავაჭრო საქონლისა და მომსახურების ფასები (მაგალითად, უძრავი ქონების ხარჯები) სხვადასხვა ქვეყანაში თანაბარი უნდა იყოს: ამერიკული საქონლის ხორცი, რომელიც ბიგ მაკში გამოიყენება, არ ღირს იმდენივე, რამდენიც ჩინური საქონლის ხორცი. სწორედ ეს არის თეორიული მიზეზი, რის გამოც PPP დროთა განმავლობაში განსხვავდება საბაზრო გაცვლითი კურსისგან.

ზოგიერთ ბაზარზე მაღალი ბრუნვა და დაბალი მარჟა უფრო მომგებიანია, ზოგან კი — პირიქით. ამრიგად, ფასები უფრო მეტს ასახავს, ვიდრე მხოლოდ ვალუტის ღირებულებას. მაგალითად, ჰამბურგერი საფრანგეთში მხოლოდ 1 ევრო ღირს, ბელგიაში კი — 1.50 ევრო, თუმცა მთლიანობაში მაკდონალდსის რესტორნები ორივე ქვეყანაში დაახლოებით ერთნაირი ფასისაა. ბიგ მაკის ფასები ასევე შეიძლება მნიშვნელოვნად განსხვავდებოდეს ერთი ქვეყნის შიგნითაც. მაგალითად, ნიუ-იორკში გაყიდული ბიგ მაკი უფრო ძვირი იქნება, ვიდრე სოფლად მდებარე მაკდონალდსში.

კიდევ ერთი მაგალითია რუსეთი, სადაც 2019 წელს ერთ-ერთი ყველაზე იაფი ბიგ მაკი იყო, მიუხედავად იმისა, რომ მოსკოვი მაშინ მსოფლიოს ყველაზე ძვირადღირებულ ქალაქად ითვლებოდა. სტანდარტული საკვები ინგრედიენტები რუსეთში იაფია, მაშინ როდესაც ბიზნეს-ვახშმისთვის შესაფერისი რესტორნები ინგლისურენოვანი პერსონალით — ძვირი.

მანიპულაციები
არგენტინაში კრისტინა ფერნანდეს დე კირხნერის პრეზიდენტობის კრიტიკოსებს და ბევრ ეკონომისტს სჯერათ, რომ მთავრობა წლების განმავლობაში აყალბებდა სამომხმარებლო ფასების მონაცემებს ქვეყნის ინფლაციის რეალური დონის შესამცირებლად. The Economist-მა 2011 წლის იანვარში განაცხადა, რომ ბიგ მაკის ინდექსი „ადასტურებს მოსაზრებებს იმის შესახებ, რომ არგენტინის მთავრობა აყალბებს მონაცემებს. სხვაობა ბურგერების ინფლაციის საშუალო წლიურ მაჩვენებელსა (19%) და ოფიციალურ მაჩვენებელს (10%) შორის გაცილებით დიდია, ვიდრე ნებისმიერ სხვა ქვეყანაში“. იმ წელს პრესამ დაიწყო ინფორმაციის გავრცელება არგენტინული მაკდონალდსის რესტორნების უჩვეულო ქცევის შესახებ. მათ შეწყვიტეს ბიგ მაკის აქტიური რეკლამირება და სენდვიჩი სხვა პროდუქტებთან შედარებით უჩვეულოდ დაბალ ფასად იყიდებოდა. გავრცელებული ინფორმაციით, კირშნერის მთავრობის ვაჭრობის მდივანმა, გილერმო მორენომ, აიძულა მაკდონალდსი, ბიგ მაკი ხელოვნურად დაბალ ფასად გაეყიდა, რათა ქვეყნის მაჩვენებლებით ბიგ მაკის ინდექსში მანიპულირება მოეხდინა. 2012 წლის ივნისში, მას შემდეგ რაც საერთაშორისო მედიამ ეს ფაქტი გააშუქა, ბიგ მაკის კომპლექტის ფასი მოულოდნელად 26%-ით გაიზარდა.

შედარების პრობლემები
ბიგ მაკი (და თითქმის ყველა სენდვიჩი) განსხვავდება ქვეყნების მიხედვით კვებითი ღირებულებით, წონით და ნომინალური ზომითაც კი.

ყველა ბიგ მაკი არ არის დამზადებული მხოლოდ საქონლის ხორცისგან. ინდოეთში, სადაც მოსახლეობის უმრავლესობა ინდუისტია, საქონლის ხორცის ბურგერები მაკდონალდსში არ იყიდება. ბიგ მაკის შემცვლელად იქ „ჩიქენ მაჰარაჯა მაკი“ გამოიყენება.

დიდი განსხვავებაა „საქონლის ხორცის“ ბიგ მაკებს შორისაც: ბიგ მაკის ავსტრალიური ვერსია 22%-ით ნაკლებ კალორიას შეიცავს, ვიდრე კანადური, და 8%-ით მსუბუქია, ვიდრე მექსიკური ვერსია.

2009 წლის 1 ნოემბერს ისლანდიაში სამივე მაკდონალდსი დაიხურა, ძირითადად ხორცისა და ბოსტნეულის იმპორტის მაღალი ხარჯების გამო. იმ დროს ისლანდიაში ბიგ მაკი 650 კრონა ($5.29) ღირდა, ხოლო ბიზნესის შესანარჩუნებლად საჭირო 20%-იანი ფასის ზრდა მის ღირებულებას 780 კრონამდე ($6.36) გაზრდიდა.Iceland Says Bye to the Big Mac, CBS News, 26 October 2009Archived at Ghostarchive and the Wayback Machine: 

მონაცემები
ექვსი ყველაზე ძვირი ქვეყანა (2023 წლის ივლისი)
ეს სტატისტიკა აჩვენებს ყველაზე ძვირადღირებულ ადგილებს ბიგ მაკის შესაძენად.
 შვეიცარია – $7.73 (6.70 CHF)
 ნორვეგია – $6.92 (70 NOK)
 ურუგვაი – $6.86 (259 UYU)
 არგენტინა – $5.99 (1,650 ARS)
 ევროკავშირი – $5.82 (5.28 EUR)
 შვედეთი – $5.74 (60.27 SEK)

ექვსი ყველაზე იაფი ქვეყანა (2023 წლის ივლისი)
ეს სტატისტიკა აჩვენებს ყველაზე იაფ ადგილებს ბიგ მაკის შესაძენად.

 ტაივანი – $2.39 (75 TWD)
 ინდონეზია – $2.52 (38,000 IDR)
 ინდოეთი – $2.54 (209 INR)
 ეგვიპტე – $2.62 (81.00 EGP)
 სამხრეთ აფრიკა – $2.81 (49.90 ZAR)
 ფილიპინები – $2.82 (155 PHP)

ექვსი ყველაზე სწრაფად გამომუშავებადი (2015 წლის ივლისი)
ეს სტატისტიკა აჩვენებს ბიგ მაკის შესაძენად საჭირო საშუალო სამუშაო დროს მსოფლიოს შერჩეულ ქალაქებში 2015 წელს. Alt URL 

 ჰონგ-კონგი – 8.6 წთ
 ლუქსემბურგი – 10.3 წთ
 იაპონია, ტოკიო – 10.4 წთ
 შვეიცარია, ციურიხი – 10.6 წთ
 აშშ, მაიამი – 10.7 წთ
 შვეიცარია, ჟენევა – 10.8 წთ

ექვსი ყველაზე ნელა გამომუშავებადი (2015 წლის ივლისი)
ეს სტატისტიკა აჩვენებს ბიგ მაკის შესაძენად საჭირო საშუალო სამუშაო დროს მსოფლიოს შერჩეულ ქალაქებში 2015 წელს.
 კენია, ნაირობი – 172.6 წთ
 ფილიპინები, მანილა – 87.5 წთ
 მექსიკა, მეხიკო – 78.4 წთ
 ინდონეზია, ჯაკარტა – 66.7 წთ
 ეგვიპტე, კაირო – 62.5 წთ
 უკრაინა, კიევი – 54.7 წთ

იხილეთ აგრეთვე
 ლი ქეციანგის ინდექსი
 რეცესიის ინდექსი
 KFC-ის ინდექსი
 პიცის პრინციპი

რესურსები ინტერნეტში

 ბიგ მაკ ინდექსის გვერდი – მონაცემები 1997 წლიდან დღემდე
 ბიგ მაკი და iTunes Aplia

სქოლიო

კატეგორია:ეკონომიკური თეორიები
კატეგორია:ინდექსები