ჟან-ბერტრან არისტიდი

ჟან-ბერტრან არისტიდი
ჟან-ბერტრან არისტიდი (ფრანგული გამოთქმა: [ʒɑ̃ bɛʁtʁɑ̃ aʁistid]; დაიბადა 1953 წლის 15 ივლისს) არის ჰაიტელი ყოფილი სალეზიელი მღვდელი და პოლიტიკოსი, რომელიც ჰაიტი პრეზიდენტის პოსტს იკავებდა 1991 წელს, 1993-დან 1994 წლამდე, 1994-დან 1996 წლამდე და 2001-დან 2004 წლამდე. 1991 წლის სამხედრო გადატრიალების შემდეგ ის 1994 წლამდე დევნილობაში იმყოფებოდა, ხოლო 2004 წელს მისი მმართველობის დამხობის შემდეგ კვლავ გადასახლებაში დარჩა 2011 წლამდე. არისტიდი პოლიტიკური ორგანიზაცია „ლავალასის“ წევრი იყო, სანამ 1996 წელს პარტია „ფანმი ლავალასს“ (Fanmi Lavalas) დააფუძნებდა.

კათოლიკური ეკლესიის მღვდლობისთვის საჭირო სწავლის დასრულების შემდეგ, არისტიდი 1982 წელს პორტ-ო-პრენსის ერთ-ერთ სამრევლოში დაინიშნა. როგორც მღვდელი, ის ასწავლიდა განთავისუფლების თეოლოგიას, ხოლო პრეზიდენტობისას ცდილობდა ჰაიტიში აფრო-კრეოლური კულტურის, მათ შორის ვუდუს რელიგიის ნორმალიზებას.Damning the Flood  {{webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110525035154/http://www.metamute.org/content/damning_the_flood|date=25 May 2011}}, Richard Pithouse, Mute Magazine, 14 October 2008  ის იქცა პროდემოკრატიული მოძრაობის ცენტრალურ ფიგურად, თავდაპირველად ჟან-კლოდ „ბეიბი დოკ“ დიუვალიეს, ხოლო შემდგომ — მასზე მომდევნო სამხედრო გარდამავალი რეჟიმის პირობებში. არისტიდმა გაიმარჯვა 1990 წლის დეკემბრის საპრეზიდენტო არჩევნებში, რომელიც ხმების 67%-ით ჰაიტის ისტორიაში პირველ თავისუფალ და სამართლიან არჩევნებად მიიჩნევა, თუმცა სულ რამდენიმე თვეში, 1991 წლის სექტემბრის სამხედრო გადატრიალების შედეგად, ის ხელისუფლებას ჩამოაშორეს. მისი პირველი პრეზიდენტობისას დაიწყო პოლიტიკური რეფორმები და დაინერგა ზომიერი ეკონომიკური პროგრამა. გადატრიალების გამო არისტიდი დევნილობაში წავიდა, ხოლო მას შემდეგ, რაც სამხედრო რეჟიმთან მოლაპარაკებებმა კრიზისი ვერ გადაჭრა, აშშ-ის ზეწოლამ და ძალის გამოყენების მუქარამ ოპერაცია „დემოკრატიის მხარდაჭერის“ (Operation Uphold Democracy) ფარგლებში, ხუნტის ჩამოცილება გამოიწვია.

ხელისუფლებაში დაბრუნების შემდეგ, არისტიდმა დაშალა ჰაიტის არმია, რომელსაც ადამიანის უფლებების დარღვევის ხანგრძლივი ისტორია ჰქონდა, და 1995 წლის განმავლობაში თავისუფალი არჩევნები ჩაატარა. 1996 წელს ის გახდა პირველი არჩეული ჰაიტელი ლიდერი, რომელმაც ძალაუფლება მშვიდობიანად გადასცა არჩეულ მემკვიდრეს. მან დააარსა საკუთარი პოლიტიკური პარტია და ხელისუფლებაში 2000 წლის ნოემბრის საპრეზიდენტო არჩევნებში გამარჯვების შემდეგ დაბრუნდა.

თავის ეკონომიკურ პოლიტიკაში ის ცდილობდა დაებალანსებინა პოპულისტი მხარდამჭერებისა და უცხოელი დონორების ინტერესები. თავდაპირველად ის მიჰყვებოდა მკაცრი ეკონომიის პოლიტიკას, რომელიც შეთანხმებული იყო აშშ-სთან, მსოფლიო ბანკსა და საერთაშორისო სავალუტო ფონდთან (IMF), თუმცა მოგვიანებით ჰაიტიში მინიმალური ხელფასი გაზარდა. მისი ადმინისტრაციის პერიოდში ასევე აშენდა სკოლები და საავადმყოფოები, გაიზარდა მოსწავლეთა რაოდენობა და დაარსდა სათემო მაღაზიები სურსათის ფასების შესამცირებლად.[4] მეორე ვადის განმავლობაში ის მზარდ ოპოზიციას წააწყდა, რომელიც კოალიცია „დემოკრატიულ კონვერგენციაში“ (Convergence Démocratique) გაერთიანდა, თუმცა ის კვლავ რჩებოდა ყველაზე პოპულარულ პოლიტიკოსად ჰაიტიში.

არისტიდი კვლავ ჩამოაშორეს ხელისუფლებას 2004 წლის თებერვლის სახელმწიფო გადატრიალების შედეგად, მას შემდეგ, რაც მემარჯვენე ყოფილი სამხედროებისგან შემდგარი გასამხედროებული ჯგუფები ქვეყანაში დომინიკელთა რესპუბლიკის საზღვრიდან შეიჭრნენ. არისტიდი და მრავალი სხვა პირი ამტკიცებდნენ, რომ მისი დამხობის მეორე ოპერაციაში ამერიკის შეერთებულმა შტატებმა გადამწყვეტი როლი ითამაშა.[5] 2022 წელს ჰაიტელმა და ფრანგმა მაღალჩინოსნებმა The New York Times-ს განუცხადეს, რომ საფრანგეთმა და აშშ-მა არისტიდი, მასზე ზეწოლის გზით, ფაქტობრივად აიძულეს გადამდგარიყო, თუმცა ჯეიმს ფოლიმ, რომელიც გადატრიალების დროს აშშ-ის ელჩი იყო ჰაიტიში, ეს ინფორმაცია უარყო.[6][7]

მეორე გადატრიალების შემდეგ არისტიდი დევნილობაში იმყოფებოდა ცენტრალური აფრიკის რესპუბლიკასა[5] და სამხრეთ აფრიკაში. ის ჰაიტიში შვიდწლიანი გადასახლების შემდეგ, 2011 წელს დაბრუნდა.[8] დაბრუნების შემდეგ ის კონცენტრირებულია თავისი ფონდისა და უნივერსიტეტის საქმიანობაზე. არისტიდი კვლავ პოპულარულია ჰაიტელებს შორის, თუმცა მისი მხარდამჭერების მხრიდან ჩადენილი ძალადობა და მის მიმართ არსებული ბრალდებები კორუფციაში მონაწილეობის შესახებ კვლავ დავის საგანია.[4]

წარმომავლობა და საეკლესიო მოღვაწეობა

ჟან-ბერტრან არისტიდი დაიბადა 1953 წლის 15 ივლისს, სიღარიბეში, სამხრეთ დეპარტამენტის ქალაქ პორ-სალუში. მამამისი არისტიდის დაბადებიდან სამი თვის შემდეგ გარდაიცვალა,[9] მოგვიანებით კი ის დედასთან ერთად საცხოვრებლად პორტ-ო-პრენსში გადავიდა.[10] ხუთი წლის ასაკში არისტიდმა სწავლა სალეზიელთა ორდენის მღვდლებთან დაიწყო.[11] მან განათლება კაპ-ჰაიტიენის „ნოტრ-დამის კოლეჯში“ (Collège Notre-Dame) მიიღო, რომელიც 1974 წელს წარჩინებით დაამთავრა. ამის შემდეგ მან გაიარა ნოვიციატის სასწავლო კურსი დომინიკელთა რესპუბლიკის ქალაქ ლა-ვეგაში, რის შემდეგაც ჰაიტიში დაბრუნდა „ნოტრ-დამის დიდ სემინარიაში“ ფილოსოფიის, ხოლო ჰაიტის სახელმწიფო უნივერსიტეტში ფსიქოლოგიის შესასწავლად.

1974 წელს დიპლომისშემდგომი სწავლის დასრულების შემდეგ, არისტიდმა იმოგზაურა ევროპაში, სწავლობდა იტალიასა და საბერძნეთში, ასევე ბეით-ჯალაში მდებარე კრემიზანის მონასტერში. იგი ჰაიტიში 1982 წელს დაბრუნდა სალეზიელ მღვდლად საკურთხებლად[12] და დაინიშნა პორტ-ო-პრენსის პატარა სამრევლოს კურატად (მღვდლის თანაშემწედ).

1957-დან 1986 წლამდე ჰაიტის მართავდა ფრანსუა „პაპა დოკ“ და ჟან-კლოდ „ბეიბი დოკ“ დიუვალიეების საოჯახო დიქტატურა. ჰაიტელი ღარიბების ტანჯვამ არისტიდზე ღრმა შთაბეჭდილება მოახდინა,[10] და იგი დიუვალიერიზმის აქტიური კრიტიკოსი გახდა.[13] მან არც ქვეყნის საეკლესიო იერარქია დაინდო, რადგან 1966 წლის ვატიკანის კონკორდატმა დიუვალიეს უფლება მიანიჭა, ერთპიროვნულად დაენიშნა ჰაიტის ეპისკოპოსები.[14]

როგორც განთავისუფლების თეოლოგიის მიმდევარმა, არისტიდმა თავის ერთ-ერთ ადრეულ ქადაგებაში დიუვალიეს რეჟიმი დაგმო. ეს ფაქტი რეჟიმის ზედა ეშელონებისთვის შეუმჩნეველი არ დარჩენილა. ზეწოლის შედეგად, სალეზიელთა ორდენის პროვინციულმა დელეგატმა არისტიდი სამი წლით მონრეალში გადაასახლა.[12] 1985 წლისთვის, როდესაც დიუვალიეს რეჟიმის მიმართ სახალხო ოპოზიცია გაიზარდა, არისტიდი უკვე ჰაიტიში იყო და ქადაგებებს განაგრძობდა. მისმა სააღდგომო ქადაგებამ — „მოწოდება სიწმინდისაკენ“, რომელიც პორტ-ო-პრენსის საკათედრო ტაძარში წარმოთქვა და მოგვიანებით მთელ ჰაიტიში გადაიცა, გამოაცხადა: „იმ ჰაიტელების გზა, რომლებიც უარყოფენ რეჟიმს, არის სიმართლისა და სიყვარულის გზა“.[15]

არისტიდი გახდა მოძრაობა Ti Legliz-ის წამყვანი ფიგურა, რომლის სახელიც კრეოლურად „პატარა ეკლესიას“ ნიშნავს.[16] 1985 წლის სექტემბერში იგი დაინიშნა პორტ-ო-პრენსის ღარიბ უბანში მდებარე სენტ-ჟან ბოსკოს ეკლესიაში. ტაძარში ახალგაზრდების არყოფნით შეწუხებულმა არისტიდმა დაიწყო მათი ორგანიზება და ყოველკვირეული ახალგაზრდული მესების დაფინანსება.[17] 1986 წელს მან დააარსა თავშესაფარი ქუჩის ბავშვებისთვის, სახელწოდებით Lafanmi Selavi („ოჯახი არის სიცოცხლე“).[18]:214 ეს პროგრამა მიზნად ისახავდა გამხდარიყო მონაწილეობითი დემოკრატიის მოდელი იმ ბავშვებისთვის, ვისაც იგი ემსახურებოდა.[19]

რაც უფრო მეტად ხდებოდა არისტიდი ჰაიტის უფლებამაყრილი მოსახლეობის მისწრაფებების მთავარი ხმა, მით უფრო გარდაუვალი ხდებოდა მისი სამიზნეში ამოღება.[20] მან მკვლელობის სულ მცირე ოთხ მცდელობას გაუძლო.[11][21] ყველაზე ფართოდ გახმაურებული თავდასხმა — სენტ-ჟან ბოსკოს ხოცვა-ჟლეტა — მოხდა 1988 წლის 11 სექტემბერს,[22] როდესაც ასზე მეტი შეიარაღებული ყოფილი „ტონტონ მაკუტი“, რომლებსაც წითელი სამკლაურები ეკეთათ, ძალის გამოყენებით შეიჭრა სენტ-ჟან ბოსკოს ტაძარში, ზუსტად იმ დროს, როდესაც არისტიდი კვირის მესას იწყებდა.[23]

სანამ არმიის ნაწილები და პოლიცია გულხელდაკრეფილი უყურებდნენ, თავდამსხმელებმა მრევლს ტყვიამფრქვევებიდან ცეცხლი გაუხსნეს, ხოლო გაქცეულ მრევლს მაჩეტეებით დაერივნენ. არისტიდის ეკლესია საძირკვლამდე დაიწვა. გავრცელებული ინფორმაციით, დაიღუპა ცამეტი და დაიჭრა 77 ადამიანი. არისტიდი გადარჩა და იატაკქვეშეთში გადავიდა.[18]

შემდგომში, სალეზიელთა ორდენის ხელმძღვანელობამ არისტიდს ჰაიტის დატოვება უბრძანა, თუმცა ათიათასობით ჰაიტელმა ეს გააპროტესტა და აეროპორტისკენ მიმავალი გზა გადაკეტა.[24] 1988 წლის დეკემბერში არისტიდი სალეზიელთა ორდენიდან გარიცხეს.[25] სალეზიელების მიერ მომზადებულ განცხადებაში მღვდლის პოლიტიკურ საქმიანობას „სიძულვილისა და ძალადობის გაღვივება“ ეწოდა, რაც, მათი თქმით, შეუსაბამო იყო მის სასულიერო როლთან.[26]

არისტიდმა ეს გადაწყვეტილება გაასაჩივრა და განაცხადა: „დანაშაული, რომელშიც მე მადანაშაულებენ, არის ყველა მამაკაცისა და ქალისთვის საკვების ქადაგების დანაშაული“.[27] 1988 წლის იანვრის ინტერვიუში მან აღნიშნა: „გამოსავალი რევოლუციაა, უპირველეს ყოვლისა, სახარების სულისკვეთებით; იესო ვერ შეეგუებოდა ხალხის შიმშილს. ეს არის კონფლიქტი კლასებს — მდიდრებსა და ღარიბებს შორის. ჩემი როლი ქადაგება და ორგანიზებაა...“.[9] 1994 წელს არისტიდმა სამღვდელო საქმიანობა მიატოვა, რითაც წერტილი დაუსვა ეკლესიასთან მრავალწლიან დაძაბულობას, რაც გამოწვეული იყო იერარქიის კრიტიკითა და მის მიერ განთავისუფლების თეოლოგიის მხარდაჭერით.[28] 1996 წლის 20 იანვარს არისტიდმა ცოლად შეირთო მილდრედ ტრუიო, რომელთანაც ორი ქალიშვილი შეეძინა.[29][30]

პირველი პრეზიდენტობა (1991–1996)

არისტიდი თავისი სამრევლო და სოციალური საქმიანობიდან გამოვიდა, რათა მონაწილეობა მიეღო 1990 წლის არჩევნებში, სადაც სათავეში ჩაუდგა პოპულისტურ კოალიცია „ლავალასს“ (Lavalas), რომელიც აერთიანებდა გაღატაკებულ უმრავლესობასა და დიუვალიეს დიქტატურის ოპონენტ პროგრესულ პარტიებს. არისტიდმა საპრეზიდენტო კანდიდატურა 1990 წლის 18 ოქტომბერს წარადგინა[31] და გახდა „დემოკრატიისა და ცვლილებების ეროვნული ფრონტის“ (FNCD) კანდიდატი.[32] ექვსკვირიანი კამპანიის შემდეგ, რომლის დროსაც იგი გამოდიოდა ეკონომიკური ცვლილებების მოწოდებით ღარიბთა დასახმარებლად და კორუფციასთან ბრძოლის პირობას დებდა, არისტიდი 1990 წლის 16 დეკემბერს პრეზიდენტად აირჩიეს. მან ხმების 67% მოიპოვა არჩევნებში, რომელიც საყოველთაოდ აღიარებულია, როგორც პირველი თავისუფალი და სამართლიანი კენჭისყრა ჰაიტის ისტორიაში.[33] მან საგრძნობლად დაამარცხა მარკ ბაზენი, აშშ-ის მიერ მხარდაჭერილი კონსერვატორი კანდიდატი და როჯერ ლაფონტანი, დიუვალიეს დროინდელი „ტონტონ მაკუტების“ ლიდერი.[34]

ჯერ კიდევ ინაუგურაციამდე, 6 იანვარს, არისტიდის წინააღმდეგ გადატრიალების მცდელობა მოხდა, როდესაც როჯერ ლაფონტანმა დაატყვევა დროებითი პრეზიდენტი ერტა პასკალ-ტრუიო — ქვეყნის პირველი და ერთადერთი ქალი პრეზიდენტი.[35] მას შემდეგ, რაც არისტიდის მხარდამჭერთა უზარმაზარი მასები პროტესტის ნიშნად ქუჩებში გამოვიდნენ, ხოლო ლაფონტანმა საომარი მდგომარეობის გამოცხადება სცადა, არმიამ ჩაახშო დაწყებული გადატრიალება.[36] არისტიდის ინაუგურაცია 1991 წლის 7 თებერვალს შედგა და იგი გახდა ჰაიტის პირველი თავისუფლად არჩეული ლიდერი ბოლო ოცდაათზე მეტი წლის განმავლობაში.[37]

მას მემკვიდრეობით ერგო ქვეყანა, რომელიც გაკოტრების პირას იყო, დანგრეული ინფრასტრუქტურით, გაუმართავი ენერგოსისტემით, უმუშევრობისა და უწიგნურობის მაღალი დონით. მიუხედავად იმისა, რომ იგი სოციალ-დემოკრატი იყო, მისმა მთავრობამ დაიწყო მკაცრი ეკონომიის პროგრამა, რათა ქვეყნის ბიუჯეტის დეფიციტი კონტროლქვეშ მოექცია. ეს მოიცავდა ხარჯების შემცირებას, მათ შორის 5,000-მდე სახელმწიფო მოხელის დათხოვნას და გადასახადების აკრეფის გაუმჯობესებას. მან ნაბიჯები გადადგა თავისუფალი ბაზრის რეფორმებისკენ, რათა ჰაიტიში უცხოელი ინვესტორებისთვის ხელსაყრელი გარემო შეექმნა და ქვეყანას საერთაშორისო სავალუტო ფონდის (IMF) გრანტებისა და სესხების მიღების უფლება მოეპოვებინა.[38][39] ამავდროულად, იგი ცდილობდა დაებალანსებინა თავისი პოპულისტი მხარდამჭერების ინტერესებიც.[32] მისი ადმინისტრაცია ცდილობდა შეენარჩუნებინა „ბაზისური საჭიროებების“ პოლიტიკა ისე, რომ არ დაეპირისპირებოდა საერთაშორისო ფინანსურ ინსტიტუტებს; მაგალითად, რესურსების მიმართვით მოსახლეობის იმ ნაწილისკენ, რომელიც ამას ყველაზე მეტად საჭიროებდა.[40]

არისტიდის ხანმოკლე პირველი მმართველობის პერიოდში, მან სცადა განეხორციელებინა არსებითი რეფორმები, რამაც ჰაიტის ბიზნეს-ელიტისა და სამხედრო წრეების მძაფრი წინააღმდეგობა გამოიწვია.[41] იგი ცდილობდა სამხედრო ძალები სამოქალაქო კონტროლისთვის დაექვემდებარებინა: გადააყენა არმიის მთავარსარდალი ერარ აბრაამი, დაიწყო ადამიანის უფლებების დარღვევის ფაქტების გამოძიება და სასამართლოს წინაშე წარადგინა რამდენიმე „ტონტონ მაკუტი“, რომლებმაც ქვეყნიდან გაქცევა ვერ მოასწრეს.[41] მან ასევე აკრძალა მრავალი ცნობილი ჰაიტელის ემიგრაცია მანამ, სანამ მათი საბანკო ანგარიშები არ შემოწმდებოდა.[41]

მისი ურთიერთობა ეროვნულ ასამბლეასთან მალევე გაუარესდა, რადგან იგი არაერთხელ შეეცადა გვერდი აევლო პარლამენტისთვის მოსამართლეების, კაბინეტის წევრებისა და ელჩების დანიშვნისას.[41] მისი ახლო მეგობრისა და პოლიტიკური მოკავშირის, რენე პრევალის, პრემიერ-მინისტრად წარდგენამ გამოიწვია მკაცრი კრიტიკა უგულებელყოფილი პოლიტიკური ოპონენტების მხრიდან; 1991 წლის აგვისტოში ეროვნული ასამბლეა პრევალისთვის უნდობლობის გამოცხადებით დაიმუქრა. ამას მოჰყვა მინიმუმ 2,000-კაციანი ბრბოს შეკრება ეროვნულ სასახლესთან, რომელიც ძალადობით იმუქრებოდა. ამ ფაქტმა, არისტიდის მხრიდან ბრბოს ძალადობის მკაფიო დაგმობაზე უარის თქმასთან ერთად, მისცა საშუალება ხუნტას, რომელიც მოგვიანებით მას დაამხობდა, პრეზიდენტი ადამიანის უფლებების დარღვევაში დაედანაშაულებინა.[41] დიუვალიესთან დაკავშირებული ექიმის, მარი-დენიზ ფაბიენ ჟან-ლუის, საგარეო საქმეთა მინისტრად წარდგენამ, რომელსაც დიპლომატიური გამოცდილება არ გააჩნდა, ასევე გამოიწვია მნიშვნელოვანი წინააღმდეგობა თავად „ლავალასის“ მოძრაობის შიგნითაც.[42]

1991 წლის გადატრიალება და დევნილობა

1991 წლის სექტემბერში არმიამ მის წინააღმდეგ მოაწყო სახელმწიფო გადატრიალება, რომელსაც ხელმძღვანელობდა გენერალი რაულ სედრასი, რომელიც თავად არისტიდმა ივნისში არმიის მთავარსარდლის პოსტზე დააწინაურა. არისტიდი 1991 წლის 29 სექტემბერს გადააყენეს და რამდენიმე დღის შემდეგ ემიგრაციაში გაგზავნეს; მისი სიცოცხლე მხოლოდ აშშ-ის, საფრანგეთისა და ვენესუელის დიპლომატების ჩარევით გადარჩა.[43][44][45][46] ჰაიტის კონსტიტუციის 149-ე მუხლის მოთხოვნების შესაბამისად, უზენაესი სასამართლოს მოსამართლე ჟოზეფ ნერეტი დაინიშნა დროებით პრეზიდენტად, რათა ემსახურა არისტიდის გადადგომიდან 90 დღის ვადაში არჩევნების ჩატარებამდე. თუმცა, რეალურ ძალაუფლებას არმიის სარდალი რაულ სედრასი ფლობდა.[47]

ჰაიტის ეროვნული სადაზვერვო სამსახურის (SIN) მაღალი რანგის წევრები, რომელიც 1980-იან წლებში აშშ-ის ცენტრალურმა სადაზვერვო სამმართველომ (CIA) ნარკოტიკების წინააღმდეგ ბრძოლის ფარგლებში შექმნა და დააფინანსა, ჩართულნი იყვნენ გადატრიალებაში; გავრცელებული ინფორმაციით, გადატრიალების დროს ისინი კვლავ იღებდნენ დაფინანსებასა და წვრთნას CIA-სგან, თუმცა ეს დაფინანსება, როგორც იუწყებიან, მოგვიანებით შეწყდა.[48] The New York Times-მა განაცხადა: „არ არსებობს მტკიცებულება, რომელიც მიუთითებს იმაზე, რომ ცენტრალური სადაზვერვო სამმართველო მხარს უჭერდა გადატრიალებას ან განზრახ უთხრიდა ძირს პრეზიდენტ არისტიდს“.[48] მიუხედავად ამისა, პრესაში გავრცელებულმა ცნობებმა გადატრიალებამდე ჰაიტის პოლიტიკაში CIA-ს შესაძლო მონაწილეობის შესახებ, ამერიკის შეერთებულ შტატებში კონგრესის მოსმენები გამოიწვია.[49]

ინფორმატორი იყო, ჩამოაყალიბა „ჰაიტის წინსვლისა და პროგრესის ფრონტი“ (FRAPH), რომელიც მიზანმიმართულად დევნიდა და ხოცავდა არისტიდის მომხრეებს.[49][50][51]

არისტიდმა დევნილობის პერიოდი თავდაპირველად ვენესუელაში, შემდეგ კი ამერიკის შეერთებულ შტატებში გაატარა, სადაც საერთაშორისო მხარდაჭერის მოპოვებაზე მუშაობდა. გაეროს მიერ არისტიდის გადასახლების დროს დაწესებული სავაჭრო ემბარგო, რომლის მიზანიც გადატრიალების ლიდერების იძულება იყო, დაეთმოთ ძალაუფლება, მძიმე დარტყმა აღმოჩნდა ჰაიტის ისედაც სუსტი ეკონომიკისთვის.[52] პრეზიდენტმა ჯორჯ ბუშმა (უფროსმა) ემბარგოდან გამონაკლისი დაუშვა მრავალი ამერიკული კომპანიისთვის, რომლებიც ჰაიტიში ბიზნესს ეწეოდნენ, ხოლო პრეზიდენტმა ბილ კლინტონმა ეს გამონაკლისი კიდევ უფრო გააფართოვა.[53][54]

ბუშის ადმინისტრაციამ თავიდანვე დაგმო გადატრიალება, თუმცა მოგვიანებით პოზიცია შეიცვალა: მისი აღდგენის კატეგორიული მოთხოვნიდან გადავიდა კონსტიტუციური წესრიგის დაბრუნების მოწოდებაზე, პარალელურად კი აკრიტიკებდა არისტიდის პრეზიდენტობის პერიოდში პოლიტიკური ოპონენტების წინააღმდეგ ჩადენილ ადამიანის უფლებების სავარაუდო დარღვევებსა და ძალადობას.[55] არისტიდის წარმომადგენლები მონაწილეობდნენ ამერიკულ სახელმწიფოთა ორგანიზაციის (OAS) შუამავლობით გამართულ მოლაპარაკებებში სამხედრო ხუნტასთან მისი დაბრუნების თაობაზე, თუმცა ეს მცდელობები წარუმატებელი აღმოჩნდა.[56] 1993 წლის იანვარში არისტიდმა გამართა საუბარი კლინტონთან, სადაც გამოთქვა მზადყოფნა ამბოხებულთა ამნისტიაზე. მათ ერთობლივი განცხადებაც კი გამოაქვეყნეს, რომლითაც მოუწოდებდნენ ჰაიტელებს, დარჩენილიყვნენ საკუთარ ქვეყანაში და არ ეძებნათ თავშესაფარი აშშ-ში.[57]

გარდა ამერიკის შეერთებულ შტატებთან წარმოებული ვაჭრობისა, გადატრიალების შედეგად მოსული რეჟიმი სარგებლობდა ნარკოვაჭრობიდან მიღებული უზარმაზარი მოგებით, რაც განპირობებული იყო ჰაიტის სამხედრო წრეების კავშირით კალის კარტელთან. არისტიდმა საჯაროდ განაცხადა, რომ ნარკოდილერების დაკავებისკენ მიმართული მისი ძალისხმევა იყო ერთ-ერთი მოვლენა, რამაც ნარკობიზნესთან დაკავშირებულ სამხედრო მაღალჩინოსნებს — რაულ სედრასსა და მიშელ ფრანსუას — გადატრიალებისკენ უბიძგა (ამ მოსაზრებას იზიარებდა მისი ყოფილი სახელმწიფო მდივანი პატრიკ ელიც).

კონგრესმენმა ჯონ კონიერსმა (დემოკრატი, მიჩიგანი) გამოხატა შეშფოთება იმის გამო, რომ აშშ-ის სამთავრობო უწყებებიდან მხოლოდ ნარკოტიკების წინააღმდეგ ბრძოლის სამმართველომ (DEA) აღიარა საჯაროდ ჰაიტის ხუნტის როლი ნარკოტრაფიკში. მიუხედავად DEA-ს მიერ წარდგენილი უამრავი მტკიცებულებისა, რაც ხუნტის ნარკოკავშირებს ადასტურებდა, კლინტონის ადმინისტრაცია ამ ფაქტორს მნიშვნელობას უკარგავდა, ნაცვლად იმისა, რომ იგი ხუნტის წინააღმდეგ ბერკეტად გამოეყენებინა (როგორც აშშ-ის მთავრობამ მანუელ ნორიეგას შემთხვევაში გააკეთა). ჟურნალისტი ალან ნერნი ამტკიცებდა, რომ CIA-ს კავშირები ხუნტის შემადგენლობაში მყოფ ნარკომოვაჭრეებთან არა მხოლოდ ეროვნული სადაზვერვო სამსახურის (SIN) შექმნიდან იწყებოდა, არამედ გრძელდებოდა გადატრიალების დროს და მის შემდეგაც. ნერნის მტკიცებულებები ნაწილობრივ დადასტურდა ემანუელ კონსტანის აღიარებით, რომელიც ეხებოდა მისი ორგანიზაცია FRAPH-ის კავშირებს CIA-სთან გადატრიალებამდე და ხუნტის მმართველობის პერიოდში.

1994 წლის დაბრუნება

კლინტონის ადმინისტრაცია ჰაიტის დე ფაქტო სამხედრო რეჟიმს უკანონოდ მიიჩნევდა და მხარს უჭერდა არისტიდის პრეზიდენტის პოსტზე აღდგენას.[58] 1993 წლის 14 ივნისს, ჰაიტის დე ფაქტო ლიდერის, მარკ ბაზენის გადადგომის შემდეგ, პარლამენტმა განიხილა არისტიდისთვის ახალი პრემიერ-მინისტრის დანიშვნის თხოვნა.[59]

1993 წლის 3 ივლისს, ნიუ-იორკში, გუბერნატორთა კუნძულზე (Governors Island) გაეროს წარგზავნილის, დანტე კაპუტოს შუამავლობით გამართული მოლაპარაკებების შედეგად, რაულ სედრასი დათანხმდა, რომ გადადგებოდა არმიის სარდლის პოსტიდან და 1993 წლის 30 ოქტომბრისთვის არისტიდს პრეზიდენტის უფლებამოსილებას დაუბრუნებდა.[60] 17 ივლისს ჰაიტის პარლამენტი დაეთანხმა არისტიდის ხელისუფლებაში აღდგენის გეგმას.[61] არისტიდმა პრემიერ-მინისტრად რობერტ მალვალი დანიშნა, რომლის კანდიდატურაც აგვისტოში დამტკიცდა.[58]

თუმცა, „გუბერნატორთა კუნძულის შეთანხმება“ ჩაიშალა, რადგან სამხედროებმა მისი შესრულებაზე უარი განაცხადეს, ოქტომბერში კი ახალი კაბინეტის წევრი, გი მალარი, მოკლეს. მიუხედავად აშშ-ის, საფრანგეთის, კანადისა და ვენესუელის ზეწოლისა სამხედრო რეჟიმზე, რათა 1994 წლის 15 იანვრისთვის არისტიდი პოსტზე აღედგინათ, ეს არ მოხდა.[58] 1994 წლის 12 მაისს სამხედრო რეჟიმმა დროებით პრეზიდენტად უზენაესი სასამართლოს მოსამართლე ემილ ჟონასენი დანიშნა.[62]

ივლისში გგაეროს უშიშროების საბჭოს 940-ე რეზოლუციის მიღებამ მრავალეროვნულ ძალებს სამხედრო რეჟიმის დამხობისა და არისტიდის აღდგენის უფლება მისცა.[58] არისტიდს აშშ-ის ინტერვენციისკენ პირდაპირ არ მოუწოდებია და აცხადებდა, რომ კონსტიტუცია მას ამის უფლებას არ აძლევდა, თუმცა სამხედრო რეჟიმის წინააღმდეგ „სწრაფი და გადამწყვეტი მოქმედებისკენ“ მოუწოდებდა.[63] 1994 წლის სექტემბრის ბოლოს, ჯიმი კარტერის ხელმძღვანელობით გამართულმა ბოლო წუთის მოლაპარაკებებმა სედრასი გადადგომაზე დაითანხმა, პარალელურად კი ჰაიტიში ოპერაცია „დემოკრატიის მხარდაჭერის“ ფარგლებში აშშ-ის ჯარების შესვლა დაიწყო.[58] 1994 წლის 12 ოქტომბერს არისტიდი თავის პოსტს დაუბრუნდა, მას შემდეგ რაც დედაქალაქში უსაფრთხოება მისმა მთავრობამ და აშშ-ის ჯარებმა დაამყარეს, ხოლო ჟონასენმა გადადგომის შესახებ გამოაცხადა.[64]

პრემიერ-მინისტრად სმარკ მიშელი დანიშნა. მან ჩამოაყალიბა დროებითი საარჩევნო საბჭო მომდევნო წელს არჩევნების ჩასატარებლად. მთავრობამ ძალისხმევა არ დაიშურა წინა დიქტატურის დროინდელი გასამხედროებული ჯგუფების განსაიარაღებლად. კიდევ ერთი გადაუდებელი გამოწვევა დამოუკიდებელი და პროფესიონალური სასამართლო სისტემისა და პოლიციის შექმნა იყო. აშშ-ის დახმარებით ჩამოყალიბდა უსაფრთხოების გარდამავალი ძალები, ხოლო 1994 წლის 23 დეკემბერს დაარსდა სამოქალაქო ჰაიტის ეროვნული პოლიცია.[65]

არისტიდი და აშშ-ის მთავრობა აწარმოებდნენ მოლაპარაკებებს ახალი პოლიციისთვის საჭირო მოთხოვნების შესახებ.[66] 1995 წლის 28 აპრილს მან საბოლოოდ დაშალა ჰაიტის შეიარაღებული ძალების ნარჩენები, რომლებსაც მრავალი მკვლელობა და ადამიანის უფლებების დარღვევა მიეძღვნოდათ.[67] ამ გადაწყვეტილებას ეწინააღმდეგებოდა აშშ, რომელიც მიიჩნევდა, რომ არმია სტაბილურობისთვის კვლავ საჭირო იყო.[68]

სმარკ მიშელი 1995 წლის ოქტომბერში გადადგა მას შემდეგ, რაც არისტიდმა ხაზი გადაუსვა მის მცდელობას, გაეტარებინა ეკონომიკური რეფორმების პაკეტი, რომელიც სახელმწიფო საწარმოების პრივატიზაციასაც ითვალისწინებდა.[69] არისტიდმა ვერ მიაღწია შეთანხმებას საერთაშორისო სავალუტო ფონდთან (IMF) საჯარო სექტორის ძალზე არაპოპულარული რეფორმების შესახებ. მიუხედავად ამისა, 1995 წლის განმავლობაში ჰაიტის ეკონომიკამ 1989 წლის შემდეგ პირველად განიცადა ზრდა, ხოლო ინფლაციის ტემპი შემცირდა.[70] იგი მაინც მიჰყვებოდა იმ ეკონომიკურ დღის წესრიგს, რომელიც დევნილობისას აშშ-სთან, საერთაშორისო სავალუტო ფონდსა და მსოფლიო ბანკთან შეათანხმა; ეს გეგმა ითვალისწინებდა მინიმალური ხელფასის რეგულაციების გადავადებას, სახელმწიფო მოხელეების დათხოვნასა და უცხოური ინვესტიციებისთვის ხელსაყრელი გარემოს შექმნას.[71]

„ლავალასის პოლიტიკურმა ორგანიზაციამ“ (OPL), რომელსაც ჟერარ პიერ-შარლი ხელმძღვანელობდა და რომელიც არისტიდის მოკავშირე იყო, 1995 წლის საპარლამენტო არჩევნებში ადგილების უმრავლესობა მოიპოვა.[67][72] არისტიდის პირველი პრეზიდენტობა გამორჩეული იყო რეპრესიული სამხედრო ძალების დაშლით, ადამიანის უფლებების დარღვევის ფაქტების პრაქტიკული აღმოფხვრითა და თავისუფალი არჩევნების ორგანიზებით.[70]

რენე პრევალი გახდა „ლავალასის“ საპრეზიდენტო კანდიდატი[73] და მან დეკემბრის არჩევნების წინ არისტიდის მხარდაჭერა მიიღო.[74] პრევალმა არჩევნებში გაიმარჯვა და 1996 წლის 7 თებერვალს რესპუბლიკის პრეზიდენტის პოსტი დაიკავა. ამით არისტიდი გახდა ჰაიტის პირველი არჩეული ლიდერი, რომელმაც ძალაუფლება მშვიდობიანად გადასცა არჩეულ მემკვიდრეს.[70][75]

ოპოზიცია (1996–2001)

თანამდებობის დატოვების შემდეგ არისტიდი კვლავ პოპულარული რჩებოდა, მიუხედავად იმისა, რომ ცდილობდა ნაკლებად გამოჩენილიყო საზოგადოებაში. იგი ხშირად ეკონტაქტებოდა თავის მემკვიდრეს, რენე პრევალს.[76] 1996 წლის მიწურულს არისტიდი გამოეყო OPL-ს (ლავალასის პოლიტიკურ ორგანიზაციას) იმ მიზეზით, რასაც მან ხალხისგან „დისტანცირება“ უწოდა,[77] და შექმნა ახალი პოლიტიკური პარტია — „ფანიმი ლავალასი“ (Fanmi Lavalas - FL).

OPL-მა, რომელიც სენატსა და დეპუტატთა პალატაში უმრავლესობას ფლობდა, სახელი შეიცვალა და დაირქვა „მებრძოლი ხალხის ორგანიზაცია“, თუმცა შეინარჩუნა აბრევიატურა — OPL. არისტიდმა დაიწყო „ფანიმი ლავალასის“ მომზადება მომავალ არჩევნებში OPL-ის წინააღმდეგ გამოსასვლელად; ეს არჩევნები 1998 წელს უნდა ჩატარებულიყო, თუმცა 2000 წლის მაისამდე გადაიდო.[72]

„ფანიმი ლავალასმა“ 2000 წლის მაისის საკანონმდებლო არჩევნებში გაიმარჯვა, თუმცა სენატის ათი ადგილი „ლავალასის“ კანდიდატებს ისე მიეკუთვნა, რომ კრიტიკოსების მტკიცებით, არჩევნების მეორე ტური უნდა ჩატარებულიყო (ვინაიდან ხმების საბოლოო დათვლისას ზოგიერთი მცირე პარტიის ხმები გამოირიცხა, რაც წინა არჩევნებზეც მომხდარა). კრიტიკოსები ამტკიცებენ, რომ „ფანიმი ლავალასს“ (FL) სენატის ამ მცირე რაოდენობის ადგილებისთვის ხმების უმრავლესობა პირველივე ტურში არ მოუპოვებია და რომ „ფანიმი ლავალასი“ აკონტროლებდა დროებით საარჩევნო საბჭოს, რომელმაც ეს გადაწყვეტილება მიიღო.[72][78]

FL-მა მოიპოვა ადგილების უმრავლესობა სენატში, დეპუტატთა პალატაში, მუნიციპალურ ორგანოებსა და კომუნების აღმასრულებელ და საკანონმდებლო საბჭოებში. სენატის არჩევნების გარშემო ატეხილმა დავამ მაისის მომდევნო თვეებში CARICOM-ისა (კარიბის გაერთიანება) და OAS-ის ყურადღება მიიპყრო, რამაც 500 მილიონი აშშ დოლარის ოდენობის საგარეო დახმარების შეჩერება გამოიწვია.[72] დახმარების დაბლოკვა მოხდა იმის გამო, რაც აღწერილია როგორც საარჩევნო ტექნიკური ხარვეზი, რომელსაც, სავარაუდოდ, არჩევნების საბოლოო შედეგზე გავლენა არ მოუხდენია.[79][80]

მოგვიანებით, იმავე წელს, 26 ნოემბერს, არისტიდი კვლავ აირჩიეს 2000 წლის საპრეზიდენტო არჩევნებში, რომელსაც ბოიკოტი გამოუცხადა ოპოზიციური პოლიტიკური პარტიების უმრავლესობამ; ისინი ამ დროისთვის გაერთიანებულნი იყვნენ კოალიციაში „დემოკრატიული კონვერგენცია“ (CD).[72] ეს კოალიცია შედგებოდა სოციალ-დემოკრატიული, მემარჯვენე და ბიზნეს-წრეებთან დაკავშირებული პარტიებისგან.[79]

მიუხედავად იმისა, რომ აშშ-ის მთავრობა ამტკიცებდა, რომ არჩევნებზე ამომრჩეველთა აქტივობა ძლივს აჭარბებდა 10%-ს, ჰაიტის მთავრობა აცხადებდა, რომ აქტივობა დაახლოებით 60% იყო.[81] იმ პერიოდში CNN-იც იტყობინებოდა 60%-იან აქტივობაზე, სადაც ხმების 92%-ზე მეტი არისტიდმა მიიღო.[82] აშშ-ში ბუშის ადმინისტრაცია და ფლორიდაში მყოფი ჰაიტელი ემიგრანტი ოპოზიციონერი ლიდერები არჩევნების გარშემო არსებულ კრიტიკას იყენებდნენ, რათა ჰაიტის მთავრობისთვის საერთაშორისო დახმარების ემბარგოს დაწესების სასარგებლოდ ეარგუმენტირათ.

მეორე პრეზიდენტობა (2001–2004)

არისტიდის მეორე ხუთწლიანი საპრეზიდენტო ვადის ინაუგურაცია 2001 წლის 7 თებერვალს შედგა. პრეზიდენტობის წლების განმავლობაში მან პირველად იგრძნო თავი პრაქტიკულად ყოველგვარი მნიშვნელოვანი პოლიტიკური ოპოზიციის გარეშე, რადგან მის პარტიას, „ფანიმი ლავალასს“, ქვეყნის თითქმის ყველა სახელმწიფო უწყებაზე ჰქონდა კონტროლი.

უფლებამოსილების დაწყებამდე არისტიდის ერთ-ერთი პირველი ნაბიჯი იყო აშშ-სთან მოლაპარაკება იმ ქმედებების შესახებ, რაც ჰაიტის საერთაშორისო პარტნიორებთან ურთიერთობის აღდგენას დაეხმარებოდა. ეს მოიცავდა:

საარჩევნო დავების მოგვარებას;

მრავალფეროვანი და ტექნოკრატიული კაბინეტის ჩამოყალიბებას;

ახალი საარჩევნო საბჭოს შექმნას;

აშშ-სთან თანამშრომლობას სამართალდამცავ სფეროში არსებულ კონკრეტულ საკითხებზე.

ეს შეთანხმება კლინტონის მრჩეველმა ეროვნული უსაფრთხოების საკითხებში, ენტონი ლეიკმა, მოამზადა და მას მხარი დაუჭირა ჯორჯ ბუშის ახალმა ადმინისტრაციამაც.[72] არისტიდის მიზანი ჰაიტისთვის დაბლოკილი საგარეო დახმარების აღდგენა იყო.[83]

2001 წლის ივლისის შუა რიცხვებში, ამერიკულ სახელმწიფოთა ორგანიზაციის (OAS) შუამავლობით ოპოზიციურ კოალიცია „დემოკრატიულ კონვერგენციასა“ (CD) და „ფანიმი ლავალასს“ (FL) შორის გამართული მოლაპარაკებები დასრულდა შეთანხმებით ახალი საარჩევნო საბჭოს ფორმირებისა და ახალი არჩევნების ჩატარების შესახებ. თუმცა, იმავე თვის ბოლოს პოლიციის განყოფილებებზე თავდასხმებმა და დეკემბერში მომხდარმა გადატრიალების მცდელობამ ეს პროცესი ჩაშალა.[72]

2002 წელს ორგანიზაცია Human Rights Watch წერდა, რომ არისტიდმა „მცირე მიდრეკილება“ გამოავლინა შეთანხმების შესრულებისადმი. ჰაიტი კვლავ პოლიტიკური კრიზისისა და ეკონომიკური დაღმავლის წინაშე იდგა.[84] მან მართლაც აიძულა „ფანიმი ლავალასის“ რამდენიმე სენატორი გადამდგარიყო[79] და სცადა ახალი საარჩევნო საბჭოს ჩამოყალიბება.[85] თუმცა, ოპოზიციამ უარი თქვა სამთავრობო ინსტიტუტებში მონაწილეობაზე, როგორც ამას შეთანხმება ითვალისწინებდა, და სანაცვლოდ არისტიდის გადადგომა მოითხოვა. არისტიდმა განაცხადა, რომ იგი თავის ვადას ბოლომდე დაასრულებდა, რომელიც 2006 წლის თებერვალში იწურებოდა.

შეთანხმების იმპლემენტაციის დაყოვნება ზოგიერთი დონორის მიერ, როგორიცაა ევროკავშირი, გამოყენებულ იქნა ჰაიტისთვის საგარეო დახმარების ბლოკირების გასაგრძელებლად.[86] 2002 წლის ნოემბერში ოპოზიციამ ქვეყნის დიდ ქალაქებში გამართა დემონსტრაციები არისტიდის გადადგომის მოთხოვნით.[87] არისტიდმა დაგმო ძალადობა და მოუწოდა ოპოზიციას მთავრობასთან მოლაპარაკებებისკენ. მან ეს დავა დაახასიათა, როგორც ჰაიტის გადატრიალებების ხანგრძლივი ისტორიის ნაწილი.[88] 2003 წლის სექტემბრიდან ქალაქ გონაივში დაიწყო საპროტესტო აქციები, რომლებიც თანდათან სულ უფრო ძალადობრივი ხდებოდა.[89][90]

2003 წლის თებერვალში მან გამოაცხადა ჰაიტიში მინიმალური ხელფასის გაზრდის შესახებ (მიუხედავად იმისა, რომ ჰაიტელთა უმრავლესობა არაფორმალურ სექტორშია დასაქმებული).[85]

2003 წლის აპრილში არისტიდმა მოუწოდა საფრანგეთს, ქვეყნის ყოფილ კოლონიზატორს, გადაეხადა 21 მილიარდი აშშ დოლარი[91] რესტიტუციის სახით. ეს თანხა წარმოადგენდა ანაზღაურებას იმ 90 მილიონი ოქროს ფრანკისა, რომელიც ჰაიტიმ საფრანგეთს გადაუხადა ფრანგული საკუთრების (მათ შორის მონების) სანაცვლოდ, რაც ჰაიტის აჯანყების დროს იქნა მითვისებული; აღნიშნულ გადასახადს ჰაიტი 1825-დან 1947 წლამდე იხდიდა.[92]

2004 წლის გადატრიალება და დამხობა

არსებობს მოსაზრება, რომ 2001 წელს ხელისუფლებაში დაბრუნების შემდეგ, არისტიდი სულ უფრო მეტად ეყრდნობოდა ქუჩის დაჯგუფებებს საკუთარი ნების აღსასრულებლად და პოლიტიკური ოპონენტების დასაშინებლად. 2003 წლის სექტემბერში, ჩრდილოეთ ქალაქ გონაივის რაბოტოს ღარიბულ უბანში, არისტიდის მომხრე დაჯგუფება „კანიბალთა არმიის“ (Lame Kanibal) ლიდერის, ამიო მეტაიეს მკვლელობის შემდეგ, მისმა მომხრეებმა, რომლებიც მიიჩნევდნენ, რომ მკვლელობა პრეზიდენტმა შეუკვეთა, ამბოხება დაიწყეს არისტიდის წინააღმდეგ.[93]

2004 წლის 5 დეკემბერს, არისტიდის მომხრე ორგანიზებულმა ძალებმა განახორციელეს და წაახალისეს ძალადობრივი თავდასხმები და მუქარა პორტ-ო-პრენსის უნივერსიტეტის სტუდენტების წინააღმდეგ, რომლებიც არისტიდის პოლიტიკას აპროტესტებდნენ.[94]

2004 წლის დასაწყისში, მთავრობის წინააღმდეგ ბრძოლაში „კანიბალთა არმიას“ შეუერთდნენ ყოფილი სამხედროები და პოლიციელები, რომელთაგან ბევრი დომინიკელთა რესპუბლიკაში იმყოფებოდა დევნილობაში და 2001 წლიდან მოყოლებული ახორციელებდა ტრანსსასაზღვრო თავდასხმებს.[95] ამ გასამხედროებულ კამპანიას სათავეში ედგნენ პოლიციის ყოფილი უფროსი გი ფილიპი და „სიკვდილის რაზმების“ — FRAPH-ის ყოფილი დამფუძნებელი ლუი-ჟოდელ შამბლეინი.[96]

2004 წლის თებერვალში არისტიდის მომხრე ძალებს ბრალი დასდეს ქალაქ სენტ-მარკში განხორციელებულ მასობრივ მკვლელობაში (ხოცვა-ჟლეტაში).[97] სამთავრობო ჰაიტის ეროვნული პოლიცია დამარცხდა და უკან დაიხია, თუმცა არისტიდის მხარდამჭერებმა პორტ-ო-პრენსში ბარიკადები აღმართეს.[79]

ამბოხებულებმა მალე დაამყარეს კონტროლი ქვეყნის ჩრდილოეთზე, საბოლოოდ კი ალყა შემოარტყეს დედაქალაქს და იქაც შეიჭრნენ. სადავო გარემოებებში, 2004 წლის 28 თებერვალს, აშშ-მა კანადისა და საფრანგეთის დახმარებით არისტიდი თვითმფრინავით ქვეყნიდან გაიყვანა.[98] არისტიდი და მისი პირადი მცველი, ფრანც გაბრიელი, აცხადებდნენ, რომ იგი აშშ-ის ძალების მხრიდან „ახალი სახელმწიფო გადატრიალების ან თანამედროვე გატაცების“ მსხვერპლი გახდა. არისტიდის მეუღლემ აღნიშნა, რომ პერსონალს, რომელიც მათ აცილებდა, აშშ-ის სპეცდანიშნულების რაზმის ფორმები ეცვათ, თუმცა თვითმფრინავში ასვლისას, რომლითაც ისინი ჰაიტიდან გაიყვანეს, სამოქალაქო ტანსაცმლით შეიმოსნენ.[99][100]

იამაიკის პრემიერ-მინისტრმა პ. ჯ. პატერსონმა გამოაქვეყნა განცხადება, სადაც ნათქვამი იყო: „ჩვენ იძულებულნი ვართ კითხვის ნიშნის ქვეშ დავაყენოთ, იყო თუ არა მისი გადადგომა ჭეშმარიტად ნებაყოფლობითი, რადგან ეს ხდება შეიარაღებული ამბოხებულების მიერ ჰაიტის რეგიონების დაკავებისა და საერთაშორისო თანამეგობრობის მხრიდან საჭირო მხარდაჭერის არარსებობის ფონზე. პრეზიდენტ არისტიდის გადაყენება ამ ვითარებაში სახიფათო პრეცედენტს უქმნის დემოკრატიულად არჩეულ მთავრობებს ყველგან, რადგან ეს ხელს უწყობს კანონიერად არჩეული პირების თანამდებობიდან ჩამოშორებას მეამბოხე ძალების მიერ“.[5]

ამავდროულად, ეროვნული სასახლის დაცვის აგენტმა კაზიმირ შარიომ განაცხადა, რომ არისტიდმა ქვეყანა საკუთარი ნებით დატოვა.[101] არისტიდის პრემიერ-მინისტრმა, ივონ ნეპტუნმაც აღნიშნა, რომ პრეზიდენტის გადადგომა ნამდვილი იყო.[102]

მას შემდეგ, რაც არისტიდი ჰაიტიდან თვითმფრინავით გაიყვანეს, მძარცველებმა მისი ვილა დაარბიეს.[103] ბარიკადების უმეტესობა არისტიდის წასვლის მეორე დღესვე აიღეს, რადგან სროლა შეწყდა; წესრიგს ჰაიტის პოლიცია, შეიარაღებულ ამბოხებულებთან და ადგილობრივ მოხალისეებთან (vigilantes) ერთად იცავდა.[104]

არისტიდების ოჯახის ჰაიტიდან ტრანსპორტირებისთანავე, იამაიკის პრემიერ-მინისტრმა პ.ჯ. პატერსონმა პარლამენტის წევრი, შერონ ჰეი-ვებსტერი, ცენტრალური აფრიკის რესპუბლიკაში გაგზავნა. ამ ქვეყნის ხელმძღვანელობა დათანხმდა, რომ არისტიდი და მისი ოჯახი იამაიკაში გადასულიყვნენ. არისტიდების ოჯახი კუნძულზე რამდენიმე თვის განმავლობაში დარჩა, სანამ იამაიკის მთავრობამ სამხრეთ აფრიკისგან მათ მისაღებად თანხმობა არ მიიღო.

მოგვიანებით არისტიდი ამტკიცებდა, რომ საფრანგეთმა და აშშ-მა დიდი როლი ითამაშეს იმაში, რასაც მან „გატაცება“ უწოდა — პროცესში, რომლის დროსაც იგი ჰაიტიდან ცენტრალური აფრიკის რესპუბლიკის გავლით სამხრეთ აფრიკაში გადაიყვანეს.[105] თუმცა, ოფიციალური პირები აცხადებდნენ, რომ მისი დროებითი თავშესაფარი იქ აშშ-ის, საფრანგეთისა და გაბონის მიერ იყო შეთანხმებული.[106]

2004 წლის 1 მარტს აშშ-ის კონგრესმენმა მაქსინ უოტერსმა და არისტიდების ოჯახის მეგობარმა, რენდალ რობინსონმა, გაავრცელეს ინფორმაცია, რომ არისტიდმა მათთან საუბარში დაადასტურა: იგი აიძულეს გადამდგარიყო, აშშ-მა იგი ქვეყნიდან გაიტაცა და მას შეიარაღებული სამხედრო ბადრაგი მძევლად აკავებდა.[107] უოტერსის თქმით, მილდრედ არისტიდმა (პრეზიდენტის მეუღლემ) მას დილის 6:30 საათზე დაურეკა და აცნობა, რომ „სახელმწიფო გადატრიალება დასრულებულია“. მან ასევე აღნიშნა, რომ ჟან-ბერტრან არისტიდის მტკიცებით, ჰაიტიში აშშ-ის საელჩოს ადმინისტრაციის ხელმძღვანელი მის სახლში მივიდა და დაემუქრა, რომ თუ არ გადადგებოდა, მას და ბევრ სხვა ჰაიტელს მოკლავდნენ.[5]

აღსანიშნავია, რომ არისტიდის წერილი, რომელიც მის გადადგომის დოკუმენტად არის მიჩნეული, სინამდვილეში არ შეიცავს არისტიდის მკაფიო და ოფიციალურ განცხადებას გადადგომის შესახებ. ნიუ-იორკელმა კონგრესმენმა ჩარლზ რანგელმაც მსგავსი რამ განაცხადა: არისტიდმა მას უთხრა, რომ „იმედგაცრუებული იყო საერთაშორისო თანამეგობრობის მხრიდან მიტოვების გამო“ და რომ იგი „ზეწოლის ქვეშ გადადგა“. „სინამდვილეში, მას საკუთარი სიცოცხლის ძალიან ეშინოდა. მათ ნათლად აგრძნობინეს, რომ ახლავე უნდა წასულიყო, თორემ მოკლავდნენ“.[5]

ამ განცხადებების საპასუხოდ, კოლინ პაუელმა აღნიშნა, რომ „კონგრესის იმ წევრებისთვის, რომლებმაც ეს ისტორიები მოისმინეს, უკეთესი იქნებოდა, ჯერ ჩვენთვის ეკითხათ, სანამ ამას საჯაროს გახდიდნენ, რათა ისედაც რთული სიტუაცია კიდევ უფრო არ გაგვერთულებინა“. მან ასევე დაამატა, რომ არისტიდი „არ მართავდა დემოკრატიულად და კარგად“.[5]

CARICOM-მა (კარიბის ქვეყნების ორგანიზაციამ) გაეროს მოუწოდა, გამოეძიებინა არისტიდის გადაყენების ფაქტი, თუმცა გავრცელებული ინფორმაციით, აშშ-მა და საფრანგეთმა მათზე ზეწოლა მოახდინეს, რათა ეს მოთხოვნა გაეუქმებინათ. ზოგიერთი დამკვირვებელი ვარაუდობს, რომ ამბოხება და არისტიდის ჩამოშორება ფარულად იყო ორგანიზებული ამ ორი ქვეყნისა და კანადის მიერ.[108][51]

2022 წელს, იმ დროისთვის საფრანგეთის ელჩმა ჰაიტიში, ტიერი ბურკარმა, გამოცემა The New York Times-ს განუცხადა, რომ საფრანგეთმა და აშშ-მა, არისტიდის დევნილობაში იძულებით გაგზავნით, ფაქტობრივად, სახელმწიფო გადატრიალება მოაწყვეს.[6]

ამის საპასუხოდ, გადატრიალების დროს აშშ-ის ელჩმა ჰაიტიში, ჯეიმს ბრენდან ფოლიმ, ამ მტკიცებებს სიცრუე უწოდა და განაცხადა, რომ არისტიდის ჩამოშორება არასოდეს ყოფილა აშშ-ის პოლიტიკის ნაწილი. მან აღნიშნა, რომ არისტიდმა თავად ითხოვა აშშ-ისგან გადარჩენა, ხოლო გადაწყვეტილება მისი უსაფრთხო ადგილზე გადასაყვანად თვითმფრინავის გაგზავნის შესახებ, ღამის განმავლობაში გამართული მოლაპარაკებების შედეგად, სწორედ არისტიდის თხოვნით იქნა მიღებული.[7]

2006 წელს მიცემულ ინტერვიუში არისტიდი ამტკიცებდა, რომ აშშ-მა დაარღვია მასთან მიღწეული კომპრომისული შეთანხმებები საწარმოების პრივატიზაციის შესახებ. მისი თქმით, ეს შეთანხმებები უნდა ყოფილიყო გარანტი იმისა, რომ ამ საწარმოებიდან მიღებული მოგების ნაწილი ჰაიტის მოსახლეობაზე განაწილდებოდა. არისტიდმა ასევე აღნიშნა, რომ ამის შემდეგ აშშ-მა გამოიყენა დეზინფორმაციული კამპანია მისი დისკრედიტაციის მიზნით.[77]

დევნილობა (2004–2011)

დევნილობაში ყოფნისას, 2004 წლის შუა პერიოდში, არისტიდს, მის ოჯახსა და პირად მცველებს სამხრეთ აფრიკაში რამდენიმე მინისტრი, 20 უფროსი დიპლომატი და საპატიო ყარაული დახვდა.[109][110] არისტიდი სამხრეთ აფრიკის მთავრობისგან იღებდა ხელფასს და უზრუნველყოფილი იყო პერსონალით;[111] ის ოჯახთან ერთად პრეტორიაში მდებარე სამთავრობო ვილაში ცხოვრობდა.[112]

სამხრეთ აფრიკაში ყოფნისას არისტიდი გახდა სამხრეთ აფრიკის უნივერსიტეტის საპატიო მკვლევარი, შეისწავლა ზულუს ენა და 2007 წლის 25 აპრილს მიიღო დოქტორის ხარისხი აფრიკულ ენებში.[113]

2007 წლის 21 დეკემბერს გადაიცა არისტიდის სიტყვა, რომელიც ახალ წელსა და ჰაიტის დამოუკიდებლობის დღეს ეძღვნებოდა; ეს იყო მისი მეოთხე ასეთი მიმართვა დევნილობაში წასვლის შემდეგ. სიტყვით გამოსვლისას მან გააკრიტიკა 2006 წლის საპრეზიდენტო არჩევნები, რომელშიც რენე პრევალი აირჩიეს; არისტიდმა ამ პროცესს უწოდა „სელექცია“ (შერჩევა), რომლის დროსაც ჰაიტელ ხალხს ზურგში „ღალატის დანა ჩასცეს“.[114]

არჩევნების შემდეგ, „ლავალასის“ რამდენიმე მაღალჩინოსანი ძალადობის სამიზნე გახდა.[115][116] ლოვინსკი პიერ-ანტუანი, ჰაიტიში ადამიანის უფლებათა წამყვანი ორგანიზატორი და „ლავალასის“ წევრი, 2007 წლის აგვისტოში გაუჩინარდა.[117] მისი ადგილსამყოფელი დღემდე უცნობია. ერთ-ერთ საინფორმაციო სტატიაში აღნიშნულია: „ბევრი მომტინგეს მსგავსად, ისიც [უილსონ მეზილიენი, არისტიდის მომხრე „30 სექტემბრის ფონდის“ კოორდინატორი] ატარებდა მაისურს, რომელიც ითხოვდა ფონდის ლიდერის, ლოვინსკი პიერ-ანტუანის დაბრუნებას. პიერ-ანტუანი იყო უფლებადამცველი და ჰაიტიში გაეროსა და აშშ-ის ჩართულობის კრიტიკოსი, რომელიც აგვისტოში გაუჩინარდა“.[118]

დაბრუნება ჰაიტიში (2011)

აშშ-ის საელჩოს 2008 წლის კონფიდენციალურ დეპეშაში, ჰაიტიში აშშ-ის ყოფილმა ელჩმა, ჯანეტ სანდერსონმა, ხაზგასმით აღნიშნა: „MINUSTAH-ის (გაეროს მისია) ნაადრევი გასვლა [ჰაიტის] მთავრობას მოწყვლადს გახდიდა... აღზევებული პოპულისტური და ანტი-საბაზრო ეკონომიკის მქონე პოლიტიკური ძალების მიმართ, რაც ბოლო ორი წლის განმავლობაში მიღწეულ წარმატებებს უკან დახევდა. MINUSTAH შეუცვლელი ინსტრუმენტია ჰაიტიში აშშ-ის მთავრობის (USG) ძირითადი პოლიტიკური ინტერესების რეალიზაციისთვის“.[119]

2006 წლის 2 აგვისტოს, აშშ-ის სახელმწიფო დეპარტამენტის ოფიციალურ პირებთან შეხვედრაზე, ყოფილმა გვატემალელმა დიპლომატმა, ედმონდ მულემ, რომელიც მაშინ MINUSTAH-ს ხელმძღვანელობდა, მოუწოდა აშშ-ს, დაეწყო სამართლებრივი დევნა არისტიდის წინააღმდეგ. მისი მიზანი იყო, ხელი შეეშალა ყოფილი პრეზიდენტისთვის ჰაიტის მოსახლეობაში გავლენის ზრდასა და ქვეყანაში დაბრუნებაში.

მულეს თხოვნით, გაეროს გენერალურმა მდივანმა, კופי ანანმა, მოუწოდა სამხრეთ აფრიკის პრეზიდენტს, თაბო მბეკის, უზრუნველყო არისტიდის ქვეყანაში დარჩენა.[120]

აშშ-ის ელჩი ჯეიმს ფოლი 2005 წლის 22 მარტის კონფიდენციალურ დეპეშაში წერდა, რომ 2004 წლის აგვისტოს გამოკითხვამ „აჩვენა, რომ არისტიდი კვლავ ერთადერთი ფიგურა იყო ჰაიტიში, რომლის კეთილგანწყობის რეიტინგი 50%-ს აჭარბებდა“.[121]

მას შემდეგ, რაც 2006 წელს არისტიდის ყოფილი მოკავშირე, რენე პრევალი, ჰაიტის პრეზიდენტად აირჩიეს, მან განაცხადა, რომ არისტიდის ჰაიტიში დაბრუნება შესაძლებელი იქნებოდა.[122][123]

2009 წლის 16 დეკემბერს რამდენიმე ათასმა მომიტინგემ გამართა მსვლელობა პორტ-ო-პრენსში; ისინი ითხოვდნენ არისტიდის ჰაიტიში დაბრუნებას და აპროტესტებდნენ მომავალი არჩევნებიდან მისი პარტიის — „ფანიმი ლავალასის“ — გარიყვას.[124]

2010 წლის 12 იანვარს, ჰაიტის მიწისძვრიდან სულ რამდენიმე საათში, არისტიდმა მიუსამძიმრა მსხვერპლთა ოჯახებს და განაცხადა, რომ სურდა დაბრუნებულიყო ქვეყნის აღდგენაში დასახმარებლად.[112][125]

2010 წლის 7 ნოემბერს, დამოუკიდებელ რეპორტიორ ნიკოლას როსიესთან ექსკლუზიურ ინტერვიუში (რომელიც ბოლო აღმოჩნდა მის დაბრუნებამდე), არისტიდმა განაცხადა, რომ 2010 წლის არჩევნები არ იყო სამართლიანი და თავისუფალი, რადგან მასში მისი პარტია არ მონაწილეობდა. მან კვლავ დაადასტურა ჰაიტიში დაბრუნების სურვილი, თუმცა აღნიშნა, რომ სამხრეთ აფრიკიდან გამგზავრების უფლებას არ აძლევდნენ.[126]

2011 წლის თებერვალში არისტიდმა გამოაცხადა, რომ რამდენიმე დღეში დაბრუნდებოდა ჰაიტიში, მას შემდეგ რაც ჰაიტის მოქმედმა მთავრობამ მოხსნა დაბრკოლებები მისი პასპორტის მისაღებად.[127] 2011 წლის 17 მარტს არისტიდი სამხრეთ აფრიკიდან ჰაიტისკენ გაემგზავრა. აშშ-ის პრეზიდენტმა ბარაკ ობამამ სთხოვა სამხრეთ აფრიკის პრეზიდენტს, იაკობ ზუმას, დაეყოვნებინა არისტიდის გამგზავრება, რათა მას ხელი არ შეეშალა 20 მარტისთვის დაგეგმილი საპრეზიდენტო არჩევნების მეორე ტურისთვის. არისტიდის პარტიას არჩევნებში მონაწილეობა აკრძალული ჰქონდა და აშშ შიშობდა, რომ მისი დაბრუნება დესტაბილიზაციას გამოიწვევდა.[128]

2011 წლის 18 მარტს, პარასკევს, ის და მისი მეუღლე პორტ-ო-პრენსის აეროპორტში ჩავიდნენ, სადაც მათ ათასობით მხარდამჭერი დახვდა.[129] მან აეროპორტში შეკრებილ ხალხს მიმართა:

„ფანიმი ლავალასის გარიყვა ჰაიტელი ხალხის გარიყვაა. 1804 წელს ჰაიტის რევოლუციამ მონობის დასასრული მონიშნა. დაე, დღეს ჰაიტელმა ხალხმა წერტილი დაუსვას დევნილობასა და სახელმწიფო გადატრიალებებს, რათა მშვიდობიანად გადავიდეთ სოციალური გარიყულობიდან საყოველთაო ჩართულობაზე“.[8]

პოსტ-დევნილობის პერიოდი (2011–დღემდე)

2011 წელს ჰაიტიში დაბრუნების შემდეგ, არისტიდი თავს იკავებდა პოლიტიკური ჩართულობისგან. 2014 წლის 12 სექტემბერს, კორუფციის გამოძიების ფარგლებში, მოსამართლე ლამარ ბელზერმა არისტიდს შინაპატიმრობა მიუსაჯა.[130] არისტიდის ადვოკატებმა და „ფანიმი ლავალასის“ მხარდამჭერებმა ეჭვქვეშ დააყენეს მოსამართლის ბრძანების კანონიერება ჰაიტის კანონმდებლობის შესაბამისად, ისევე როგორც თავად მოსამართლის მიუკერძოებლობა.

დევნილობიდან დაბრუნების შემდეგ იგი ძირითადად ორიენტირებული იყო თავისი ფონდისა და უნივერსიტეტის საქმიანობაზე.[131] 2016 წლის ბოლოს, მრავალი წლის შემდეგ პირველად, არისტიდი დაუბრუნდა წინასაარჩევნო კამპანიას და იმოგზაურა ქვეყნის მასშტაბით „ფანიმი ლავალასის“ კანდიდატების მხარდასაჭერად. არჩევნების შედეგად (რომელიც მისმა პარტიამ არალეგიტიმურად მიიჩნია) ქვეყანაში ხელისუფლებაში მემარჯვენე ძალები დაბრუნდნენ; ამომრჩეველთა აქტივობამ მხოლოდ 20% შეადგინა.[132]

2021 წლის ივნისში არისტიდს COVID-19 დაუდასტურდა და მან მთავრობას მკურნალობის მიზნით კუბაში გამგზავრების ნებართვა სთხოვა.[133] იგი სრულად გამოჯანმრთელდა და ჰაიტიში 2021 წლის ივლისში დაბრუნდა.[134] 2024 წლის შემოდგომაზე არისტიდი შეხვდა ჰაიტის პრემიერ-მინისტრ გარი კონილს (მისი ალიქს დიდიე ფილს-ემეთი ჩანაცვლებამდე ცოტა ხნით ადრე) და მხარი დაუჭირა პრემიერ-მინისტრის აპარატისა და გარდამავალი საპრეზიდენტო საბჭოს თანაარსებობას. აღსანიშნავია, რომ არისტიდის ადმინისტრაციის ყოფილი უფროსი, ლესლი ვოლტერი, 2024 წელს ამ საბჭოს თავმჯდომარე გახდა.[131]

ძირითადი მიღწევები

პრეზიდენტ არისტიდის ხელმძღვანელობით, ჰაიტის მთავრობამ მრავალი მნიშვნელოვანი რეფორმა გაატარა. მათ შორის იყო მოსახლეობისთვის ჯანდაცვასა და განათლებაზე წვდომის მნიშვნელოვანი გაზრდა, ზრდასრულთა წერა-კითხვის დონის ამაღლება და დანაშაულში ბრალდებულთა უფლებების დაცვა. რეფორმები ასევე მოიცავდა მოსამართლეთა მომზადების გაუმჯობესებას, ადამიანებით ვაჭრობის (ტრეფიკინგის) აკრძალვას და ჰაიტის არმიის დაშლას.

გარდა ამისა, შეიქმნა უკეთესი გარემო ადამიანის უფლებებისა და სამოქალაქო თავისუფლებებისთვის, გაორმაგდა მინიმალური ხელფასი, გატარდა მიწის რეფორმა და დახმარება გაეწია მცირე ფერმერებს. მეთევზეებისთვის მოეწყო ნავების მშენებლობის მოსამზადებელი კურსები, ჩამოყალიბდა საკვების განაწილების ქსელი ღარიბებისთვის დაბალ ფასებში პროდუქტის მისაწოდებლად, აშენდა დაბალბიუჯეტიანი საცხოვრებლები და შემცირდა სახელმწიფო კორუფცია.[135]

სკოლების მშენებლობის ბუმი
„ლავალასის“ თანმიმდევრული მმართველობის პერიოდში, ჟან-ბერტრან არისტიდმა და რენე პრევალმა ააშენეს 195 ახალი დაწყებითი და 104 საშუალო სკოლა. შედარებისთვის, 1990 წელს არისტიდის არჩევამდე, მთელი ქვეყნის მასშტაბით მხოლოდ 34 საშუალო სკოლა არსებობდა. „ლავალასმა“ ასევე გასცა ათასობით სტიპენდია, რათა ბავშვებს საეკლესიო და კერძო სკოლებში სწავლის საფასურის გადახდა შეძლებოდათ.

2001-დან 2004 წლამდე პერიოდში, დაწყებით სკოლებში ჩარიცხული ბავშვების მაჩვენებელი 72%-მდე გაიზარდა. გარდა ამისა, დაახლოებით 300,000-მა ზრდასრულმა მიიღო მონაწილეობა „ლავალასის“ მიერ დაფინანსებულ წერა-კითხვის გამავრცელებელ კამპანიებში. ამან ხელი შეუწყო ზრდასრული მოსახლეობის წერა-კითხვის ცოდნის დონის ამაღლებას 35%-დან 55%-მდე.[136]

მიღწევები ჯანდაცვის სფეროში

განათლების სფეროში მრავალრიცხოვანი წინსვლის გარდა, არისტიდმა და „ლავალასმა“ კუბის დახმარებით დაიწყეს ამბიციური გეგმა საზოგადოებრივი პირველადი ჯანდაცვის სისტემის განვითარებისთვის. 1998 წელს ქარიშხალ „ჯორჯის“ მიერ გამოწვეული ნგრევის შემდეგ, კუბამ ჰაიტისთან გააფორმა ჰუმანიტარული შეთანხმება, რომლის მიხედვითაც ჰაიტელი ექიმები კუბაში გაივლიდნენ მომზადებას, ხოლო კუბელი ექიმები სოფლის დასახლებებში იმუშავებდნენ. 2010 წლის ჰაიტის მიწისძვრის დროისთვის კუბაში უკვე 573 ექიმი იყო გადამზადებული.[137]

მიუხედავად იმისა, რომ „ლავალასის“ ადმინისტრაციას დახმარებაზე დაწესებული ემბარგოს პირობებში უწევდა მუშაობა, მან წარმატებას მიაღწია ჩვილ ბავშვთა სიკვდილიანობის მაჩვენებლისა და არასაკმარისი წონის მქონე ახალშობილთა პროცენტული რაოდენობის შემცირებაში. ასევე ჩამოყალიბდა შიდსის პრევენციისა და მკურნალობის წარმატებული პროგრამა, რამაც საერთაშორისო ურთიერთობების კათოლიკურ ინსტიტუტს (CIIR) შემდეგი განცხადების საფუძველი მისცა:

„ჰაიტიში ახალი ინფექციების ტემპის შენელების დაუჯერებელი წარმატება მიღწეულ იქნა ჰაიტის მთავრობისთვის საერთაშორისო დახმარების არარსებობისა და ჯანდაცვის სფეროში მომუშავე პირთა წინაშე არსებული რესურსების აშკარა დეფიციტის მიუხედავად“.[138]

არმიისა და გასამხედროებული შენაერთების დაშლა

„ლავალასის“ პოლიტიკური პროექტი დიდი ხანია ერთგულია სამოქალაქო პოლიციური ძალების პოპულარიზაციისა და ჰაიტიში ელიტური რეპრესიების იმ მრავალწლიანი ინსტრუმენტების დაშლისა, როგორიც იყო ქვეყნის სასტიკი სამხედრო და გასამხედროებული ძალები. არისტიდის მთავრობამ წამოიწყო პირველი სასამართლო პროცესი გასამხედროებული „სიკვდილის ესკადრონების“ წინააღმდეგ და წარმატებით დააპატიმრა მრავალი მათგანი მას შემდეგ, რაც ჰაიტის საზოგადოებრივი ტელევიზიით გადაიცა FAdH-ისა [139] და FRAPH-ის [139] წევრების სასამართლო სხდომები, რომლებიც ჩართულნი იყვნენ მშვიდობიანი მოსახლეობის მასობრივ მკვლელობებში.
ჩატარდა სასამართლო პროცესები, რათა მართლმსაჯულების წინაშე წარმდგარიყო ჰაიტის ზედა ფენის რამდენიმე მდიდარი წარმომადგენელი, რომლებიც აფინანსებდნენ გასამხედროებულ „სიკვდილის ესკადრონებს“; მათ შორის იყო ისეთი პიროვნებები, როგორიცაა ჯუდი ს. როი (რომელმაც აღიარა FLRN-ის სიკვდილის ესკადრონების დაფინანსება), რომელსაც მჭიდრო კავშირები ჰქონდა ყოფილ დიქტატორებთან — რაულ სედრასთან და ჟან-კლოდ დუვალიესთან.[139]

ქვეყნის უსაფრთხოების სამსახურების რეფორმირება მუდმივ პრობლემას წარმოადგენდა „ლავალასისთვის“, რადგან აშშ ცდილობდა ძირი გამოეთხარა ამ რეფორმებისთვის და პოლიციურ ძალებში თავისი მემარჯვენე მოკავშირეების ხელახლა ჩასმას ესწრაფოდა. „ლავალასის“ მთავრობა ასევე განიცდიდა რესურსების ნაკლებობას ჰაიტისთვის დახმარების შეკვეცის გამო, რაც ჯორჯ ბუში-უმცროსის პირველი პრეზიდენტობის პერიოდში გატარებული აშშ-ის პოლიტიკის შედეგი იყო. ამავდროულად, კვლავ ფართოდ იყო გავრცელებული ნარკომაფიასთან დაკავშირებული კორუფცია.[140]

კრიტიკა
მისი რამდენიმე ყოფილი თანამშრომელი მსჯავრდებული იქნა ნარკოტიკებით ვაჭრობისთვის. თუმცა, მიუხედავად ბრალდებებისა თავად მისი მონაწილეობის შესახებ, პირადად არისტიდისთვის ბრალი არასდროს წაუყენებიათ და იგი არც მსჯავრდებული ყოფილა.[4][131]

ბრალდებები ადამიანის უფლებების დარღვევაში

Human Rights Watch-მა დაადანაშაულა არისტიდის დაქვემდებარებაში მყოფი ჰაიტის პოლიცია და მისი პოლიტიკური მხარდამჭერები ოპოზიციის მიტინგებზე თავდასხმებში. მათ ასევე განაცხადეს, რომ შეიარაღებული მეამბოხეების გამოჩენა, რომლებიც არისტიდის დამხობას ისწრაფოდნენ, ასახავდა „ქვეყნის დემოკრატიული ინსტიტუტებისა და პროცედურების მარცხს“.[141]

მკვლევარ ჯებ სპრეიგის კვლევის მიხედვით, შეიარაღებულმა მეამბოხე გასამხედროებულმა დანაყოფებმა გადამწყვეტი მხარდაჭერა მიიღეს ჰაიტის ელიტის რამდენიმე წარმომადგენლისგან, დომინიკელთა რესპუბლიკის სამთავრობო სექტორებისა და უცხოური დაზვერვისგან. ჰაიტის მცირერიცხოვან პოლიციას უდიდესი სირთულეები შეექმნა ყოფილი არმიის გასამხედროებული მეამბოხეების მიერ განხორციელებული ტრანსსასაზღვრო თავდასხმების მოგერიებისას.[140]
გავრცელდა ვიდეოკადრები არისტიდის 1991 წლის 27 აგვისტოს სიტყვით გამოსვლიდან, რომელიც შედგა სამხედროებისა და „სიკვდილის ესკადრონების“ მიერ მისი მკვლელობის მცდელობიდან მალევე. ჩანაწერში ის ამბობს: „ნუ დააყოვნებთ, მისცეთ მას ის, რასაც იმსახურებს. რა მშვენიერი იარაღია! რა მშვენიერი ინსტრუმენტია! რა მშვენიერი აღჭურვილობაა! ის ლამაზია, დიახ, ლამაზია, საყვარელია, კოპწიაა, კარგი სუნი აქვს, სადაც არ უნდა წახვიდეთ, მისი შესუნთქვა მოგინდებათ“.[142]

კრიტიკოსები ამტკიცებენ, რომ ის მხარს უჭერდა ოპოზიციონერი აქტივისტების მიმართ „ყელსაბამის“ (necklacing) პრაქტიკის გამოყენებას — ადამიანისთვის ყელზე ბენზინით გაჟღენთილი საბურავის ჩამოცმასა და მისთვის ცეცხლის წაკიდებას.[143] სხვები კი მიიჩნევენ, რომ ის სინამდვილეში საუბრობდა ხალხის მიერ კონსტიტუციის გამოყენებაზე საკუთარი უფლებების გასაძლიერებლად და ქვეყნის დასაცავად მემარჯვენე სიკვდილის ესკადრონებისგან. მანამდე, იმავე სიტყვაში, იგი ციტირებულია შემდეგნაირად: „თქვენი იარაღი ხელში, თქვენი ინსტრუმენტი ხელში, თქვენი კონსტიტუცია ხელში! ნუ დააყოვნებთ, მისცეთ მას ის, რასაც იმსახურებს. თქვენი აღჭურვილობა ხელში, თქვენი თოხი ხელში, თქვენი ფანქარი ხელში, თქვენი კონსტიტუცია ხელში, ნუ დააყოვნებთ, მისცეთ მას ის, რასაც იმსახურებს“.[142][144]

მიუხედავად ადამიანის უფლებების დარღვევის შესახებ არსებული ბრალდებებისა, ამერიკის სახელმწიფოთა ორგანიზაციისა და გაეროს საერთაშორისო სამოქალაქო მისიამ ჰაიტიში (MICIVIH) დაადგინა, რომ 1994 წელს არისტიდის ხელისუფლებაში დაბრუნების შემდეგ, ქვეყანაში ადამიანის უფლებების მხრივ მდგომარეობა მკვეთრად გაუმჯობესდა.[145] Amnesty International-ის ანგარიშის მიხედვით, 2004 წელს არისტიდის წასვლის შემდეგ ჰაიტი „მწვავე ჰუმანიტარულ და ადამიანის უფლებების კრიზისში ჩაეშვა“.[146]

BBC-ის კორესპონდენტები აღნიშნავენ, რომ არისტიდი მიიჩნევა ღარიბთა ინტერესების დამცველად და ის კვლავ პოპულარულია ჰაიტის მოსახლეობის დიდ ნაწილში.[147] არისტიდი კვლავ რჩება ქვეყნის ერთ-ერთ ყველაზე მნიშვნელოვან პოლიტიკურ ფიგურად და ბევრის მიერ განიხილება, როგორც ერთადერთი ჭეშმარიტად პოპულარული და დემოკრატიულად არჩეული ლიდერი, რომელიც კი ოდესმე ჰაიტის ჰყოლია.[148] თუმცა, მისი მეორე ადმინისტრაცია დესტაბილიზაციის სამიზნე გახდა და ბევრის მეხსიერებაში დიდ სირთულეებთან ასოცირდება.

ბრალდებები კორუფციაში

აშშ-ის სასამართლოს მიერ რამდენიმე თანამდებობის პირს ბრალი წაეყენა.[149] კომპანიებს შორის, რომლებიც, გავრცელებული ინფორმაციით, გარიგებებს აფორმებდნენ არისტიდის მთავრობასთან, იყვნენ IDT, Fusion Telecommunications და Skytel; კრიტიკოსები ამტკიცებენ, რომ პირველ ორ კომპანიას პოლიტიკური კავშირები ჰქონდა არისტიდთან. გავრცელებული ინფორმაციით, AT&T-მ უარი თქვა ფულის გადარიცხვაზე კომპანია „Mont Salem“-ისთვის.[150][151][152][153] არისტიდის მომხრეები აცხადებენ, რომ ყოფილი პრეზიდენტის წინააღმდეგ წაყენებული კორუფციული ბრალდებები არის მიზანმიმართული მცდელობა, რათა პოპულარულ ლიდერს არჩევნებში მონაწილეობის საშუალება არ მიეცეს.[154]

ხედვა
2000 წელს არისტიდმა გამოაქვეყნა წიგნი „გულის თვალები: ღარიბთა გზის ძიება გლობალიზაციის ეპოქაში“ (The Eyes of the Heart: Seeking a Path for the Poor in the Age of Globalization), რომელშიც ის მსოფლიო ბანკსა და საერთაშორისო სავალუტო ფონდს ადანაშაულებდა იმაში, რომ ისინი მსოფლიოს უმდიდრესი ქვეყნების ინტერესების სასარგებლოდ მოქმედებდნენ და არა ნამდვილი საერთაშორისო განვითარებისთვის. არისტიდმა მოუწოდა „გლობალური სოლიდარობის კულტურის“ შექმნისკენ სიღარიბის აღმოსაფხვრელად, როგორც ნეოკოლონიალიზმითა და ნეოლიბერალიზმით წარმოდგენილი გლობალიზაციის ალტერნატივისაკენ.[155]

არისტიდი ცნობილია იმით, რომ ჯერ კიდევ მღვდლობისას ორგანიზებას უწევდა სახალხო წინააღმდეგობას დუვალიეს დინასტიის წინააღმდეგ; იგი მიიჩნევდა, რომ მდიდარი ოლიგარქიის პრივილეგიებისა და კაპიტალიზმის სოციალური უსამართლობისთვის დაპირისპირება ქრისტიანული მოვალეობა იყო. საკუთარ ქმედებებზე მან ასეთი კომენტარი გააკეთა: „მე ვმოქმედებდი როგორც თეოლოგი, რათა წარმემართა პოლიტიკური ბრძოლა: ღარიბთა შეჭრა სოციალურ ასპარეზზე“. მიუხედავად იმისა, რომ მას ხანდახან კომუნისტად ახასიათებენ, თავად არისტიდი ამტკიცებს, რომ მისი შეხედულებები უფრო კათოლიკურია, ვიდრე მარქსისტული შთაგონების, თუმცა ასევე განმარტა, რომ მარქსისტული ნაშრომები ღირებულია და მათ სხვა პოლიტიკურ ფილოსოფიებთან ერთად იყენებდა. არისტიდი მიჰყვებოდა კლასობრივი ბრძოლის პრინციპს, რომელსაც იგი უტყუარ რეალობად მიიჩნევდა:

„კლასობრივი ბრძოლა მე არ გამომიგონია. არც კარლ მარქსს. მირჩევნია, საერთოდ არასდროს შევხვედროდი მას. ეს შეიძლება მაშინ იყოს შესაძლებელი, თუკი არასდროს დატოვებ ვატიკანს ან პეტიონვილის [ჰაიტის მდიდარი გარეუბანი] სიმაღლეებს. პორტ-ო-პრენსის ქუჩებში ვის არ შეხვედრია კლასობრივი ბრძოლა? ეს არ არის დავის საგანი, არამედ ფაქტია, რომელიც ემპირიულ მტკიცებულებებს ეფუძნება“.[156]

 სქოლიო