ემილ ველტი

ემილ ველტი (დ. 23 აპრილი, 1825 – გ. 24 თებერვალი, 1899) — შვეიცარიელი პოლიტიკოსი, იურისტი და მოსამართლე. 1856 წლიდან 1866 წლამდე იგი იყო აარგაუს კანტონის მთავრობის წევრი, ხოლო 1857 წლიდან — კანტონთა საბჭოს წევრი. 1867 წელს ველტი აირჩიეს ფედერალურ საბჭოში (Bundesrat), როგორც ლიბერალურ-რადიკალური ფრაქციის (დღევანდელი FDP) წარმომადგენელი.

ველტი ექვსჯერ არჩეულია ფედერალურ პრეზიდენტად, რაც ისეთი შედეგია, რომელსაც მხოლოდ კარლ შენკმა გადააჭარბა. იგი ისტორიაში შევიდა არმიის გაერთიანებით, 1874 წლის ფედერალური კონსტიტუციის გადასინჯვითა და გოტჰარდის რკინიგზისთვის პოლიტიკური გზის გახსნით.

ადრეული წლები
ველტი ცხრა შვილიდან უფროსი იყო. იგი დაიბადა გამოჩენილ პოლიტიკურ ოჯახში. მამამისი, იაკობ ველტი, იყო სამრევლო საბჭოს წევრი და ცურცახის მთავარი მოსამართლე. მისი პაპა, აბრაამ ველტი, ჰელვეტური რესპუბლიკის ეროვნული ასამბლეისა და „კონსულტას“ წევრი იყო. ცურცახის თემისა და საშუალო სკოლის დამთავრების შემდეგ, ველტი 1840-1844 წლებში სწავლობდა აარაუს კანტონალურ სკოლაში, სადაც კლასში საუკეთესო იყო და KTV საძმოს წევრობდა. 1844 წლიდან 1847 წლამდე იგი სამართალს სწავლობდა თავის სასკოლო მეგობარ სამუელ ვილდისთან ერთად იენის ფრიდრიხ შილერის უნივერსიტეტსა და ბერლინის ფრიდრიხ ვილჰელმის უნივერსიტეტში. მას ასწავლიდნენ ადოლფ რუდორფი, გეორგ ფრიდრიხ პუხტა და ფრიდრიხ შელინგი.

მამის თხოვნით, ველტიმ უარი თქვა აკადემიურ კარიერაზე და იურიდიულ საქმიანობას გაჰყვა. 1847 წელს მან მონაწილეობა მიიღო ზონდერბუნდის ომში, როგორც სონდერბუნდის საომარი საბჭოს წინააღმდეგ შექმნილი საგამოძიებო კომისიის აქტუარიუსმა. 1852 წლიდან 1856 წლამდე იგი ცურცახის საოლქო სასამართლოს პრეზიდენტი იყო.

კარიერა
კანტონალურ და ფედერალურ პოლიტიკაში
1856 წელს ველტი აირჩიეს არგაუს კანტონის დიდ საბჭოსა და სამთავრობო საბჭოში. თავისი პირველი ვადის განმავლობაში იგი ხელმძღვანელობდა იუსტიციის დეპარტამენტს. მან შემოიღო ახალი სისხლის სამართლის კოდექსი, სისხლის სამართლის საპროცესო კოდექსი და ააგო ლენცბურგის ციხე. 1862 წლიდან 1866 წლამდე იგი ხელმძღვანელობდა განათლების დეპარტამენტს და შექმნა ახალი სასკოლო კანონი. მისი მოთხოვნები სამოქალაქო ქორწინებისა და ებრაელებისთვის სრული იურიდიული თანასწორობის შესახებ თავდაპირველად არ მიიღეს. 1858, 1862 და 1866 წლებში იგი იყო ლანდამანი.

1857 წელს დიდმა საბჭომ ველტი კანტონთა საბჭოში აირჩია და ამ პოზიციაზე ყოველწლიურად ამტკიცებდა 1866 წლამდე. მან მაშინვე დაიკავა წამყვანი როლი და აქტიურად გამოთქვამდა აზრს ისეთ საკითხებზე, როგორიცაა საფრანგეთთან სავაჭრო შეთანხმება და ალპებზე გამავალი სარკინიგზო ხაზი. 1860 და 1866 წლებში იგი იყო საბჭოს პრეზიდენტი. 1860 წელს ფედერალურმა საბჭომ იგი ჟენევაში ფედერალურ კომისრად გაგზავნა სავოიის სავაჭრო მოლაპარაკებების დროს მედიაციისთვის. ჟენევამ მას საპატიო მოქალაქეობა მიანიჭა. 1864 წელს იგი კვლავ ჩაერია ჟენევის საქმეებში, როდესაც სახელმწიფო საბჭოს არჩევნების შემდეგ არეულობა მოხდა. 1866 წელს მან მიიღო ციურიხის უნივერსიტეტის საპატიო დოქტორის წოდება, ხოლო 1867 წელს — ქალაქ აარაუს საპატიო მოქალაქეობა.

ფედერალური საბჭო
250px|მინი
1863 წლის ფედერალური საბჭოს არჩევნებში ველტი დამარცხდა მოქმედ წევრთან, ფრიდრიხ ფრეი-ჰეროზესთან. მას შემდეგ, რაც ეს უკანასკნელი 1866 წლის ბოლოს პენსიაზე გავიდა, ველტი იმედისმომცემი კანდიდატი გახდა. მას მხარი დაუჭირა მემარცხენე ფრთამ, როგორც ცენტრალიზებული სახელმწიფოს მომხრეს. ინდუსტრიის წარმომადგენლებმა „რკინიგზის მეფის“, ალფრედ ეშერის გარშემო, ასევე მხარი დაუჭირეს მას, როგორც გოტჰარდის რკინიგზის მტკიცე მომხრეს. 1866 წლის 8 დეკემბერს, მთავრობის მეხუთე წევრის არჩევნებისას, ველტიმ პირველივე ტურში 159 მოქმედი ხმიდან 103 მიიღო და თანამდებობა 1867 წლის 1 იანვარს დაიკავა.

თავიდანვე ველტი გახდა სახელმწიფო აღმასრულებელი ხელისუფლების ერთ-ერთი ყველაზე გავლენიანი ფიგურა. თავისი 24-წლიანი მოღვაწეობის განმავლობაში ის ხელმძღვანელობდა ოთხ სხვადასხვა დეპარტამენტს: სამხედრო დეპარტამენტს (1867–68, 1870–71, 1873–75), პოლიტიკურ დეპარტამენტს (1869, 1872, 1876, 1880, 1884), ფოსტისა და რკინიგზის დეპარტამენტს (1877–79, 1882–83, 1885–91) და იუსტიციისა და პოლიციის დეპარტამენტს (1881). 1869, 1872, 1876, 1880, 1884 და 1891 წლებში იგი იყო ფედერალური პრეზიდენტი. გარეგნობისა და გერმანიისადმი კეთილგანწყობილი დამოკიდებულების გამო, მას ზოგჯერ „შვეიცარიელ ბისმარკს“ უწოდებდნენ.

როგორც თავდაცვის მინისტრმა, ველტიმ ხელი შეუწყო ცალკეული კანტონალური არმიების ერთიან ეროვნულ არმიად შერწყმას. ამის აუცილებლობა განსაკუთრებით აშკარა გახდა 1871 წლის საფრანგეთ-პრუსიის ომის შემდეგ, როდესაც გამოვლინდა არმიის სისუსტე და კომპეტენციების კონფლიქტი გენერალ ჰანს ჰერცოგთან. ფედერალური კონსტიტუციის გადასინჯვის შესახებ დებატებში ველტი ცენტრალისტურ პოზიციას იცავდა. თუმცა, 1872 წლის კონსტიტუციის პროექტი, რომელზეც მან გადამწყვეტი გავლენა მოახდინა, რეფერენდუმზე მცირედით ჩავარდა (50.5% წინააღმდეგი). მას მოუწია ფედერალისტური კომპრომისების მიღება, თუმცა 1874 წლის საბოლოო კონსტიტუციაში მან შეძლო თავისი უმთავრესი მიზნის — სამართლის უნიფიკაციის — გატანა. იგი დიდწილად შორს ეჭირა თავი „კულტურკამპფისგან“ [4] და მედიატორის როლს ასრულებდა.

რკინიგზის პოლიტიკა მისი მოღვაწეობის კიდევ ერთი აქცენტი იყო. როდესაც დადგა საკითხი, დაგეგმილი ალპური რკინიგზა გოტჰარდზე უნდა გატარებულიყო თუ სპლიუგენზე, მას, როგორც ფედერალური მთავრობის წარმომადგენელს, არ შეეძლო პირდაპირი ჩარევა, რადგან რკინიგზა კანტონებისა და კერძო კომპანიების საქმე იყო. თუმცა, მოლაპარაკებებში მან მოახერხა დაერწმუნებინა იტალია და გერმანიის იმპერია, მხარი დაეჭირათ გოტჰარდის პროექტისთვის და მისი სუბსიდირება მოეხდინათ. მან ფედერალურ მთავრობას ზედამხედველობისა და თანამონაწილეობის უფლება დაუტოვა, რადგან არ სურდა ეროვნული მნიშვნელობის პროექტი მხოლოდ კერძო სექტორისთვის მიენდო. 1878 წელს, როდესაც ხარჯების ზრდის გამო პროექტს ჩავარდნა დაემუქრა, მან პარლამენტში მწვავე წინააღმდეგობის მიუხედავად დამატებითი სუბსიდიების მოპოვება შეძლო.

კერძო რკინიგზის ფედერალური მთავრობის მიერ გამოსყიდვის საკითხი პირველად 1862 წელს გახდა დებატების საგანი, მაგრამ ალფრედ ეშერის წრეების წინააღმდეგობის გამო ვერ განხორციელდა. ვითარება შეიცვალა 1870-იანი წლების ბოლოს რკინიგზის კრიზისის დროს. 1883 წელს კონფედერაციას შეეძლო გამოსყიდვის უფლება გამოეყენებინა, მაგრამ აქტივების გადაფასების გამო ფასი ზედმეტად მაღალი იქნებოდა. ველტიმ რკინიგზის კომპანიების ფინანსური მართვა ფედერალური ზედამხედველობის ქვეშ მოაქცია. მას შემდეგ, რაც „Nordostbahn“-თან მოლაპარაკებები ჩაიშალა, ფედერალურმა მთავრობამ 1890 წელს „Jura-Simplon-Bahn“-ის დიდი წილი ჩაიგდო ხელში.

გადადგომა
1891 წელს ველტიმ მოახერხა „Centralbahn“-თან გამოსყიდვის ხელშეკრულების დადება, რომელიც პარლამენტმა დაამტკიცა. დაინიშნა რეფერენდუმი და 1891 წლის 6 დეკემბერს გამოსყიდვის ხელშეკრულება ხმების ორი მესამედით უარყვეს. იმავე დღეს ველტიმ წლის ბოლოს გადადგომის შესახებ განაცხადა. პარლამენტი მის გადარწმუნებას ცდილობდა, თუმცა 17 დეკემბერს მისი გადადგომა მაინც მიიღეს. 1898 წელს მისმა მემკვიდრემ, იოზეფ ცემპმა, მოახდინა უმნიშვნელოვანესი კერძო რკინიგზების ნაციონალიზაცია. ველტის გადადგომის კიდევ ერთი მიზეზი შესაძლოა ყოფილიყო ოჯახური ტრაგედია: მისი რძალი, ლიდია ველტი-ეშერი, რომელმაც 12 დეკემბერს სიცოცხლე თვითმკვლელობით დაასრულა მას შემდეგ, რაც წინა წელს რომის ფსიქიატრიულ საავადმყოფოში გამოკეტეს.

პოლიტიკაში ველტის მეტი დავალება აღარ მიუღია. თუმცა, ფედერალური საბჭოს სახელით იგი კვლავ მუშაობდა სავაჭრო და სარკინიგზო საკითხებზე. მან თავი სამეცნიერო კვლევებს მიუძღვნა და დროდადრო ბერნის მუნიციპალურ გიმნაზიაში ასწავლიდა. 73 წლის ასაკში იგი ტვინის შერყევისა და ფილტვების ანთებისგან გარდაიცვალა.

თანამდებობაზე ყოფნის პერიოდში მას ეკავა შემდეგი დეპარტამენტები:
 სამხედრო დეპარტამენტი (1867 – 1868)
 პოლიტიკური დეპარტამენტი, როგორც კონფედერაციის პრეზიდენტი (1869)
 სამხედრო დეპარტამენტი (1870 – 1871)
 პოლიტიკური დეპარტამენტი, როგორც კონფედერაციის პრეზიდენტი (1872)
 სამხედრო დეპარტამენტი (1873 – 1875)
 პოლიტიკური დეპარტამენტი, როგორც კონფედერაციის პრეზიდენტი (1876)
 ფოსტისა და ტელეგრაფის დეპარტამენტი (1877 – 1878)
 ფოსტისა და რკინიგზის დეპარტამენტი (1879)
 პოლიტიკური დეპარტამენტი, როგორც კონფედერაციის პრეზიდენტი (1880)
 იუსტიციისა და პოლიციის დეპარტამენტი (1881)
 ფოსტისა და რკინიგზის დეპარტამენტი (1882 – 1883)
 პოლიტიკური დეპარტამენტი, როგორც კონფედერაციის პრეზიდენტი (1884)
 ფოსტისა და რკინიგზის დეპარტამენტი (1885 – 1891)

ის ექვსჯერ იყო კონფედერაციის პრეზიდენტი, 1869, 1872, 1876, 1880, 1884 და 1891 წლებში.

პირადი ცხოვრება
1853 წელს იგი დაქორწინდა კაროლინა გროსზე. წყვილს ორი შვილი შეეძინა, ლუიზ მატილდა და ფრიდრიხ ემილ ველტი, რომელთაგან ეს უკანასკნელი დაქორწინდა ალფრედ ეშერის ქალიშვილ ლიდია ეშერზე.

2013 წლის შვეიცარიულ ოთხნაწილიან დოკუმენტურ ფილმში „ალფრედ ეშერი და სტეფანო ფრანსჩინი - ბრძოლა გოტარდისთვის“ ის ნახსენებია.

ლიტერატურა
 Helge Dvorak: Biographical Dictionary of the German fraternity. Volume I: Politicians. Subchapter 6: T-Z. Winter, Heidelberg 2005,  , p 256-258.
 Adolf Frei: Federal Councilor Emil Welti 1825-1899. In: Biographical Dictionary of Aargau 1803-1957. Edited by the Historical Society of the Canton of Aargau. Sauerland, Aarau 1958 (at the same time Argovia 68/69), P. 269-284.
 Jakob Hunziker : Emil Welti in Aargau. In: Argovia 28 (1900), pp. 1–79.
 Peter Kaupp : Welti, Emil. In: From Aldenhoven to Zittler. Members of the fraternity Arminia on the Burgkeller-Jena who have emerged in the last 100 years in public life. Dieburg 2000.
 Wilhelm Oechsli : Welti, Emil. In: General German Biography (ADB). Volume 55, Duncker & Humblot, Leipzig 1910, pp. 376–384.
 Heinrich Staehelin:. In: Urs Altermatt (ed.):. 2nd Edition. Artemis Verlag, Zurich / Munich 1991,  , S. 178-183.
 Heinrich Staehelin: Welti, Emil. In: Historical Dictionary of Switzerland

სქოლიო

კატეგორია:დაბადებული 1825
კატეგორია:დაბადებული 23 აპრილი
კატეგორია:გარდაცვლილი 1899
კატეგორია:გარდაცვლილი 24 თებერვალი
კატეგორია:შვეიცარიის პრეზიდენტები
კატეგორია:შვეიცარიელი პოლიტიკოსები