პიერ ლუი მოპერტიუი

პიერ ლუი მორო დე მოპერტიუი (; დ. 28 სექტემბერი, 1698, სენ-მალო, საფრანგეთი — გ. 27 ივლისი, 1759, ბაზელი, შვეიცარია) — ფრანგი მათემატიკოსი, ბუნებისმეტყველი, მექანიკოსი, ასტრონომი, ფიზიკოსი და გეოდეზისტი.

ბიოგრაფია
პიერ ლუი მოპერტიუი დაიბადა 1698 წლის 28 სექტემბერს სენ-მალოს მახლობლად, სენ-ჟუან-დე-გერეში დაბადებული. მან შესანიშნავი განათლება სახლში მიიღო და თავდაპირველად სამხედრო კარიერა აირჩია. 1718 წელს მუშკეტერებში ჩაირიცხა და კავალერიაში მსახურობდა (ჯერ ლეიტენანტის წოდებით, შემდეგ — კაპიტნის). თუმცა, ზუსტი მეცნიერებებისადმი ბუნებრივმა მიდრეკილებამ აიძულა, 1722 წელს თანამდებობა დაეტოვებინა და პარიზში დასახლებულიყო, სადაც მათემატიკის შესწავლა განაგრძო. 1724 წლიდან მოპერტუიმ არაერთი სამეცნიერო ნაშრომი გამოაქვეყნა; პირველი მათგანი, „მუსიკალური ინსტრუმენტების ფორმის შესახებ“ („Sur la forme des instruments de musique“), იკვლევდა ინსტრუმენტის ფორმის გავლენას მის მიერ წარმოქმნილი ბგერების მახასიათებლებზე. შემდეგ ახალგაზრდა მეცნიერმა მაქსიმუმისა და მინიმის პრობლემებს მიხედა, ციკლოიდის და სხვა სიბრტყის მრუდების თვისებები შეისწავლა.

1728 წელს ინგლისში ვიზიტის შემდეგ, სადაც ის ლონდონის სამეფო საზოგადოების წევრად აირჩიეს და 1729-1730 წლებში იოჰან ბერნულის ხელმძღვანელობით ბაზელში ლაიბნიცისა და ნიუტონის ნაშრომების შესწავლის შემდეგ, მოპერტიუი საფრანგეთში დაბრუნდა, როგორც ნიუტონის იდეების მიმდევარი და გამავრცელებელი, რომლებიც მაშინ კონტინენტურ ევროპაში ნაკლებად ცნობილი იყო. 1731 წელს იგი პარიზის მეცნიერებათა აკადემიის წევრად აირჩიეს, ხოლო 1736-1737 წლებში ლაპლანდიაში გეოდეზიური ექსპედიციის ხელმძღვანელად დაინიშნა დედამიწის მერიდიანის სიგრძის გასაზომად.

ექსპედიციის შედეგებმა დამაჯერებლად უარყო კასინის (ფრანგი ასტრონომების დინასტიის) ჰიპოთეზა დედამიწის ელიფსოიდის დაგრძელების შესახებ და მოპერტიუსს მთელ ევროპაში პოპულარობა მოუტანა. ლაპლანდიის ექსპედიცია ასევე ასახულია ვოლტერის ფილოსოფიურ ფენტეზის რომანში „მიკრომეგასი“, რომელშიც სირიუსის მკვიდრი მიკრომეგასი ექსპედიციის მონაწილეებს ესაუბრება. ვოლტერი ამ დროს მოპერტუის დიდ პატივს სცემდა, აქებდა მის პოეზიასა და პროზაში შესრულებულ ნამუშევრებს, პორტრეტს უწერდა და მეცნიერისადმი წერილობით მიმართვებში მას „mon cher applatisseur des mondes et des Cassinis“ (ჩემო ძვირფასო, სამყაროებისა და კასინის გამსწორებელო) მიმართავდა.

მეფე ფრიდრიხ II-ის მოწვევით, მოპერტუი 1740 წელს პრუსიაში გადავიდა; პირველი სილეზიის ომის დაწყების შემდეგ, მოპერტუი, თავისი კავალერიული უნარების გახსენებით, მეფეს სილეზიაში ლაშქრობაში ახლდა თან და მოლვიცის ბრძოლაში (1741) ავსტრიელებმა ტყვედ ჩააგდეს. თუმცა, მალევე მარია ტერეზიას ბრძანებით გაათავისუფლეს და ბერლინში დაბრუნდა. საფრანგეთში ორწლიანი ყოფნის (1742-1744) შემდეგ (სადაც იგი 1743 წლის 27 ივნისს საფრანგეთის აკადემიის წევრად აირჩიეს), მოპერტუი 1744 წლის შემოდგომაზე ბერლინში დაბრუნდა და 1745 წლიდან 1753 წლამდე ბერლინის მეცნიერებათა აკადემიის ფიზიკისა და მათემატიკის კლასის პრეზიდენტის თანამდებობა ეკავა.

თუმცა, მოპერტუის უმცირესი მოქმედების პრინციპის გარშემო ატეხილმა დავამ და განსაკუთრებით ვოლტერის მახვილგონივრულმა „პაპის ექიმის, დოქტორ აკაკიოსის დიატრიბამ“ (Diatribe du Docteur Akakia, médecin du pape, 1752), რომელმაც უდიდესი წარმატება მოიპოვა განათლებულ საზოგადოებაში, სერიოზული დარტყმა მიაყენა მეცნიერის რეპუტაციას (ვოლტერი წერდა, რომ მთელი ლიტერატურული ევროპა, ეილერისა და მერიანის გარდა, მის წინააღმდეგ ამხედრდა). შედეგად, მოპერტუი იძულებული გახდა ბერლინი პარიზში დაეტოვებინა 1756 წელს, სადაც მან სიცოცხლის ბოლო წლები გაატარა.

პიერ ლუი მოპერტიუი ბაზელში ორი კაპუცინელი ბერის თანდასწრებით გარდაიცვალა.

ხსოვნა
მის პატივსაცემად, მთვარის ერთ-ერთ კრატერს დააქრვეს მოპერტიუი.

სქოლიო

კატეგორია:ფრანგი მათემატიკოსები
კატეგორია:ფრანგი ასტრონომები
კატეგორია:ფრანგი ფიზიკოსები