ხუან ბოში

ხუან ბოში (დ. 30 ივნისი, 1909 – გ. 1 ნოემბერი, 2001) — დომინიკელი პოლიტიკოსი, ისტორიკოსი, მწერალი, ესეისტი, საგანმანათლებლო მოღვაწე და დომინიკელთა რესპუბლიკის პირველი დემოკრატიულად არჩეული პრეზიდენტი 1963 წელს, შვიდი თვის განმავლობაში.https://nacla.org/article/interview-juan-bosch: "The author of numerous award-winning short stories, novels, and history texts, he was first known... for his literary achievements... El Profesor, as he is fondly known, helped organize the Dominican Revolutionary Party (PRD)... Bosch is... known as the first fairly elected president of the Dominican Republic... In I973 Bosch left the social democratic PRD... and founded the Dominican Liberation Party (PLD)...
'a small group of Dominicans living outside the country founded the Dominican Revolutionary Party (PRD). I was part of the group... in Havana [in 1939]... and was in charge of organizing the party in Santiago de Cuba, Guantánamo, New York, and Caracas'...
'I became President of the Republic on February 27, 1963 and was deposed by a military coup on September 25, 1963.' "(The year 1939 in brackets is in the source cited.)

ხუან ბოში იყო რაფაელ ტრუხილიოს დიქტატორული რეჟიმის ერთ-ერთი მთავარი ოპონენტი. მან ორი ათწლეული გაატარა ემიგრაციაში, როგორც დომინიკური ოპოზიციის ლიდერმა. 1939 წელს მან ხელი შეუწყო დომინიკის რევოლუციური პარტიის (PRD) დაარსებას, ხოლო 1961 წელს, ტრუხილიოს მკვლელობიდან რამდენიმე თვეში, დაბრუნდა სამშობლოში და ათწლეულების განმავლობაში ჩატარებულ პირველ თავისუფალ არჩევნებში გაიმარჯვა. 1973 წელს მან დააარსა დომინიკის განთავისუფლების პარტია (PLD). იგი ისტორიაში შევიდა, როგორც პატიოსანი პოლიტიკოსი  და მიიჩნევა დომინიკური ლიტერატურის ერთ-ერთ ყველაზე თვალსაჩინო ნოველისტად.

ადრეული წლები
ხუან ბოშ გავინიო დაიბადა ქალაქ ლა-ვეგაში, 1909 წლის 30 ივნისს. მამამისი კატალონიური წარმოშობის ესპანელი იყო, ხოლო დედა — პუერტო-რიკოელი, ხუანა-დიასიდან. ბავშვობის პირველი წლები მან სოფლის თემში, რიო-ვერდეში გაატარა, სადაც დაწყებითი განათლების მიღება დაიწყო. საშუალო განათლება მან ლა-ვეგას სან-სებასტიანის სკოლაში მიიღო, თუმცა მხოლოდ მეცხრე კლასამდე ისწავლა. 1924 წელს იგი სანტო-დომინგოში გადავიდა საცხოვრებლად, სადაც რამდენიმე სავაჭრო მაღაზიაში მუშაობდა. მოგვიანებით, 1929 წელს, მან იმოგზაურა ესპანეთში, ვენესუელასა და კარიბის ზღვის ზოგიერთ კუნძულზე.Lewis Paul, Juan Bosch, 92, Freely Elected Dominican President, Dies. The New York Times. 2 November 2001. Retrieved 20 April 2015.

1934 წელს მან იქორწინა იზაბელ გარსიაზე, რომელთანაც ორი შვილი — ლეონი და კაროლინა შეეძინა. ტრუხილიოს დიქტატურის დროს ბოში პოლიტიკური შეხედულებების გამო დააპატიმრეს, თუმცა რამდენიმე თვის შემდეგ გაათავისუფლეს. 1938 წელს ბოშმა მოახერხა ქვეყნის დატოვება და პუერტო-რიკოში დასახლდა.

გადასახლება
1939 წლისთვის ბოში კუბაში გადავიდა, სადაც ხელმძღვანელობდა ეუხენიო მარია დე ჰოსტოსის სრული შრომების გამოცემას — ამ საქმემ მნიშვნელოვნად განსაზღვრა მისი პატრიოტული და ჰუმანისტური იდეალები. ივლისში, სხვა დომინიკელ ემიგრანტებთან ერთად, მან დააარსა დომინიკის რევოლუციური პარტია (PRD), რომელიც დომინიკის რესპუბლიკის ფარგლებს გარეთ ტრუხილიოს წინააღმდეგ ყველაზე აქტიურ ფრონტად იქცა.

ბოში დიდ სიმპათიას გამოხატავდა მემარცხენე იდეების მიმართ, თუმცა ყოველთვის უარყოფდა რაიმე კავშირს კომუნიზმთან. იგი თანამშრომლობდა „კუბის რევოლუციურ პარტიასთან“ და მნიშვნელოვანი როლი ითამაშა კუბის 1940 წლის კონსტიტუციის შემუშავებაში.

1941 წელს, მატანსასში, ბოშმა გაიცნო თავისი მეორე მეუღლე — კარმენ კიდიელიო, კუბელი პოეტი და დრამატურგი. წყვილი 1943 წელს დაქორწინდა და მათ ორი შვილი, პატრისიო და ბარბარა შეეძინათ. პარალელურად, მისი ლიტერატურული კარიერა აღმავლობას განიცდიდა; მან მიიღო ისეთი მნიშვნელოვანი აღიარებები, როგორიცაა ერნანდეს კატას პრემია ჰავანაში, რომელიც ლათინოამერიკელი ავტორების მიერ დაწერილ საუკეთესო მოთხრობებს გადაეცემოდა. მის ნაწარმოებებს ღრმა სოციალური შინაარსი ჰქონდა. მათ შორის იყო: „ენკარნასიონ მენდოსას შობა“, „ლუის პიე“, „ოსტატები“ და „ინდიელი მანუელ სიკური“. კრიტიკოსებმა ყველა მათგანი თავისი ჟანრის შედევრად აღიარეს.

ბოში იყო ერთ-ერთი მთავარი ორგანიზატორი 1947 წლის წარუმატებელი „კაიო-კონფიტესის ექსპედიციისა“, რომლის დროსაც „კარიბის ლეგიონის“ მიერ მხარდაჭერილი სამხედრო ძალა კუბიდან დომინიკის რესპუბლიკაში შეჭრასა და ტრუხილიოს დამხობას შეეცადა. ექსპედიციის ჩავარდნის შემდეგ ბოში ვენესუელაში გაიქცა, სადაც ანტი-ტრუხილისტურ კამპანიას აგრძელებდა. მოგვიანებით, „ავთენტური რევოლუციური პარტიის“ მეგობრების თხოვნით, იგი კუბაში დაბრუნდა და ჰავანის პოლიტიკურ ცხოვრებაში თვალსაჩინო როლი ითამაშა. იგი ცნობილი იყო, როგორც სოციალური კანონმდებლობის პროპაგანდისტი და პრეზიდენტ კარლოს პრიო სოკარასის იმ სიტყვის ავტორი, რომელიც მან ხოსე მარტის ნეშტის სანტიაგო-დე-კუბაში გადასვენებისას წარმოთქვა.

როდესაც 1952 წელს ფულხენსიო ბატისტამ პრიო სოკარასის წინააღმდეგ სახელმწიფო გადატრიალება მოაწყო და პრეზიდენტის თანამდებობა დაიკავა, ბოში ბატისტას ძალებმა დააპატიმრეს. გათავისუფლების შემდეგ მან კუბა დატოვა და კოსტა-რიკაში გაემგზავრა, სადაც დროს პედაგოგიურ მოღვაწეობასა და PRD-ის ხელმძღვანელობას უთმობდა.

მოლასის (ბადაგის) მაგნატმა ჯეიკობ მერილ კაპლანმა ქონება ძირითადად კუბასა და დომინიკის რესპუბლიკაში საქმიანობით დააგროვა. 1964 წლის კონგრესის გამოძიებამ დაადგინა, რომ „ჯ.მ. კაპლანის ფონდი“ გამოიყენებოდა CIA-ს (ცენტრალური სადაზვერვო სააგენტო) ფულის ლათინურ ამერიკაში გადასარიცხად, მათ შორის „საერთაშორისო შრომითი კვლევების ინსტიტუტის“ (IILR) მეშვეობით, რომელსაც ნორმან ტომასი ხელმძღვანელობდა. ამ ფონდებს ლათინურ ამერიკაში ხოსე ფიგერეს ფერერი, საშა ვოლმანი და ხუან ბოში იყენებდნენ.

ფონდის მეშვეობით CIA აძლევდა ფულს ფიგერესს პოლიტიკური ჟურნალის, Combate-ს გამოსაცემად და ლათინოამერიკელი ოპოზიციონერი ლიდერებისთვის მემარცხენე სკოლის დასაარსებლად. თანხები ჯერ ფიქტიური ფონდიდან კაპლანის ფონდში გადადიოდა, შემდეგ IILR-ში, ბოლოს კი ფიგერესსა და ბოშთან ხვდებოდა.

1959 წელს კუბაში მოხდა რევოლუცია ფიდელ კასტროს მეთაურობით, რამაც კუნძულზე უდიდესი პოლიტიკური და სოციალური ცვლილებები გამოიწვია. კორდ მეიერი, CIA-ს მაღალჩინოსანი, ხელმძღვანელობდა „საერთაშორისო ორგანიზაციების განყოფილებას“, რომელიც დემოკრატიის ხელშეწყობისთვის შექმნილ ჯგუფებს კურირებდა. მან ბოშთან, ვოლმანთან და ფიგერესთან კონტაქტები ახალი მიზნისთვის გამოიყენა — რადგან აშშ ცდილობდა ნახევარსფეროს მობილიზებას კუბის ფიდელ კასტროსა და რაფაელ ტრუხილიოს წინააღმდეგ. ტრუხილიო, რომელიც დომინიკის რესპუბლიკას 30 წლის განმავლობაში მართავდა, აშშ-სთვის უკვე ტვირთად იქცა. შეერთებულ შტატებს უნდა ეჩვენებინა, რომ იგი ყველა დიქტატორს ეწინააღმდეგებოდა და არა მხოლოდ მემარცხენეებს.

ბოშმა ზუსტად აღიქვა მიმდინარე პროცესები და 1961 წლის 27 თებერვალს ტრუხილიოს წერილი მისწერა. მან ტრუხილიოს უთხრა, რომ მისი პოლიტიკური როლი დომინიკის რესპუბლიკის ისტორიაში დასრულებული იყო.

წელზე მეტი ხნის განმავლობაში CIA კავშირზე იყო დომინიკელ დისიდენტებთან, რომლებიც ამტკიცებდნენ, რომ მკვლელობა იყო ტრუხილიოს ჩამოშორების ერთადერთი საიმედო გზა. სახელმწიფო მდივნის მოადგილის, ჩესტერ ბოულზის თქმით, სახელმწიფო დეპარტამენტში 1961 წელს ამ თემაზე მწვავე დისკუსიები მიმდინარეობდა. რიჩარდ გუდვინი, პრეზიდენტის თანაშემწე, რომელსაც პირდაპირი კავშირი ჰქონდა ამბოხებულთა ალიანსთან, ტრუხილიოს წინააღმდეგ ინტერვენციის მომხრე იყო. ბოულზის ციტირებით: „მეორე დილას გავიგე, რომ მიუხედავად მკაფიო გადაწყვეტილებისა, რომ დისიდენტურ ჯგუფს ჩვენი დახმარება არ უნდა ეთხოვა, დიკ გუდვინმა შეხვედრის შემდეგ დეპეშა გაუგზავნა CIA-ს წარმომადგენლებს დომინიკის რესპუბლიკაში სახელმწიფო დეპარტამენტთან ან CIA-ს ხელმძღვანელობასთან შეთანხმების გარეშე. დეპეშა ავალებდა მათ, ნებისმიერ ფასად მიეღოთ ეს მოთხოვნა. როდესაც ალენ დალესმა ეს მეორე დილას შეიტყო, მან ბრძანება გააუქმა. მოგვიანებით აღმოვაჩინეთ, რომ ბრძანება უკვე შესრულებული იყო“.

პრეზიდენტობა და ოპოზიცია
1961 წლის მაისში დომინიკის რესპუბლიკის მმართველი რაფაელ ტრუხილიო მოკლეს. CIA-ს (ცენტრალური სადაზვერვო სააგენტო) შიდა მემორანდუმში აღნიშნულია, რომ ინსპექციის სამსახურის 1973 წლის გამოძიებამ მკვლელობის საქმეზე გამოავლინა „სააგენტოს საკმაოდ ფართო ჩართულობა შეთქმულებთან“. CIA-მ თავისი როლი დომინიკის რესპუბლიკის მთავრობის „შეცვლაში“ შეაფასა როგორც „წარმატება“, რადგან ამან ხელი შეუწყო ქვეყნის გადასვლას ტოტალიტარული დიქტატურიდან დასავლური სტილის დემოკრატიაზე.CIA "Family Jewels" Memo, 1973 (see page 434) Family Jewels (Central Intelligence Agency)

23-წლიანი ემიგრაციის შემდეგ, ხუან ბოში სამშობლოში ტრუხილიოს მკვლელობიდან რამდენიმე თვეში დაბრუნდა. მისი გამოჩენა ეროვნულ პოლიტიკურ ცხოვრებაში, როგორც „დომინიკის რევოლუციური პარტიის“ საპრეზიდენტო კანდიდატისა, დომინიკელებისთვის ახალი და იმედისმომცემი ცვლილება იყო. მისი პირდაპირი და მარტივი საუბრის მანერა, განსაკუთრებით დაბალი ფენებისადმი მიმართვისას, ერთნაირად იზიდავდა როგორც ფერმერებს, ისე ქალაქის მოსახლეობას. ეკლესიამ მას მაშინვე წაუყენა ბრალდებები, თუმცა ბოში არჩევნებიდან კანდიდატურის მოხსნით დაიმუქრა, რამაც ეკლესიას უკან დაახევინა; კონსერვატორები მას ასევე კომუნიზმში სდებდნენ ბრალს. მიუხედავად ამისა, 1962 წლის 20 დეკემბრის არჩევნებში ბოშმა და მისმა თანამებრძოლმა, არმანდო გონსალეს ტამაიომ, დამაჯერებელი გამარჯვება მოიპოვეს ვირიატო ფიალოზე („ეროვნული სამოქალაქო კავშირი“). ეს მიჩნეულია ქვეყნის ისტორიაში პირველ თავისუფალ არჩევნებად.

1963 წლის 27 თებერვალს ბოშმა პრეზიდენტის ფიცი დადო ცერემონიაზე, რომელსაც რეგიონის მნიშვნელოვანი დემოკრატიული ლიდერები და პერსონები ესწრებოდნენ, მათ შორის ლუის მუნიოსი (აშშ-ის ტერიტორიის, პუერტო-რიკოს გუბერნატორი) და ხოსე ფიგერესი (კოსტა-რიკა). ბოშმა დაუყოვნებლივ დაიწყო ქვეყნის ღრმა რესტრუქტურიზაცია. 29 აპრილს მან გამოაქვეყნა ახალი სოციალურ-დემოკრატიული კონსტიტუცია. ახალმა დოკუმენტმა მრავალი კანონი შეცვალა: სხვა საკითხებთან ერთად, მან დაადგინა სპეციალური შრომითი რეგულაციები და განსაზღვრა პროფკავშირების, ორსული ქალების, უსახლკაროების, ოჯახების, ბავშვებისა და ახალგაზრდების, ფერმერებისა და ქორწინების გარეშე დაბადებული შვილების უფლებები.

თუმცა, ბოში ძლიერი მტრების წინაშე აღმოჩნდა. მან დაიწყო ლატიფუნდიების (გიგანტური მიწის ნაკვეთების) დაშლა, რამაც მიწათმფლობელების რისხვა გამოიწვია. ეკლესია მიიჩნევდა, რომ ბოში ქვეყნის ზედმეტ სეკულარიზაციას ცდილობდა. მრეწველებს არ მოსწონდათ ახალი კონსტიტუციის გარანტიები მუშათა კლასისთვის. სამხედროებმა კი, რომლებიც მანამდე სრული თავისუფლებით სარგებლობდნენ, ჩათვალეს, რომ ბოშმა ისინი მეტისმეტად მკაცრი კონტროლის ქვეშ მოაქცია.

სახელმწიფო გადატრიალება
1963 წლის 25 სექტემბერს, თანამდებობაზე ყოფნიდან მხოლოდ შვიდი თვის შემდეგ, ბოში დაამხეს სახელმწიფო გადატრიალების შედეგად, რომელსაც გენერალი ელიას ვესინ ი ვესინი, გენერალი ანტონიო იმბერტ ბარერასი და სხვა სამხედრო ლიდერები ხელმძღვანელობდნენ; მათ ჩამოაყალიბეს სამკაციანი სამხედრო ხუნტა. 1963 წლის 28 სექტემბერს ბოში გვადალუპაში გააძევეს, თუმცა 1 ოქტომბერს იგი პუერტო-რიკოში გადაფრინდა, სადაც გადასახლების დარჩენილი პერიოდი გაატარა.

ორ წელზე ნაკლებ დროში მზარდმა უკმაყოფილებამ 1965 წლის 24 აპრილს კიდევ ერთი სამხედრო ამბოხება გამოიწვია, რომელიც ბოშის პრეზიდენტად აღდგენას მოითხოვდა. ამბოხებულებმა, პოლკოვნიკ ფრანსისკო კაამანიოს სარდლობით, 28 აპრილს ხუნტა ხელისუფლებას ჩამოაშორეს. ამას მოჰყვა სამოქალაქო ომი, რომლის დროსაც ამერიკის შეერთებულმა შტატებმა კუნძულზე 42,000 ჯარისკაცი გაგზავნა (ოპერაცია Power Pack), რათა მხარი დაეჭირა ანტი-ბოშისტური ძალებისთვის.

ჩამოყალიბდა დროებითი მთავრობა და არჩევნები 1966 წლის 1 ივლისისთვის დაინიშნა. ბოში ქვეყანაში დაბრუნდა და თავისი პარტიის სახელით კენჭი იყარა. თუმცა, მან საკმაოდ პასიური კამპანია აწარმოა, რადგან საკუთარი უსაფრთხოების ეშინოდა და სჯეროდა, რომ გამარჯვების შემთხვევაში სამხედროები მას თანამდებობიდან ისევ გააგდებდნენ. იგი დამაჯერებლად დაამარცხა ხოაკინ ბალაგერმა, რომელმაც ხმების 57% მიიღო. აშშ-ის ბოლო ბატალიონმა ქვეყანა 1966 წლის სექტემბერში დატოვა.

1960-იანი წლების მეორე ნახევარში ბოში კვლავ ნაყოფიერად მოღვაწეობდა, როგორც პოლიტიკური და ისტორიული ესეების ავტორი. ამ პერიოდში მან გამოსცა თავისი ზოგიერთი უმნიშვნელოვანესი ნაშრომი: „დომინიკური სოციალური შემადგენლობა“, „სანტო-დომინგოს ოლიგარქიის მოკლე ისტორია“, „ქრისტეფორე კოლუმბიდან ფიდელ კასტრომდე“ და მრავალი სხვადასხვა სტატია.

1970 წლისთვის ბოშს განზრახული ჰქონდა PRD-ის რეორგანიზაცია და მისი წევრების აქტიურ, ქვეყნის ისტორიული და სოციალური რეალობის მცოდნე მებრძოლებად ქცევა. მისი პროექტი პარტიის უმრავლესობამ არ მიიღო, რადგან წევრთა უმეტესობა უფრო სტანდარტული სოციალურ-დემოკრატიული მიმართულებისკენ იხრებოდა. ასევე, სამხედრო რეპრესიებისა და PRD-სა და ოფიციალურ „რეფორმისტულ პარტიას“ შორის პოლიტიკური უთანასწორობის გამო, ბოშმა 1970 წლის არჩევნებში მონაწილეობაზე უარი თქვა.

ბოში მარქსისტული იდეოლოგიის მკვლევარი გახდა. იგი საკუთარ თავს აღწერდა, როგორც „მარქსისტ-არალენინელს“. იდეოლოგიურმა განსხვავებებმა ბოშსა და PRD-ის მნიშვნელოვან ნაწილს შორის, ასევე პარტიაში კორუფციის ზრდამ, აიძულა იგი 1973 წელს დაეტოვებინა ორგანიზაცია და იმავე წლის 15 დეკემბერს დააარსა დომინიკის განთავისუფლების პარტია (PLD). თავდაპირველად PLD მნიშვნელოვნად უფრო მემარცხენე იყო, ვიდრე ბოშის ძველი პარტია (PRD), რომელიც სოციალისტურ ინტერნაციონალში დარჩა.

მოგვიანებით იგი PLD-ის სახელით წარუმატებლად იყრიდა კენჭს პრეზიდენტობაზე 1978, 1982, 1986, 1990 და 1994 წლებში. გამარჯვებასთან ყველაზე ახლოს 1990 წელს იყო, როდესაც მცირე სხვაობით წააგო არჩევნები, რომლებიც ბალაგერის სასარგებლოდ დაფიქსირებული მრავალი დარღვევითა და გაყალბების ბრალდებებით გამოირჩეოდა.

1994 წლის არჩევნებში მესამე ადგილის დაკავების შემდეგ, ბოში 83 წლის ასაკში პოლიტიკიდან წავიდა.

გარდაცვალება და მემკვიდრეობა
ხუან ბოში გარდაიცვალა 2001 წლის 1 ნოემბერს, სანტო-დომინგოში. როგორც ყოფილ პრეზიდენტს, მას ეროვნულ სასახლეში შესაბამისი პატივი მიაგეს და მშობლიურ ქალაქ ლა-ვეგაში დაკრძალეს. 2009 წელს სანტო-დომინგოს მეტროს ერთ-ერთ სადგურს ბოშის სახელი ეწოდა.

მისი მეუღლე, ყოფილი პირველი ლედი კარმენ კიდიელიო, 2020 წლის 19 დეკემბერს, 105 წლის ასაკში გარდაიცვალა.

ბიბლიოგრაფია

მოკლე მოთხრობები
 სამეფო გზა
 გადასახლებამდე დაწერილი ისტორიები
 გადასახლებაში დაწერილი ისტორიები
 წყლის ორი პესოს ღირებულების ქილა
 დაკრძალვა
 გადასახლებაში დაწერილი სხვა ისტორიები

რომანები
 ცბიერი
 ოქრო და მშვიდობა

ესეები
 ჰოსტოსი, მთესველი
 კუბა, მომხიბვლელი კუნძული
 იუდა ისკარიოტელი, ცილისმწამებელი
 შენიშვნები მოთხრობების წერის ხელოვნებაზე
 ტრუხილიო: უპრეცედენტო ტირანიის მიზეზები
 სიმონ ბოლივარი: ბიოგრაფია სკოლის მოსწავლეებისთვის
 დემოკრატიის კრიზისი ამერიკაში
 ბოლივარი და სოციალური ომი
 ხუთმეტწახნაგობა, იმპერიალიზმის შემცვლელი
 დიქტატურა სახალხო მხარდაჭერით
 ქრისტოფერ კოლუმბიდან ფიდელ კასტრომდე: კარიბის ზღვის აუზი, იმპერიული საზღვარი
 ოლიგარქიის მოკლე ისტორია სანტო დომინგოში
 დომინიკის სოციალური შემადგენლობა
 ჰაიტის რევოლუცია
 მექსიკიდან კამპუჩიამდე
 რესტავრაციის ომი სანტო დომინგოში
 კაპიტალიზმი, დემოკრატია და ეროვნული განთავისუფლება
 ტრუხილოს ბედი
 წვრილბურჟუაზია დომინიკის რესპუბლიკის ისტორიაში
 გვიანი კაპიტალიზმი დომინიკის რესპუბლიკაში
 სახელმწიფო, მისი წარმოშობა და განვითარება
 საშინელებების პოკერი კარიბის ზღვის აუზში
 PLD, ახალი პარტია ამერიკაში
 მოკლე ისტორია არაბი ხალხები
 მოგზაურობა ანტიპოდებში

რესურსები ინტერნეტში
 Overview of modern Dominican history
 Juan Bosch Foundation (in Spanish)
 PrudHomme Dominican Homeland History (in Spanish)
 Juan Bosch: Una vida por la democracia, by Jesús Adolfo Becerril Valencia

სქოლიო

კატეგორია:დაბადებული 1909
კატეგორია:დაბადებული 30 ივნისი
კატეგორია:გარდაცვლილი 2001
კატეგორია:გარდაცვლილი 1 ნოემბერი
კატეგორია:დომინიკელი პოლიტიკოსები
კატეგორია:დომინიკის პრეზიდენტები
კატეგორია:ლიდერები რომლებმაც ძალაუფლება ხელში აიღეს პუტჩით