თაჯ ალ-დინ ალ-ჰასანი

თაჯ ალ-დინ ალ-ჰასანი (; დ. 1885, — გ. 17 იანვარი, 1943) — საფრანგეთის მიერ დანიშნული სირიელი ლიდერი და პოლიტიკოსი, რომელიც საფრანგეთის მანდატის დროს სირიის სახელმწიფოს მეთაურის (1928-1931, 1941-1943), პრემიერ-მინისტრის (1928-1932, 1934-1936) და შინაგან საქმეთა მინისტრის (1934–1936) თანამდებობებს ასრულებდა.

ცხოვრება
წარმომავლობა, განათლება და ადრეული კარიერა
თაჯ ად-დინი დამასკოში, მუსლიმ სწავლულთა ოჯახში დაიბადა და გაიზარდა. მამამისი, ბადრ ად-დინ ალ-ჰასანი, XIX საუკუნის მიწურულის ერთ-ერთი ყველაზე პატივსაცემი ისლამოლოგი იყო. ახალგაზრდა ჰასანი ისლამურ თეოლოგიას სწორედ მამასთან ეუფლებოდა, ხოლო 1905 წელს მისი პირადი ასისტენტი გახდა. იგი თავისი თაობის სტუდენტებს ქცევასა და აზროვნებაში წვრთნიდა. 1912 წელს იგი შეუერთდა სასკოლო რეფორმის კომიტეტს, რომელიც დამასკოს მუნიციპალიტეტმა დააფუძნა. 1916 წელს ჰასანი სირიის ოსმალო გუბერნატორის, ჯემალ-ფაშას მიერ დაარსებული ყოველდღიური გაზეთის, „ალ-შარკის“ მთავარი რედაქტორი გახდა და ამ პოსტს პირველი მსოფლიო ომის განმავლობაში იკავებდა.

1918 წელს, ომის დასრულების შემდეგ, მამამისმა იგი სირიის პირველ პოსტ-ოსმალო მმართველთან, მეფე ფეისალ I-თან გაგზავნა, რათა მისთვის სირიაში არსებული მუსლიმური დაწესებულებების მდგომარეობა და საჭიროებები აეხსნა. ფაისალი მოიხიბლა ჰასანის ორატორული ნიჭით და 1920 წლის მარტში იგი სამეფო სასახლის დირექტორად დანიშნა. ამ თანამდებობაზე მიგი 1920 წლის ივლისამდე იყო, სანამ ფრანგები სირიას დაიკავებდნენ, ფაისალს ტახტიდან ჩამოაგდებდნენ და თავიანთ მანდატს დაამყარებდნენ. ამის შემდეგ ჰასანი პარიზში გაემგზავრა, სადაც ფრანგებთან საიდუმლო კავშირები დაამყარა. იგი მათ აბსოლუტურ მხარდაჭერას დაჰპირდა, თუკი ისინი მის პოლიტიკურ ამბიციებს მხარს დაუჭერდნენ. საფრანგეთის მთავრობა დათანხმდა და დაიწყო მისი მომზადება სირიის მომავალი ლიდერობისთვის.

მოღვაწეობის წლები
1925 წელს, როდესაც არაბთა მთაზე ნაციონალურმა აჯანყებამ პიკს მიაღწია, საფრანგეთის უმაღლესმა კომისარმა მორის სარაიმ ჰასანის მთავრობის ფორმირება სთხოვა, თუმცა მან შესაფერისი შემადგენლობის შერჩევა ვერ შეძლო. მეორე ცდაზე, 1928 წლის 15 თებერვალს, მან წარმატებით ჩამოაყალიბა გავლენიანი ფიგურებისგან შემდგარი მინისტრთა კაბინეტი. ვინაიდან იმ დროს სირიაში საპრეზიდენტო პოსტი არ არსებობდა, ჰასანი აღიჭურვა უმაღლესი საპრეზიდენტო უფლებამოსილებით, თუმცა ყოველი მისი ქმედება თუ დეკრეტი ბეირუთში საფრანგეთის უმაღლეს კომისართან უნდა შეეთანხმებინა. მის კაბინეტში შედიოდნენ ისტორიკოსი და სწავლული მუჰამედ ქურდ ალი, ადვოკატი საიდ მაჰასინი და ყოფილი პრემიერ-მინისტრი ჯამილ ალ-ულში. მისი რეჟიმის ოპონენტები ძირითადად რადიკალი ნაციონალისტები იყვნენ, რომლებიც ულშის, მაჰასინისა და თავად ჰასანის ფრანგულ კავშირებს აკრიტიკებდნენ და ამტკიცებდნენ, რომ 1920 წლის მანდატის დამყარების შემდეგ მათ ნაციონალურ მოძრაობაში წვლილი არ შეუტანიათ.

1928 წლის აპრილში ჰასანი სამი თვის განმავლობაში ხელმძღვანელობდა დამფუძნებელ კრებას, რომელმაც სირიის პირველი რესპუბლიკური კონსტიტუცია შეიმუშავა. 1928 წლის თებერვლიდან 1931 წლის ნოემბრამდე იგი სირიას სამი სხვადასხვა კაბინეტით მართავდა. ოპოზიცია, „ეროვნული ბლოკის“ (National Bloc) მეთაურობით, მას საარჩევნო ბიულეტენების გაყალბებაში ადანაშაულებდა. 1932 წელს ჰასანმა საპრეზიდენტო პოსტზე წარადგინა კანდიდატურა, თუმცა ფრანგებმა, რომლებიც ნაციონალისტების მხრიდან სისტემის რეფორმირების დიდ ზეწოლას განიცდიდნენ, არჩევნებისგან დისტანცირება ამჯობინეს. სათანადო მხარდაჭერის გარეშე იგი არჩევნებში დამარცხდა.

ჰასანმა პროტესტი პარიზის ხელისუფლებას წარუდგინა, რომელმაც სანაცვლოდ პრეზიდენტ მუჰამედ ალი ალ-აბიდის ადმინისტრაციაში პრემიერ-მინისტრის პოსტი შესთავაზა. „ეროვნულმა ბლოკმა“, ჰასანის მთავარმა ოპონენტმა, მოაწყო 60-დღიანი საყოველთაო გაფიცვა სირიის დამოუკიდებლობის საკითხის სერიოზულად განხილვის მოთხოვნით. გაფიცვის დროს სავაჭრო ცხოვრება პარალიზებული იყო, ასობით სირიელი დააპატიმრეს და სირია-თურქეთის საზღვარზე მდებარე შორეულ ციხეებში გადაასახლეს. ჰასანმა „ეროვნული ბლოკის“ მრავალი ლიდერი დააპატიმრა, მათ შორის საადალა ალ-ჯაბირი ალეპოდან და ფახრი ალ-ბარუდი დამასკოდან. შუქრი ალ-ქუათლისა და ნასიბ ალ-ბაქრის კი შინაპატიმრობა მიესაჯათ. შექმნილმა ვითარებამ ფრანგები უხერხულ მდგომარეობაში ჩააყენა, რის გამოც მათ ბლოკის ლიდერები პარიზში დამოუკიდებლობის შესახებ მოლაპარაკებებზე მიიწვიეს. როდესაც საფრანგეთ-სირიის ხელშეკრულება მომზადდა, ხელისუფლებაში ბლოკის ხელმძღვანელობა მოვიდა, ჰასანი კი ახალი პრეზიდენტის, ჰაშიმ ალ-ათასის ოპოზიციაში გადავიდა.

ბოლო წლები
ყოფილი პრემიერ-მინისტრი პოლიტიკური ცხოვრების მიღმა 1941 წლამდე დარჩა. მას შემდეგ, რაც „ეროვნული ბლოკის“ გავლენა დაეცა, გენერალმა შარლ დე გოლმა იგი 1941 წლის 12 სექტემბერს სირიის პრეზიდენტად დანიშნა. ჰასანისგან მოითხოვდნენ ნაციონალისტური მოძრაობის შეკავებას და საფრანგეთის ევროპული საომარი ძალისხმევის დაფინანსებას. ფულის მოსაზიდად პრეზიდენტმა ჰასანიმ გაზარდა გადასახადები და პურის ფასი, რამაც იგი სირიის ღარიბ რაიონებში ძალიან არაპოპულარული გახადა. დე გოლმა ჰასანის სამსახური 1941 წლის 27 სექტემბერს სირიის დამოუკიდებლობის ოფიციალური აღიარებითა და ევროპაში ომის დასრულების შემდეგ ფრანგული ჯარების სრული ევაკუაციის დაპირებით დააფასა. ფრანგმა გენერალმა გააუქმა 1920-იან წლებში მიღებული კანონი, რომელიც ალავიტებისა და არაბთა მთებს დამოუკიდებელ ზონებად ყოფდა და ისინი კვლავ სირიის რესპუბლიკის შემადგენლობაში დააბრუნა. თუმცა, საფრანგეთმა შეინარჩუნა ქვეყნის მასშტაბით სამხედრო ბაზების ქონის უფლება და მიიღო ეკონომიკური, ფინანსური და პოლიტიკური პრივილეგიები სირიაში. მოგვიანებით ჰასანი შეეცადა ფრანგული გავლენისგან დისტანცირებას და „ეროვნული ბლოკის“ წევრებთან დამეგობრება დაიწყო. იგი ასევე ცდილობდა დაერწმუნებინა ფრანგები 1936-1939 წლების დემოკრატიულად არჩეული პარლამენტის აღდგენაში, თუმცა მისი მცდელობა ამაო გამოდგა. იგი მოულოდნელად, გულის შეტევით გარდაიცვალა 1943 წლის 17 იანვარს. მისი სიძე, მუნირ ალ-აჯლანი, ამტკიცებდა, რომ სიცოცხლის ბოლო წლებში თაჯ ად-დინ ალ-ჰასანის სურდა ფრანგებისგან ჩამოშორება და ნამდვილი ნაციონალისტის იმიჯის დამკვიდრება, მაგრამ ამის დასრულებამდე გარდაიცვალა. იგი იყო სირიის სახელმწიფოს პირველი მეთაური, რომელიც მოვალეობის შესრულების დროს გარდაიცვალა.

ჯილდოები
საპატიო ლეგიონის ორდენის კომანდორი (1934 წელი)

ლიტერატურა
Sami Moubayed, Steel & Silk: Men and Women Who Shaped Syria 1900–2000 (Cune Press, Seattle, 2005).

სქოლიო