ულისეს ერო

ულისეს ილარიონ ერო ლიბერტი (დ. 21 ოქტომბერი, 1845 — გ. 26 ივლისი, 1899), ცნობილი მეტსახელით ლილისი,  — დომინიკელთა რესპუბლიკის პრეზიდენტი 1882 წლის 1 სექტემბრიდან 1884 წლის 1 სექტემბრამდე, 1887 წლის 6 იანვრიდან 1889 წლის 27 თებერვლამდე და კვლავ 1889 წლის 30 აპრილიდან, რა დროსაც იგი ძალაუფლებას საპრეზიდენტო ვადებს შორის პერიოდშიც ინარჩუნებდა.

ერო დომინიკელთა რესპუბლიკას დიქტატორის სახით მართავდა. მისი მმართველობის პერიოდში ქვეყნის ეკონომიკური ორიენტაცია შეიცვალა: ევროპული ბაზრისა და თამბაქოსა თუ ძვირფასი მერქნის ექსპორტის ნაცვლად, ქვეყანამ გეზი ამერიკის შეერთებული შტატებისკენ და შაქრის ექსპორტისკენ აიღო. მან გარკვეული ძალისხმევა გასწია საჯარო სამსახურის პროფესიონალიზაციისა და სამხედრო სფეროს მოდერნიზაციისთვის. მმართველობის განმავლობაში იგი მნიშვნელოვნად გამდიდრდა, რადგან ზღვარი მის პირად ფინანსებსა და სახელმწიფოს ბიუჯეტს შორის ბუნდოვანი იყო. 1899 წელს იგი რამონ კასერესმა მოკლა.

ადრეული ცხოვრება
ერო, რომელიც ცნობილი იყო მეტსახელით ლილისი, დაიბადა პუერტო-პლატაში. მამამისი იყო ჟოზე დ’ასას ერო ფორტუნი, რომელიც ჰაიტიში, კაპ-აიტიენში დაიბადა. იგი იყო კაპ-აიტიენის სამოქალაქო სასამართლოს მოსამართლის, პიერ ალექსანდრე ეროსა და მისი ოჯახის ერთ-ერთი მომსახურე პერსონალის შვილი. ულისესის დედა, ხოსეფა ლიბერტი, კუნძულ სენტ-თომასზე დაიბადა. მამამისი ჰაიტელი მულატი იყო, ხოლო დედა — აფრიკელი. თავისი კულტურული წარმომავლობის წყალობით, იგი ესპანურთან ერთად თავისუფლად ფლობდა ფრანგულ და ინგლისურ ენებს.
1861 წელს ესპანეთის მიერ დომინიკელთა რესპუბლიკის ანექსიის შემდეგ, იგი შეუერთდა ამბოხებას დამოუკიდებლობის აღსადგენად და გახდა გენერალ გრეგორიო ლუპერონის მთავარი თანაშემწე. დამოუკიდებლობის აღდგენის შემდგომ პერიოდში, როდესაც რევოლუციები ყოველწლიურ მოვლენად იქცა, ერო ჩამოყალიბდა „ლურჯი პარტიის“ (Partido Azul) ერთ-ერთ მთავარ ლიდერად. 1876 წელს მან მოაწყო აჯანყება, რომლის დროსაც აიღო პუერტო-პლატა, რამაც ულისეს ესპაილატის გაპრეზიდენტებას შეუწყო ხელი. როდესაც ქვეყნის წამყვანი კაუდილიო, ბუენავენტურა ბაესი, ხელისუფლებაში მეხუთე ვადით დაბრუნდა და ერთ წელზე ნაკლებ დროში დაამხეს, ერო დაეხმარა მომდევნო ორი რეჟიმის დამხობასაც.

გზა ხელისუფლებისკენ
როდესაც 1879 წელს ლუპერონი პრეზიდენტი გახდა, მან არჩია დარჩენილიყო თავის მშობლიურ ქალაქ პუერტო-პლატაში, სადაც დამკვიდრებული იყო როგორც თამბაქოს წარმატებული ვაჭარი, ხოლო სანტო-დომინგოში ძალაუფლება ეროს გადააბარა.

1880 წლის სექტემბერში პრეზიდენტი გახდა კათოლიკე მღვდელი ფერნანდო მერინიო. ერო მის შინაგან საქმეთა მინისტრად მსახურობდა და მისი კულუარული გავლენა კაბინეტის დანარჩენ წევრებზე, როგორც ჩანს, თავად პრეზიდენტის გავლენასაც კი აღემატებოდა. მიუხედავად იმისა, რომ მერინიომ მცირე ხნით შეაჩერა კონსტიტუციური პროცედურები ბუენავენტურა ბაესის მომხრეების მიერ პროვოცირებული არეულობის საპასუხოდ, მან დაიცვა ლუპერონის დროს დადგენილი ორწლიანი ვადის წესი და 1882 წლის 1 სექტემბერს მართვის სადავეები ეროს გადასცა. ლუპერონისა და მერინიოს ადმინისტრაციებმა მოახერხეს რესპუბლიკაში შედარებითი ეკონომიკური სტაბილურობის დამყარება, ხოლო ეროს პირველი ორწლიანი ვადის განმავლობაში მას მხოლოდ ერთი სერიოზული აჯანყების მოგერიება მოუხდა. თუმცა, 1884 წლისთვის, ადგილობრივ კასიკებს (გავლენიან ბელადებს) შორის, რომლებიც რესპუბლიკის მმართველ ჯგუფს შეადგენდნენ, არცერთი პოტენციური მემკვიდრე არ სარგებლობდა ფართო მხარდაჭერით. ლუპერონმა, რომელიც კვლავ მმართველი „ლურჯი პარტიის“ ლიდერი იყო, მხარი დაუჭირა გენერალ სეგუნდო იმბერტს, ხოლო ერომ გენერალ ფრანსისკო გრეგორიო ბილინის კანდიდატურას დაუჭირა მხარი. ერო არწმუნებდა ლუპერონს, რომ იმბერტის გამარჯვების შემთხვევაში მას მხარს დაუჭერდა, თუმცა კრიტიკულ უბნებზე მან საარჩევნო ყუთები გააყალბა, რათა ბილინის არჩევა უზრუნველეყო.

1884 წლის 1 სექტემბერს გამართული ინაუგურაციის შემდეგ, ბილინი წინააღმდეგობას უწევდა ეროს მცდელობებს, გამოეყენებინა იგი მარიონეტად. საპასუხოდ, ერომ გაავრცელა ხმები, თითქოს ბილინიმ პოლიტიკური ამნისტია მხოლოდ იმიტომ გამოაცხადა, რომ ექს-პრეზიდენტ სესარეო გილერმოსთან ერთად ლუპერონის წინააღმდეგ შეთქმულება მოეწყო. ამან გამოიწვია სამთავრობო კრიზისი, რამაც 1885 წლის 16 მაისს ბილინი გადადგომამდე მიიყვანა. მისი ადგილი ვიცე-პრეზიდენტმა ალეხანდრო ვოს ი ხილმა დაიკავა, რომლის მთავრობაშიც ერომ კიდევ უფრო დიდი გავლენა მოიპოვა, კაბინეტში მისი მრავალი მომხრე შევიდა, თავად გენერალმა კი ეროვნული არმიის სარდლობა ჩაიბარა გილერმოს მიერ წამოწყებული ამბოხების ჩასახშობად. როდესაც გილერმოს დატყვევება დაემუქრა, მან სიცოცხლე თვითმკვლელობით დაასრულა. ამ მოვლენამ ერო კიდევ უფრო დააახლოვა ლუპერონთან, რომელიც გილერმოს დიდი ხნის მტერი იყო. შესაბამისად, ლუპერონმა 1886 წლის საპრეზიდენტო არჩევნებში მხარი სწორედ ეროს დაუჭირა. ეროს მიერ ჩადენილი საარჩევნო გაყალბების აშკარა ხასიათმა აიძულა მისი ოპონენტის, კაზიმირო დე მოიას მხარდამჭერები, შეიარაღებული ამბოხება დაეწყოთ სიბაოს ხეობაში. ერომ ამ ბრძოლაში ლუპერონის მხარდაჭერით ისარგებლა და სასტიკად ჩაახშო ეს აჯანყება, რითაც წერტილი დაუსვა სამოქალაქო დაპირისპირებების ციკლს, რომელიც მანამდე რესპუბლიკას ტანჯავდა. ხელისუფლების კვლავ ხელში ჩაგდების შემდეგ, ერომ ძალაუფლება სიცოცხლის ბოლომდე შეინარჩუნა. 1888 წელს მან ქვეყნიდან გააძევა თავისი ყოფილი მოკავშირე გრეგორიო ლუპერონი, ხოლო მომდევნო წელს აიძულა კონგრესი, მიეღო კონსტიტუციური ცვლილებები, რომლებითაც გაუქმდა პრეზიდენტის ხელახალი არჩევის აკრძალვა და აღმოიფხვრა პირდაპირი არჩევნების სისტემა. თავისი ძალაუფლების ბაზის გასაფართოებლად, მან მთავრობაში ორივე მეტოქე პოლიტიკური ფრაქციის „წითლების“ (Rojos) და „ლურჯების“ (Azules) წევრები ჩართო. მან ასევე შექმნა საიდუმლო პოლიციისა და ინფორმატორების ფართო ქსელი ამბოხებების თავიდან ასაცილებლად. იმ პოლიტიკოსების მიმართ კი, რომელთა მოსყიდვა ან საკუთარ მხარეს გადმობირებაც ვერ მოახერხა, მკვლელობის ან ქვეყნიდან გაძევების ტაქტიკას მიმართავდა. ერომ საკუთარი თავი და თავისი მიმდევრები გაამდიდრა განვითარებად საექსპორტო ეკონომიკაში განხორციელებული მასშტაბური კერძო ინვესტიციების მეშვეობით, სადაც „ზღვარი პრეზიდენტის პირად სახსრებსა და სახელმწიფო ფინანსებს შორის იყო ბუნდოვანი, ცვალებადი და თითქმის არარსებული“.H. Hoetink, The Dominican Republic: 1859-1900, Pg. 80 მას ჰქონდა საკუთარი საიდუმლო ტელეგრაფის კოდიც, რომელიც შედარებით ახლახან გასაჯაროვდა დოკუმენტურად. ამ კოდს იგი თავისი ჯარებისა და პოლიციის გასაკონტროლებლად იყენებდა.C. Dobal, Habla Lilis (Un Documento Secreto), 1986

XX საუკუნის ბოლო ორი ათწლეულის განმავლობაში, შაქარმა გადაასწრო თამბაქოს და ქვეყნის მთავარი საექსპორტო პროდუქტი გახდა, რაც ათწლიანი ომის შემდეგ კუბელი შაქრის მწარმოებლების შემოდინებამ გამოიწვია. ლილისმა მათ გადასცა მიწის დიდი ნაკვეთები სამხრეთ-აღმოსავლეთ სანაპირო დაბლობზე, სადაც მათ ააშენეს ქვეყნის პირველი მექანიზებული შაქრის ქარხნები. მისი დიქტატურის პერიოდში ქვეყნის მოდერნიზაციისთვის მრავალი ამბიციური პროექტი განხორციელდა, მათ შორის: სანტო-დომინგოს ელექტრიფიკაცია, მდინარე ოსამაზე ხიდის მშენებლობა და შიდა სარკინიგზო მიმოსვლის დაწყება ერთლიანდაგიან ხაზზე, რომელიც სანტიაგოს პუერტო-პლატასთან აკავშირებდა.Teresita Martinez-Vergne, Nation & Citizen in the Dominican Republic Pg. 28

პოლიტიკური აღსასრული და მკვლელობა
საკუთარი თავისა და მომხრეების გასამდიდრებლად, მოსყიდვის სისტემის გასაძლიერებლად, არმიის შესანახად, შაქრის ქარხნების მშენებლობის ხელშესაწყობად და ინფრასტრუქტურული განვითარების დასაფინანსებლად, ლილისმა ევროპული და ამერიკული ბანკებისგან უზარმაზარი ვალები აიღო, მიუხედავად იმისა, რომ შაქრის ფასები მკვეთრად ეცემოდა. 1880 წელს მან ამსტერდამის საბანკო სახლ „ვესტენდორპისგან“ სამი მეოთხედი მილიონი ფუნტი სტერლინგის ოდენობის სესხი აიღო.Eric Paul Roorda, The Dictator Next Door, Pg. 34 კომპანია „ვესტენდორპი“ 1892 წელს გაკოტრდა მას შემდეგ, რაც მისმა აგენტმა საბაჟო სამსახურში თაღლითობა გამოააშკარავა, ერო ზოგიერთი თავისი ადგილობრივი კრედიტორისთვის შეღავათიან სატარიფო პირობებს აწესებდა. ნიუ-იორკელი ბიზნესმენების კონსორციუმმა, სახელწოდებით „San Domingo Improvement Co.“, შეისყიდა „ვესტენდორპი“ და ხელში ჩაიგდო მისი ევროპელი ობლიგაციების მფლობელების მოთხოვნები. სანაცვლოდ მათ გასცეს ორი სესხი (ერთი 1.2 მილიონი დოლარის, ხოლო მეორე 2 მილიონი ფუნტის ოდენობით) ქვეყნის საგარეო ვალის დასაფინანსებლად, რაც გარანტირებული იყო ქვეყნის საბაჟო მოსაკრებლებზე გირავნობის უფლებით.Ian Bell, The Dominican Republic, Pg. 59 ვინაიდან მზარდმა სახელმწიფო ვალმა შეუძლებელი გახადა მისი პოლიტიკური მანქანის შენარჩუნება, ერო სულ უფრო მეტად ხდებოდა დამოკიდებული „San Domingo Improvement Co.“-სგან, შაქრის მწარმოებლებისა და ადგილობრივი ვაჭრებისგან მიღებულ საიდუმლო სესხებზე.

1897 წელს, როდესაც ქვეყანა გაკოტრების პირას იყო, ლილისი იძულებული გახდა დაებეჭდა ხუთი მილიონი დოლარის ღირებულების დაუზღვეველი ქაღალდის ფული, რომელიც ცნობილი იყო როგორც „ლილისის პაპელეტები“ (papaletas de Lilís). ამ ნაბიჯმა ქვეყნის მრავალი ვაჭარი გააკოტრა.Frank Moya Pons, The Dominican Republic: A National History, Pg. 271, 275 ამან გამოიწვია ახალი ამბოხება სიბაოელი თამბაქოს მწარმოებლებსა და ვაჭრებს შორის, რაც 1899 წლის 26 ივლისს, ქალაქ მოკაში, მისი მკვლელობით დასრულდა. მისი სიკვდილის მომენტისთვის სახელმწიფო ვალი 35 მილიონ დოლარს აღემატებოდა, რაც წლიურ ბიუჯეტზე თხუთმეტჯერ მეტი იყო.

მისი მმართველობის პერიოდში ქვეყნის ეკონომიკა მეტწილად ამერიკის შეერთებული შტატების კონტროლის ქვეშ მოექცა. მისი გარდაცვალების შემდეგ გაირკვა, რომ მას პირადი გამდიდრებისთვის უამრავი საიდუმლო სესხი ჰქონდა აღებული უცხოური ბანკებისგან. მთავრობამ ქვეყანა გაკოტრებულად გამოაცხადა, ეკონომიკა ჩამოიშალა, რასაც მოჰყვა ამერიკული სამხედრო ინტერვენცია.

ლიტერატურა
Martínez-Vergne, Teresita Nation and Citizenship in the Dominican Republic (University of North Carolina Press: Chapel Hill, N.C., 2005)
Moya-Pons, Frank Dominican Republic: A National History (Hispaniola Books: New Rochelle, NY, 1995)
Rodman, Selden Quisqueya: A History of the Dominican Republic (University of Washington Press: Seattle, 1964)

სქოლიო

კატეგორია:დომინიკელთა რესპუბლიკის პრეზიდენტები
კატეგორია:XIX საუკუნეში მოკლული პრეზიდენტები
კატეგორია:დაბადებული 1845
კატეგორია:დაბადებული 21 ოქტომბერი
კატეგორია:გარდაცვლილი 1899
კატეგორია:გარდაცვლილი 26 ივლისი