საგანმანათლებლო ლიდერი

საგანმანათლებლო ლიდერი — პიროვნება, რომელიც მიზნად ისახავს მასწავლებელთა, მოსწავლეთა და მშობლების უნარებისა და ენერგიის გაერთიანებასა და წარმართვას საერთო საგანმანათლებლო მიზნების მისაღწევად.

ტერმინი ხშირად გამოიყენება სინონიმურად „სკოლის ლიდერის“ მნიშვნელობით ამერიკის შეერთებულ შტატებში და თანდათან ჩაენაცვლა ტერმინს „საგანმანათლებლო მენეჯმენტი“ გაერთიანებულ სამეფოში. რამდენიმე უნივერსიტეტი აშშ-ში სთავაზობს სასწავლო პროგრამებს მაგისტრატურის დონეზე საგანმანათლებლო ლიდერობის მიმართულებით.  

არსებობს გარკვეული ბარიერები, რომლებსაც საგანმანათლებლო ლიდერები აწყდებიან და შესაძლებელია მათი გადალახვა.  

თვითშეფასების მეთოდმა შეიძლება ხელი შეუწყოს ისეთი საკითხების გაანალიზებას, როგორიცაა თანასწორობა და სამართლიანობა, რომლებიც გავლენას ახდენენ მოსწავლეთა მრავალფეროვნებაზე, განსაკუთრებით კანდიდატების შერჩევის პროცესში.

ისტორია
ტერმინი „სკოლის ლიდერობა“ XX საუკუნეს ბოლოს ჩამოყალიბდა რამდენიმე მიზეზის გამო. სკოლებზე გაჩნდა მოთხოვნა უფრო მაღალი მოსწავლეთა მიღწევებისკენ, ასევე გაჩნდა მოლოდინი, რომ ისინი გაუმჯობესდებოდნენ და განახორციელებდნენ რეფორმებს. ამ მოლოდინებს თან ახლდა მოწოდებები სკოლის დონეზე ანგარიშვალდებულების შემოღების შესახებ. არსებული მდგომარეობის („status quo“) შენარჩუნება აღარ ითვლებოდა მისაღებად. ტერმინები „ადმინისტრაცია“ და „მენეჯმენტი“ ასოცირდებოდა სტაბილურობასთან, რომელიც მიიღწეოდა კონტროლისა და ზედამხედველობის გზით. ლიდერობის კონცეფცია კი უპირატესად იქნა აღიარებული, რადგან იგი გულისხმობს დინამიზმსა და პროაქტიურობას. დირექტორი ან სკოლის ხელმძღვანელი ტრადიციულად მოიაზრება როგორც სკოლის ლიდერი; თუმცა, სკოლის ლიდერობაში შეიძლება შედიოდნენ ფორმალური ლიდერობის ჯგუფის წევრებიც და სხვა პირებიც, რომლებიც სკოლისთვის საერთო მიზნების მიღწევაში მნიშვნელოვან წვლილს შეიტანენ.  

მიუხედავად იმისა, რომ ბოლო წლებში „სკოლის ლიდერობა“ ან „საგანმანათლებლო ლიდერობა“ ხშირად გამოიყენება „საგანმანათლებლო ადმინისტრაციის“ ნაცვლად, „ლიდერობა“ მხოლოდ ნაწილობრივ ასახავს იმ სამუშაოს, რომელსაც სკოლების, რაიონების, ოლქების და სამინისტროების თანამშრომლები ასრულებენ, არათუ იმ კვლევით სფეროებს, რომელთა შესწავლითაც უნივერსიტეტების ფაკულტეტები არიან დაკავებული საგანმანათლებლო დაწესებულებების მუშაობის კონტექსტში. ამ მიზეზით შეიძლება არსებობდეს საფუძველი, რომ ეჭვქვეშ დადგეს ტერმინის გამოყენება როგორც მთელი სფეროს საერთო განმარტება. უფრო სწორად, მისი ეტიოლოგია შეიძლება აიხსნას უფრო ფართო და თანამედროვე გამოცდილებით ნეოლიბერალური სოციალური და ეკონომიკური მმართველობის მოდელების ფარგლებში, განსაკუთრებით აშშ-ში და გაერთიანებულ სამეფოში. ამ თვალსაზრისით, ტერმინი თითქოს ბიზნესის სფეროდან გადმოიღეს.  

აშშ-ში სუპერინტენდენტის ანუ სკოლის მთავარი ადმინისტრატორის როლი მრავალი ცვლილების ქვეშ იყო მას შემდეგ, რაც ეს პოზიცია შეიქმნა. მისი ჩამოყალიბება ხშირად მიეწერება ბაფალოს საერთო საბჭოს, რომელმაც 1837 წლის 9 ივნისს დაამტკიცა სუპერინტენდენტის დანიშვნა. სუპერინტენდენტის პოზიციას დაახლოებით 170 წლიანი ისტორია აქვს და იგი ოთხ ძირითად როლურ ცვლილებას განიცდიდა: მე-19 საუკუნის დასაწყისიდან მე-20 საუკუნის პირველ ნახევრამდე და მე-21 საუკუნის ადრეულ წლებში.  

თავდაპირველად სუპერინტენდენტის ძირითადი ფუნქცია იყო სასკოლო საბჭოს ადმინისტრაციულ საკითხებში დახმარება და ყოველდღიური დეტალების უზრუნველყოფა. მე-20 საუკუნის დასაწყისში შტატებმა დაიწყეს საერთო სასწავლო პროგრამების შემუშავება საჯარო სკოლებისთვის, და სუპერინტენდენტმა მასწავლებელ-მეცნიერის ან ოსტატ-პედაგოგის როლი შეითავსა, რომელსაც დაემატა სასწავლო და ინსტრუქციული საკითხების მართვაც. ინდუსტრიული რევოლუციამ მნიშვნელოვნად შეცვალა სუპერინტენდენტის როლი, გადააქცია იგი მენეჯერად, რომელიც პასუხისმგებელი იყო არაინსტრუქციულ დავალებებზე, როგორიცაა ბიუჯეტი, ინფრასტრუქტურა და ტრანსპორტი.  

1983 წელს გამოქვეყნებულმა დოკუმენტმა „A Nation at Risk“ პირდაპირი გავლენა მოახდინა საჯარო სკოლების ანგარიშვალდებულებაზე და საბოლოოდ სუპერინტენდენტის როლზეც. 1980-იანი წლების დასაწყისმა შექმნა ის გარდატეხა, რომელიც დღემდე გრძელდება, სადაც სუპერინტენდენტი განიხილება როგორც აღმასრულებელი დირექტორი. ამ როლში იგი არის პროფესიონალი მრჩეველი სასკოლო საბჭოსთვის, რეფორმების ლიდერი, რესურსების მენეჯერი და საზოგადოების წინაშე კომუნიკატორი.

საექსიმაციო სწავლება
ტერმინი „საგანმანათლებლო ლიდერობა“ ასევე გამოიყენება ისეთი პროგრამების აღსანიშნავად, რომლებიც სცილდება სკოლებს. ლიდერები საზოგადოებრივ კოლეჯებში, კერძო კოლეჯებში, საზოგადოებაზე დაფუძნებულ პროგრამებში და უნივერსიტეტებში ასევე ითვლებიან „საგანმანათლებლო ლიდერებად“.  

ამერიკის შეერთებული შტატების რამდენიმე უნივერსიტეტში სამაგისტრო (მაგისტრის ხარისხი) და სადოქტორო (ფილოსოფიის დოქტორი) პროგრამები ორგანიზებულია უმაღლესი და ზრდასრულთა განათლების მიმართულებებით, როგორც საგანმანათლებლო ლიდერობის დეპარტამენტის ნაწილი. ასეთ შემთხვევებში მთელი დეპარტამენტი პასუხისმგებელია „საგანმანათლებლო ლიდერების“ მომზადებაზე კონკრეტული სპეციალიზაციებით, როგორიცაა უნივერსიტეტის ლიდერობა, საზოგადოებრივი კოლეჯის ლიდერობა და საზოგადოებაზე დაფუძნებული ლიდერობა (ისევე როგორც სკოლის ლიდერობა).  

განათლების მაგისტრის პროგრამები ხელმისაწვდომია ამერიკის შეერთებული შტატების არაერთ უნივერსიტეტში, როგორც ტრადიციულ, ისე ონლაინ ფორმატში. მათ შორის არის ტეხასის უნივერსიტეტი ელ-პასოში, მასაჩუსეტსის უნივერსიტეტი, პეპერდაინის უნივერსიტეტი, სეინტ-მერისის მინესოტას უნივერსიტეტი, კაპელას უნივერსიტეტი, ნორთცენტრალური უნივერსიტეტი,  და სქრანტონის უნივერსიტეტი.  

ამერიკის შეერთებული შტატების ზოგიერთი საექსიმაციო პროგრამა, რომელსაც ტრადიცია აქვს ამ მიმართულებით, სპეციალიზებული დეპარტამენტებითაც არის წარმოდგენილი. უმაღლესი განათლების სფერო მოიცავს ისეთ მიმართულებებს, როგორიცაა სტუდენტური საქმეების ლიდერობა, აკადემიური საქმეების ლიდერობა, საზოგადოებრივი კოლეჯის ლიდერობა, კოლეჯისა და უნივერსიტეტის სწავლება, პროფესიული და ზრდასრულთა განათლება, უნივერსიტეტის ადმინისტრაცია და არასამთავრობო ორგანიზაციების საგანმანათლებლო სტრუქტურები.

ევროპაში მსგავსი ხარისხები არსებობს ბათის უნივერსიტეტში და „Apsley Business School - London“-ში, სადაც ყურადღება გამახვილებულია განათლების მენეჯმენტის სისტემებზე, განსაკუთრებით იმ კონტექსტში, როცა ბრიტანეთის სკოლები სახელმწიფო დაფინანსებიდან ნახევრად ავტონომიურ „თავისუფალ სკოლებსა“ და „აკადემიებზე“ გადადიან.  

ამ სკოლებში ფოკუსი კეთდება ტრადიციულ MBA-ს დისციპლინებზე, როგორიცაა ადამიანური რესურსების მართვა, ცვლილებების მენეჯმენტი და ფინანსები.  

ასე წოდებული „აკადემიზაცია“ (Academisation) ბრიტანული განათლებისა ერთ-ერთი ყველაზე საკამათო და პოლიტიზებული საკითხია, სადაც ბევრი დირექტორი წინააღმდეგობას უწევს ამ ცვლილებებს, რასაც ისინი იძულებით პრივატიზაციად აღიქვამენ.  

მთავარ ევროპაში „საგანმანათლებლო ლიდერობა“ როგორც დისციპლინა ფორმალურად არ ისწავლება. აქ უფროსი განათლების სპეციალისტები აკადემიური გზით მოდიან და არა ადმინისტრაციული მენეჯმენტიდან.

ლიტერატურა, კვლევა და პოლიტიკა
საგანმანათლებლო ლიდერობა ეყრდნობა ინტერდისციპლინურ ლიტერატურას, თუმცა იდეალურ შემთხვევაში იგი გამოირჩევა ყურადღების გამახვილებით პედაგოგიკაზე, ეპისტემოლოგიასა და ადამიანის განვითარებაზე. თანამედროვე პრაქტიკაში იგი ხშირად სესხულობს მიდგომებს პოლიტიკის მეცნიერებიდან და ბიზნესიდან. ამ დაძაბულობაზე მიმდინარეობს დებატები სფეროში.  

საგანმანათლებლო ლიდერობის თეორიებისა და პერსპექტივების ფართო სპექტრი შემუშავდა და შესწავლილ იქნა, მათ შორის:  
 ინსტრუქციული ლიდერობა  
 განაწილებული ლიდერობა  
 ტრანსფორმაციული ლიდერობა  
 სოციალური სამართლიანობის ლიდერობა  
 მასწავლებელი ლიდერი  

მკვლევრებმა შეისწავლეს, თუ როგორ ახდენენ განსხვავებული პრაქტიკები და ქმედებები გავლენას მოსწავლეთა აკადემიურ მიღწევებზე, მასწავლებელთა სამუშაო კმაყოფილებაზე ან სხვა ელემენტებზე, რომლებიც სკოლების გაუმჯობესებას უკავშირდება. გარდა ამისა, მიმდინარეობს კვლევები სკოლის დირექტორთა მომზადების პროგრამების მეთოდოლოგიასა და ხარისხზე.  

არსებობს არაერთი გამოცემა და ფონდი, რომლებიც ამ მიმართულებით მუშაობენ, ხოლო საგანმანათლებლო ლიდერობა ისწავლება, როგორც აკადემიური დისციპლინა, არაერთ უნივერსიტეტში.  

რამდენიმე ქვეყანას უკვე გააჩნია სკოლის ლიდერობის სპეციალური პოლიტიკა, მათ შორის ბიუჯეტები სკოლის ლიდერთა ტრენინგისა და განვითარებისათვის.  

აშშ-ში სულ უფრო ხშირად ტარდება ფორმალური „სასწავლო პროგრამის აუდიტები“, სადაც საგანმანათლებლო ლიდერები და მომზადებული აუდიტორები აფასებენ სკოლის ლიდერობას და სასწავლო პროგრამის შესაბამისობას მიზნებთან და ამოცანებთან. სასწავლო პროგრამის აუდიტები და სასწავლო პროგრამის რუკები ფენვიკ უ. ინგლისის მიერ 1970-იან წლებში შეიქმნა. აუდიტებს ატარებენ საგანმანათლებლო ლიდერები და აუდიტორები, რომლებსაც სერტიფიკაციას Phi Delta Kappa აძლევს. კვლევები აჩვენებს, რომ საგანმანათლებლო ლიდერობა მნიშვნელოვან გავლენას ახდენს მოსწავლეთა სწავლის შედეგებზე.  

ერთი კვლევის მიხედვით, ისეთი ფაქტორები, როგორიცაა სასწავლო ინფრასტრუქტურის ხარისხი, აკადემიური პერსონალი და ადმინისტრაციული თანამშრომლები, მთავარი გარე ფაქტორებია, რომლებიც ირიბად ახდენენ გავლენას მოსწავლეთა აკადემიურ შედეგებზე. აქედან გამომდინარე, სკოლის დირექტორთა ლიდერობა მნიშვნელოვან როლს თამაშობს მენეჯმენტის ხარისხისა და პედაგოგიური პერსონალის ერთგულების უზრუნველყოფაში, რაც საბოლოოდ გავლენას ახდენს მოსწავლეთა აკადემიურ მიღწევებზე.

კვლევითი ნაშრომი განიხილავს, თუ როგორ შეიძლება ხელოვნური ინტელექტის (AI) გამოყენება საგანმანათლებლო ლიდერობაში გადაწყვეტილების მიღების პროცესის გასაუმჯობესებლად. მონაცემებზე დაფუძნებული ანალიზის გამოყენება, ადმინისტრაციული დავალებების ავტომატიზაცია და ინდივიდუალიზებული სწავლების ხელშეწყობა არის იმ გზათაგან ზოგიერთი, რომლის მეშვეობითაც AI შეიძლება გამოყენებულ იქნას საგანმანათლებლო ლიდერობაში.  

ხელოვნური ინტელექტის ინტეგრაცია საგანმანათლებლო ლიდერობაში მნიშვნელოვან გავლენას შეიძლება ახდენდეს ორგანიზაციის ეფექტიანობაზე.

ლიტერატურა
 Carter, G.R. & Cunningham, W.G. (1997). The American school superintendent: Leading in an age of pressure. სან-ფრანცისკო, კალიფორნია: Jossey-Bass.
 Waters, J.T. & Marzano, R.J. (2006). School district leadership that works. დენვერი, კოლორადო: Mid-continental Research for Education and Learning.
 Razik, T.A. & Swanson, A.D. (2010). Fundamental Concepts of Educational Leadership and Management (3-ე გამოცემა). ნიუ-იორკი: Allyn & Bacon.
 Lewis, D. & Kanji, N. (2009). Non-governmental organizations and development. ლონდონი და ნიუ-იორკი: Routledge, Taylor and Francis Group.

დამატებითი ლიტერატურა






რესურსები ინტერნეტში
 OECD-ის Education GPS — განათლების პოლიტიკის ანალიზისა და სტატისტიკის მიმოხილვა: სკოლის ლიდერობა
 „ინსტრუქციული ლიდერობით გამდიდრებული მენეჯმენტის ამოცანები“, ავტორი: დოქტორი Angie McQuaig 
 „რა არის საგანმანათლებლო ლიდერობა?“ — Creighton University

სქოლიო

კატეგორია:განათლება
კატეგორია:ლიდერობა
კატეგორია:სკოლის ტერმინოლოგია