ჰალიმა ხუდოიბერდიევა

ჰალიმა ხუდოიბერდიევა (უზბეკ. ქირილ.: Ҳалима Худойбердиева; ; 17 მაისი 1947 – 17 აგვისტო 2018) — უზბეკი პოეტი, რომლის შემოქმედებაშიც სხვადასხვა ეტაპზე განსაკუთრებული ადგილი უჭირავს უზბეკური ეროვნული თვითშეგნების და ისტორიის, განმათავისუფლებელი მოძრაობებისა და ფემინიზმის თემებს. მას მიენიჭა „უზბეკეთის სახალხო პოეტის“ წოდება.

 ცხოვრება 
ჰალიმა ხუდოიბერდიევა დაიბადა 1947 წლის 17 მაისს ტარაქქიოტის კოლმეურნეობაზე ბოიოვუთის რაიონში, სირდარიის ოლქში, უზბეკეთში. 1972 წელს მან დაამთავრა ტაშკენტის სახელმწიფო უნივერსიტეტის ჟურნალისტიკის ფაკულტეტი. მისი პირველი სამუშაო ადგილი იყო ჟურნალ „Saodat“-ის რედაქცია, სადაც რედაქტორად მუშაობდა. 1975–1977 წლებში სწავლობდა ასპირანტურაში მოსკოვის მაქსიმ გორკის სახელობის ლიტერატურის ინსტიტუტში (Maxim Gorky Literature Institute). 1978 წლიდან გახდა გამომცემლობა „Molodaya Gvardiya (publisher)|Yosh Gvardiya“-ს გამომცემლობის განყოფილების ხელმძღვანელი. 1984–1994 წლებში იყო ჟურნალ „Saodat“-ის მთავარი რედაქტორი. 1991–1994 წლებში ხუდოიბერდიევა უზბეკეთის ქალთა კომიტეტის პირველი პრეზიდენტი იყო.

 კრიტიკა და შეფასება 
1992 წელს ხუდოიბერდიევას მიენიჭა „უზბეკეთის სახალხო პოეტის“ წოდება და „საპატიო ნიშნის“ ორდენი. 2017 წელს, 70 წლის იუბილეზე, მას გადაეცა „El-Yurt Hurmati“ („მშობლიური ქვეყნის პატივისცემა“) ორდენი. მკვლევარ რაზია სულთანოვას შეფასებით, ხუდოიბერდიევას ლირიკა „შეუფერებელი მაგალითია“ ცენტრალური აზიის ქალთა სუფი პოეზიისა.

 შემოქმედება 
 „Ilk Muhabbat“ („პირველი სიყვარული“), 1972
 „Oq Olmalar“ („თეთრი ვაშლები“), 1973
 „Chaman“ („ყვავილოვანი ბაღი“), 1974
 „Suyanch Togʻlarim“ („ჩემმა მთებმა საყრდენი“), 1976
 „Beliye Yabloki“ (რუსულენოვანი თარგმანი კრებულისა „Oq Olmalar“), 1977
 „Bobo Quyosh“ („ბაბუა მზე“), 1977
 „Muqaddas Ayol“ („წმინდა ქალი“), 1987
 „Bu Kunlarga Yetganlar Bor“ („არსებობენ ისინი, ვინც ამ დღემდე მოვიდნენ“), 1993
 „Toʻmarisning Aytgani“ („ტომირისის თქმულები“), 1996

ხუდოიბერდიევის ანთოლოგია „Saylanma“ („შერჩევილი“) პოეტი აბდულა ორიფოვის წინასიტყვაობით, 2000 წელს გამოიცა.

 ჯილდოები 
 საპატიო ნიშნის ორდენი (16 ნოემბერი 1984)
 ჰამზას სახელობის სახელმწიფო პრემია (1990)
 უზბეკეთის სახალხო პოეტი (24 მაისი 1992)
 „El-yurt hurmati“-ს ორდენი

 რესურსები ინტერნეტში 
 ჰალიმა ხუდოიბერდიევის ლექსების შერჩევა (უზბეკურად)
 ხუდოიბერდიევის მოკლე ბიოგრაფია და ბიბლიოგრაფია (უზბეკურად)
 BBC Uzbek-ის გვერდი ხუდოიბერდიევაზე (უზბეკურად)
 ლექსის „Muqaddas Ayol“ („წმინდა ქალი“) ინგლისური თარგმანი და უზბეკური ორიგინალი 

 თემატიკა, სტილი და ფემინისტური ხედვა 
ჰალიმა ხუდოიბერდიევას პოეზია მჭიდროდ არის დაკავშირებული XX–XXI საუკუნეების უზბეკეთის სოციალურ-პოლიტიკურ გარდაქმნებთან. მისი ლირიკა ერთდროულად აერთიანებს ეროვნული თვითმყოფადობის, ისტორიული მეხსიერების, სოციალურ სამართლიანობასა და ქალთა ემანსიპაციის თემებს. თანამედროვე კვლევები ხუდოიბერდიევას ქმნილებებს განიხილავენ, როგორც ტექსტებს, რომლებშიც გაერთიანებულია უზბეკი ქალების ოცნებები, ტკივილი და დაუკმაყოფილებელი მისწრაფებები — პოეტი ხშირად წარმოსახავს ქალს როგორც ისტორიული პროცესის აქტიურ სუბიექტს და არა მხოლოდ ოჯახურ სივრცეში ჩაკეტილ ფიგურას.

პირველი კრებულებიდან – Ilk Muhabbat („პირველი სიყვარული“, 1972), Oq Olmalar („თეთრი ვაშლები“, 1973), Chaman („ბაღი“, 1974) და Suyanch Togʻlarim („ჩემი საყრდენი მთები“, 1976) – ხილულია ავტორის სურვილი, დააკავშიროს პირადი გრძნობა კოლექტიურ გამოცდილებასთან: საყვარელი მამაკაცისა და სამშობლოსადმი სიყვარული ესთეტიკურად ერთ სიბრტყეზე გადადის და ქმნის „ეროტიკულ-პატრიოტულ“ პოეტიკას, სადაც ინტიმური განცდა ეროვნული იდენტობის ძიების ფორმად გარდაიქმნება.

1980–1990-იან წლებში ხუდოიბერდიევა კიდევ უფრო აშკარად გადააქცევს ქალის ხმას ლირიკული სუბიექტის მთავარ საყრდენად. კრებულებში Muqaddas Ayol („წმინდა ქალი“, 1987), Bu Kunlarga Yetganlar Bor („არსებობენ, ვინც ამ დღემდე მოვიდა“, 1993) და Toʻmarisning Aytgani („ტომირისის სიტყვები“, 1996) ქალი წარმოდგენილია როგორც ისტორიის მატარებელი და ახლებურად გააზრებული მითური გმირი. ტომირისი – მასაგეტთა ლეგენდარული დედოფალი – მის ტექსტებში არა მხოლოდ ანტიკური ფიგურაა, არამედ სიმბოლოდ იქცევა იმ უდრეკი ქალისა, რომელიც კოლონიალურ და პატრიარქალურ ძალებს ეწინააღმდეგება. ამგვარი რედეფინიცია მკვლევართა აზრით გამოხატავს პოეტის ფემინისტურ ინტერპრეტაციას ეროვნული წარსულის შესახებ.

ლიტერატურულ კვლევებში ხაზგასმულია, რომ ხუდოიბერდიევას პოეზიის კონცეპტუალური ღერძი არის ქალის შინაგანი სამყაროსა და გარე სოციალური რეალობის დაძაბული დიალოგი. ზულაიხო ბერდიევასა და ბ. იოლდოშევმა საანალიზო ნაშრომში, რომელიც ეხება ხუდოიბერდიევას „მხატვრულ კონცეფციას“, აჩვენეს, რომ პოეტი სისტემატურად იყენებს ბუნების მოტივებს (ბაღი, ხე, გზა, მთები, დალი), რათა გადმოსცეს როგორც ინდივიდუალური, ისე კოლექტიური ტრავმის გამოცდილება და ამავე დროს, განკურნების იმედი. ლექსში „Юрагимда барглар шивири“ („ფოთოლთა შრიალი ჩემს გულში“) „ბაღები“ და „მთები“ სწორედ იმ განუხორციელებელ ოცნებებს ნიშნავს, რომლებიც კლებულობენ და იშლებიან, მაშინ როცა ლირიკული „მე“ მაინც განაგრძობს ბრძოლას.

ხუდოიბერდიევას ტექსტებში განსაკუთრებული მნიშვნელობა ენიჭება ლექსიკურ შრეებს, რომლებიც აერთიანებს კლასიკურ თურქულ-პერსულ ტრადიციას, თანამედროვე უზბეკურ მეტყველებასა და პოლიტიკურ ლექსიკას. გულხაიო ეშნიოზოვას კვლევის მიხედვით, პოეტი ქმნის საკუთარ „ქალური ლექსიკონის“ ვერსიას – ის ხშირად იყენებს სიტყვებს, რომლებიც უკავშირდება ბავშვის მოვლას, სახლს, შრომას, რათა ჩვეულებრივი ყოველდღიური დეტალები აქციოს მძლავრ სიმბოლურ ნიშნებად თავისუფლებისა და ღირსებისთვის ბრძოლაში.

მის პოეზიაში მკაფიოდ ჩანს სუფიური მსოფლხედვის გავლენაც. რაზია სულთანოვა ხუდოიბერდიევას ლექსებს „ცენტრალური აზიის ქალთა სუფიური პოეზიის სრულყოფილ ნიმუშებს“ უწოდებს და აღნიშნავს, რომ ქალის ენა აქ ღვთისკენ მისწრაფების, სიყვარულისა და ტანჯვის დამამუშავებელ ენად იქცევა. ხუდოიბერდიევას ლირიკაში მიწიერი სიყვარული ხშირად უწყვეტად გადადის ტრანსცენდენტულ ლტოლვაში; ქალის ტკივილი და ქვეყნის ტკივილი კი ერთიანდება „სულიერი სამშობლოს“ ძიებაში.

საკითხავია ასევე პოეტის ფორმალური ექსპერიმენტები. ხუდოიბერდიევა იყენებს როგორც კლასიკურ საზომს, ისე შედარებით თავისუფალ, თანამედროვე რიტმს, რითაც ამაღლებს ხმოვანი ინტონაციის როლს. მის ბევრ ტექტსში სტროფთა მიმდევრობა ახდენს ემოციური დაძაბულობის „ლაქებად“ განაწილებას – მოკლე, შეკუმშულ სტრიქონებს მოსდევს გრძელი, თითქმის საუბრით გამართული ფრაზები, რაც ქმნის შთაბეჭდილებას ცოცხალი მონოლოგისა. ამ სტილისტიკამ განსაკუთრებით ძლიერი გავლენა მოახდინა ქალ ავტორებზე, რომლებიც პოსტსაბჭოთა ეპოქაში ეძებენ საკუთარ ხმას უზბეკურ პოეზიაში.

ხუდოიბერდიევას ტექსტების პოპულარობას ხელი შეუწყო იმ გარემოებამაც, რომ მისი არაერთი ლექსი მუსიკად იქცა და ფართო აუდიტორიამდე სიმღერების სახით მივიდა. სამუდამოდ გახმოვანებული ხატება „წმინდა ქალისა“, დედისა და მოზარდ გოგონას ფიქრებისა, რომელსაც პოეტი ქმნის, დაკრულ და სასცენო ვერსიებშიც ინარჩუნებს ლირიკულ სიღრმეს და ამავე დროს საერთო სოციალური გზავნილის სიმკაცრეს. თანამედროვე კვლევები ხუდოიბერდიევას ამხანაგად ასახელებენ იმ მწერლებისა და პოეტების გვერდით, რომლებმაც ქალის გამოცდილება აღმოსავლურ ლიტერატურაში არა „საიდუმლო ობიექტად“, არამედ აქტიურ სუბიექტად აქციეს და რომლებიც ცენტრალური აზიის ფემინისტური დისკურსის ჩამოყალიბების ერთ-ერთ საყრდენ ნიშანად იქცნენ.

სქოლიო

კატეგორია:გარდაცვლილი 2018
კატეგორია:ფემინისტი მწერლები
კატეგორია:XX საუკუნის ქალი მწერლები
კატეგორია:XXI საუკუნის ქალი მწერლები