ილია ფრანკი

ილია მიხეილის ძე ფრანკი (; დ. , სანქტ-პეტერბურგი, რუსეთის იმპერია — გ. 22 ივნისი, 1990, მოსკოვი) — საბჭოთა ფიზიკოსი. ნობელის პრემიის ლაურეატი (1958), აკადემიკოსი 1968 წლიდან, წევრ-კორესპოდენტი 1946 წლიდან.

ბიოგრაფია
ილია ფრანკი დაიბადა ქ. პეტერბურგში 1908 წლის 23 ოქტომბერს. 1930 წელს დამთავრა მოსკოვის უნივერსიტეტი. 1930-1934 წლებში მუშაობდა სახელმწიფო ოპტიკურ ინსტიტუტში. 1934-1970 წლებში სსრკ-ის მეცნიერებათა აკადემიის ფიზიკის ინსტიტუტში; 1941 წლიდან განყოფილების გამგედ, 1947 წლიდან ლაპორატორიის გამგედ. 1957 წლიდან იყო ბირთვული გამოკვლევების დუბნის გაერთიანებული ინსტიტუტის ნეიტრონული ფიზიკის ლაბორატორიის დირექტორი და 1971 წლიდან სსრკ-ის მეცნიერებათა აკადემიის ბირთვული გამოკვლევების ინსტიტუტის ლაბორატორიის გამგე. 1940 წლიდან ასევე მოსკოვის უნივერსიტეტის პროფესორი.

ფრანკის შრომები ეძღვნება ფიზიკურ ოპტიკას, დაბალი ენერგიების ნეიტრონულ და ბირთვულ ფიზიკას. 1937 წელს ი. ტიმთან ერთად, კლასიკური ელექტროდინამიკის საფუძველზე, დაამუშავა ვავილოვ-ჩერენკოვის გამოსხივების თეორია, უძვენა რა, რომ ამ გამოსხივების წყაროდ ითვლებიან ელექტრონები, რომლებიც გარემოში მოძრაობენ სინათლის ფაზურ სიჩქარეზე მეტი სიჩქარით, რისთვისაც 1946 წელს მიენიჭა სახელმწიფო პრემია, ხოლო 1958 წელს ნობელის პრემია. შემდგომში მან გამოიკვლია ამ გამოსხივების მრავალი თავისებურებანი, ააგო ე. წ. დოპლერის რთული ეფექტის თეორია და ვ. გიზბურგთან ერთად დოპლერის დოპლერის ანომალური ეფექტის თეორია, ასევე გინზბურგთან ერთად იწინასწარმეტყველა გადასასვლელი გამოსხივება, რომელიც აღიძვრება მოძრავი მუხტების მიერ ორი გარემოს ბრტყელი საზღვრის გადაკვეთისას.

1938 წელს გროშევთან ერთად გამოიკვლია ორთქლის წარმოქმნა გამა კვანტებით კრიპტონში და აზოტში, მიიღო რა ამ მოვლენის თეორიისა და ექსპერიმენტის მეტად სრული, კორექტული შედარება.

1940-იან წლებში ფრანკმა განახორციელა ფართო თეორიული და ექსპერიმენტული გამოკვლევები ნეიტრონების გამრავლებისა ჰეტეროგენულ ურან-გრაფიტულ სისტემებში, რომლებიც დაეხმარნენ გაეგო და დაეზუსტებინა ბირთვულ რეაქტორებში ნეიტრონების გადატანის ძირითადი კანონზომიერებანი, კერძოდ, საშუალება მისცეს დიდი სიზუსტით განესაზღვრა ნეიტრონების კრიტიკული ზომა და გამრავლების კოეფიციენტი უსასრულო სისტემაში, ასევე შეესწავლა მათი დამოკიდებულება ურან-გრაფიტული მესრის თვისებებზე. მან წამოაყენა და დაამუშავა სითბური ნეიტრონების დიფუზიის შესწავლის იმპულსური მეთოდი. 1954 წელს აღმოაჩინა დიფუზიის საშუალო კოეფიციენტის დამოკიდებულება გეომეტრიულ პარამეტრზე. დაამუშავა ასევე ნეიტრონების სპექტრომეტრიის ახალი მეთოდი — ტყვიაში მათი შენელების დროის მიხედვით.

ფრანკმა შეასრულა ექსპერიმენტული გამოკვლევების ციკლი იმ მსუბუქი ბირთვების რეაქციებზე , რომლებსაც ეცემოდა ნეიტრონები, ასევე ჩქარი ნეიტრონების ურთიერთქმედებაზე ტრიტიუმის, ლითიუმისა და ურანის ბირთვებთან. საფუძველი ჩაუყარა მოკლე ცხოვრების კვაზისტაციონალური მდგომარეობისა და მეზონებითა და მაღალი ენერგიის ნაწილაკებით ბირთვის გაყოფის შესწავლას. მონაწილეობა მიიღო ჩქარ ნეიტრონებზე მომუშავე იმპულსური რეაქტორების შექმნასა და გაშვებაში.

ი. ფრანკი გარდაიცვალა 1990 წლის 22 ივნისს ქ. მოსკოვში.

ჯილდოები და მედლები
მიენიჭა სსრკ-ის სახელმწიფო პრემიები (1954, 1971); ს. ვავილოვის ოქროს მედალი (1980).

ლიტერატურა
გორდეზიანი კ., ხეცურიანი თ., „საბჭოთა ფიზიკოსები — ნობელის პრემიის ლაურეატები“, თბ., 1990, გვ. 20-22

სქოლიო

კატეგორია:საბჭოთა ფიზიკოსები