უბაიდულა უვატოვი

უბაიდულა უვატოვი — (დ. 23 თებერვალი, 1940 წლის, ჩუჩუკ-ოთას უბანი, პაჭკამარის სოფელი, გუზორის რაიონი, ქაშქადარიის ოლქი, უზბეკეთის სსრ, სსრკ – გ. 3 ნოემბერი, 2020 წლის,  ტაშკენტი, უზბეკეთი) — უზბეკი აღმოსავლეთმცოდნე, ისტორიკოსი, ისტორიის მეცნიერებათა დოქტორი და პროფესორი. მისი სამეცნიერო შემოქმედება უკავშირდებოდა ტიმურიდების ეპოქის ისტორიას, ცენტრალური აზიის კულტურულ მემკვიდრეობას, მანუსკრიპტოლოგიასა და ისტორიოგრაფიას, აგრეთვე ჰადისისმცოდნეობას. იგი იყო მრავალი სამეცნიერო ნაშრომის, დოკუმენტური ფილმებისა და თეატრალური სცენარების ავტორი.

მისი საქმიანობა სხვადასხვა პერიოდში მოიცავდა თარჯიმნობის, უნივერსიტეტში პედაგოგიური მუშაობის, უზბეკეთის რესპუბლიკის პრეზიდენტის აპარატის საკონსულტაციო სექტორის დირექტორის (1991–1992), მინისტრთა კაბინეტთან არსებული რელიგიურ საკითხთა კომიტეტის პირველი მოადგილის (1992–1995), აღმოსავლეთმცოდნეობის ინსტიტუტის წამყვანი მეცნიერი თანამშრომლის (1995–1997), „ამირ თემურის“ საერთაშორისო საქველმოქმედო ფონდის ხელმძღვანელის (1997–1999), „ოლთინ მეროსის“ საერთაშორისო საქველმოქმედო ფონდის პირველი თავმჯდომარის (1999–2000) და სხვა მნიშვნელოვან ოფიციალურ პოზიციებს. მოგვიანებით ის წლებზე ჩამოყალიბდა როგორც ტაშკენტის ისლამური უნივერსიტეტის ისლამური კვლევების ცენტრის დირექტორი და ხელნაწერთა განყოფილების ხელმძღვანელი (1999–2008), იმამ ბუხარის საერთაშორისო ცენტრის დირექტორი (2008–2013) და იმამ ტერმიზის საერთაშორისო სამეცნიერო-სამკვლევო ცენტრის დირექტორი (2013–2020).

ის დაჯილდოებულია უზბეკეთის სახელმწიფო უმაღლესი ჯილდოებით, მათ შორის ორდენებით „მეჰნათ შუხრათი“ და „ფიდოკორონა ხიზმატლარი უჩუნ“, აგრეთვე საპატიო წოდებით „უზბეკეთის რესპუბლიკაში დამსახურებული ახალგაზრდობის აღმზრდელი“. მისი სახელობის სტიპენდია დაწესდა უზბეკეთის საერთაშორისო ისლამურ აკადემიაში, ხოლო გუზორის რაიონში მის პატივსაცემად სკოლასა და ორ ქუჩას ეწოდა მისი სახელი.

 ადრეული ცხოვრება და განათლება 
უბაიდულა უვატოვი დაიბადა 1940 წლის 23 თებერვალს ჩუჩუკ-ოთას უბანში, პაჭკამარის სოფელში, გუზორის რაიონში, ქაშქადარიის რეგიონში, უზბეკეთის სსრ-ში, სსრკ-ის შემადგენლობაში. 

1958–1964 წლებში ის სწავლობდა არაბული ფილოლოგიის ფაკულტეტზე, ტაშკენტის სახელმწიფო უნივერსიტეტის აღმოსავლეთმცოდნეობის ფაკულტეტში და 1964 წლიდანვე დაიწყო პედაგოგიური მოღვაწეობა უნივერსიტეტში. 

1967–1970 წლებში უვატოვი აგრძელებდა ასპირანტურას უზბეკეთის მეცნიერებათა აკადემიის აღმოსავლეთმცოდნეობის ინსტიტუტში. ის გარდაიცვალა 2020 წლის 3 ნოემბერს, 80 წლის ასაკში და დაკრძალულია საიდ ვაყქოსის საფლავის სასაფლაოზე ტაშკენტში.

 კარიერა 
პროფესიული საქმიანობა უვატოვმა დაიწყო როგორც არაბული ენის თარჯიმანმა ეგვიპტის არაბულ რესპუბლიკაში 1962–1963 წლებში, რის შემდეგაც 1964–1966 წლებში ასწავლიდა ტაშკენტის სახელმწიფო უნივერსიტეტში. 

1966–1967 და 1975–1978 წლებში ის არაბული ენის თარჯიმნად მუშაობდა ერაყში, ხოლო 1982–1985 წლებში — ლიბიის არაბ ხალხთა რესპუბლიკაში. 

1991–1992 წლებში უვატოვი უზბეკეთის რესპუბლიკის პრეზიდენტის აპარატის საკონსულტაციო სექტორის დირექტორი იყო, 1992–1995 წლებში კი — მინისტრთა კაბინეტთან არსებული რელიგიურ საკითხთა კომიტეტის პირველი მოადგილე. 

1995–1997 წლებში ის იყო უზბეკეთის მეცნიერებათა აკადემიის აღმოსავლეთმცოდნეობის ინსტიტუტის წამყვანი მეცნიერი თანამშრომელი. 1997–1999 წლებში უხელმძღვანელა საერთაშორისო საქველმოქმედო ფონდს „ამირ თემური“, ხოლო 1999–2000 წლებში — საერთაშორისო საქველმოქმედო ფონდს „ოლთინ მეროსი“.  

1999–2008 წლებში უვატოვი ტაშკენტის ისლამური უნივერსიტეტის ისლამური კვლევების ცენტრის დირექტორი და მოგვიანებით უნივერსიტეტის ხელნაწერთა განყოფილების ხელმძღვანელი იყო. 2008–2013 წლებში ის ხელმძღვანელობდა იმამ ბუხარის საერთაშორისო ცენტრს. შემდგომ, 2014–2020 წლებში, უძღვებოდა „უზბეკეთის მეცნიერების მოღვაწეთა საზოგადოების“ საქმიანობას, ხოლო 2017–2020 წლებში იყო იმამ ტერმიზის საერთაშორისო სამეცნიერო-სამკვლევო ცენტრის დირექტორი. პარალელურად, ის ემსახურებოდა უზბეკეთის საერთაშორისო ისლამურ აკადემიაში „ისლამური ცივილიზაციის კვლევები ICESCO“-ს კათედრის პროფესორად. 

უვატოვი იყო უზბეკეთის საერთაშორისო ისლამური აკადემიის სადისერტაციო საბჭოს მუდმივი წევრი, გაზეთ „ისლომ ნურის“ სარედაქციო კოლეგიის წევრი და ჟურნალ „იმომ ბუხორიის საბოqlarი“-ს სარედაქციო საბჭოს წევრი.

 სამეცნიერო მოღვაწეობა 
უვატოვის სამეცნიერო ინტერესები უკავშირდებოდა ტიმურიდების ხანის ისტორიას, ცენტრალური აზიის მეცნიერთა კონსოლიდაციას, აღმოსავლეთმცოდნეობას და ჰადისისმცოდნეობას. ის კარგად ფლობდა არაბულ, სპარსულ, რუსულ და ფრანგულ ენებს. 1974 წლის 12 აპრილს მან დაიცვა ფილოლოგიის მეცნიერებათა საკანდიდატო დისერტაცია, რომელიც ეძღვნებოდა იბნ არაბშაჰის შედევრის — «Ajoib al-maqdur fi tarixi Taymur» („აჯოიბ ალ-მაქდურ ფი ტარიხი თაიმურ“) — თარგმანსა და სამეცნიერო ანალიზს, რის შედეგადაც მიენიჭა ფილოლოგიის მეცნიერებათა კანდიდატის ხარისხი. 

2002 წლის 16 ივნისს ტაშკენტის ისლამურ უნივერსიტეტში უვატოვმა დაიცვა ისტორიის მეცნიერებათა დოქტორის დისერტაცია, რომელიც შეხებოდა ჰადისის კვლევის განვითარებას მავარანაჰრში და ხორასანში მოღვაწე ალიმთა (იმამ ბუხარი, იმამ მუსლიმი, იმამ ტერმიზი) მაგალითზე; ამ ნაშრომით მას მიენიჭა ისტორიის მეცნიერებათა დოქტორის აკადემიური ხარისხი. 2008 წელს მას მიენიჭა პროფესორის წოდება.

აკადემიური კარიერის განმავლობაში უბაიდულა უვატოვმა გამოაქვეყნა 300-ზე მეტი სტატია და დაახლოებით 50-მდე წიგნი და მონოგრაფია. მისი სამეცნიერო ნაშრომების უმრავლესობა გამოსულია რუსულ, არაბულ, თურქულ და სხვა თურქულ ენებზე, და გამოქვეყნებულია ისეთ ქვეყნებში, როგორიცაა ეგვიპტე, რუსეთი, თურქეთი, საუდის არაბეთი, ყაზახეთი და ყირგიზეთი.

 ჯილდოები და აღიარება 
უბაიდულა უვატოვი უდიდესი წვლილისთვის ქვეყნის სამეცნიერო და სასულიერო ცხოვრებაში არაერთხელ იქნა დაჯილდოებული. 2009 წელს მას გადაეცა ორდენი „მეჰნათ შუხრათი“, ხოლო მოგვიანებით — ორდენი „ფიდოკორონა ხიზმატლარი უჩუნ“ (2020), რომელიც მიენიჭა მის მრავალწლიან თავდადებულ მსახურებასა და მეცნიერების განვითარებაში შეტანილი წვლილისთვის. მას ასევე მიენიჭა საპატიო წოდება „Ўзбекистон Республикасида хизмат кўрсатган ёшлар мураббийси“ („უზბეკეთის რესპუბლიკაში დამსახურებული ახალგაზრდობის აღმზრდელი“), რაც ასახავს მის დიდ ღვაწლს ახალგაზრდობის აღმზრდელობასა და განათლებაში.

მისი ხსოვნის უკვდავსაყოფად, გუზორის რაიონში მდებარე ერთ სკოლასა და ორ ქუჩას მიენიჭა „უბაიდულა უვატოვის“ სახელი, ხოლო უზბეკეთის საერთაშორისო ისლამურმა აკადემიამ დააწესა სპეციალური სტიპენდია აკადემიის სტუდენტებისთვის აღნიშნული მეცნიერის სახელით.

 სცენარები და დოკუმენტური ფილმები 
უბაიდულა უვატოვი არის რიგი დოკუმენტური ფილმებისა და თეატრალური პიესის სცენარის ავტორი. მის მიერ დაწერილ სცენარებს შორის განსაკუთრებულად გამოირჩევა დოკუმენტური ფილმი „Fasohat ilmining sultoni“, რომელიც ეძღვნება მაჰმუდ აზ-ზამახშარის ცხოვრებასა და მეცნიერულ მემკვიდრეობას (2014); დოკუმენტური ფილმი „Hakim Termiziy“ (2017), რომელიც ყურადღებას ამახვილებს ჰაქიმ თერმიზის სულიერ-სამეცნიერო გზაზე; და თეატრალური პიესა „Allomai zamon“ (2019), სადაც დრამატულად არის ახსნილი ცენტრალური აზიის დიდი ალიმების როლი ისლამურ ინტელექტუალურ ტრადიციაში. 

ამ სცენარებში უვატოვი აერთიანებს აღმოსავლეთმცოდნეობით ცოდნას, ცოდნადი ალიმების ბიოგრაფიულ მასალას და პედაგოგიურ გამოცდილებას, რაც მის ნამუშევრებს didაქტიკურ-განმანათლებლურ ხასიათს ანიჭებს. დოკუმენტურ ფილმებში გამოყენებულია როგორც კლასიკური არაბულ-ესპრანული წერილობითი წყაროები, ასევე თანამედროვე კვლევები, რაც მაყურებელს საშუალებას აძლევს, ზამახშარისა და ჰაქიმ თერმიზის ცხოვრების ისტორიული და სამეცნიერო კონტექსტი უფრო ღრმად აღიქვას.„Ubaydulla Uvatovning oʻchmas merosi“, bestpublication.org.

 ჯილდოები 
 „Mehnat shuhrati“-ს ორდენი (2009) — მეცნიერებისა და განათლების განვითარების სფეროში მრავალი წლის განმავლობაში გაწეული ნაყოფიერი საქმიანობისთვის.  
 საპატიო წოდება „Oʻzbekiston Respublikasida xizmat koʻrsatgan yoshlar murabbiysi“ (27 სექტემბერი) — ახალგაზრდობის აღზრდის, მათ საზოგადოებრივ და სულიერ-ინტელექტუალურ ზრდაში შეტანილი განსაკუთრებული წვლილისთვის.  
 „Fidokorona xizmatlari uchun“-ის ორდენი (2020) — აღმოსავლეთმცოდნეობის, ჰადისისმცოდნეობისა და ეროვნული კულტურული მემკვიდრეობის შესწავლისა და პოპულარიზაციის გამორჩეული დამსახურებისთვის.

 ხსოვნა 
2021 წლის თებერვალში, უბაიდულა უვატოვის 81-ე დაბადების დღის აღსანიშნავად, გუზორის რაიონის №1 საშუალო სკოლაში გაიმართა მისი ხსოვნისადმი მიძღვნილი საღამო და სულიერ-საგანმანათლებლო ღონისძიება „მეხსიერებით ცხოვრება, პატივისცემით სვლა“ თემით. ღონისძიების ფარგლებში გამოცხადდა, რომ  სკოლას, სადაც მეცნიერმა ბავშვობა და სკოლის წლები გაატარა, და ამავე რაიონში მდებარე ეльჰაკის და ჩორვადორლარის ქუჩებს მიენიჭა უბაიდულა უვატოვის სახელი.  

2021 წლის 23 თებერვალს უზბეკეთის საერთაშორისო ისლამურ აკადემიაში ჩატარდა სამეცნიერო-პრაქტიკული კონფერენცია თემით „უბაიდულა უვატოვი — აღმოსავლეთმცოდნეობისა და ჰადისისმცოდნეობის კაშკაშა ვარსკვლავი“, სადაც განხილული იქნა მისი როლი ტრადიციული ისლამური მეცნიერებების, ცენტრალური აზიის კლასიკური ალიმების მემკვიდრეობისა და თანამედროვე აღმოსავლეთმცოდნებრივი კვლევების განვითარებაში.

უზბეკეთის საერთაშორისო ისლამურმა აკადემიამ დააწესა სპეციალური სტიპენდია სტუდენტებისთვის — „უბაიდულა უვატოვის სტიპენდია“, რომელიც დამსახურებით ენიჭებათ იმ სტუდენტებს, ვინც გამოირჩევიან აღმოსავლეთმცოდნეობის, ჰადისისმცოდნეობისა და ისლამური ცივილიზაციის კვლევის მიმართულებით მაღალი აკადემიური მიღწევებითა და სამეცნიერო აქტიურობით.

სქოლიო

კატეგორია:დაბადებული 1940
კატეგორია:გარდაცვლილი 2020
კატეგორია:უზბეკი ისტორიკოსები
კატეგორია:მეცნიერები დარგების მიხედვით
კატეგორია:მეცნიერები ეთნოსის მიხედვით
კატეგორია:მეცნიერები ეროვნების მიხედვით