ჟან-შარლ დე ბორდა

ჟან-შარლ შევალიე დე ბორდაკობახიძე ა., ჭაბაშვილი მ., „უცხოური პირთა სახელების ორთოგრაფიული ლექსიკონი“, თბ., 1989 (; დ. 4 მაისი, 1733, დაქსი — გ. 19 თებერვალი, 1799, პარიზი) — ფრანგი მათემატიკოსი, ფიზიკოსი, გეოდეზისტი, ინჟინერი, პოლიტოლოგი და საზღვაო ფლოტის ოფიცერი. მან დაამტკიცა ჰიდრავლიკაში თხევადი ან აირისებრი ჭავლის ზემოქმედების თეორემა, რომელიც მის სახელს ატარებს — ბორდა-კარნოს თეორემა.

ბიოგრაფია
ბორდა დაიბადა ქალაქ დაქსში, ჟან-ანტუან დე ბორდასა და ჟან-მარი ტერეზა დე ლაკრუას ოჯახში. 1756 წელს ბორდამ დაწერა მემუარები ჭურვების მოძრაობაზე, რომელიც სამხედრო ინჟინრად მუშაობის შედეგი იყო. ამისათვის იგი 1764 წელს აირჩიეს საფრანგეთის მეცნიერებათა აკადემიაში.

ბორდა მეზღვაური და მეცნიერი იყო, რომელიც კარიბის ზღვის აუზში ქრონომეტრების მიღწევების გამოცდაში მონაწილეობდა. 1777-1778 წლებში მან მონაწილეობა მიიღო ამერიკის რევოლუციურ ომში. 1781 წელს იგი საფრანგეთის საზღვაო ფლოტის რამდენიმე გემის მეთაური გახდა. 1782 წელს ის ინგლისელებმა შეიპყრეს და მალევე დააბრუნეს საფრანგეთში. ის ინჟინრად დაბრუნდა საფრანგეთის საზღვაო ფლოტში, სადაც წყლის ბორბლებსა და ტუმბოებს აუმჯობესებდა. 1784 წელს იგი დაინიშნა საფრანგეთის საზღვაო გემთმშენებლობის ინსპექტორად და საზღვაო არქიტექტორის, ჟაკ-ნოელ სანეს დახმარებით, 1786 წელს დანერგა მასშტაბური სამშენებლო პროგრამა, რათა აღედგინა საფრანგეთის საზღვაო ფლოტი სანეს სტანდარტული პროექტების საფუძველზე.

1770 წელს ბორდამ შეიმუშავა რანგირებული პრეფერენციული ხმის მიცემის სისტემა, რომელიც ბორდას დათვლას ეფუძნება. საფრანგეთის მეცნიერებათა აკადემია ბორდას მეთოდს იყენებდა წევრების ასარჩევად დაახლოებით ორი ათწლეულის განმავლობაში, სანამ ის ნაპოლეონ ბონაპარტმა არ გააუქმა, რომელმაც დაჟინებით მოითხოვა საკუთარი მეთოდის გამოყენება მას შემდეგ, რაც 1801 წელს აკადემიის პრეზიდენტი გახდა. ბორდას დათვლა დღესაც გამოიყენება ზოგიერთ აკადემიურ დაწესებულებაში, კონკურსებსა და რამდენიმე პოლიტიკურ იურისდიქციაში. ბორდას დათვლა ასევე საფუძვლად დაედო სხვა მეთოდებს, როგორიცაა კვოტა ბორდას სისტემა, ბლექის მეთოდი და ნანსონის მეთოდი.

1778 წელს მან გამოაქვეყნა მთვარის მანძილის შემცირების მეთოდი გრძედის გამოსათვლელად, რომელიც დღემდე ითვლება საუკეთესოდ ქრონომეტრამდე პერიოდში ნავიგაციისა და პოზიციის დადგენის რამდენიმე მსგავს მათემატიკურ პროცედურას შორის. მაგალითად, ლუისმა და კლარკმა ისინი გამოიყენეს აშშ-ის ჩრდილო-დასავლეთის შესწავლის დროს განედისა და გრძედის გასაზომად.

მისი კიდევ ერთი წვლილია სტანდარტული მეტრის აგება, რომელიც მეტრული სისტემის საფუძველია, რათა შეესაბამებოდეს დელამბრისა და მეშენის რკალურ გაზომვას. ინსტრუმენტების შემქმნელად მან გააუმჯობესა ამრეკლავი წრე (გამოიგონა ტობიას მაიერმა) და განმეორებადი წრე (გამოიგონა მისმა ასისტენტმა, ეტიენ ლენუარმა), რომელიც გამოიყენებოდა დელამბრისა და მეშენის მიერ დუნკერკიდან ბარსელონამდე მერიდიანული რკალის გასაზომად.

მეტრული სისტემის გაჩენასთან ერთად, საფრანგეთის რევოლუციის შემდეგ, გადაწყდა, რომ მეოთხედი წრე უნდა დაყოფილიყო 100 კუთხურ ერთეულად, რომელიც ამჟამად ცნობილია როგორც გრადიანი, 90 გრადუსის ნაცვლად, ხოლო გრადიანი რკალის 100 ცენტესიმალ წუთად (ცენტიგრადი) 60 რკალური წუთის ნაცვლად. ეს მოითხოვდა ახალი ერთეულის შესაბამისი ტრიგონომეტრიული ცხრილებისა და ლოგარითმების გამოთვლას და ახალ სისტემაში კუთხეების გასაზომ ინსტრუმენტებს.Tables Trigonométriques Décimales ou Table des Logaritihmes des Sinus, Sécantes et Tangentes, Suivant la Divisiondu Quart de Cercle en 100 degrés, du Degré en  100 Minutes, et de la Minute en 100 Secondes revues, augmentées et publiées par J. B. Delambre, Paris, AN IX (1801), L'Imprimerie de la République

ბორდამ ააგო ინსტრუმენტები კუთხეების ახალი ერთეულებით გასაზომად (ინსტრუმენტს აღარ შეეძლო ეწოდებინა „სექსტანტი“), რომელიც მოგვიანებით დელამბრემ გამოიყენა დუნკირკსა და ბარსელონას შორის მერიდიანის რკალის გაზომვისას დედამიწის რადიუსის დასადგენად და ამით მეტრის სიგრძის დასადგენად. სინუსების, სეკანსების და ტანგენსების ლოგარითმების ცხრილები ასევე საჭირო იყო ნავიგაციის მიზნებისთვის. ბორდა მეტრული სისტემის მოყვარული იყო და 1792 წლიდან ამ ლოგარითმების ცხრილებს ადგენდა, თუმცა მათი გამოქვეყნება მისი გარდაცვალების შემდეგ გადაიდო და მხოლოდ IX წელს (1801) გამოქვეყნდა, როგორც „სინუსების, სეკანსების და ტანგენსების, კოსეკანსების, კოსინუსების და კოტანგენსების ლოგარითმების ცხრილები წრის მეოთხედისთვის, რომელიც დაყოფილია 100 გრადუსად, გრადუსი 100 წუთად და წუთი 100 წამად ათ ათწილადამდე, და მათ შორის მისი ცხრილები 7 ათწილადამდე 10,000-დან 100,000-მდე შედეგების მისაღებად ცხრილებით 10 ათწილადამდე.

გრადუსის მეასედებად დაყოფას თან ახლდა დღის დაყოფა 100 წუთიან 10 საათად (ათწილადი დრო) და საჭირო გახდა რუკები განედისა და გრძედის ახალი გრადუსების საჩვენებლად. რესპუბლიკური კალენდარი ნაპოლეონმა 1806 წელს გააუქმა, მაგრამ 400 ერთეულიანი წრე გრადიანის სახელით გაგრძელდა.

ხსოვნა
მის პატივსაცემად, მთვარის ერთ-ერთ რატერს დაარქვეს ბორდა.

ლიტერატურა
Борда, Жан-Шарль // Военная энциклопедия : [в 18 т.] / под ред. В. Ф. Новицкого … [и др.]. — СПб. ; [М.] : Тип. т-ва И. Д. Сытина, 1911—1915.
Петрушевский Ф. Ф. Борда, Жан Шарль // Энциклопедический словарь Брокгауза и Ефрона : в 86 т. (82 т. и 4 доп.). — СПб., 1890—1907.
Храмов Ю. А. Борда Жан Шарль // Физики : Биографический справочник / Под ред. А. И. Ахиезера. — Изд. 2-е, испр. и доп. — М. : Наука, 1983. — С. 316. — 400 с. — 200 000 экз.
Борда Жан Шарль // Большая советская энциклопедия : [в 30 т.] / гл. ред. А. М. Прохоров. — 3-е изд. — М. : Советская энциклопедия, 1969—1978.
Bougainville, Louis Antoine de, Count. Institut national. Funérailles du citoyen Borda. [A funeral address]. — Paris, [1799].
Mascart, Jean. La vie et les travaux du chevalier Jean-Charles de Borda (1733—1799). Épisodes de la vie scientifique au XVIIIe siècle. — Lyon; Paris, 1919. — 821 с.
Traimond, Pierre. Jean-Charles de Borda (1733—1799), ou, Le système métrique. — Paris: Harmattan, 2006. — 207 с.

სქოლიო

კატეგორია:ფრანგი მათემატიკოსები
კატეგორია:ფრანგი ფიზიკოსები
კატეგორია:ფრანგი გეოდეზისტები