შამისენი

შამისენი () — სამსიმიანი ტრადიციული იაპონური საკრავი,  წარმოქმნილი ჩინური ინსტრუმენტიდან, სანქსიანიდან. ასევე ცნობილია, როგორც სანგენი () ან სამისენი (ყველა ნიშნავს „სამ სიმს“). მასზე უკრავენ მედიატორით, რომელსაც ბაჩი ეწოდება.
მინი|ნეკერჩხლის ფოთლები და შამისენი, ავტორი კიტაგავა უტამარო, 1803 წ.
მინი|ალტ=იაპონელი მამაკაცი უკრავს შამისენს, მეორე კი ასრულებს სიმღერას.|იაპონელი მამაკაცი უკრავს შამისენს, მეორე კი ასრულებს სიმღერას.
იაპონურად გამოითქმის, როგორც შამისენი, იშვიათად — ჯამისენი. დასავლეთ იაპონურ დიალექტებსა და ედოს პერიოდის მრავალ წყაროში, ის გამოითქმის, როგორც სამისენი.

შამისენის კონსტრუქცია ფორმით განსხვავდება იმის მიხედვით, თუ რომელ ჟანრში გამოიყენება. კაბუკის თანმხლებ ინსტრუმენტს აქვს თხელი ყელი, რაც უწყობს ხელს ამ ჟანრის მოქნილ და ვირტუოზულ მოთხოვნებს. თოჯინების თეატრისა და ხალხური სიმღერების თანმხლებ ინსტრუმენტს კი აქვს უფრო გრძელი და სქელი ყელი, რათა შეესაბამებოდეს ამ ჟანრების უფრო ძლიერ მუსიკას.

აღწერა

შამისენი არის სიმიანი ინსტრუმენტი. მისი კონსტრუქცია მიჰყვება გიტარის ან ბანჯოს მსგავს მოდელს, ყელითა და სიმებით, რომლებიც გაჭიმულია კორპუსზე. შამისენის ყელი უფრო თხელია, ვიდრე გიტარის ან ბანჯოსი. კორპუსი, რომელსაც დო () ეწოდება, წააგავს დოლს, აქვს ღრუ კორპუსი, წინა და უკანა მხრიდან დაფარულია ტყავით, ბანჯოს მსგავსად.

ტყავის ფაქტურა დამოკიდებულია მუსიკის ჟანრსა და შემსრულებლის უნარზე. ტრადიციულად, იყენებდნენ ძაღლის ან კატის ტყავს, თუმცა კატის უპირატესია უფრო მაღალი ხარისხის ინსტრუმენტებისთვის. მიუხედავად იმისა, რომ ცხოველების ტყავის გამოყენება გავრცელებული იყო XX საუკუნის განმავლობაში, მათი გამოყენება თანდათან შემცირდა 2000-იანი წლების შუა პერიოდიდან, სოციალური სტიგმისა და მომზადებაში გამოცდილი ოსტატების შემცირების გამო. თანამედროვე შამისენის ტყავი ხშირად მზადდება სინთეტიკური მასალით, როგორიცაა პლასტმასი.

საო (), ანუ შამისენის ყელი, ჩვეულებრივ დაყოფილია სამ ან ოთხ ნაწილად, რომლებიც ერთმანეთს ემთხვევა და იკეტება, უმეტეს შამისენს აქვს მარტივი დაშლის შესაძლებლობა. შამისენის ყელი გადის ინსტრუმენტის დოლისებრი კორპუსის მიღმა და ნაწილობრივ ამოდის კორპუსის მეორე მხარეს, სიმების საყრდენად. ღერძები, რომლებიც გამოიყენება სიმების შესახვევად, გრძელია, თხელი და ექვსკუთხა ფორმის; მიუხედავად იმისა, რომ ტრადიციულად მზადდებოდა სპილოს ძვლისგან, დღეს მრავალი მზადდება სხვა მასალით, როგორიცაა ხე და პლასტმასი.

შამისენის სამი სიმი დამზადებულია აბრეშუმისგან (ტრადიციულად) ან ნეილონისგან. ისინი გაჭიმულია ინსტრუმენტის თავში არსებულ ღერძებს შორის და ქსოვილის კუდის ნაწილზე, რომელიც ღეროზეა დამაგრებული. სიმები გაჭიმულია კორპუსზე, აწეულია მისგან ხიდის ანუ კომას ()საშუალებით, რომელიც პირდაპირ დევს დაჭიმულ ტყავზე. ყველაზე დაბალი სიმი განზრახ დაბლა არის ჩამოშვებული ინსტრუმენტის სახელურთან, რათა შექმნას ბზუილი, დამახასიათებელი ტემბრი, რომელსაც საუარი ეწოდება (რაღაც თვალსაზრისით გვახსენებს სიტარის „ბზუილს“, რომელსაც ჯივარი ეწოდება).

დოს ზედა მხარე (მოთამაშის წელზე მდებარეობისას) თითქმის ყოველთვის დაცულია საფარით, რომელსაც დო კაკე ეწოდება, და შემსრულებლები ხშირად ატარებენ პატარა ქსოვილის ზოლს, იუბიკაკეს, მარცხენა ხელზე, რათა გაუადვილდეთ ყელზე ზემოთ და ქვემოთ სრიალი. ინსტრუმენტის თავი, ტენჯინი, შეიძლება ასევე დაცული იყოს საფარით.

სიმების მასალა დამოკიდებულია შემსრულებლის უნარზე. ტრადიციულად გამოიყენება აბრეშუმის სიმები. თუმცა, აბრეშუმი მოკლე დროში ადვილად იშლება, ამიტომ მას მხოლოდ პროფესიონალები იყენებენ. სტუდენტები ხშირად მიმართავენ ნეილონის ან „ტეტრონის“ სიმებს, რომლებიც უფრო დიდხანს ძლებს, ვიდრე აბრეშუმი, და ასევე ნაკლებად ძვირია.

ტიპები

მინი|ალტ=შამისენი|შამისენი
შამისენის კონსტრუქცია განსხვავდება ფორმითა და ზომით, იმის მიხედვით, თუ რომელ ჟანრში გამოიყენება. გამოყენებული ბაჩიც განსხვავებული იქნება ჟანრის მიხედვით, თუ საერთოდ გამოიყენება. შამისენები კლასიფიცირდება ზომისა და ჟანრის მიხედვით. არსებობს სამი ძირითადი ზომა: ჰოსოზაო, ჩუზაო და ფუტოზაო. შამისენის ჟანრებია: ნაგაუტა, ჯიუტა, მინ'იო, კოუტა, ჰაუტა, შინაი, ტოკივაძუ, კიიომოტო, გიდაიუ, ცუგარუ.

ჰოსოზაო (თხელი ყელი)

ჰოსოზაო (), როგორც მისი იაპონური სახელი მიუთითებს, არის შამისენის ყველაზე პატარა სახეობა. კორპუსი პატარა და განსაკუთრებით კვადრატული ფორმისაა, თხელი ყელით, ძაბრის ფორმას იღებს სიმებისგან სწორედ კორპუსთან მიახლოებისას. ზოგადად, ჰოსოზაო გამოიყენება ნაგაუტაში, უფრო მოკლე და თხელი ყელი უწყობს ხელს კაბუკის მოქნილ და ვირტუოზულ მოთხოვნებს. ჰოსოზაო შამისენები, რომლებიც სპეციალურად მზადდება ნაგაუტას ანსამბლებისთვის, ხშირად უბრალოდ ცნობილია, როგორც ნაგაუტას შამისენი. ჰოსოზაო ასევე ხშირად გამოიყენება კოუტაში, სადაც მას უკრავენ ფრჩხილებით.

ჩუზაო (საშუალო ყელი)

ჩუზაო () ზომით უფრო დიდია, ვიდრე ჰოსოზაო. როგორც მისი სახელი მიუთითებს, ყელი ოდნავ უფრო სქელია. როგორც ყელი უახლოვდება ინსტრუმენტის კორპუსს, სიმებსა და სახელურს შორის მანძილი შენარჩუნებულია, ჰოსოზაოსგან განსხვავებით, სადაც ის ძაბრს წააგავს. სახელური მკვეთრად მთავრდება და ყელის დანარჩენი ნაწილი მკვეთრად იღუნება ინსტრუმენტის კორპუსში. გამოხატული მოხვევა, რომელიც ხდება ყელის კორპუსთან შეხვედრამდე, ეწოდება ჰატომუნე (, სიტყვასიტყვით „მტრედის მკერდი“). შედეგია გაგრძელებული სახელური, რომელიც ჩუზაოს აძლევს უფრო მაღალ რეგისტრს, ვიდრე ჰოსოზაოს. ჩუზაოს ტემბრი უფრო რბილია.

ფუტოზაო (მსუქანი ყელი)

ფუტოზაო () შამისენი გამოიყენება გიდაიუბუშის (ბუნრაკუს მუსიკა), ჯორური მინ'იოსა და ცუგარუ-ჯამისენის ძლიერ მუსიკაში. ამ ჟანრებში, უფრო სქელი ყელი უწყობს ხელს უფრო დიდ ძალას, რომელიც გამოიყენება ამ სტილის მუსიკის დაკვრაში. ცუგარუ-ჯამისენის ფუტოზაო არის ინოვაციური და განზრახ შექმნილია ბევრად უფრო დიდი ზომით, ვიდრე ტრადიციული სტილის შამისენი, და მისი ყელი ბევრად უფრო გრძელი და სქელია, ვიდრე ტრადიციული ნაგაუტასი.

ჰეიკე შამისენი

ჰეიკე შამისენი () სპეციალურად შექმნილია ხალხური სიმღერა ჰეიკე ონდოს შესასრულებლად. ჰეიკე შამისენის ყელი დაახლოებით ნახევარი სიგრძისაა, რაც ინსტრუმენტს აძლევს მაღალ დიაპაზონს ჰეიკე ონდოს დასაკრავად. უფრო ტიპური შამისენის გამოყენება შესაძლებელია, მაგრამ მათ უნდა შეეწყოთ სათანადოდ კაპოთი მოწყობილობა მათი სიმაღლის ასამაღლებლად. დღეს სიმები მზადდება ფოლადისგან უკეთესი ხმისთვის და დოლის გარსები დამზადებულია პლასტმასისგან, დაზიანების თავიდან ასაცილებლად.

ბაჩი და კომა

მინი|ალტ=ბაჩი (მედიატორი) მინიოსთვის, ცუგარუსა და ჰეიკე შამისენისთვის|ბაჩი (მედიატორი) მინიოსთვის, ცუგარუსა და ჰეიკე შამისენისთვის
ბაჩი () — მედიატორი, რომლითაც უკრავენ შამისენს, ასევე განსხვავდება ზომით, ფორმითა და მასალით ჟანრის მიხედვით.

ნაგაუტას ბაჩი შეიძლება დამზადებულ იყოს სამი შესაძლო მასალისგან: ხე, პლასტმასი ან სპილოს ძვალი. მრავალი ნაგაუტას მასწავლებელი არ ემხრობა პლასტმასის გამოყენებას, მაგრამ თუ სპილოს ძვალი მიუწვდომელია და ხე კვლავ ძვირია, პლასტმასი მისაღებად ითვლება გამოსაყენებლად.

ჯიუტას ბაჩი მთლიანად დამზადებულია პლასტმასისგან ან სპილოს ძვლისგან, პლასტმასისა და კუს ჯავშნისგან (ბეკო), ან სპილოს ძვლისა და კუს ჯავშნისგან. ჯიუტას ბაჩი ყველაზე ადვილად ამოსაცნობია, რადგან ისინი ყველაზე გრძელია, ყველაზე ფართო და ასევე აქვთ ღრმა ამონაკვეთი, სადაც კუს ჯავშანი ხვდება სახელურს.

გიდაიუს შამისენის სტილი იყენებს ყველაზე მძიმე და სქელ ბაჩის, თუმცა ნაგაუტას ბაჩი უფრო ფართოა.

ცუგარუ-ჯამისენის ბაჩი ყველაზე პატარაა და თითქმის ყოველთვის დაფარულია კუს ჯავშნით წვერზე.

კომა (), ანუ ხიდი, შეიძლება დამზადებულ იქნას ბებერი ბამბუკისგან, სპილოს ძვლისგან, ძროხის ძვლისგან (შარი), ვარდისფერი ხისგან, ბუვოლის რქისგან, კოკი ხისგან, ზემოთ ჩამოთვლილთაგან რომელიმე კომბინაციისგან, ან პლასტმასისგან. კომა მრავალ სიმაღლეშია. რაც უფრო მაღალია კომა, მით უფრო მაღალი იქნება ხმა და მით უფრო ძნელი არის სწრაფი სუკუის კონტროლი. უფრო მაღალი კომა არ ითვლება შესაფერისად დამწყებთათვის.

ნაგაუტას კომა დამზადებულია მხოლოდ სამი მასალისგან: სპილოს ძვალი, ძვალი და პლასტმასი. სპილოს ძვალი ყველაზე ძვირია და გამოსცემს ყველაზე სასურველ ხმას, მაგრამ მისი მაღალი ფასის გამო იშვიათად გამოიყენება. 

დაკვრის ტექნიკა

შამისენის სიმებს უკრავენ ბაჩით. შამისენის ხმა გარკვეული თვალსაზრისით მსგავსია ამერიკული ბანჯოსი, იმით, რომ დოლისებრი დო აძლიერებს სიმების ხმას. როგორც ამერიკული ბანჯოს დაკვრიას კლოჰამერის სტილში, ბაჩი ხშირად გამოიყენება სიმზეც და ტყავზეც, რაც ქმნის მაღალ პერკუსიულ ხმას. კოუტას (, სიტყვასიტყვით „პატარა სიმღერა“) დაკვრისას შამისენზე, და ზოგჯერ სხვა ჟანრში, შამისენს უკრავენ თითებით. ზოგჯერ შამისენს უკრავენ ვიოლინოს მშვილდით, კოკიუს მსგავსად.

განწყობა

შამისენს უკრავენ და უწყობენ ჟანრის მიხედვით, ოქტავაში კვანძების ნომენკლატურაც განსხვავდება ჟანრის მიხედვით. შამისენის მრავალი სტილი არსებობს იაპონიაში და განწყობა, ტონალობა და ნოტაცია გარკვეულწილად განსხვავდება. სამი ყველაზე ხშირად აღიარებული განწყობა ყველა ჟანრში არის ჰონჩოუში ), ნიაგარი () და სანსაგარი ().

ჰონჩოუში ნიშნავს „ოჯახურ“ ან „ბაზისურ განწყობას“, და ასე ეწოდება იმიტომ, რომ სხვები ითვლება მისგან წარმოშობილად. ჰონჩოუშისთვის, პირველი და მესამე სიმები დაყენებულია ოქტავის შუალედში, ხოლო შუა სიმი დაყენებულია დასავლეთის ტერმინებით, კვარტის ექვივალენტზე, პირველი სიმიდან. ყველაზე ხშირად გამოყენებული განწყობაა C-F-C. მაგალითი სიმღერისა, რომელიც იყენებს ამ განწყობას, არის აკიტა ნიკატა ბუში.

ნიაგარი ნიშნავს „აწეული ორი“ ან „აწეული მეორე“ — მიუთითებს იმ ფაქტზე, რომ მეორე სიმის სიმაღლე აწეულია (ჰონჩოუშიდან), რაც ზრდის პირველი და მეორე სიმების ინტერვალს კვინტამდე (შესაბამისად, ამცირებს მეორე და მესამე სიმების ინტერვალს კვარტამდე). ყველაზე ხშირად გამოყენებული განწყობაა C-G-C. მაგალითი სიმღერისა, რომელიც იყენებს ამ განწყობას, არის ცუგარუ ჯონგარა ბუში.

სანსაგარი — „დაბლა დაშვებული სამი“ ან „დაბლა დაშვებული მესამე“: მიუთითებს შამისენის ჰონჩოუშიზე დაყენებაზე და მე-3 სიმის (სიმი ყველაზე მაღლა) დაშვებაზე მთელი ბიჯით ქვემოთ, ისე, რომ ინსტრუმენტი დაყენებულია კვარტებში, მაგ. C-F-B♭. მაგალითი სიმღერისა ამ განწყობაში არის ცუგარუ სანსაგარი.

განსაზღვრული განწყობის ქონის ნაცვლად, როგორიცაა გიტარაზე (ე.ი. E, A, D, G, B, E) ან ვიოლინოზე (ე.ი. G, D, A, E), შამისენი დაყენებულია მომღერლის რეგისტრის მიხედვით, ან უბრალოდ შემსრულებლის სურვილის მიხედვით. შამისენის შემსრულებელს შეუძლია დააწყოს შამისენი ნებისმიერ რეგისტრზე, თუკი ზემოთ ჩამოთვლილი კონვენციები დაცულია.

ნოტები

მინი|მარცხნივ|ალტ=ტაბულატურა შამისენისთვის|ტაბულატურა შამისენისთვის
შამისენის მუსიკა შეიძლება დაიწეროს დასავლური მუსიკალური ნოტაციით, მაგრამ უფრო ხშირად იწერება ტაბულატურის ნოტაციით. მიუხედავად იმისა, რომ განწყობა შეიძლება იყოს მსგავსი ჟანრებში, გზა, რომლითაც ინსტრუმენტის ყელზე კვანძები (ცუბო )  სახელდება, არ არის. შედეგად, თითოეული ჟანრის ტაბულატურა სხვაგვარად იწერება.

მინი|ალტ=ტაბულატურა შამისენისთვის|ტაბულატურა შამისენისთვის
ტაბულატურა შეიძლება დაიწეროს ტრადიციულ იაპონურ ვერტიკალურ მარჯვნიდან-მარცხნივ ნოტაციაში, ან დასავლური სტილით, ჰორიზონტალურ მარცხნიდან-მარჯვნივ ნოტაციაში, რომელიც წააგავს თანამედროვე გიტარის ტაბულატურას. ტრადიციულ ვერტიკალურ ნოტაციაში გამოიყენება ჩინური სიმბოლოები და უფრო ძველი სიმბოლოები დინამიკისთვის, თუმცა დასავლური სტილის მუსიკალური ნოტაციიდან შემოტანილი იქნა იტალიური სახელები დინამიკისთვის, ტაქტის ზომა და ფერმატა. თუ რა განწყობას მოითხოვს ნაწარმოები, ჩვეულებრივ მითითებულია ტაბულატურაზე.

შამისენი – ისტორია და ჟანრები

მინი|ალტ=შამისენის ოსტატი კლიენტთან ერთად, 1909 წ.|შამისენის ოსტატი კლიენტთან ერთად, 1909 წ.
იაპონური შამისენი ჩინური სანქსიანისგან () მომდინარეობს. სანქსიანი XVI საუკუნეში შევიდა რიუკიუს სამეფოს (ოკინავა) გავლით, სადაც იგი ვითარდებოდა ოკინავურ სანსინად (), საიდანაც შამისენი საბოლოოდ წარმოიშვა. მიიჩნევა, რომ შამისენის წინაპარი XVI საუკუნეში ქალაქ საკაიში (ოსაკას მახლობლად) გავრცელდა.

შამისენს იყენებენ როგორც სოლო ინსტრუმენტს, ასევე სხვა შამისენებთან, სხვა იაპონურ ინსტრუმენტებთან ან პოეზიასთან, როგორიცაა ნაგაუტა, ან თეატრალურ წარმოდგენებში, კერძოდ, კაბუკიში და ბურნაკუში. ტრადიციულად შამისენს იყენებდნენ როგორც მამაკაცები, ასევე ქალები.

ყველაზე ცნობილი და, შესაძლოა, ყველაზე რთული ნარატიული სტილი არის გიდაიუა, სახელდებული ტაკემოტო გიდაიუს (1651–1714) პატივსაცემად, რომელმაც განსაკუთრებული როლი შეასრულა ბურნაკუს პომპეტ-თეატრის ტრადიციაში ოსაკაში. აქ მომღერალ-ნარატორს მოუწევს, რომ ითამაშოს როლები და შეასრულოს ყველა კომენტარი მოქმედებით. მომღერალ-ნარატორის როლი იმდენად რთული და საშიშია, რომ სცენაში პერსონაჟები ხშირად ცვლიან ერთმანეთს. შამისენის შემსრულებელმა უნდა იცოდეს მთელი ნამუშევარი სრულყოფილად, რათა ეფექტურად შეძლოს პასუხების გაცემა ინტერპრეტირებისას. XIX საუკუნეში, ქალმა შემსრულებლებმა გააგრძელეს ეს  ტრადიცია. 

XX საუკუნის დასაწყისში ბრმა მუსიკოსებმა, მათ შორის შირაკავა გუნპაჩირომ (1909–1962), ტაკაჰაში ჩიკუზანმა (1910–1998) და მხედველობის მქონე შემსრულებელმა კიდა რინშოიემ (1911–1979) შეიმუშავეს ახალი სტილი: ტრადიციული ხალხური სიმღერების (მინიო) გამოყენება, რომელიც ითვალისწინებდა ბევრ იმპროვიზაციას. ეს სტილი, რომელიც ცნობილია, როგორც ცუგარუ-შამისენი (მისი სახელი წარმოიშვა ჰონსიუში), დღემდე პოპულარულია იაპონიაში. ცუგარუ-შამისენის ვირტუოზული სტილი ხშირად შედარებულია ბლუ-გრას ბანჯოსთან. 

კოუტა () — შამისენის სტილი, რომელიც ისტორიულად განვითარდა და უმეტესად ასრულებდნენ გეიშები. მისი სახელი ლიტერალურად ნიშნავს „პატარა სიმღერას“. 

ჯიუტა () — კლასიკური შამისენის მუსიკალური სტილი.

შამისენს აქტიურად იყენებენ თანამედროვე იაპონური ფოლკ ჯგუფები და თანამედროვე მუსიკოსები.
</ref>

ბიბლიოგრაფია

იხილეთ აგრეთვე

Book on Shamisen
About Shamisen
Jishin Shamidaiko (Brazil)
God of Shamisen is a progressive/metal band that has implemented the acoustic and amplified sound of the tsugaru-jamisen
Nitaboh Official Site (feature movie about the disputed origin of the Tsuragu-jamisen style)
Kouta 
Nagauta
Hauta – Utazawa – Kouta

აუდიო მასალა
Listen to a shamisen (in modern times)

სქოლიო

კატეგორია:ტრადიციული საკრავები
კატეგორია:იაპონური მუსიკალური ინსტრუმენტები
კატეგორია:ხალხური მუსიკა
კატეგორია:აღმოსავლური კულტურა
კატეგორია:იაპონური კულტურა
კატეგორია:იაპონური მუსიკა
კატეგორია:ფოლკ-მუსიკა