მირტემირ ტურსუნოვი

მირტემირ ტურსუნოვი — (); (დ. 30 მაისი 1910, იკანი, თურქესტანი, რუსეთის თურქესტანი — გ. იანვარი 1978, ტაშკენტი, უზბეკეთის სსრ) — უზბეკი პოეტი და ლიტერატურული მთარგმნელი, რომელიც ფართოდ არის ცნობილი ფსევდონიმით „მირტემირი“. საკუთარი პოეზიის შექმნასთან ერთად, მირტემირი თარგმნიდა მრავალ ცნობილი უცხოელი პოეტის ნაწარმოებებს, მათ შორის აბაი კუნანბაევის, ალექსანდრე პუშკინის, ჰაინრიხ ჰაინეს, მაქთიმყულის, მაქსიმ გორკის, მიხაილ ლერმონტოვის, ნაზიმ ჰიქმეთის, ნიკოლაი ნეკრასოვის, პაბლო ნერუდას, სამად ვურგუნის და შოთა რუსთაველის ტექსტებს, რომლებსაც უზბეკურ ენაზე გადმოსცემდა.

1971 წელს მირტემირს მიენიჭა უზბეკეთის სსრ-ის „ხალხის პოეტის“ წოდება. ცხოვრების განმავლობაში იგი მრავალი სხვა ჯილდოთიც დაფასდა, მათ შორის — სახელმწიფო ბერდაყის პრემიით (1977) და ხამზას სახელობის სახელმწიფო პრემიით (1979). 2002 წელს მირტემირი გარდაცვალების შემდეგ დაჯილდოვდა „Buyuk xizmatlari uchun“-ის სახელით ცნობილ „განსაკუთრებული დამსახურებისთვის“ ეროვნული ორდენით, რომელიც დამოუკიდებელი უზბეკეთის ერთ-ერთ ყველაზე პრესტიჟულ სახელმწიფო ჯილდოდ ითვლება.

 ცხოვრება და შემოქმედება 
მირტემირ უმარბეკოვიჩ ტურსუნოვი დაიბადა 1910 წლის 30 მაისს იკანის სოფელში, თურქისტანთან ახლოს, რუსეთის თურქესტანის ტერიტორიაზე. 1932 წელს მირტემირმა დაამთავრა სამარყანდის პედაგოგიური უნივერსიტეტი ლიტერატურის სპეციალობით.

მირტემირის პირველი პოეტური კრებული — Shuʼlalar qoʻynida („შუʼლалар ქვაინიდა“, „ნათებების ქვეშ“) 1928 წელს გამოიცა. შემდგომ წლებში გამოვიდა მისი სხვა პოეტური კრებულებიც: Zafar („ზაფარ“, „გამარჯვება“, 1929), Qaynashlarim („ქაინაშლარიმ“, „ჩემი დუღილი/აღელვება“), Bong („ბონგ“, „ზარი“, 1932) და Poytaxt („პოიტახტ“, „დედაქალაქი“, 1936).

მირტემირი აქტიურად იყო ჩართული თარგმნით საქმიანობაში. მან უზბეკურად გადმოსცა მრავალი უცხოელი პოეტის შემოქმედება, მათ შორის აბაი კუნანბაევის, ალექსანდრე პუშკინის, ბერდაყის, ჰაინრიხ ჰაინეს, მაქთიმყულის, მაქსიმ გორკის, მიხაილ ლერმონტოვის, ნაზიმ ჰიქმეთის, ნიკოლაი ნეკრასოვის, პაბლო ნერუდას, სამად ვურგუნის და შოთა რუსთაველის ლექსები და პოემები. განსაკუთრებით აღსანიშნავია მისი უზბეკური თარგმანები ნეკრასოვის პოემაზე Who is Happy in Russia? („ვინაა ბედნიერი რუსეთში?“) და რუსთაველის ეპიკურ პოემაზე ვეფხისტყაოსანი („The Man in the Panther's Skin“), რომლებიც უზბეკურ ლიტერატურაში კლასიკურ თარგმანებად არის აღიარებული. გარდა ამისა, მირტემირმა თარგმნა ყირგიზული ეპოსი „მანასი“, რითაც ხელი შეუწყო ცენტრალური აზიის ხალხურ ეპიკურ ტრადიციათა გავრცელებას უზბეკურ კულტურაში.

მირტემირი ტაშკენტში გარდაიცვალა 1978 წლის იანვარში, 67 წლის ასაკში.

 ჯილდოები 
უზბეკეთის სსრ-ის „ხალხის პოეტი“ (1971)OʻzME

შრომის წითელი დროშის ორდენი

„საპატიო ნიშნის“ ორდენი (18 მარტი 1959)

ხამზას სახელობის სახელმწიფო პრემია (1979)
სახელმწიფო ბერდაყის პრემია (1977)
„განსაკუთრებული დამსახურებისთვის“ ორდენი (22 აგვისტო 2001)

 შემოქმედებითი სტილი, თარგმანები და მემკვიდრეობა 
მირტემირი უზბეკური პოეზიის იმ თაობას ეკუთვნის, რომელმაც ტრადიციული ლირიკა გარდაქმნა XX საუკუნის ინდუსტრიულ-ურბანული ეპოქისათვის შესატყვის ახალ პოეტურ ენად. იგი ერთდროულად იყო საბჭოთა პერიოდის ახალგაზრდა ლირიკოსი და 1960–70-იან წლებში უკვე აღიარებული ოსტატი, „უზბეკეთის სახალხო პოეტი“ 1971 წლიდან. კრიტიკოსთა აზრით, სწორედ ამ თაობის მუშაობამ შექმნა ის „ს桥ო“, რომელმაც კლასიკური აღმოსავლური ლირიკა და თანამედროვე ეროვნული პოეტური კულტურა ერთმანეთთან დააკავშირა.

მირტემირის პირველივე კრებული — „Shuʼlalar qoʻynida“ („ნაპერწკლების შუქში“, 1928) — დაწერილია zogenaamde „sochma“-ში, ანუ პროზაული ლექსის ჟანრში, რაც იმდროინდელი უზბეკური პოეზიისათვის სიახლეს წარმოადგენდა. კრებულში წარმოჩინებულია სამშობლოს, შრომისა და „ახალი ადამიანის“ თემატიკა; ავტორი განსაკუთრებულ ყურადღებას აქცევს ახალგაზრდა მუშების შინაგან სამყაროსა და სულიერ ძვრებს, რაც უკვე მიუთითებს მის მომავალ, სოციალური ნიშნით დატვირთულ ლირიკაზე. მოგვიანებით გამოცემულ კრებულებში — „Zafar“ („ზაფარი“, 1929), „Qaynashlarim“ და „Bong“ („ზარი“, 1932) — პოეტი კიდევ უფრო ღრმად ცდილობს ეპოქის სოციალურ-პოლიტიკური გარდაქმნების პოეტურ გააზრებას და მუშათა ყოველდღიური ცხოვრების ლირიკულ გამზიურებას.

1930-იან წლებში მირტემირი განსაკუთრებულ ყურადღებას უთმობს დრამატულ-ნარატიულ ფორმებს და ქმნის რიგ დსტონებს: „Barot“ (1930), „Xidir“ (1932), „Dilkusho“, „Suv qizi“ (1937), „Oysanamning toʻyida“ (1938), „Qoʻzi“ (1939) და სხვ. ამ ნაწარმოებებში ძირითადი ადგილი უჭირავთ ჩვეულებრივი შრომითი ადამიანების, კოლმეურნეების, მშენებლების, მეზურნეების სახეებს; მათი ყოველდღიური შრომა და ყოფითი სიტუაციები გარდაიქმნება პოეტურ სიმბოლოებად, რაც ავტორს საშუალებას აძლევს, „დიდი ისტორიის“ თემები გადმოსცეს „პატარა კაცის“ პერსპექტივიდან. სწორედ ამ ხაზის გამო მრავალი მკვლევარი მირტემირს უწოდებს „ხალხურ“ და „ეროვნულ“ პოეტს სიტყვის უშუალო მნიშვნელობით.

მეორე მსოფლიო ომის წლებისათვის შექმნილი ლექსების ციკლი („Vabo“, „Oʻch“, „Bu – mening Vatanim“, „Ona shahrim“ და სხვა) სამხედრო დღის წესრიგს ასახავს, თუმცა ავტორი არ შემოიფარგლება მოწოდებითი, აგიტაციური ტექსტებით. მასში თანაარსებობს სამშობლოს დაცვის პათოსი და მტკივნეული ლირიზმი, რომელიც ომის განცდას კონკრეტული ადამიანის — ჯარისკაცის, დედის, მეუღლის — ემოციური მეხსიერების პრიზმაში ატარებს. ამავე პერიოდში პოეტის ლექსების მნიშვნელოვანი ნაწილი მუსიკალურ კულტურაშიც გადადის: „Yali-yali“, „Meni yod et“, „Deydilar-ki shahrimda bir guzal bor emish“, „Bitta oʻzim bilaman“ და სხვა რჩება პოპულარულ სიმღერებად, სადაც, კრიტიკოსთა შეფასებით, ადამიანის სულიერი სამყაროს მრავალფეროვნება განსაკუთრებული სიფაქიზითაა ნაჩვენები.

1950-იან და განსაკუთრებით 1960–70-იან წლებში მირტემირის შემოქმედებაში მნიშვნელოვანი ადგილი უჭირავს „Qoraqalpoq daftari“-ს ციკლს და ლირიკულ დსტონს „Surat“ („სურათი“), რომელიც მრავალი მკვლევრის მიერ უზბეკური დსტონჩულობის ერთ-ერთ ყველაზე გამორჩეულ მაგალითად ითვლება. ამ ტექსტებში ძლიერდება ხალხთა მეგობრობის, კულტურათა დიალოგისა და მრავალეთნიკური სივრცის საერთო ისტორიული ბედის მოტივი; ავტორი მხატვრულად ერთ მთლიან ქსოვილად აერთიანებს ყარაქალპაკეთის, ყაზახეთის, ყირგიზეთისა და თურქმენეთის რეალიებს.

მირტემირის პოეზიის ერთ-ერთ მთავარ თავისებურებად მკვლევრები ასახელებენ სიუჟეტურობას, სივრცისა და დროის სიზუსტეს, ლირიკული გმირის შინაგანი სამყაროს ცხოველ სურათებს, ასევე სიტყვიერ „მელოდიას“, რითმულ-სინტაქსურ თამაშებს და ეროვნულ ფოლკლორთან ორგანულ კავშირს. იგი გამორჩეულად სენსიტიურია ჩვეულებრივი ადამიანების ყოველდღიური ენის, დიალექტური ფერადოვნებისა და მეტყველების მოულოდნელი სილამაზისადმი, რის გამოც მისი ტექსტები ხშირად იქცევა ციტატებად არა მხოლოდ ლიტერატურულ, არამედ ყოველდღიურ კონტექსტშიც.

ბრალხად მნიშვნელოვანი ადგილი უკავია მირტემირის თარგმანებს. იგი უზბეკურ ენაზე ახლებურად ახმოვანებს აბაის, მაქთუმყულის, ბერდაქის ტექსტებს, ალექსანდრე პუშკინის დსტონებს („რუსლან და ლიუდმილა“ და სხვ.), მიხაილ ლერმონტოვის ნარატიულ ლექსებს, ნიკოლაი ნეკრასოვის პოემას „რუსეთში ვის უტკბილესად ცხოვრობს“ და სხვათა ნაწარმოებებს. მირტემირი ასევე არის „მანასის“ ეპოსის პირველი წიგნის უზბეკურ თარგმნის ავტორი (1964), რითაც დიდი წვლილი შეჰქონდა ყირგიზული ეპიკური ტრადიციის პოპულარიზაციაში შუა აზიის ბუნებრივ კულტურულ სივრცეში. მისი მონაწილეობით უზბეკურად დაიდგა ოპერები „Carmen“, „Ulugʻbek“ და მუსიკალური დრამები „Natalka-poltavka“, „Bayadera“, „Keto da Kote“ და სხვ.

პოეტის მიმართ ინტერესი XX საუკუნის მეორე ნახევრიდან მოყოლებული არ ჩამცხრალა. მისი ოთხტომეული „Asarlar“ 1980–83 წლებში გამოიცა ტაშკენტში და დღესაც ერთ-ერთ ძირითად კორპუსად ითვლება მირტემირის ტექსტების შესწავლისათვის. მის შემოქმედებას ეძღვნება სპეციალური მონოგრაფიები („Mirtemir“ — Q. Azizov, 1969; „Mirtemir mahorati“ — T. Halilov, 1980; ასევე კრებული „Mirtemir zamondoshlari xotirasida“ და სხვა), სადაც დეტალურადაა გაანალიზებული როგორც თემატური დიაპაზონი, ისე პოეტური ტექნიკა.

მირტემირის სახელის ინსტიტუციონალიზებული მეხსიერება დღესაც ძალზე მნიშვნელოვანი ნაწილია უზბეკეთის კულტურული ლანდშაფტის. ტაშკენტში ერთ-ერთ ქუჩასა და ანდიჟანის ოლქის ბოზის რაიონის სკოლას მისი სახელი ჰქვია, ხოლო მშობლიურ სოფელ ესკი იქონში მოქმედებს მირტემირის სახლ-მუზეუმი, რომლის ექსპოზიციაც მოიცავს ფოტომასალებს, ხელნაწერებს, პოემების გამოცემებსა და პირად ნივთებს. ამგვარად, მირტემირი აღიქმება არა მხოლოდ როგორც კონკრეტული ეპოქის პოეტი, არამედ როგორც ფიგურა, რომელმაც უზბეკური ლიტერატურის XX საუკუნის განვითარებას ერთ-ერთი უმნიშვნელოვანესი მიმართულება მისცა.

სქოლიო

კატეგორია:უზბეკი პოეტები
კატეგორია:საბჭოთა პოეტები
კატეგორია:დაბადებული 1910
კატეგორია:გარდაცვლილი 1978