აბდულა ქადირი

აბდულა ქადირი — . ზოგ ინგლისურ წყაროში გვხვდება ფორმებიც Abdullah Qodiriy და Abdullah Kadiri.}} (დ. 10 აპრილი 1894 – გ. 4 ოქტომბერი 1938) — უზბეკი დრამატურგი, პოეტი, მწერალი და ლიტერატურული მთარგმნელი. ქადირი XX საუკუნის უზბეკი მწერლებიდან ერთ-ერთ ყველაზე გავლენიან ფიგურად ითვლება. მან რეალიზმი დაამკვიდრა უზბეკურ ლიტერატურაში თავისი ისტორიული რომანებით და მნიშვნელოვნად გავლენა მოახდინა სხვა ცენტრალურაზიელ რომანისტებზე..

ქადირი სხვადასხვა ფსევდონიმით აწერდა, რომელთაგან ყველაზე ცნობილი „ჯულქუნბოი“ იყო. მისი ადრეული შემოქმედება ჯადიდთა მოძრაობის იდეებით იყო შთაგონებული. აბდულა ქადირი დიდი ტერორის წლებში, იოსებ სტალინის რეჟიმის დროს, გაასამართლეს და დახვრიტეს.

 ცხოვრება 
აბდულა ქადირი 1894 წლის 10 აპრილის დაიბადა ტაშკენტში, მაშინდელ რუსულ თურქესტანში. მისი მამა, ქადირბობო, 74 წლის იყო შვილის დაბადების დროს. ახალგაზრდობაში აბდულა სხვადასხვა შავ სამუშაოს ასრულებდა, შემდეგ კი ერთმა ვაჭარმა იგი წიგნების მეწერელად მიიწვია, რამაც მისში ლიტერატურისადმი და წერით შემოქმედებისადმი ინტერესი გააღვიძა. მწერლობით სერიოზულად 1910-იან წლებში დაინტერესდა.

1926 წელს ქადირი დროებით დააკავეს „მუშტუმში“ გამოქვეყნებული მისი სატირული სტატიის — „Yigʻindi gaplar“ („შეკრებილი ჭორები“) — გამო. მოგვიანებით ის გარკვეული ხნით სარგებლობდა უზბეკეთის კომუნისტური პარტიის ლიდერის, აქმალ იკრამოვის მფარველობით, თუმცა 1937 წელს იკრამოვის დაპატიმრებამ ქადირი პოლიტიკური დევნისთვის დაუცველი გახადა. 1937 წლის 31 დეკემბერის აბდულა ქადირი მეორედ დააკავეს, როგორც „ხალხის მტერი“. 1938 წლის 4 ოქტომბერის იგი ტაშკენტში სიკვდილით დასაჯეს.

 შემოქმედება 
ქადირის ყველაზე ცნობილი ნაწარმოებებია ისტორიული რომანები Oʻtgan kunlar („გარდასული დღეები“, 1922) და Mehrobdan chayon („ქარიყინში ბინა დადებული გველი“, 1929). „Oʻtgan kunlar“ ითვლება პირველ სრულმნიშვნელოვან რომანად, რომელიც უზბეკმა ავტორმა დაწერა. ქადირის მოთხრობები — „Kalvak Mahzumning xotira daftaridan“ („მარტივად მოაზროვნე მაჰზუმის დღიურიდან“) და „Toshpoʻlat tajang nima deydir?“ („რას ამბობს გაბრაზებული თოშპოლატი?“) — უზბეკურ ენაზე შექმნილ საუკეთესო სატირულ ნაწარმოებებად მიიჩნევა. 

აბდულა ქადირიმ შექმნა მრავალი პიესა და დაწერა არაერთი გაზეთ-ჟურნალისტური სტატია. იგი თავისუფლად ფლობდა არაბულ, სპარსულ და რუსულ ენებს. ქადირი უზბეკურად თარგმნიდა მრავალი რუსი კლასიკოსის ნაწარმოებებს, მათ შორის ნიკოლაი გოგოლისა და ანტონ ჩეხოვის ტექსტებს. განსაკუთრებით ცნობილია მისი მიერ შესრულებული გოგოლის პიესის „ქორწინება“ (1842) უზბეკურ ენაზე თარგმნა.

არსებობს მოსაზრება, რომ ქადირს კიდევ ერთი რომანი ჰქონდა დაწერილი — „Emir Umar's Slave Girl“ — რომლის მოქმედებაც XIX საუკუნის დასაწყისში, კოკანდის ხან უმარ ხანისა და მისი ძის, მათალის მეფობის წლებში ვითარდება. მიიჩნევა, რომ ეს რომანი (თუ ნამდვილად არსებობდა) ენკევედეს თანამშრომლებმა გაანადგურეს აბდულა ქადირის დაპატიმრების შემდეგ.

უზბეკი მწერალი ოიბეკის (Oybek) 1935 წლის ბროშურა, რომელშიც ის ქადირის რომანებს აკრიტიკებდა, მოგვიანებით გამოიყენეს ქადირის წინააღმდეგ ბრალდების ნაწილად და გახდა მისი დახვრეტისას დანაშაულების „დამამძიმებელი“ დადასტურება.

 ლიტერატურაში 
აბდულა ქადირი ცენტრალური პერსონაჟია ჰამიდ ისმაილოვის რომანში „Jinlar bazmi yoxud katta o'yin“ (ინგლ. The Devils' Dance), რომელიც ტაშკენტში 2016 წელს გამოქვეყნდა, ხოლო ინგლისურად 2018 წელს ითარგმნა. რომანი ქადირის დაპატიმრების, დაკითხვისა და დახვრეტის ფიქციურ აღწერას იძლევა და მის შიგნით, ავტორის წარმოდგენით, ჩართულია ქადირის უკანასკნელი, დაკარგული რომანის მხატვრული რეკონსტრუქცია — ტექსტი, რომელიც, რომანის მიხედვით, ქადირის მიერ საპყრობილეში ფიქრებით „იწერება“.

 მემკვიდრეობა 
ტაშკენტის სახელმწიფო კულტურის ინსტიტუტს გარკვეული პერიოდის განმავლობაში აბდულა ქადირის (Kadiri) სახელი ეწოდებოდა; 2012 წელს ინსტიტუტი გაერთიანდა უზბეკეთის ხელოვნების ინსტიტუტთან და შეიქმნა უზბეკეთის ხელოვნებისა და კულტურის სახელმწიფო ინსტიტუტი. 

აბდულა ქადირის შვილები იყვნენ ხაბიბულა ქადირი, ადიბა აბდულაევა, ანისა აბდულაევა, ნაზიფა აბდულაევა და მასუდ აბდულაევი.

 ლიტერატურული სტილი და თემატიკა 

აბდულა ქადირი თანამედროვე უზბეკური რომანისა და ლიტერატურული პროზის ერთ-ერთ მთავარ დამფუძნებლად ითვლება. მისი ისტორიული რომანები არა მხოლოდ კონკრეტულ ეპოქას აღწერს, არამედ ახალ ესთეტიკურ მიდგომას ამკვიდრებს — რეალიზმს, რომელიც მკითხველს ყოველდღიური საუბრის ენაზე ესაუბრება და ცხოვრებისეულ დეტალებს განსაკუთრებული სიზუსტით ასახავს. სწორედ ამ თვისებების გამო ქადირი ხშირად მოიხსენიება უზბეკურ რომანისტიკაში „პირველ დიდ ოსტატად“.

ქადირის ყველაზე ცნობილი რომანი, „Oʻtgan kunlar“ („გარდასული დღეები“), მიჩნეულია პირველ სრულმასშტაბიან უზბეკურ რომანად. ტექსტის სიუჟეტი XIX საუკუნის ტაშკენტსა და მის გარშემო ვითარდება და სიყვარულის ისტორიას — ოტაბეკისა და ქუმუშის ტრაგიკულ ბრუნვებს — სოციალური გარდაქმნების, ტრადიციული რეგულაციების კრიზისისა და ძალაუფლებისათვის ბრძოლის ფართო კონტექსტში აყენებს. გმირების პირად დრამაში აირეკლება კონფლიქტი ძველ პატრიარქალურ წესებსა და ახალი, „გამდიდრებული ქალაქური ფენის“ სამყაროს შორის.

„Oʻtgan kunlar“-ში მკვლევრები ხშირად უსვამენ ხაზს ქადირის ბუნებრივ-რეალისტურ სტილს: გარემოს, ტანსაცმლის, ბაზრის, საქორწინო წესებისა და საოჯახო ყოფის აღწერებს, რომლებიც, ერთი მხრივ, დოკუმენტურ შთაბეჭდილებას ქმნის, ხოლო მეორე მხრივ — სიმბოლურ დატვირთვას ატარებს. მწერალი ერთდროულად იყენებს რისორურს, როგორც ემოციურ იარაღს (ტრფობის სცენები, ოჯახური კონფლიქტები), ასევე სოციალურად კრიტიკულ საშუალებას — რათა ხაზი გაუსვას ქალთა მიუმართავ მდგომარეობას, პოლიგამიის ბალასტს და მმართველ ელიტაში გავრცელებულ კორუფციას.

მეორე ისტორიული რომანი, „Mehrobdan chayon“ („ქარიყინში ბინა დადებული გველი“), გამოქვეყნდა 1929 წელს და კიდევ უფრო მძაფრ პოლიტიკურ-სოციალურ აქცენტებს იძენს. ტექსტის ცენტრში დგას რელიგიური და საერო ძალაუფლების გადაკვეთილ სივრცეში მოქმედი პერსონაჟები, რომელთა მეშვეობითაც ქადირი კრიტიკულად ასახავს ფარისევლობას, ძალაუფლების ბოროტად გამოყენებასა და „წმინდა“ მნიშვნელობების პრაგმატულ ეროზიას. რომანში სატირასა და დრამას შორის დაძაბული ბალანსი შეინიშნება, რასაც ქართულ-რუსული რეალიზმის ტრადიციებთანაც აკავშირებენ.

განსაკუთრებულ ყურადღებას იპყრობს ქადირის ენა. კრიტიკოსების აზრით, მან ერთ-ერთმა პირველმა მოახერხა „ცოცხალი ხალხური მეტყველების“ გადმოტანა ლიტერატურულ ნორმაში და ამით უზბეკური პროზის სტანდარტიზაციაში გადამწყვეტი როლი შეასრულა. დრამატულ დიალოგებში, იუმორში, ხალხურ გამოთქმებსა და პარესეხებში მკითხველი ადვილად ამოიცნობს ქალაქის ქუჩების, ბაზრისა და ეზოების ენას, რის გამოც მისი ტექსტები „ძალიან საკითხავადი“ და მიმზიდველი იყო როგორც იმდროინდელი, ისე შემდგომი თაობებისთვის.

ქადირის რომანებს მნიშვნელოვანი ადგილი უჭირავთ არა მხოლოდ წიგნურ, არამედ ვიზუალურ კულტურაშიც. „Oʻtgan kunlar“-ი ეკრანიზდა 1969 წელს „უზბეკფილმის“ სტუდიაში, ხოლო „Mehrobdan chayon“-ზე დაყრდნობით 1973 წელს შეიქმნა ფილმი „Pobeg iz tmy“; შემდეგ წლებში გადაიღეს ახალი ვერსიები და ტელესერიალიც. გვიანდელი ეკრანიზაციები და თეატრალური დადგმები ქადირის ტექსტებს უკვე პოსტსაბჭოთა ერის პრობლემებთან აკავშირებს — ეროვნული იდენტობის, კოლონიალური მემკვიდრეობისა და მეხსიერების პოლიტიკის კითხვებთან.

ქადირის საერთაშორისო აღიარებაც თანდათან იზრდება. „Oʻtgan kunlar“-ის ინგლისური თარგმანი „Bygone Days“ XXI საუკუნის დასაწყისში გამოჩნდა და კრიტიკოსებმა მას „ეროვნული კლასიკის მსოფლიოსკენ გამოყვანის“ მნიშვნელოვან ნაბიჯად შეაფასეს. თანამედროვე მკვლევრები ქადირის შემოქმედებას აკავშირებენ იაპონელ ნაცუმე სოსეკის თუ ფილიპინელ ხოსე რიზალის მსგავს „გვიან ჩამოყალიბებული ეროვნული ლიტერატურების“ ფუძემდებლურ ფიგურებთან, რომლებიც ცხოვრების გარდამტეხ ეპოქას ასახავენ ღრმა ისტორიული თვითშეცნობის ფორმით.

დღეს აბდულა ქადირის სახლის მუზეუმი ტაშკენტში მისი ცხოვრებისეული და შემოქმედებითი მემკვიდრეობის ერთ-ერთ მთავარ სიმბოლოდ მიიჩნევა. მუზეუმის ექსპოზიციები არა მხოლოდ ბიოგრაფიულ ეპიზოდებს, არამედ „გარდასული დღეების“ და „ქარიყინში ბინა დადებული გველის“ ტექსტების ხელნაწერებს, გამოქვეყნების ისტორიას და ცენზურის მიერ ამოღებულ ფრაგმენტებსაც ასახავს, რაც კიდევ ერთხელ უსვამს ხაზს ქადირის როლს უზბეკური ეროვნული ლიტერატურის ჩამოყალიბებასა და ისტორიულ მეხსიერებაში.

სქოლიო

კატეგორია:დაბადებული 1894
კატეგორია:გარდაცვლილი 1938
კატეგორია:უზბეკი პოეტები
კატეგორია:რუსულიდან მთარგმნელები
კატეგორია:საბჭოთა პოეტები
კატეგორია:საბჭოთა მწერლები
კატეგორია:XX საუკუნის მთარგმნელები