ტოჰირ მალიკი

ტოჰირ მალიკი — (დ. 27 დეკემბერი 1946, ტაშკენტი — გ. 16 მაისი 2019, ტაშკენტი) — უზბეკი მწერალი, რომანისტი და მოთხრობების ავტორი, დეტექტიური და სამეცნიერო ფანტასტიკის ჟანრების ერთ-ერთი გამორჩეული წარმომადგენელი. იგი ცნობილია როგორც უზბეკურ ლიტერატურაში ფანტასტიკური პროზის ერთ-ერთი დამფუძნებელი, ხოლო ფართო მკითხველისთვის განსაკუთრებით პოპულარული გახდა Shaytanat-ის რომანების ციკლით.

 ბიოგრაფია 
ტოჰირ მალიკი (ტოჰირ აბდუმალიქოვიჩ ჰობილოვი) დაიბადა ტაშკენტში. უმაღლესი განათლება მიიღო ტაშკენტის უნივერსიტეტის ჟურნალისტიკის ფაკულტეტის საღამოს განყოფილებაზე (დამთავრება — 1969). შემოქმედებით საქმიანობასთან ერთად სხვადასხვა წლებში მუშაობდა მშენებლობაზე, სკოლაში პედაგოგად, ასევე გამომცემლობებსა და პერიოდიკულ გამოცემებში (მათ შორის ჟურნალებში და გამომცემლობებში), მოგვიანებით კი მონაწილეობდა მწერალთა პროფესიულ ორგანიზაციულ საქმიანობაშიც.

მის პირველ მნიშვნელოვან ნამუშევრად სახელდება მოთხრობა/ნოველა Hikmat afandining o‘limi („ჰიქმათ აფანდის სიკვდილი“, 1972). მალიკის ადრეული და შუა პერიოდის პროზაში გამოკვეთილია სამეცნიერო ფანტასტიკისა და სათავგადასავლო სიუჟეტებისადმი ინტერესი, რასაც თან ერთვის მორალურ-ეთიკური პრობლემატიკა და ადამიანის ფსიქოლოგიისადმი ყურადღება.

 შემოქმედება 
ტოჰირ მალიკის სამეცნიერო-ფანტასტიკური და სათავგადასავლო პროზის პოპულარულ ნიმუშებად სახელდება: Zaharli g‘ubor (1974), Falak (1975), Somon yo‘li elchilari (1978), Chorrahada qolgan odamlar (1982), Bir ko‘cha, bir kecha (1983), Alvido, bolalik (1989), So‘nggi o‘q (1990) და Ov (1995). So‘nggi o‘q-ის მიხედვით შექმნილია 7-სერიანი ტელეფილმი (1994).

მის ერთ-ერთ მნიშვნელოვან ეპიკურ ნამუშევრად ითვლება Qaldirg‘och (1987), სადაც ავტორი ინტელიგენციის ჩამოყალიბებისა და ეპოქის მორალურ-საზოგადოებრივი დილემების საკითხებს შეეხო.

ტოჰირ მალიკის ყველაზე ცნობილი ნაწარმოებია რომანების ციკლი Shaytanat (I წიგნი — 1992, II — 1995, III — 1997, IV — 2000). ამ ნაწარმოების მიხედვითაც შექმნილია მრავალსერიანი ტელეფილმი. ენციკლოპედიური წყაროების მიხედვით, რომანი კრიმინალური სამყაროს ფონზე განსაკუთრებულ ყურადღებას უთმობს პერსონაჟების შინაგან სამყაროს, პასუხისმგებლობისა და ზნეობრივი არჩევანის პრობლემებს, ხოლო სიუჟეტის „თრილერული“ დაძაბულობა გამოყენებულია როგორც სოციალური და ფსიქოლოგიური დაკვირვებების გამამძაფრებელი ხერხი.

მალიკმა დაწერა ასევე ნონ-ფიქშენ და ლიტერატურულ-კრიტიკული ხასიათის ნაშრომები: Mehmon tuyg‘ular (2003) და Jinoyatning uzun yo‘li (2004), სადაც გაგრძელებულია დანაშაულის, მისი სოციალურ-ფსიქოლოგიური მიზეზებისა და შედეგების ანალიზი.

 თარგმანები და კინოსცენარები 
ტოჰირ მალიკი თარგმნიდა სხვადასხვა ავტორის ნაწარმოებებს; მათ შორის აღნიშნულია ფ. მ. დოსტოევსკის ნოველა Ma’suma („მაუსუმა“) და რიგი სხვა ტექსტები მსოფლიო ლიტერატურიდან.

იგი მონაწილეობდა დოკუმენტური კინოს სფეროშიც: ენციკლოპედიური წყაროები ასახელებს მის მიერ დაწერილ სცენარებს დოკუმენტური ფილმებისთვის, მათ შორის: Amir Temur davri adabiyoti (1998), Varaxsha (1999), Unvoni inson (1999), Sohilsiz dengiz (2000), Zulmat saltanati (2001), Moshtabib (2002) და სხვ.

 აღიარება 
ტოჰირ მალიკს 2000 წელს მიენიჭა „უზბეკეთის სახალხო მწერლის“ წოდება.

 გარდაცვალება 
ტოჰირ მალიკი გარდაიცვალა 2019 წლის 16 მაისს ტაშკენტში. მედიაში გავრცელებული ცნობების მიხედვით, იგი საავადმყოფოში იმყოფებოდა და მძიმე ქირურგიული ჩარევის შემდეგ ვერ გამოიფხიზლა.

 რჩეული ნაშრომები 
 Hikmat afandining o‘limi (1972)
 Zaharli g‘ubor (1974)
 Falak (1975)
 Somon yo‘li elchilari (1978)
 Chorrahada qolgan odamlar (1982)
 Bir ko‘cha, bir kecha (1983)
 Qaldirg‘och (1987)
 Alvido, bolalik (1989)
 So‘nggi o‘q (1990)
 Shaytanat (1992–2000)
 Ov (1995)
 Mehmon tuyg‘ular (2003)
 Jinoyatning uzun yo‘li (2004)

 „შაითანათი“: გამოცემები, ეკრანიზაცია და რეცეფცია 
თოჰირ მალიკის შემოქმედებაში განსაკუთრებული ადგილი უკავია რომანს „შაითანათი“ (uz. Shaytanat), რომელიც ავტორის ყველაზე ცნობილ და საზოგადოებრივად რეზონანსულ ტექსტებს შორის მოიაზრება. ენციკლოპედიური ჩანაწერის მიხედვით, რომანი გამოიცა რამდენიმე წიგნად (I წიგნი — 1992, II — 1995, III — 1997, IV — 2000), ხოლო მოგვიანებით, უკვე სრული გამოცემის სახით, ტექსტი მკითხველს ხუთნაწილიანი კომპლექტითაც წარედგინა. 

2018 წელს გავრცელებული ინფორმაციის თანახმად, „O‘zbekiston milliy ensiklopediyasi“-ს სახელმწიფო სამეცნიერო გამომცემლობამ რომანის **სრული კომპლექტი** გამოსცა, სადაც თითოეულ ნაწილს ცალკე სათაური მიენიჭა: „Qasos“, „Non bergan jon olmaydi“, „Semirgan chumoli“, „Oqqush qo‘shig‘i“, „Azozil do‘koni“. იმავე მასალაში ხაზგასმულია, რომ გამოცემა წარმოდგენილია როგორც ტექსტობრივად „დახვეწილი და ლოგიკურად დასრულებული“ ვერსია, ილუსტრაციებითა და ახალი რედაქციული კორექტირებებით, რაც წიგნს საჩუქრადაც მისაღებ ფორმას აძლევდა.

სიუჟეტურ ბირთვში „შაითანათი“ იყენებს **დეტექტიური და კრიმინალური სამყაროს** ნიშნებს, თუმცა ენციკლოპედიური შეფასებით, ავტორის მთავარი ამოცანა მხოლოდ „დანაშაულებრივი ამბების“ თხრობა არ არის: აქ ყურადღება გამახვილებულია პერსონაჟების შინაგან სამყაროზე, მათ მოტივებზე, ღირსებასა და ზნეობრივ დილემებზე, ხოლო კრიმინალური მოვლენები ხშირად სწორედ ამ ფსიქოლოგიური და მორალური ხაზის გასამკვეთრებლად მუშაობს. იგივე წყარო მიუთითებს, რომ ტექსტი მკითხველს „ფრთხილისკენ“ მოუწოდებს — დანაშაულებრივი გარემოს „გაბუნდოვანებული სიჯიუტე“ და „მახინჯი წესრიგი“ რომანში წარმოდგენილია როგორც გამაფრთხილებელი სიგნალი საზოგადოებისთვის და განსაკუთრებით ახალგაზრდებისთვის.

რომანის პოპულარობას მნიშვნელოვნად შეუწყო ხელი ეკრანიზაციამაც. Kun.uz-ის ცნობით, „შაითანათის“ მიხედვით გადაღებული **20-სერიანი სერიალი** დაიდგა 1998 წელს და პირველად ეთერში გავიდა 1999 წლის 15 თებერვალს; მოგვიანებით მას „არაოფიციალური აკრძალვაც“ შეეხო და მნიშვნელოვანი პერიოდი ტელეეთერში აღარ ჩანდა. იმავე წყაროში აღნიშნულია, რომ სერიალი **2020 წლის 23 მარტიდან** კვლავ დაბრუნდა ტელეეკრანზე (Zo‘rTV, 20:00).

სერიალის „დასასრულის“ თემამაც გამოიწვია ფართო ინტერესი: Kun.uz-ის ინტერვიუში რეჟისორი და მთავარი როლის შემსრულებელი იოდგორ სა’დიევი განმარტავს, რომ „შაითანათი“ საბოლოოდ უნდა დასრულდეს **21-ე ნაწილით**, თუმცა ეს ეპიზოდი ერთხანს დაუმთავრებელი იყო და მონტაჟი/გახმოვანება გადაიდო (კარანტინთან დაკავშირებული შეზღუდვების კონტექსტში). ამავე მასალაში აღნიშნულია, რომ სერიალის მოვლენები წარსული საუკუნის 1980-იან წლებში ვითარდება, ხოლო მთავარი გმირი — ასადბეკი — პოპულარული სახე გახდა აუდიტორიისთვის.

თოჰირ მალიკის მიმართ ოფიციალური შეფასებების ერთ-ერთ მნიშვნელოვან დოკუმენტურ ტექსტად განიხილება 2019 წელს გავრცელებული სამძიმრის წერილიც, სადაც ხაზი ესმება მის წვლილს უზბეკური ლიტერატურისა და კულტურის განვითარებაში, მათ შორის — სცენარისტულ საქმიანობასა და პოპულარული წიგნების საზოგადოებრივ გავლენას; ამ კონტექსტში „შაითანათი“ დასახელებულია მის ყველაზე ცნობილ ნაშრომებს შორის.

იხილეთ აგრეთვე
 აბდულა ყაჰჰორი
 აბდულა ორიპოვი
 ღაფურ ღულომ
 ჩოლფონი

რესურსები ინტერნეტში
 სტატია თოჰირ მალიქზე  — kitob.uz
 თოჰირ მალიქი — სტატია უზბეკურ ვიკიპედიაში
 სტატია თოჰირ მალიქზე — kitobim.com
 თოჰირ მალიქის შემოქმედებითი შეხვედრა INHA University-ში, ტაშკენტში — daryo.uz
 თოჰირ მალიქის ვიზიტის ფოტოალბომი INHA University-ში  — inha.uz

კატეგორია:დაბადებული 1946
კატეგორია:გარდაცვლილი 2019
კატეგორია:უზბეკი მწერლები

 სქოლიო 

კატეგორია:დაბადებული 1946
კატეგორია:გარდაცვლილი 2019
კატეგორია:უზბეკი მწერლები