თოშმუჰამმად ქორი-ნიოზი

თოშმუჰამმად ქორი-ნიოზი (უზბეკური კირილიცით: Тошмуҳаммад Ниёзович Қори-Ниёзий; ; Tashmukhamed Niyazovich Kary-Niyazov; 2 სექტემბერი 1897 (ძველი სტილით — 21 აგვისტო 1897) — 17 მარტი 1970) — უზბეკი მათემატიკოსი და ისტორიკოსი, რომელიც იყო უზბეკეთის სსრ მეცნიერებათა აკადემიის პირველი პრეზიდენტი.

 ადრეული წლები 
ქორი-ნიოზი დაიბადა ხუჯანდში 2 სექტემბერი 1897-ს (ძველი სტილით — 21 აგვისტო), მეწაღის ოჯახში. თავდაპირველი განათლება მიიღო მაკტაბში, თუმცა მასწავლებლის მხრიდან ძალადობის გამო იქ ერთ წელზე ნაკლები დაჰყო. მოგვიანებით ოჯახი გადავიდა სკობელევში (დღევანდელი ფერგანა), სადაც ქორი-ნიოზიმ სწავლა რუსულ სკოლაში გააგრძელა და 1910-იანი წლების შუაში შესანიშნავი ნიშნებით დაამთავრა. 1917 წელს იგი გახდა მასწავლებელი მისივე დაარსებულ სკოლაში კოკანდში, რომელიც მალე რეგიონულ სასწავლებლად ჩამოყალიბდა. თავდაპირველად, როგორც მოხალისე, ხელმძღვანელობდა სკობელევის რაიონის სკოლებს, შემდეგ კი 1920–1925 წლებში კოკანდში უზბეკეთის პედაგოგიური კოლეჯის დირექტორი იყო.

რამდენიმე წლის შემდეგ დაამთავრა ტაშკენტში ცენტრალური აზიის სახელმწიფო უნივერსიტეტის ფიზიკა-მათემატიკის ფაკულტეტი; სადისერტაციო ნაშრომი უზბეკურად დაიცვა.

მისი მეუღლე, ოიშახონი, რომელზეც 1920 წელს მუსლიმური წესით იქორწინა, უზბეკეთის სსრ-ში ერთ-ერთ პირველ ქალ მასწავლებლად ითვლებოდა. იგი ხშირად აძლევდა რჩევებს მეუღლეს ფილოლოგიურ საქმიანობაში, მათ შორის — უზბეკური ლექსიკონების შედგენაში, რომლებზეც ისინი ერთობლივად მუშაობდნენ.

 კარიერა 
საკუთარი უნივერსიტეტში სწავლის დროს მას დაევალა რთული მათემატიკური კურსების (მაგალითად, ანალიტიკური გეომეტრიის) სწავლება უზბეკურ ენაზე. უნივერსიტეტის დასრულების შემდეგაც განაგრძობდა უმაღლესი მათემატიკის სწავლება-კითხვას უზბეკურად; 1931 წელს გახდა პირველი უზბეკი, რომელმაც პროფესორის წოდება მიიღო. იმავე წელს შევიდა კომუნისტურ პარტიაში. 1931–1933 წლებში უნივერსიტეტის რექტორი იყო, თუმცა ფიზიკა-მათემატიკის დოქტორის ხარისხი მხოლოდ 1939 წელს მიიღო.

შემდგომში იყო უზბეკეთის სსრ-ის კომიტეტის (მეცნიერება, კულტურა და ხელოვნება) თავმჯდომარის მოადგილე და მონაწილეობდა უზბეკური ანბანის კირილიცაზე გადასვლის პროცესში. იგი მნიშვნელოვან დროს უთმობდა თანამედროვე უზბეკეთის ტერიტორიაზე მეცნიერების ისტორიის, კულტურისა და ძველი აკადემიური ტრადიციების კვლევას, განსაკუთრებული ყურადღებით — ასტრონომიასა და არქეოლოგიას; ამ კვლევების ფარგლებში კითხულობდა არაბულ ხელნაწერებსაც. აკადემიურ საქმიანობასთან ერთად იკავებდა სხვადასხვა პოლიტიკურ თანამდებობას; იყო სსრკ-ის უმაღლესი საბჭოს I და II მოწვევების დეპუტატი. მას ეკუთვნის სახელმძღვანელოები და სამეცნიერო ნაშრომები, მათ შორის — უზბეკურ ენაზე შექმნილი პირველი მათემატიკური სახელმძღვანელოები, აგრეთვე წერილები უზბეკეთის კულტურისა და საზოგადოების საკითხებზე.ҚОРИ-НИЁЗИЙ OʻzME. Q-harfi Birinchi jild. Toshkent, 2000-2005-yillar

 მეორე მსოფლიო ომი 
1941 წლის ივნისში ქორი-ნიოზიმ, მიხეილ გერასიმოვთან ერთად, ხელმძღვანელობდა სამეცნიერო ექსპედიციას, რომელმაც სამარყანდში შეისწავლა თემურის საფლავი. ადგილობრივი ლეგენდის მიხედვით, საფლავზე არსებული წარწერა კატასტროფას უქადდა მას, ვინც სამარხს გახსნიდა; ხოლო გახსნიდან მალევე ნაცისტურმა გერმანიამ დაიწყო სსრკ-ზე თავდასხმა. მოგვიანებით, როცა ნეშტი 1942 წელს მუსლიმური წესით ხელახლა დაკრძალეს, უზბეკეთში ზოგიერთმა საბჭოთა გამარჯვება სტალინგრადის ბრძოლაში სწორედ ამ ხელახლა დაკრძალვას დაუკავშირა.

სსრკ-ზე გერმანიის თავდასხმის შემდეგ, მისი ერთადერთი ვაჟი, შავქათი, მოხალისედ გაემგზავრა ფრონტზე წითელი არმიის შემადგენლობაში. მათემატიკაში მისი მომზადების გამო იგი არტილერიის სკოლაში გაამწესეს. ომის შემდეგ შავქათმა დაამთავრა ფ. ე. ძერჟინსკის სახელობის სამხედრო აკადემია და, მამის მსგავსად, მათემატიკის სფეროში განაგრძო საქმიანობა, თუმცა სპეციალიზაციად აირჩია ბალისტიკა და სარაკეტო ტექნოლოგიები.

როდესაც 1943 წელს დაარსდა უზბეკეთის სსრ მეცნიერებათა აკადემია, ქორი-ნიოზი გახდა მისი პირველი პრეზიდენტი და პოსტს 1947 წლამდე იკავებდა.

 ომისშემდგომი პერიოდი 
1946 წელს ქორი-ნიოზი გახდა ტაშკენტის ინჟინრებისა და სოფლის მეურნეობის მექანიზაციის ინსტიტუტის პროფესორი. ნაშრომისთვის „ულუღბეკის ასტრონომიული სკოლა“ დაჯილდოვდა სტალინის პრემიით. 1954 წელს გახდა საერთაშორისო ასტრონომიული კავშირის წევრი, 1967 წელს — საერთაშორისო მეცნიერების ისტორიის აკადემიის კორესპონდენტი წევრი, ხოლო იმავე წლის 1 სექტემბერის მიენიჭა სოციალისტური შრომის გმირის წოდება — უზბეკეთის სსრ-ში აკადემიური სფეროს განვითარების მხარდაჭერისთვის. იგი ასევე იყო უზბეკური სამეცნიერო ჟურნალის Fan va turmush მთავარი რედაქტორი და უზბეკეთის ისტორიული და კულტურული ძეგლების დაცვის საბჭოს თავმჯდომარის მოადგილე. საქმიანობის ფარგლებში იმოგზაურა სხვადასხვა ქვეყნებში, მათ შორის: ავღანეთში, ბულგარეთში, ინდოეთში, იტალიასა და იაპონიაში. გარდაიცვალა 17 მარტი 1970-ს და დაკრძალულია ჩიგათოის სასაფლაოზე.

 ჯილდოები და წოდებები 
 უზბეკეთის სსრ-ის დამსახურებული მეცნიერი (1939)
 სამი ლენინის ორდენი (4 ნოემბერი 1944, 1 მარტი 1965, 1 სექტემბერი 1967)
 სამი შრომის წითელი დროშის ორდენი (23 იანვარი 1946, 16 იანვარი 1950, 27 ოქტომბერი 1953)
 სტალინის პრემია, III ხარისხი (1952)
 სოციალისტური შრომის გმირი (1 სექტემბერი 1967)
 ბერუნის სახელობის სახელმწიფო პრემია (1970)
 „გამორჩეული დამსახურებისთვის“ ორდენი (პოსტუმურად, 23 აგვისტო 2002)

 შენიშვნები 

სქოლიო

კატეგორია:XX საუკუნის მათემატიკოსები
კატეგორია:საბჭოთა კავშირის კომუნისტური პარტიის წევრები
კატეგორია:უზბეკეთის ეროვნული უნივერსიტეტის კურსდამთავრებულები
კატეგორია:სსრკ-ის უმაღლესი საბჭოს I მოწვევის დეპუტატები
კატეგორია:სსრკ-ის უმაღლესი საბჭოს II მოწვევის დეპუტატები
კატეგორია:სოციალისტური შრომის გმირები
კატეგორია:სტალინური პრემიის ლაურეატები
კატეგორია:ლენინის ორდენის კავალრები
კატეგორია:შრომის წითელი დროშის ორდენის კავალრები
კატეგორია:ასტრონომიის ისტორიკოსები
კატეგორია:საბჭოთა მათემატიკოსები
კატეგორია:საბჭოთა მემუარისტები
კატეგორია:უზბეკი მათემატიკოსები