უსმონ ნოსირ

უსმონ ნოსირ (დ. 13 ნოემბერი 1912 — გ. 9 მარტი 1944) — უზბეკი პოეტი.I. Gafurov, the heart of the lyrics (1982);Kari M & N., Usman Nasir, (1993)N. Karimov, Usman Nasir recent days, (1994).Rashidova N., Usman Nasir, (2003).Mirvaliev S. Oʻzbek adiblari. (Yozuvchi, 2000). თანამედროვე შეფასებებით, პოეტი „ლიტერატურაში შევიდა როგორც მეხი და ძალიან მოკლე, ელვასავით ნათელი შემოქმედებითი ცხოვრება განვლო“.

 ადრეული ცხოვრება 
უსმონ ნოსირი (იგივე Ismsharifi Nosirov) 1912 წლის 13 ნოემბერს ნამანგანში დაიბადა ღარიბი ხელოსნების ოჯახში და ოთხი წლის ასაკში დაობლდა. 1921 წელს, ნაშვილებ მამასთან (დიოსთან) ერთად, ქოკანდში გადავიდა. დაახლოებით 1930 წლიდან სამუშაოს მისაღებად მოსკოვში გადავიდა, მოგვიანებით კი სწავლა გააგრძელა სამარყანდის პედაგოგიურ აკადემიაში.

 დაპატიმრება 
1937 წლის 14 ივლისს ნოსირი „ხალხის მტრის“ ბრალდებით ათი წლის თავისუფლების აღკვეთით გასამართლდა. თავდაპირველად ის თუშეთში (ტაშკენტში), შემდეგ მაგადანში, ბოლოს კი კემეროვოში იყო დაპატიმრებული. დაქანცული და ჯანმრთელად ძლიერად შესუსტებული პოეტი 1944 წლის 9 მარტს გარდაიცვალა სუსლოვოს სოფელში, კემეროვოს სიახლოვეს.

ნოსირს ცნობილი საფლავი არ აქვს, ამიტომ თანამესაკნეებმა მისი ხსოვნის ნიშნად სიმბოლური საფლავია შემორჩენილი. ტაშკენტში, ნამანგანში და ქოკანდში მისი სახელობის ქუჩები, სკოლები, ტექნიკუმები და კოლმეურნეობები არსებობს.

 ლიტერატურული შემოქმედება 
უსმონ ნოსირის პოეტური და დრამატურგიული მემკვიდრეობა მოიცავს როგორც ლირიკულ კრებულებს, ისე ცალკეულ ლექსებსა და დრამატულ პიესებს.

მის ძირითად პოეტურ წიგნებს შორის არის:
 Quyosh bilan suhbat (Conversation with the Sun) (1932)
 Safarbar satrlar (Mobilized Lines) (1932)
 Yurak (Heart) (1935)
 Mehrim (My Loving) (1935)
 Nil va Rim (Nile and Rome)

ლექსებიდან ცნობილია:
 „The pen“ (1927)
 „New“ (1931)
 „Monologue“
 „Coverage“ (1932)
 „Traktorobod lines“ (1934)
 „Heart“ (1935)
 „Poetry“
 „Not only in Rome“
 „Youth“
 „More like a bird ...“

დრამატურგიულ ნაწარმოებებს შორის აღსანიშნავია:
 „Zafar“ (1929)
 „Nazirjon Khalilov“ (1930)
 „Enemy“ (1931)
 „The Last Day“ (1932)

 მისი შემოქმედების მაგალითები 

 პოეტური სტილი, თემები და მემკვიდრეობა 

უზბეკური ლიტერატურის მკვლევრები უსმონ ნოსირს მიიჩნევენ XX საუკუნის ერთ-ერთ ყველაზე გამორჩეულ ლირიკოსად, რომელმაც 1930-იან წლებში თანამედროვე უზბეკურ პოეზიაში სრულიად ახალი ტონი და ენერგია შემოიტანა. ზიიუზის პლატფორმაზე გამოქვეყნებულ ნარკვევებში იგი აღწერილია, როგორც პოეტი, რომელმაც  მისი აქტიური შემოქმედებითი პერიოდი დაახლოებით თხუთმეტ წელს მოიცავს, თუმცა ამ ხანმოკლე დროს მან მოახერხა, უზბეკურ პოეზიაში მყარად დაემკვიდრებინა ინდივიდუალური ხმა, რომელიც ახალგაზრდობას, სიყვარულს, თავისუფლებისკენ სწრაფვასა და ისტორიული სამართლიანობის იდეას აერთიანებდა.

ნოსირის პოეტური სამყაროს ერთ-ერთი მთავარი თავისებურება ინტენსიური ინტერტექსტუალობაა. ეპიკურ პოემაში „ნილი და რომი“ და პოემაში „მონოლოგი“ იგი სისტემურად იყენებს სხვადასხვა ტიპის ონომასტიკურ ერთეულებს – ისტორიულა და მითოლოგიურ პერსონაჟებს, ტოპონიმებს, ჰიდრონიმებს, თეონიმებსა და „poetonym“-ებს, რომლებიც ტექსტს სიმბოლურ სიღრმესა და უნივერსალურ განზომილებას სძენს. მკვლევრები აღნიშნავენ, რომ ნოსირი მკითხველს გაუცნობიერებლად აიძულებს, გაიხსენოს ანტიკური ეპოქის, ბიბლიური და აღმოსავლური მითოლოგიის, აგრეთვე ევროპული კლასიკური ლიტერატურის გმირები, რითაც კერძო ლირიკული გამოცდილება „მსოფლიო ისტორიის“ სცენაზე გადაჰყავს.

პოეტი განსაკუთრებულ მნიშვნელობას ანიჭებს სიყვარულის თემას, თუმცა ეს სიყვარული მხოლოდ სენტიმენტალური განცდა კი არა, არამედ „დაზიანებული სამყაროს“ ფონზე ადამიანის ღირსების დაცვის მუდმივი მცდელობაა. „ნილი და რომი“ სავსეა ძველი აღმოსავლეთისა და რომის მონათმფლობელური სისტემის წინააღმდეგ მეგანცებით, სადაც ფარაონებისა და რომის იმპერატორების სახელები სიმბოლურ ბრალდებად გვევლინება ძალადობისა და ძველი წესრიგის მიმართ. ამ ეპიკში მონების ხმა მიმართავს არა მხოლოდ ისტორიულ მტარვალებს, არამედ „მსოფლიო გენიებსაც“ – ჰომეროსს, პლატონს, ვირგილიუსს – პასუხის გასაცემად იმ კითხვაზე, თუ რატომ იქცა კაცობრიობის ისტორია სისხლისღვრისა და დამონების ქრონიკად.

პოემაში „მონოლოგი“ ნოსირი აგრძელებს იმავე ინტერტექსტუალურ სტრატეგიას: ტექსტში ერთ რიგად იკრიბებიან პეტრარკა, საფო, ტასო, დანტე და ბეატრიჩე, შექსპირის ჰამლეტი, ოფელია, დეზდემონა და ოტელო. ავტორი ამ პერსონაჟების სიყვარულითა და ტრაგედიებით აჩვენებს, თუ როგორ იმუშავა „ბნელმა წარსულმა“ არა მხოლოდ ხალხების ბედზე, არამედ ყველაზე ინტიმურ, პირად გრძნობებზეც. ამ გზით ნოსირი, ერთი მხრივ, უერთდება მსოფლიო ლირიკის „დიდ დიალოგს“, მეორე მხრივ კი საკუთარ ეროვნულ გამოცდილებას ჩააბამს საერთო-კაცობრიულ თემებში.

თანამედროვე უზბეკურ კვლევებში ხაზგასმულია, რომ ნოსირის პოეზიაში ცენტრალური ფიგურა „ლირიკული მეა“, რომელიც თავის თავში აერთიანებს კონკრეტული უზბეკი ახალგაზრდის ბიოგრაფიასა და „ახალი ისტორიული ეპოქის“ გმირის ტიპურ სახეს. მისი ადრეული კრებულები – „Quyosh bilan suhbat“ („საუბარი მზესთან“), „Safarbar satrlar“ („მობილიზებული სტრიქონები“), „Traktorobod“ და „Yurak“ („გული“) – ხშირად აღწერილია, როგორც ტექსტები, რომლებმაც ახალი სოციალური რეალობა – ინდუსტრიალიზაციას, კოლექტივიზაციას, ქალაქის გაფართოებას – ემოციურ-ლირიკულ ენაზე თარგმნეს და ახსოვრად აქციეს რიგითი ადამიანის განცდები.

ნოსირის ლექსებს ახასიათებს მკვეთრი რიტმი, მეტაფორული სიმკვეთრე და სალექსო ენის გამარტივებისკენ სწრაფვა. კვლევები მიუთითებს, რომ იგი შეგნებულად უახლოვებს პოეტურ ტექსტს საუბარ გამოთქმებს, ჟარგონსა და ყოველდღიურ ლექსიკას, თუმცა ამავე დროს ინარჩუნებს მაღალი ლირიკული ინტონაციისა და კლასიკური მეტრული ტრადიციის ელემენტებს. ასეთი შერწყმა მას საშუალებას აძლევს, ერთდროულად იყოს „ეროვნული“ და „კოსმოპოლიტური“ პოეტი – ტექსტები ღრმად ფესვგადგმულია უზბეკურ კულტურაში, მაგრამ მიწოდებული თემები ადვილად იკითხება მსოფლიო ლიტერატურის კონტექსტში.

სტალინის რეპრესიების შედეგად ნოსირის შემოქმედებამ მძიმე ცენზურულ დარტყმას გაუძლო: 1937 წლის ბოლოს იგი „ხალხის მტრად“ გამოცხადდა, მისი წიგნები აიკრძალა, ხელნაწერთა ნაწილი დაიკარგა, თავად კი დახვრეტამდე მძიმე ბანაკურ პირობებში მოხვდა. მიუხედავად ამისა, ბანაკებში ყოფნისასაც კი იგი აგრძელებდა წერას და საკუთარ წერილებში არწმუნებდა ადრესატებს, რომ „ჯერ კიდევ ახალგაზრდა და ენერგიით სავსეა“ და „ხალხისთვის უნდა ქმნიდეს“. მოგვიანებით, 1957 წელს, საბჭოთა უმაღლესმა სასამართლომ ნოსირი რეაბილიტაციად გამოაცხადა და მისი ნაწარმოებები კვლავ დაიწყო გამოქვეყნება, თუმცა ხელნაწერთა მნიშვნელოვანი ნაწილი სამუდამოდ დაიკარგა.

პოსტსაბჭოთა პერიოდში უსმონ ნოსირი თანდათან იქცა არა მხოლოდ ლიტერატურულ, არამედ მეხსიერებისა და სიმბოლურ ფიგურად. მის სახელს ატარებს ქუჩები, სკოლები და კოლეჯები ტაშკენტში, ნამანგანსა და ქოკანში, 1980–1990-იანი წლებიდან კი აქტიურად იბეჭდება მისი ასეულობით ლექსის, პოემისა და დრამატურგიული ტექსტის კრებულები. 2022 წელს, უზბეკეთის პრეზიდენტის სპეციალური ბრძანების საფუძველზე, ნოსირის 110-ე იუბილე ფართოდ აღინიშნა: ნამანგანში გაიხსნა მისი ძეგლი, გაიმართა სამეცნიერო კონფერენციები, ლიტერატურული საღამოები და თეატრალური დადგმები, ხოლო მედია მას „თავდაუზოგავი სიმართლისა და თავისუფლების პოეტს“ უწოდებდა. ამგვარად, მისი პოეზია დღეს განიხილება როგორც ერთ-ერთი ყველაზე მნიშვნელოვანი ფურცელი უზბეკური ლიტერატურისა და საბჭოთა ეპოქის კულტურული მეხსიერების ისტორიაში.

სქოლიო

კატეგორია:დაბადებული 1912
კატეგორია:გარდაცვლილი 1944
კატეგორია:უზბეკი პოეტები
კატეგორია:საბჭოთა პოეტები