ალენ დულისი

ალენ უელს დულისი (დ. აპრილი 7, 1893 – გ. იანვარი 29, 1969) — ამერიკელი იურისტი, რომელიც იყო პირველი სამოქალაქო პირი ცენტრალური დაზვერვის დირექტორის (DCI) პოსტზე და ამ თანამდებობაზე ყველაზე ხანგრძლივად იმსახურა. როგორც ცენტრალური სადაზვერვო სააგენტოს (CIA) ხელმძღვანელი ადრეული ცივი ომის პერიოდში, იგი ზედამხედველობდა მრავალ ოპერაციას, მათ შორის: 1953 წლის ირანის სახელმწიფო გადატრიალებას, 1954 წლის გვატემალის სახელმწიფო გადატრიალებას, გონების კონტროლის პროგრამას, პროექტ MKUltra-ს და 1961 წლის ღორების ყურეში შეჭრას. კუბაში წარუმატებელი ინტერვენციის შედეგად, პრეზიდენტმა ჯონ ფ. კენედიმ დალესი აიძულა გადამდგარიყო და კენედის ადმინისტრაციის დარჩენილი დროის განმავლობაში იგი ჯონ მაკკონმა ჩაანაცვლა.

გადადგომის შემდეგ, დულისი დაინიშნა უორენის კომისიაში, რომელსაც პრეზიდენტ კენედის მკვლელობის გამოძიება დაევალა. მისმა ჩართვამ კომისიაში, იმის მიუხედავად, რომ იგი თავად კენედიმ დაითხოვა და მანამდე CIA-ს ხელმძღვანელობდა, ისტორიკოსებსა და კომენტატორებს შორის გამოიწვია ხანგრძლივი დისკუსია ინტერესთა პოტენციური კონფლიქტის შესახებ.Talbot, David (2015). The Devil's Chessboard: Allen Dulles, the CIA, and the Rise of America's Secret Government. HarperCollins.  მიუხედავად იმისა, რომ 1979 წლის აშშ-ის წარმომადგენელთა პალატის მკვლელობების შემსწავლელმა სპეციალურმა კომიტეტმა დაასკვნა, რომ CIA, როგორც ინსტიტუტი, არ იყო ჩართული კენედის მკვლელობაში, დებატები კვლავ გრძელდება სააგენტოს შიდა ინფორმირებულობის დონესა და კომისიის მუშაობის მასშტაბებსა თუ დასკვნებზე დულისის გავლენის შესახებ.

სახელმწიფო სამსახურებს შორის შუალედებში დალესი იყო კორპორაციული იურისტი და კომპანია Sullivan & Cromwell-ის პარტნიორი. მისი უფროსი ძმა, ჯონ ფოსტერ დულისი, იყო სახელმწიფო მდივანი ეიზენჰაუერის ადმინისტრაციის დროს და სწორედ მის სახელს ატარებს დულისის საერთაშორისო აეროპორტი.

 ადრეული ცხოვრება და ოჯახი  
დალესი დაიბადა 1893 წლის 7 აპრილს უოტერტაუნში, ნიუ-იორკის შტატში, პრესვიტერიანელი მოძღვრის, ალენ მეისი დულისისა და მისი მეუღლის, ედით ფოსტერ დულისის ხუთშვილიან ოჯახში. ალენ მეისი დალესი თეოლოგიურ ლიბერალიზმს მკაცრ ორთოპრაქსიასთან ათავსებდა.

იგი ხუთი წლით უმცროსი იყო თავის ძმაზე, ჯონ ფოსტერ დულისზე, დუაიტ ეიზენჰაუერის სახელმწიფო მდივანი, Sullivan & Cromwell-ის თავმჯდომარე და უფროსი პარტნიორი; და ორი წლით უფროსი თავის დაზე, დიპლომატ ელეონორ ლანსინგ დულისზე. მისი ბაბუა, დედის მხრიდან, ჯონ უ. ფოსტერი, იყო სახელმწიფო მდივანი ბენჯამინ ჰარისონის პრეზიდენტობის დროს, ხოლო მისი დეიდის ქმარი, რობერტ ლანსინგი, სახელმწიფო მდივანი იყო ვუდრო უილსონის პრეზიდენტობისას. რადგან ალენი პასტორის სახლში გაიზარდა, მას ყოველდღე უწევდა ეკლესიაში სიარული. ვინაიდან მის მშობლებს საჯარო განათლების მიმართ უნდობლობა ჰქონდათ, დალესი შინ სწავლებას გადიოდა სხვადასხვა კერძო მასწავლებელთან.

დალესმა დაამთავრა პრინსტონის უნივერსიტეტი, სადაც ამერიკულ უიგ-კლიოსოფიურ საზოგადოების წევრი იყო. 1916 წელს დიპლომატიურ სამსახურში შესვლამდე, იგი მასწავლებლად მუშაობდა ინდოეთის სუბკონტინენტზე. 1920 წელს მან ცოლად შეირთო მართა კლოვერ ტოდი (დ. 1894 წლის 5 მარტი – გ. 1974 წლის 15 აპრილი). მათ სამი შვილი შეეძინათ: ქალიშვილები კლოვერი და ჯოანი, და ვაჟი ალენ მეისი დულის II (დ. 1930 – გ. 2020), რომელიც კორეის ომში დაიჭრა, სამუდამოდ დასახიჩრდა და სიცოცხლის დარჩენილი ნაწილი სამედიცინო მეთვალყურეობის ქვეშ გაატარა.

მისი დის, ელეონორის თქმით, ალენ დულისს „მინიმუმ ასი“ ქორწინებისგარეშე ურთიერთობა ჰქონდა, მათ შორის ზოგიერთი CIA-ში მუშაობის პერიოდში.

კარიერის დასაწყისი 
თავდაპირველად იგი ვენაში განამწესეს, თუმცა აშშ-ის პირველ მსოფლიო ომში ჩართვამდე ცოტა ხნით ადრე, საელჩოს სხვა პერსონალთან ერთად, შვეიცარიაში, ბერნში გადაიყვანეს. მოგვიანებით დულისი იხსენებდა, რომ 1917 წლის 8 აპრილს მას დაუკავშირდა ვლადიმერ ლენინი, რომელიც ამერიკის საელჩოსთან შეხვედრას ითხოვდა, სწორედ მეორე დღეს ლენინმა შვეიცარია დატოვა და მატარებლით სანქტ-პეტერბურგში გაემგზავრა. ესპანური გრიპისგან გამოჯანმრთელების შემდეგ, იგი თავის უფროს ძმასთან, ფოსტერთან ერთად, პარიზის სამშვიდობო კონფერენციაზე ამერიკულ დელეგაციაში დაინიშნა. 

1921 წელს, სტამბოლში აშშ-ის საელჩოში მუშაობისას, მან ხელი შეუწყო „სიონის ბრძენთა ოქმების“ სიყალბის მხილებას. დალესი უშედეგოდ ცდილობდა დაერწმუნებინა აშშ-ის სახელმწიფო დეპარტამენტი, რომ საჯაროდ დაეგმო ეს ფალსიფიკაცია.Richard Breitman et al. (2005). OSS Knowledge of the Holocaust. In: U.S. Intelligence and the Nazis. pp. 11–44. [Online]. Cambridge: Cambridge University Press. Available from: Cambridge Books Online  [Accessed April 20, 2016]. page 25

1922 წლიდან 1926 წლამდე დალესი მსახურობდა სახელმწიფო დეპარტამენტის ახლო აღმოსავლეთის განყოფილების უფროსად. შემდეგ მან მიიღო სამართლის ხარისხის დიპლომი ჯორჯ ვაშინგტონის უნივერსიტეტის სამართლის სკოლაში და მუშაობა დაიწყო ნიუ-იორკში, Sullivan & Cromwell-ში, სადაც მისი ძმა, ჯონ ფოსტერ დულისი, პარტნიორი იყო. 1927 წელს იგი გახდა საგარეო ურთიერთობათა საბჭოს დირექტორი. იგი იყო საბჭოს მდივანი 1933 წლიდან 1944 წლამდე და მისი პრეზიდენტი 1946 წლიდან 1950 წლამდე.Historical Roster of Directors and Officers, Council on Foreign Relations

1920-იანი წლების ბოლოს და 1930-იანი წლების დასაწყისში იგი იურიდიულ მრჩევლად მუშაობდა შეიარაღების შეზღუდვის საკითხებზე მომუშავე დელეგაციებში ერთა ლიგაში. იგი შეხვდა ადოლფ ჰიტლერს, ბენიტო მუსოლინის, საბჭოთა საგარეო საქმეთა მინისტრ მაქსიმ ლიტვინოვს და ბრიტანეთისა და საფრანგეთის პრემიერ-მინისტრებს. 1933 წლის აპრილში, დულისი და ნორმან დევისი სახელმწიფო დეპარტამენტის დავალებით ბერლინში ჰიტლერს შეხვდნენ. შეხვედრის შემდეგ დულისმა თავის ძმას, ფოსტერს, მისწერა და დაამშვიდა, რომ ჰიტლერის რეჟიმის პირობებში მდგომარეობა „არ არის ისეთი ცუდი“, როგორც ამას განგაშის ამტეხები აღწერდნენ. დულისი იშვიათად საუბრობდა ჰიტლერთან შეხვედრაზე და CIA-ს მომავალ დირექტორს, რიჩარდ ჰელმსს, ამ შეხვედრის შესახებ დალესის გარდაცვალებიდან ათწლეულების გასვლამდე არც კი სმენოდა; ჰელმსმა შოკი გამოხატა იმის გამო, რომ მის ყოფილ უფროსს ამის შესახებ არასდროს არაფერი უთქვამს. გერმანიის პროპაგანდის მინისტრ იოზეფ გებელსთან შეხვედრის შემდეგ, დულისმა აღნიშნა, რომ მასზე შთაბეჭდილება მოახდინა გებელსის „გულწრფელობამ და პირდაპირობამ“.

1935 წელს დალესი გერმანიიდან საქმიანი ვიზიტიდან დაბრუნდა შეშფოთებული ნაცისტების დამოკიდებულებით გერმანელი ებრაელების მიმართ და, ძმის წინააღმდეგობის მიუხედავად, სათავეში ჩაუდგა მოძრაობას Sullivan & Cromwell-ის ბერლინის ოფისის დასახურად. მცდელობა წარმატებით დასრულდა და ფირმამ ნაცისტურ გერმანიაში საქმიანობა შეწყვიტა.

როდესაც რესპუბლიკური პარტია იზოლაციონისტურ და ინტერვენციონისტულ ფრაქციებად დაიყო, დულისი აქტიური ინტერვენციონისტი გახდა და 1938 წელს უშედეგოდ იყარა კენჭი რესპუბლიკური პარტიის ნომინაციაზე ნიუ-იორკის მე-16 კონგრესულ ოლქში პლატფორმით, რომელიც აშშ-ის თავდაცვის გაძლიერებას მოითხოვდა. დულისი ჟურნალ Foreign Affairs-ის რედაქტორთან, ჰამილტონ ფიშ არმსტრონგთან ერთად, მუშაობდა ორ წიგნზე: „შეგვიძლია ვიყოთ ნეიტრალურები?“ () და „შეუძლია ამერიკას დარჩეს ნეიტრალური?“ (). მათ დაასკვნეს, რომ დიპლომატიური, სამხედრო და ეკონომიკური იზოლაცია, ტრადიციული გაგებით, მზარდად ურთიერთდამოკიდებულ საერთაშორისო სისტემაში აღარ იყო შესაძლებელი. დულისი დაეხმარა ზოგიერთ გერმანელ ებრაელს, მაგალითად ბანკირ პაულ კემპერს, ნაცისტური გერმანიიდან აშშ-ში გაქცევაში.

 მეორე მსოფლიო ომი და კარიერა OSS-ში  
1941 წლის ივლისში, როდესაც ევროპაში მეორე მსოფლიო ომი მძვინვარებდა, აშშ-ის პრეზიდენტმა ფრანკლინ დელანო რუზველტმა უილიამ ჯ. დონოვანს ამერიკული სადაზვერვო სამსახურის შექმნა დაავალა, რომელიც მოგვიანებით სტრატეგიული სამსახურის სამმართველოდ (OSS) იქცა. დონოვანმა დულისი 1941 წლის ოქტომბერში დაიქირავა და ნიუ-იორკში მდებარე ბრიტანული უშიშროების კოორდინაციის ოფისთან (MI6-ის საგუშაგო აშშ-ში) კავშირის დამყარება დაავალა.

1942 წელს დულისი შვეიცარიაში გაგზავნეს. იგი ბერნში 1942 წლის 12 ნოემბერს ჩავიდა. ომის განმავლობაში მან იქირავა ბინა ჰერენგასე 23-ში. როგორც OSS-ის დირექტორმა შვეიცარიაში, დულისმა მოაგროვა ინფორმაცია გერმანიის გეგმებისა და საქმიანობის შესახებ და დაამყარა ფართო კავშირები გერმანელ ემიგრანტებთან და წინააღმდეგობის მოძრაობის ფიგურებთან, მათ შორის ანტინაცისტურად განწყობილ დაზვერვის ოფიცრებთან. მას ეხმარებოდა გერმანელი ემიგრანტი გერო ფონ შულცე-გევერნიცი. დულისმა ასევე მიიღო ღირებული ინფორმაცია გერმანელი დიპლომატისგან, ფრიც კოლბესგან, რომელსაც იგი ომის საუკეთესო ჯაშუშად ახასიათებდა. კოლბემ მიაწოდა საიდუმლო დოკუმენტები მოქმედი გერმანელი ჯაშუშებისა და რეაქტიული გამანადგურებლის, Messerschmitt Me 262-ის გეგმების შესახებ. დულისის საქმიანობამ დაძაბულობა გამოიწვია MI6-თან, რომელიც 1939 წლიდან შვეიცარიაში ფართო ოპერაციებს ატარებდა. მათ გააფრთხილეს თავიანთი განყოფილების ხელმძღვანელი, ფრედერიკ ანდენ ჰეველი, რომ დულისი „ადვილად წამოეგებოდა ნებისმიერ გამაოგნებელ წინადადებას, რომელიც მას პოპულარობას მოუტანდა“. ვანდენ ჰეველი დაეთანხმა, რომ დულისი „საკუთარი თავისთვის ირჯებოდა“, თუმცა მოგვიანებით მისი მეგობარი გახდა.

დულისის ერთ-ერთი ადრეული კონტაქტი იყო ჰანს ბერნდ გიზევიუსი, გერმანიის სამხედრო დაზვერვის წარმომადგენელი ციურიხში. გიზევიუსი უკვე იყო პოლონური დაზვერვისა და MI6-ის მნიშვნელოვანი წყარო, რადგან რეგულარულად ხვდებოდა მათ აგენტ ჰალინა შიმანსკას. გიზევიუსი ამტკიცებდა, რომ ჩართული იყო ანტინაცისტურ წრეებში, თუმცა MI6 ეჭვობდა, რომ გერმანიის სამხედრო გეგმების შესახებ მის მიერ მიწოდებული ზოგიერთი ინფორმაცია განზრახ დეზინფორმაცია იყო და დღემდე გაურკვეველია, ვის მხარეს იყო იგი სინამდვილეში იმ დროს. გიზევიუსის მტკიცებით, გერმანელებს შეეძლოთ იმ შიფრის წაკითხვა, რომელსაც დულისი იყენებდა, თუმცა ამის ცოდნის მიუხედავად, დულისმა მაინც გამოიყენა იგი ვაშინგტონში გიზევიუსთან შეხვედრის ანგარიშის გასაგზავნად, სადაც ნათქვამი იყო, რომ გერმანელები ლონდონზე თვითმკვლელ თავდასხმებს გეგმავდნენ მფრინავი ნავების მეშვეობით. MI6-ზე ამან შთაბეჭდილება ვერ მოახდინა, რადგან დულისმა საფრთხის ქვეშ დააყენა თავისი წყარო და თავად გეგმაც არარეალურად მოეჩვენათ. MI6-ის უფროსის თანაშემწემ, კლოდ დანსიმ, დულისი დაახასიათა როგორც „სულელი“, რომელიც „[მცდარ ინფორმაციას] ადვილად ყლაპავს“. მომდევნო შეხვედრაზე გიზევიუსმა მოუწოდა დულისს, რომ ნაცვლად საკუთარისა, MI6-ის კავშირგაბმულობა გამოეყენებინა, რაც მან გააკეთა კიდეც. 1944 წლის თებერვლისთვის შიმანსკამ მოახსენა, რომ გიზევიუსი თავისიანებისთვის „პერსონა ნონ გრატად“ იქცა და ვეღარ (ან აღარ) აწვდიდა სადაზვერვო ინფორმაციას; MI6 მიიჩნევდა, რომ ეს გამოიწვია დულისის მიერ ინფორმაციის წყაროს ვაშინგტონში ფართოდ გაჟღერებამ. დანსის ციტატა გვ. 511-დან; სხვა ციტატები გვ. 509-დან.

დულისი ასევე ეკონტაქტებოდა ავსტრიულ წინააღმდეგობის ჯგუფს, რომელსაც მღვდელი ჰაინრიხ მაიერი ხელმძღვანელობდა; ეს ჯგუფი ინფორმაციას მეცნიერებთან და სამხედროებთან მრავალი სხვადასხვა კონტაქტის მეშვეობით აგროვებდა. 1943 წლიდან მან ამ ჯგუფისგან მიიღო უმნიშვნელოვანესი ინფორმაცია V-ტიპის იარაღის (ფაუ-1 და ფაუ-2), ტანკების, თვითმფრინავებისა და მათი ქარხნების შესახებ. ეს დაეხმარა მოკავშირეთა ბომბდამშენებს მნიშვნელოვანი შეიარაღების ქარხნების განადგურებაში. კერძოდ, დულისმა მოიპოვა გადამწყვეტი ინფორმაცია ოპერაცია არბალეტისა და ოპერაცია ჰიდრასთვის. ჯგუფმა მას ასევე შეატყობინა აუშვიცში მიმდინარე მასობრივი მკვლელობების შესახებ. მაიერის ჯგუფისა და კურტ გრიმის მეშვეობით დულისმა მიიღო ინფორმაცია ნაცისტების გავლენის სფეროში არსებული ეკონომიკური სიტუაციის შესახებაც. მას შემდეგ, რაც წინააღმდეგობის ჯგუფი გესტაპომ გამოავლინა, დულისმა ავსტრიაში ამერიკელი აგენტები გაგზავნა გადარჩენილ წევრებთან დასაკავშირებლად.Hansjakob Stehle "Die Spione aus dem Pfarrhaus (გერმანულად: ჯაშუში სამრევლოდან)" გამოცემაში: Die Zeit, 5 იანვარი, 1996.Fritz Molden (2019). Fires In The Night: The Sacrifices And Significance Of The Austrian Resistance Helga Thoma (2004).Mahner-Helfer-Patrioten: Porträts aus dem österreichischen Widerstand, გვ. 150.Elisabeth Boeckl-Klamper, Thomas Mang, Wolfgang Neugebauer: Gestapo-Leitstelle Wien 1938–1945. Vienna 2018, , გვ. 299–305.Christoph Thurner (2017). The CASSIA Spy Ring in World War II Austria: A History of the OSS's Maier-Messner Group, გვ. 187.

მიუხედავად იმისა, რომ ვაშინგტონმა დულისს აუკრძალა გერმანელი ანტიჰიტლერელი შეთქმულების წინაშე მყარი ვალდებულებების აღება, მათ მაინც მიაწოდეს მას ანგარიშები გერმანიაში მიმდინარე მოვლენებზე, მათ შორის ბუნდოვანი, მაგრამ ზუსტი გაფრთხილებები V-1 და V-2 რაკეტების გეგმების შესახებ.

როდესაც მესამე რაიხი 1944 და 1945 წლებში დამარცხებას უახლოვდებოდა, დულისი და მისი იურიდიული ფირმა, Sullivan & Cromwell, მუშაობდნენ რამდენიმე გერმანელ ინდუსტრიალისტთან ნაცისტური ფონდების გერმანიის ტერიტორიიდან გასატანად.Mark Felton, "Himmler's Fourth Reich - SS Assets Saved in Global Conspiracy" (Oct. 9, 2024), https://www.youtube.com/watch?v=eKDI2rxQ-fA&t=712s ჰაინრიხ ჰიმლერმა, გერმანული SS-ის მეთაურმა, დაიწყო ნაცისტური სიმდიდრის, მათ შორის ჰოლოკოსტის ებრაელი მსხვერპლებისგან მოპარული ქონების სხვა ქვეყნებში გადატანა ომისშემდგომი „მეოთხე რაიხის“ მხარდასაჭერად. ბრიგადენფიურერი კურტ ბარონ ფონ შრედერი, რომელიც ჰიმლერთან ამ გეგმაზე თანამშრომლობდა, დულისის ბიზნესპარტნიორი იყო. დულისმა და შრედერმა შექმნეს კომპანიები, რომელთა მეშვეობითაც ნაცისტური სიმდიდრე სხვა ქვეყნებში გადაჰქონდათ. ამ ოპერაციამ განარისხა აშშ-ის გამოძიების ფედერალური ბიუროს (FBI) დირექტორი ჯონ ედგარ ჰუვერი, რომელიც უშედეგოდ ცდილობდა ზეწოლა მოეხდინა პრეზიდენტ ჰარი ს. ტრუმენზე ამ გეგმის ჩასაშლელად. თუმცა, ბრიტანეთის სამეფო ოჯახის გერმანულ სიმდიდრესთან კავშირების გამო, ოფიციალური გამოძიება არ დაწყებულა.Mark Felton, "Himmler's Fourth Reich - SS Assets Saved in Global Conspiracy" (Oct. 9, 2024), https://www.youtube.com/watch?v=eKDI2rxQ-fA&t=712s

დულისი ჩართული იყო ოპერაცია აისში, რომელიც ითვალისიწნებდა საიდუმლო მოლაპარაკებებს 1945 წლის მარტში, რათა მიეღწიათ გერმანული ძალების ლოკალური კაპიტულაციისთვის ჩრდილოეთ იტალიაში. მისი ქმედებები ამ ოპერაციაში ისტორიკოსების მიერ გაკრიტიკებულია SS-ის გერმანელი გენერლის, კარლ ვოლფისთვის ნიურნბერგის პროცესზე სისხლისსამართლებრივი დევნისგან დაცვის შეთავაზებისა და აშშ-სა და სსრკ-ს შორის დიპლომატიური განხეთქილების შექმნის გამო. ევროპაში ომის დასრულების შემდეგ, დულისი ექვსი თვის განმავლობაში მსახურობდა OSS-ის ბერლინის განყოფილების უფროსად, მოგვიანებით კი ბერნის განყოფილების უფროსად.Talbot, David (2015). The Devil's Chessboard: Allen Dulles, the CIA, and the Rise of America's Secret Government. HarperCollins.  სტრატეგიული მომსახურების სამმართველო 1945 წლის ოქტომბერში დაიშალა და მისი ფუნქციები სახელმწიფო და თავდაცვის დეპარტამენტებს გადაეცა.

მეორე მსოფლიო ომის შემდეგ
1947 წელს დულისი მსახურობდა ჰერტერის კომიტეტის უფროს თანამშრომლად. 1945 წლის შემდეგ დულისი იყო არაფორმალური, მაგრამ გავლენიანი ჯორჯთაუნის ნაკრების წევრი, რომელიც ცივი ომის პერიოდის ლიბერალებისგან შედგებოდა; ამ ჯგუფის ბევრი წევრი ჩართული იყო CIA-ს დაარსებაში.

კარიერა CIA-ში
მარცხნივ|thumb|(მარცხნიდან მარჯვნივ) CIA-ს დირექტორი ალენ დულისი CIA-ს აჯანყების საწინააღმდეგო მოქმედებების ექსპერტთან, პოლკოვნიკ ედვარდ ლანსდეილთან, აშშ-ის სამხედრო-საჰაერო ძალების შტაბის უფროს გენერალ ნათან ფ. ტვაინინგთან და CIA-ს დირექტორის მოადგილე გენერალ-ლეიტენანტ ჩარლზ პ. კაბელთან ერთად პენტაგონში, 1955 წელს.

1948 წლის საპრეზიდენტო არჩევნებში დულისი, თავის ძმასთან ერთად, რესპუბლიკელი ნომინანტის, თომას ე. დიუის მრჩეველი იყო. ძმებმა დულისებმა და ჯეიმს ფორესტალმა ხელი შეუწყვეს პოლიტიკის კოორდინაციის ოფისის ჩამოყალიბებას. 1949 წლის განმავლობაში იგი იყო დულისი-ჯექსონი-კორეას ანგარიშის თანაავტორი, რომელიც მკაცრად აკრიტიკებდა ცენტრალურ სადაზვერვო სააგენტოს, რომელიც 1947 წლის ეროვნული უსაფრთხოების აქტით იყო შექმნილი. ნაწილობრივ ამ ანგარიშის შედეგად, ჰარი ტრუმენმა ცენტრალური დაზვერვის ახალ დირექტორად გენერალ-ლეიტენანტი უოლტერ ბედელ სმიტი დანიშნა.

სმიტმა დულისი CIA-ში მიიწვია სააგენტოს ფარული ოპერაციების ზედამხედველობისთვის დაგეგმარების დირექტორის მოადგილის პოსტზე, რომელიც მას 1951 წლის 4 იანვრიდან ეკავა. 1951 წლის 23 აგვისტოს დულისი დაწინაურდა ცენტრალური დაზვერვის დირექტორის მოადგილედ. ამ სტატუსით, 1952–53 წლებში იგი იყო ტრუმენის ადმინისტრაციის ბოლო წელს მოქმედი სახელმწიფო დეპარტამენტის განიარაღების კონსულტანტთა პანელის ხუთი წევრიდან ერთ-ერთი.

1952 წელს დუაიტ ეიზენჰაუერის არჩევის შემდეგ, ბედელ სმიტი სახელმწიფო დეპარტამენტში გადავიდა, დულისი კი გახდა ცენტრალური დაზვერვის დირექტორი, ის იყო პირველი სამოქალაქო პირი, რომელიც ამ თანამდებობაზე დაინიშნა. დულისმა როლი ითამაშა იმაში ეიზენჰაუერის დარწმუნებაში, რომ გაეთვალისწინებინა სახელმწიფო დეპარტამენტის პანელის ანგარიშის ერთ-ერთი დასკვნა: ამერიკულ საზოგადოებას იმსახურებდა ინფორმაციას საბჭოთა კავშირთან შესაძლო ბირთვული ომის საფრთხეების შესახებ. მიუხედავად იმისა, რომ აშშ იმ დროისთვის ფლობდა რაოდენობრივ ბირთვულ უპირატესობას, სსრკ-ს მაინც ჰქონდა საკმარისი ბირთვული იარაღი ამერიკული საზოგადოების მძიმედ დასაზიანებლად.

ცენტრალური სადაზვერვო სააგენტოს ფარული ოპერაციები იყო ეიზენჰაუერის ადმინისტრაციის ცივი ომის პერიოდის ახალი ეროვნული უსაფრთხოების პოლიტიკის „ახალი ხედვის“ მნიშვნელოვანი ნაწილი.

დულისის თხოვნით, პრეზიდენტმა ეიზენჰაუერმა მოსთხოვა სენატორ ჯოზეფ მაკარტის, შეეწყვიტა სასამართლო უწყებების გამოცემა CIA-ის წინააღმდეგ. 1950 წლის მარტში მაკარტიმ დაიწყო გამოძიებათა სერია სააგენტოში პოტენციური კომუნისტური დივერსიების გამოსავლენად. მიუხედავად იმისა, რომ არცერთ გამოძიებას რაიმე დანაშაული არ გამოუვლენია, მოსმენები პოტენციურად საზიანო იყო არა მხოლოდ CIA-ის რეპუტაციისთვის, არამედ სენსიტიური ინფორმაციის უსაფრთხოებისთვისაც. 2004 წელს გასაჯაროებულმა დოკუმენტებმა გამოავლინა, რომ CIA, დულისის ბრძანებით, მაკარტის ოფისს დეზინფორმაციას აწვდიდა მისი დისკრედიტაციის მიზნით, რათა შეეჩერებინა მისი გამოძიება CIA-ში კომუნისტების სავარაუდო შეღწევის შესახებ.

1950-იანი წლების დასაწყისში აშშ-ის სამხედრო-საჰაერო ძალებმა გამართეს კონკურსი ახალი ფოტო-სადაზვერვო თვითმფრინავის შესაქმნელად. Lockheed Aircraft Corporation-ის Skunk Works-მა წარადგინა დიზაინი ნომრით CL-282, რომელიც ზებგერითი გამანადგურებლის კორპუსსა და პლანერის მსგავს ფრთებს აერთიანებდა. ეს თვითმფრინავი სამხედრო-საჰაერო ძალებმა უარყვეს, თუმცა სარევიზიო საბჭოს რამდენიმე სამოქალაქო პირმა მას ყურადღება მიაქცია და ედვინ ლენდმა თვითმფრინავის პროექტი დულისს წარუდგინა. ეს თვითმფრინავი გახდა ცნობილი U-2 და მას თავდაპირველად CIA-ს პილოტები მართავდნენ. მისი ექსპლუატაციაში შესვლამ 1957 წელს მნიშვნელოვნად გაზარდა CIA-ს შესაძლებლობა, ეწარმოებინა საბჭოთა აქტივობების მონიტორინგი საჰაერო ფოტო-მეთვალყურეობის მეშვეობით. საბოლოოდ, თვითმფრინავი სამხედრო-საჰაერო ძალების შეიარაღებაშიც შევიდა. საბჭოთა კავშირმა 1960 წელს, როდესაც დულისი CIA-ს ხელმძღვანელი იყო, ჩამოაგდო და ჩაიგდო ხელში U-2.

დულისი ითვლება აშშ-ის თანამედროვე სადაზვერვო სისტემის ერთ-ერთ შემქმნელად და ცივი ომის დროს ფარული ოპერაციების მთავარ არქიტექტორად. მან შექმნა სადაზვერვო ქსელები მთელ მსოფლიოში, რათა წინ აღდგომოდა საბჭოთა კავშირის და აღმოსავლეთ ევროპის კომუნისტურ წინსვლას, ისევე როგორც საერთაშორისო კომუნისტურ მოძრაობებს.

 სამხედრო გადატრიალება ირანში 
1953 წელს დულისი, ფრენკ ვიზნერთან ერთად, ჩართული იყო ოპერაცია აიაქსში, რომელიც იყო ფარულ ოპერაცია, რომელმაც გამოიწვია ირანის დემოკრატიულად არჩეული პრემიერ-მინისტრის, მოჰამედ მოსადეყის გადაყენება და მისი შეცვლა ირანის შაჰით, მოჰამედ რეზა ფეჰლევით. ქვეყანაში საბჭოთა ძალაუფლების დამყარების შესახებ შიში გავრცელდა ანგლო-ირანული ნავთობკომპანიის ნაციონალიზაციის გამო. შემთხვევითობის წყალობით, 1953 წლის 18 აგვისტოს, როდესაც შაჰი გადატრიალების დროს მომხდარი მარცხის შემდეგ რომში გაიქცა, დულისიც იქ იმყოფებოდა შვებულებაში. ისინი ერთმანეთს სასტუმრო Excelsior-ში რეგისტრაციისას შეხვდნენ. ეს შეხვედრა ამერიკის შეერთებული შტატებისა და გადატრიალების ბედისთვის იღბლიანი აღმოჩნდა. CIA და დამოუკიდებელი ისტორიკოსები ამტკიცებენ, რომ შეხვედრა შემთხვევითი იყო, თუმცა ამ საკითხზე უამრავი კონსპირაციული თეორია არსებობს.

 სამხედრო გადატრიალება გვატემალაში 
გვატემალის პრეზიდენტი ხაკობო არბენს გუსმანი 1954 წელს გადაყენებულ იქნა CIA-ს მიერ მართული გადატრიალების შედეგად, რომელიც განხორციელდა კოდური სახელწოდებით ოპერაცია PBSuccess.

ედუარდო გალეანო დულისს აღწერდა, როგორც United Fruit Company-ის დირექტორთა საბჭოს ყოფილ წევრს. თუმცა, United Fruit Company-სა და დუაიტ ეიზენჰაუერის ადმინისტრაციას შორის კავშირების დეტალური შესწავლისას, იმერმანი არაფერს ახსენებს იმის შესახებ, რომ დულისი United Fruit Company-ის საბჭოს წევრი იყო, თუმცა აღნიშნავს, რომ Sullivan & Cromwell ამ კომპანიას წარმოადგენდა იურიდიულ საკითხებში.

 კონგო 
დულისი კატეგორიულად ეწინააღმდეგებოდა კონგოს დემოკრატიული რესპუბლიკის პრემიერ-მინისტრ პატრის ლუმუმბას. 1960 წელს განიხილებოდა ლუმუმბას მკვლელობის გეგმა და დულისმა ამ გეგმისთვის 100 000 დოლარი გამოყო. დულისს სჯეროდა, რომ ლუმუმბა „სერიოზულ საფრთხეს წარმოადგენდა მანამ, სანამ მისი თავიდან არ მოცილებდნენ“.

ღორების ყურე

CIA-ს მიერ გადაბირებული ოპერატიული მუშაკებისა და ანტიკასტროული განწყობის მქონე კუბელების გამოყენებით უშუალოდ ფიდელ კასტროს წინააღმდეგ მოწყობილმა რამდენიმე ჩავარდნილმა მკვლელობის მცდელობამ შელახა სააგენტოს ნდობა. ცენტრალური სადაზვერვო სააგენტოსა და მისი დირექტორის რეპუტაცია მკვეთრად დაეცა 1961 წლის ღორების ყურის ინტერვენციის ფიასკოს შემდეგ. გავრცელებული ინფორმაციით, პრეზიდენტმა ჯონ კენედიმ განაცხადა, რომ მას სურდა „CIA ათას ნაწილად დაემსხვრია და ქარისთვის გაეტანებინა“. თუმცა, სააგენტოს საქმიანობის, მეთოდებისა და პრობლემების „შესწავლის შემდეგ... [კენედის] იგი საბოლოოდ არ „დაუმსხვრევია“ და არც კონგრესის მხრიდან ზედამხედველობის რეკომენდაცია გაუცია. ამის ნაცვლად, პრეზიდენტმა კენედიმ უცხოურ გასამხედროებულ ფორმირებებზე კონტროლი CIA-ის ნაცვლად გადასცა თავდაცვის დეპარტამენტს შტაბების უფროსთა გაერთიანებული კომიტეტის ზედამხედველობისა და კონტროლს, რომელიც ასევე წარუდგენდა პრეზიდენტს ანგარიშებს CIA-ს გეგმებისა და ოპერაციების შესახებ“.

დათხოვნა

კენედის ადმინისტრაციის დროს დულისი სულ უფრო მეტი კრიტიკის წინაშე აღმოჩნდა. 1961 წლის შემოდგომაზე, ღორების ყურის ინციდენტისა და შარლ დე გოლის წინააღმდეგ მიმართული ალჟირის პუტჩის შემდეგ, დულისი და მისი გარემოცვა, მათ შორის ცენტრალური სადაზვერვო სააგენტოს დაგეგმარების დირექტორის მოადგილე რიჩარდ მ. ბისელ უმცროსი და დირექტორის მოადგილე ჩარლზ კაბელი, იძულებულნი გახდნენ გადამდგარიყვნენ. 1961 წლის 28 ნოემბერს კენედიმ დულისი ეროვნული უსაფრთხოების მედლით დააჯილდოვა CIA-ის შტაბ-ბინაში ლენგლიში, ვირჯინიის შტატში.John F. Kennedy. Remarks Upon Presenting an Award to Allen W. Dulles , November 28, 1961 (Gerhard Peters and John T. Woolley, The American Presidency Project). მომდევნო დღეს, 29 ნოემბერს, თეთრმა სახლმა გამოაქვეყნა ალენ დულისის მიერ ხელმოწერილი გადადგომის წერილი. იგი ჯონ მაკკონიმ შეცვალა.

ცხოვრების ბოლო წლები და გარდაცვალება 
1963 წლის 22 ნოემბერს, ჯონ ფ. კენედის მკვლელობის შემდეგ, პრეზიდენტმა ლინდონ ბ. ჯონსონმა დულისი უორენის კომისიის შვიდი წევრიდან ერთ-ერთად დანიშნა, რათა გამოეძიებინათ აშშ-ის პრეზიდენტის მკვლელობის საქმე. ზოგიერთმა ისტორიკოსმა მოგვიანებით გააკრიტიკა ეს დანიშვნა და აღნიშნა, რომ კენედიმ იგი სამსახურიდან დაითხოვა. შესაბამისად, ნაკლებად სავარაუდო იყო, რომ იგი მიუკერძოებელი ყოფილიყო იმ გადაწყვეტილებების გამოტანისას, რაც უორენის კომისიას დაევალა. ჟურნალისტისა და ავტორის, სტივენ კინზერის ხედვით, ჯონსონმა დულისი ძირითადად იმიტომ დანიშნა, რომ დულისს კომისიისთვის „კონსულტაციები გაეწია“ იმასთან დაკავშირებით, თუ როგორ გამოეკითხათ CIA-ის მოწმეები და რა კითხვები დაესვათ; ეს იმიტომ, რომ ჯონსონიც და დულისიც შეშფოთებულნი იყვნენ, კომისიას არ აღმოეჩინა კენედის და აშშ-ის მთავრობის ჩართულობა ადმინისტრაციის უკანონო გეგმებში კასტროსა და სხვა უცხოელი ლიდერების მკვლელობის შესახებ. რობერტ ფ. კენედიმ ასევე მოუწოდა ლინდონ ჯონსონს, ალენ დულისი უორენის კომისიაში შეეყვანა, სავარაუდოდ იმის შიშით, რომ არ გამჟღავნებულიყო კენედის ჩართულობა კუბის საკითხებში.

1966 წელს პრინსტონის უნივერსიტეტის ამერიკულმა უიგ-კლიოსოფიურმა საზოგადოებამ დულისი ჯეიმზ მადისონის ჯილდოთი დააჯილდოვა.

დულისმა 1963 წელს გამოაქვეყნა წიგნი „სადაზვერვო ხელოვნება“ (The Craft of Intelligence)  და 1968 წელს დაარედაქტირა „ნამდვილი დიდი ჯაშუშური ამბები“ (Great True Spy Stories).

ვრცელდებოდა ინფორმაცია, რომ სიცოცხლის ბოლო წლებში იგი ალცჰაიმერის დაავადებით იტანჯებოდა. იგი გარდაიცვალა 1969 წლის 29 იანვარს გრიპით, რომელიც პნევმონიამ გაართულა, 75 წლის ასაკში, ჯორჯთაუნში კოლუმბიის ოლქში. იგი დაკრძალულია გრინ მაუნტის სასაფლაოზე, ბალტიმორში, მერილენდი.

წარმოჩენა მედიაში 
განთავისუფლება (1970–1971), მრავალეროვნული მხატვრული ფილმების სერია, სადაც ნაჩვენებია დულისი ფოტოზე, რომელსაც იოსებ სტალინი ხევს ეპიზოდში ფილმი IV: ბრძოლა ბერლინისთვის. 
გაზაფხულის ჩვიდმეტი გაელვება (1973), საბჭოთა ტელესერიალი, რომელშიც ვიაჩესლავ შალევიჩი ასახავს დულისის როლს ოპერაცია აისში მეორე მსოფლიო ომის დროს. 
ბლექფორდ ოუქსის ნოველებში (1976–2005), ჯაშუშურ სერიაში, რომელიც დაწერილია უილიამ ფ. ბაკლი უმცროსის მიერ, დულისი გამოყვანილია რამდენიმე წიგნში CIA-ს დირექტორის როლში. 
ჯფკ (1991), ფილმი, რომელიც ასახავს ნიუ-ორლეანის ოლქის პროკურორ ჯიმ გარისონს, რომელიც ეჭვობს, რომ დულისი მონაწილეობდა კენედის მკვლელობის გარშემო არსებულ დაფარვის მცდელობაში და ცდილობს მის სასამართლოში გამოძახებას. *კომისია (2003), მხატვრული ფილმი, რომელიც ასახავს დულისს, რომლის როლსაც ჯეკ ბეტსი ასრულებს, როგორც უორენის კომისიის წევრს და კენედის მკვლელობის გამომძიებელს. 
კეთილი მწყემსი (2006), მხატვრული ფილმი, რომელშიც უილიამ ჰერტი ასახავს CIA-ს გამოგონილ ხელმძღვანელს, ფილიპ ალენს, რომელიც, როგორც ჩანს, დულისის პროტოტიპია. 
კომპანია (2007), ამერიკული მინი-სერიალი, რომელიც ეფუძნება ამერიკელი ნოველისტის, რობერტ ლიტელის რომანს „კომპანია: რომანი CIA-ს შესახებ“ (2002). 
ნიკი და ჯეიკი (2012), რომანი, რომლის თანაავტორები არიან ტედ რიჩარდსი და ჯონათან რიჩარდსი და გამოცემულია Arcade Publishing-ის მიერ. ალენ დულისი გამოსახულია როგორც საფრანგეთის მთავრობის დამხობის მიზნით სახელმწიფო გადატრიალების დამგეგმავი.
ჯაშუშების ხიდი (2015), ფილმი რუდოლფ აბელისა და ფრენსის გერი პაუერსის გაცვლის შესახებ, ასახავს საუბარს ჯეიმს ბ. დონოვანსა (როლს ასრულებს ტომ ჰენქსი) და დულისს (როლს ასრულებს პიტერ მაკრობი) შორის. *Central Intelligence (2024) არის ცენტრალური სადაზვერვო სააგენტოს (CIA) აღმოცენებისა და განვითარების ათნაწილიანი დრამატიზაცია, რომელიც მოთხრობილია ელოიზ პეიჯის პერსპექტივიდან. BBC Radio 4-ის ეთერში გასულ სერიალში ალენ დულისის როლს ედ ჰარისი ასრულებს.

ლიტერატურა












 Petersen, Neal H. ed. From Hitler's Doorstep: The Wartime Intelligence Reports of Allen Dulles 1942-1945 (Penn State University Press, 1995)
 Poulgrain, Greg. JFK Vs. Allen Dulles: Battleground Indonesia (Simon and Schuster, 2020).


 Wardaya, Baskara T. "The Long Shadow of the Cold War: The Cold War Policies of the United States towards Asia and their Impact on Indonesia." International Quarterly for Asian Studies 52.3-4 (2021): 331–347.

 Hastings, Max (2015). The Secret War: Spies, Codes and Guerrillas, 1939–1945. London: William Collins. 
 Peyrefitte, Alain (2011). C'etait de Gaulle. Distribooks. 
 Sharp, Tony (2014). Stalin's American Spy: Noel Field, Allen Dulles and the East European Show-Trials. Hurst. 
 Talbot, David (2015). The Devil's Chessboard: Allen Dulles, the CIA, and the Rise of America's Secret Government. HarperCollins. 
 von Lingen, Kerstin (2013). Allen Dulles, the OSS, and Nazi War Criminals: The Dynamics of Selective Prosecution. Cambridge University Press. 

რესურსები ინტერნეტში
Allen Dulles at Find a Grave
Allen Dulles at Open Library
Allen Dulles at WorldCat
Works by Allen Dulles at Internet Archive
Works by Allen Dulles at Foreign Affairs
Works by Allen Dulles at JSTOR
Works by Allen Dulles at Online Books Page
to Allen Dulles at Central Intelligence Agency
Personal papers at the Seeley G. Mudd Manuscript Library at Princeton University
FBI file on Allen Dulles
"The Role of Intelligence in Policy Making" (RAM). Audio recording of a lecture given by Dulles.

სქოლიო

კატეგორია:ცენტრალური სადაზვერვო სააგენტოს დირექტორები
კატეგორია:დაბადებული 1893
კატეგორია:გარდაცვლილი 1969
კატეგორია:ჯორჯ ვაშინგტონის უნივერსიტეტის კურსდამთავრებულები
კატეგორია:ნიუ-იორკელები
კატეგორია:პრინსტონის უნივერსიტეტის კურსდამთავრებულები
კატეგორია:დაბადებული 7 აპრილი
კატეგორია:გარდაცვლილი 29 იანვარი