მუნავვარქორი აბდურაშიდხან ოღლი

მუნავვარქორი აბდურაშიდხან ოღლი (,  ,  1878 — 1931) — ერთ-ერთი ყველაზე ცნობილი ჯადიდი მოღვაწე რუსეთურ თურქესტანში. სხვა ჯადიდების მსგავსად, ისაც მრავალმხრივად იყო აქტიური — მუშაობდა როგორც ავტორი, პოეტი, მასწავლებელი, ჟურნალისტი და საზოგადო მოღვაწე.

 ცხოვრება 
მუნავვარქორი ეთნიკურად უზბეკი იყო. ის მუსლიმი სასულიერო სწავლულების ოჯახში ყველაზე უმცორის შვილი იყო და განათლება ტაშკენტსა და ბუხარაში მიიღო. 1901 წელს ტაშკენტში გახსნა ახალი ტიპის, ჯადიდების სწავლების მეთოდზე დაფუძნებული პირველი სკოლა (მაქტები). ის ამავე დროს ამზადებდა სასკოლო სახელმძღვანელოებს, აქვეყნებდა სხვა ავტორთა ლიტერატურულ ნაწარმოებებს და რედაქტორობდა გაზეთ „მზე“-ს, რომელიც რუსეთურ თურქესტანში ერთ-ერთ პირველ დამოუკიდებელ გაზეთად იქცა.Charles Kurzman: Modernist Islam, 1840–1940. A Sourcebook, New York, 2002, p. 33.

რუსული რევოლუციის შემდეგ მუნავვარქორმა მასწავლებლად მუშაობა გააგრძელა, თუმცა 1925 წელს დააპატიმრეს და გულაგის ბანაკში გადაასახლეს,Adeeb Khalid: The Politics of Muslim Cultural Reform: Jadidism in Central Asia, Berkeley, 1998, p. 300. ხოლო 1931 წელს „კონტრრევოლუციური საქმიანობისთვის“ გამოტანილი განაჩენის საფუძველზე დახვრიტეს. მისი საფლავი მდებარეობს მოსკოვის იაგანკოვოს სასაფლაოზე.Uzbek Soviet Encyclopedia, Tashkent, 1978, Book checked 22 March 2016.

 განათლება 
მამის ადრეული გარდაცვალების შემდეგ, ბავშვობის პირველ განათლებას მუნავვარქორი დედისგან იღებდა. ყურანის ქირაათისა და ტაჯვიდის საფუძვლებს იგი საკუთარ მასწავლებელ ოსმან დომლასთან ეუფლებოდა და საბოლოოდ ყურანი ზეპირადაც აითვისა. შემდგომში სწავლობდა იუნუსხანის მედრესეში ტაშკენტში.

1885–1890 წლებში მუნავვარქორი სწავლას აგრძელებდა ბუხარაში მდებარე „მირ-ი არაბის“ მედრესეში, თუმცა სწავლა ბოლომდე ვერ დაასრულა და ტაშკენტში დაბრუნდა, სადაც იმამად და მასწავლებლად დაიწყო მუშაობა. მოგვიანებით კვლავ განაგრძო განათლება ეშონქული დოდხოს მედრესეში.

 სამეცნიერო და პოლიტიკური მოღვაწეობა 
1901 წელს მუნავვარქორმა გახსნა ახალი ტიპის სკოლა („უსული ჯადოიდი“) და მისთვის სპეციალური სასწავლო პროგრამა და სახელმძღვანელოები შეადგინა. 1903 წლიდან, ახალი სკოლების სისტემის გაფართოებასთან ერთად, თვითონაც დაიწყო პედაგოგიური საქმიანობა მასწავლებლად.

ამ სკოლებისთვის მან შექმნა ელემენტარული სწავლების სახელმძღვანელოები – „Adibi avval“ („პირველი აღმზრდელი“, 1907) და „Adibi soniy“ („მეორე აღმზრდელი“, 1907), სადაც თავმოყრილია ანბანის სწავლების, წერისა და კითხვით განათლების დასაწყისი მასალა, აგრეთვე დიდაქტიკური ლექსები, მათ შორის „Himmatli Faqir“. ეს წიგნები რამდენიმეჯერ გამოიცა და ახალი ტიპის სკოლებში ძირითად სასწავლო მასალად გამოიყენებოდა.

1904 წლიდან მუნავვარქორი აქტიურად ერთვება საზოგადოებრივ, პოლიტიკურ და კულტურულ ცხოვრებაში. 1906 წლიდან იგი თანამშრომლობს გაზეთებთან „Oʻrta Osiyoning Umurguzorligi“ და „Taraqqiy“ როგორც ლიტერატორი და ავტორი. იმავე წელს დააარსა გაზეთი „Xurshid“, სადაც იყო როგორც რედაქტორი, ისე ავტორი. 

1907–1908 წლებში მან რედაქტორისა და პასუხისმგებელი თანამშრომლის სტატუსით უხელმძღვანელა პერიოდულ გამოცემებს „Shuhrat“, „Tujjor“ და „Osiyo“; 1908 წელს გამოვიდა მისი კრებულები „Sabzazor“, „Yer yuzi“ (გეოგრაფიული შინაარსის) და „Tajvid al-Qurʼon“, რომლებიც როგორც სასკოლო სახელმძღვანელოები იქცა ახალი განათლების სისტემის ნაწილი.

მუნავვარქორი მოგვიანებით პასუხისმგებელი რედაქტორი იყო გაზეთში „Sadoyi Turkiston“ (1914–1915), ფარული რედაქტორი ჟურნალ „Al-Islah“-ში (1915–1917) და პასუხისმგებელი რედაქტორი გაზეთებში „Najot“ და „Kengash“ (1917), რაც ჯადიდური მოძრაობის იდეურ-პუბლიცისტურ ხაზს ამყარებდა.

იგი ერთ-ერთ ორგანიზატორად და თანამგზავრად გამოდიოდა პროგრესულ საზოგადოებსა და გაერთიანებებში. აბდულა ავლონის, ნიზომიდინ ხოჯაევის, მუჰამადჯონ პოდშოხოჯაევის, ტავალოს, რუსტამბეკ იუსუფბეკოვისა და შაკირჯონ რაჰიმისთან ერთად მუნავვარქორმა 1914 წელს დააარსა საგამომცემლო საზოგადოება „Nashriyot“ („გამომცემლობა“), ხოლო 1916 წელს – სასკოლო კომპანია „Maktab“ („სკოლა“), რომელიც ახალი სასწავლო წიგნების გამოცემას და გავრცელებას ემსახურებოდა.

მუნავვარქორი ხელმძღვანელობდა და მონაწილეობდა ისეთ ორგანიზაციებში, როგორიცაა „Jamiyati Imdodiya“ (1909), „Turon“ (1913), „Turkiston kutubxonasi“ (1914), „Umid“ (1914) და „Koʻmak“ (1921). „შუროს“ მმართველობის პერიოდში იგი იყო სახალხო განათლების კომისარიატის სახალხო განათლების განყოფილების ხელმძღვანელი (1918), ტაშკენტის ქალაქის საზოგადოებრივი განათლების განყოფილების უფროსი და აღმოსავლეთის ხალხთა ყრილობის დელეგატი (1920, ბუხარა). 1920–1921 წლებში მუშაობდა ბუხარას სახალხო საბჭოთა რესპუბლიკის (BXSR) სახალხო განათლებისა და ვაქფების დეპარტამენტის ხელმძღვანელად, 1921 წლიდან – ტაშკენტის საზოგადოებრივი განათლების განყოფილების უფროსად, 1923–1925 წლებში – ნავოის სასწავლებლისა და ნარიმანოვის პედაგოგიურ ტექნიკუმის მასწავლებლად, სამარყანდის მუზეუმის სამეცნიერო თანამშრომლად და უზბეკეთის ძეგლთა დაცვის კომიტეტის ტაშკენტ–ფერგანის ფილიალის პასუხისმგებელ მდივნად (1927–1928).

მთელი მისი საზოგადოებრივ-პედაგოგიური საქმიანობა მჭიდროდ იყო დაკავშირებული პოლიტიკურ აქტივობასთან. მუნავვარქორი გამოდიოდა ევროპული ვაჭრობისა და მრეწველობის მიღებისა და განვითარების, თანამედროვე მეცნიერების გავრცელებისა და სულიერი განათლების გაღრმავების მხარდასაჭერად, აკრიტიკებდა ხანებისა და ემირის ხელისუფლების პოლიტიკას და უჭერდა მხარს თურქესტანის ავტონომიის (1917) იდეას, როგორც საერო, დემოკრატიული სახელმწიფოს ჩანასახს.

 გამოცემული სასწავლო წიგნები 
მუნავვარქორი ავტორია რიგი სასკოლო სახელმძღვანელოებისა და სასწავლო კრებულებისა, რომლებიც ახალი მეთოდის სკოლებში მნიშვნელოვანი დისკუსიისა და სწავლების ინსტრუმენტად იქცა:
 Adibi avval (1907)
 Adib us-soniy (1907)
 Usuli hisob (1911)
 Tarixi qavm turk (1911)
 Tajvid (1911)
 Havoyiji diniya (1912)
 Tarixi anbiyo (1912)
 Tarixi islomiya (1912)
 Yer yuzi (1916–1917)

ასევე ფართოდ გამოიყენებოდა სახელმძღვანელო „Oʻzbekcha til saboqligi“ (ოთხ ნაწილად, შორასულ ზუნუნისა და ქაიუმ რამაზონის რედაქციით, 1925–1926), რომელიც უზბეკურენოვანი ენის სისტემურ, კლასებად დალაგებულ სწავლებას ემსახურებოდა.

1914 წელს გამოიცა პროგრესული უზბეკი პოეტების ლირიკული ტექსტების კრებული „Sabzazor“, რომელშიც მუნავვარქორის ტექსტებიც არის შეყვანილი. პარალელურად ის დაკავებული იყო პედაგოგიკური, პუბლიცისტური და მხატვრული ტექსტების წერითა და რედაქტირებით.

 ოჯახი 
მუნავვარქორი დაიბადა უზბეკი კეთილშობილური ოჯახის შვილად დარხონის უბანში, შეიხანტაჰურის რაიონში, ტაშკენტში. მისი მამა, აბდურაშიდხან სატიბოლდიხანი, ცნობილი მასწავლებელი იყო, დედა კი – ხოსიატი, პედაგოგ ხონხოჯა შორაჰიმხოჯას ქალიშვილი. მუნავვარქორი ოჯახში მესამე ვაჟი იყო. პირველ განათლებას იგი იღებდა მშობლებისგან და საცხოვრებელი უბნის স্কুলში, ხოლო შემდგომში მნიშვნელოვანი როლი მისი ინტელექტუალური ფორმირების პროცესში უფროს ძმებს – აზამხონს (1872–1919) და მუსლიმხონს (1875–1954) მიუძღვით.

 გარდაცვალება 
1929 წლის 6 ნოემბერს მუნავვარქორი დააპატიმრეს და უსამართლოდ დასდეს ნაციონალიზმის ბრალი. იგი გადაასახლეს მოსკოვში, სადაც ბუტირკის ციხეში სიკვდილით დასაჯეს 1931 წელს. დაკრძალულია ვაგანკოვოს სასაფლაოზე. საბჭოთა რეჟიმის მიერ რეპრესირებულ იდეოლოგიურ მოწინააღმდეგედ მიჩნეულ მუნავვარქორს ოფიციალური რეაბილიტაცია 1991 წელს მიენიჭა, რის შემდეგაც მისი სახელი და მემკვიდრეობა თანდათან დაუბრუნდა უზბეკეთის საზოგადოებრივ და სამეცნიერო სივრცეს.

 იხილეთ აგრეთვე 
 მაჰმუდხოჯა ბეჰბუდი

 ლიტერატურა 
 Adeeb Khalid, The Politics of Muslim Cultural Reform: Jadidism in Central Asia, Berkeley, 1998.
 Charles Kurzman, Modernist Islam, 1840–1940. A Sourcebook, New York, 2002, გვ. 227.
 Edward Allworth, Central Asia: 120 Years of Russian Rule, London, 1989.

სქოლიო

კატეგორია:დაბადებული 1878
კატეგორია:გარდაცვლილი 1931
კატეგორია:საბჭოთა მწერლები
კატეგორია:უზბეკი მწერლები