ოლიგოპოლია

ოლიგოპოლია (ძველ ბერძნული სიტყვებიდან ὀλίγος (olígos) „რამდენიმე“ და πουλέω (pōléō) „გაყიდვა“) — ბაზარი, სადაც ფასების კონტროლი რამდენიმე გამყიდველის ხელშია.
მინი

მათი მნიშვნელოვანი საბაზრო ძალაუფლების შედეგად, ოლიგოპოლიურ ბაზრებზე მოქმედ ფირმებს შეუძლიათ გავლენა მოახდინონ ფასებზე მიწოდების ფუნქციის მანიპულირებით. ოლიგოპოლიის ფირმები ურთიერთდამოკიდებულნი არიან, რადგან ერთი ფირმის ნებისმიერი ქმედება, სავარაუდოდ, გავლენას მოახდენს ბაზარზე არსებულ სხვა ფირმებზე და გამოიწვევს რეაქციას ან შედეგობრივ ქმედებას. შედეგად, ოლიგოპოლიურ ბაზრებზე მოქმედი ფირმები ხშირად მიმართავენ შეთქმულებას მოგების მაქსიმიზაციის მიზნით.

მიუხედავად ამისა, ბაზრის მონაწილეებს შორის სასტიკი კონკურენციის არსებობისას, ოლიგოპოლიები შეიძლება განვითარდეს შეთქმულების გარეშე. ეს არის სრულყოფილი კონკურენციის მსგავსი სიტუაცია, სადაც ოლიგოპოლისტებს აქვთ საკუთარი საბაზრო სტრუქტურა.ამ სიტუაციაში, ოლიგოპოლიის თითოეულ კომპანიას დიდი წილი უჭირავს ინდუსტრიაში და ასრულებს გადამწყვეტ, უნიკალურ როლს.

ბევრი იურისდიქცია შეთქმულებას უკანონოდ მიიჩნევს, რადგან ის არღვევს კონკურენციის კანონებს და ანტიკონკურენციულ ქცევად ითვლება. ევროპაში ევროკავშირის კონკურენციის კანონმდებლობა კრძალავს ანტიკონკურენტულ პრაქტიკას, როგორიცაა ფასების დაფიქსირება და კონკურენტების მიერ ბაზრის მიწოდებისა და ვაჭრობის მანიპულირება. აშშ-ში, შეერთებული შტატების იუსტიციის დეპარტამენტის ანტიმონოპოლიური განყოფილება და ფედერალური სავაჭრო კომისია დავალებულნი არიან შეთქმულების აღკვეთაში. ავსტრალიაში, 2010 წლის ფედერალური კონკურენციისა და მომხმარებელთა შესახებ კანონი დეტალურად აღწერს ანტიკონკურენტული შეთანხმებებისა და პრაქტიკის აკრძალვას და რეგულირებას. მიუხედავად იმისა, რომ აგრესიულია, ეს კანონები, როგორც წესი, მხოლოდ მაშინ გამოიყენება, როდესაც ფირმები მონაწილეობენ ფორმალურ შეთქმულებაში, როგორიცაა კარტელები. ამგვარად, კორპორაციებმა ხშირად შეიძლება თავი აარიდონ იურიდიულ შედეგებს ფარული შეთანხმების გზით, რადგან შეთქმულების დამტკიცება მხოლოდ კომპანიებს შორის პირდაპირი კომუნიკაციით არის შესაძლებელი.

პოსტსოციალისტურ ეკონომიკებში ოლიგოპოლიები შეიძლება განსაკუთრებით გამოხატული იყოს. მაგალითად, სომხეთში, სადაც ბიზნეს ელიტები სარგებლობენ ოლიგოპოლიით, მთელი ეკონომიკის 19% მონოპოლიზებულია, რაც მას რეგიონში ყველაზე მონოპოლიზებულ ქვეყნად აქცევს.

ბევრი ინდუსტრია ოლიგოპოლიურად არის მოხსენიებული, მათ შორის სამოქალაქო ავიაცია, ელექტროენერგიის მიმწოდებლები, ტელეკომუნიკაციების სექტორი, რკინიგზის ტვირთების ბაზრები, კვების პროდუქტების გადამუშავება, დაკრძალვის სერვისები, შაქრის გადამუშავება, ლუდის წარმოება, რბილობისა და ქაღალდის წარმოება და ავტომობილების წარმოება.

 ოლიგოპოლიების ტიპები 
 სრულყოფილი და არასრულყოფილი ოლიგოპოლიები 
სრულყოფილი და არასრულყოფილი ოლიგოპოლიები ხშირად გამოირჩევიან იმ საქონლის ბუნებით, რომელსაც ფირმები აწარმოებენ ან ვაჭრობენ.

სრულყოფილი (ზოგჯერ „სუფთა“) ოლიგოპოლიაა, სადაც ფირმების მიერ წარმოებული საქონელი ერთგვაროვანია (ანუ იდენტური ან არსებითად ერთნაირი ხასიათისაა) და შემცვლელი საქონლის ელასტიურობა თითქმის უსასრულოა. ზოგადად, სადაც არსებობს ორი ერთგვაროვანი პროდუქტი, რაციონალური მომხმარებლის უპირატესობა პროდუქტებს შორის გულგრილი იქნება, იმ პირობით, რომ პროდუქტებს საერთო ფასები აქვთ. ანალოგიურად, გამყიდველები შედარებით გულგრილები იქნებიან შესყიდვის ვალდებულებების მიმართ ერთგვაროვან პროდუქტებთან მიმართებაში.პირველადი ინდუსტრიის, როგორიცაა სოფლის მეურნეობა ან სამთო მოპოვება, ოლიგოპოლისტური საწარმოების მიერ წარმოებულ საქონელს ექნება ძლიერი ერთგვაროვნება; შესაბამისად, ასეთ ბაზრებს აღწერენ, როგორც სრულყოფილ ოლიგოპოლიებს.

მეორე მხრივ, არასრულყოფილი (ან „დიფერენცირებული“) ოლიგოპოლიები მოიცავს ფირმებს, რომლებიც აწარმოებენ ჰეტეროგენულ საქონელს. როდესაც ინდუსტრიის კომპანიებს სჭირდებათ პროდუქციისა და მომსახურების მრავალფეროვანი სპექტრის შეთავაზება, მაგალითად, წარმოებისა და მომსახურების ინდუსტრიებში,Organisation for Economic Co-operation and Development (OECD), Competition law & policy roundtable OECD - Oligopoly (1999) https://www.oecd.org/daf/competition/1920526.pdf ასეთი ინდუსტრიები არასრულყოფილი ოლიგოპოლიის ქვეშ არიან.

 ღია და დახურული ოლიგოპოლიები 
ღია ოლიგოპოლიური ბაზრის სტრუქტურა არსებობს მაშინ, როდესაც შესვლის ბარიერები არ არსებობს და ფირმებს შეუძლიათ თავისუფლად შევიდნენ ოლიგოპოლიურ ბაზარზე. ამის საპირისპიროდ, დახურული ოლიგოპოლია არის ის, სადაც ბაზარზე შესვლის აშკარა ბარიერები არსებობს, რაც ხელს უშლის სხვა ფირმებს ბაზარზე მარტივად შესვლაში.შესვლის ბარიერები მოიცავს მაღალ საინვესტიციო მოთხოვნებს, არსებული ბრენდების მიმართ მომხმარებელთა ძლიერ ლოიალობას, მარეგულირებელ დაბრკოლებებს და მასშტაბის ეკონომიას. ეს ბარიერები საშუალებას აძლევს ოლიგოპოლიურ ბაზარზე არსებულ ფირმებს შეინარჩუნონ გარკვეული ფასი საქონელსა და მომსახურებაზე მოგების მაქსიმიზაციის მიზნით.

 შეთქმულების ოლიგოპოლიები 
ოლიგოპოლიური ბაზრის სტრუქტურაში ფირმებს შორის შეთქმულება ხდება მაშინ, როდესაც ფირმებს შორის არსებობს გამოხატული ან ფარული შეთანხმებები კონკრეტული ფასების სტრუქტურის დაცვაზე კონკრეტულ პროდუქტებთან (ერთგვაროვანი პროდუქტებისთვის) ან კონკრეტულ ტრანზაქციებთან ან პროდუქტის კლასებთან მიმართებაში (ჰეტეროგენული პროდუქტებისთვის).შეთანხმების ფირმებს შეუძლიათ მოგების მაქსიმიზაცია ნორმალური ბაზრის წონასწორობის ზემოთ დონეზე."What Is a Cartel? Definition, Examples, and Legality". www.investopedia.com. Retrieved 24 April 2023.

ოლიგოპოლიებში ურთიერთდამოკიდებულება მცირდება, როდესაც ფირმები შეთანხმებულად მოქმედებენ, რადგან ფირმებს ნაკლები სჭირდებათ სხვა ფირმების ქმედებების პროგნოზირება ფასებთან დაკავშირებით. შეთქმულება ავსებს ინფორმაციის ასიმეტრიაში არსებულ ხარვეზს, რომელიც ჩვეულებრივ არსებობს კონკურენტი ფირმების ბაზარზე.

შეთქმულების ოლიგოპოლიის ერთ-ერთი ფორმაა კარტელი,</ref> The higher the four-firm concentration ratio is, the less competitive the market is. When the four-firm concentration ration is higher than 60, the market can be classified as a tight oligopoly. A loose oligopoly occurs when the four-firm concentration is in the range of 40-60."Oligopoly". xplaind.com. Retrieved 24 April 2023.მონოპოლიური ორგანიზაცია და ურთიერთობა, რომელსაც ქმნიან მწარმოებლები, რომლებიც აწარმოებენ ან ყიდიან გარკვეული სახის საქონელს ბაზრის მონოპოლიზაციისა და მაღალი მოგების მიღების მიზნით, საქონლის ფასზე, წარმოებასა და ბაზრის წილის განაწილებაზე შეთანხმების მიღწევით. თუმცა, კარტელის სტაბილურობა და ეფექტურობა შეზღუდულია და წევრები, როგორც წესი, ალიანსიდან გასვლას ცდილობენ მოკლევადიანი სარგებლის მისაღებად.

 ნაწილობრივი და სრული ოლიგოპოლია 
სრული ოლიგოპოლია არის ის, როდესაც ბაზარზე ფასების ლიდერი არ არის წარმოდგენილი და სადაც ფირმები შედარებით მსგავსი ბაზრის კონტროლით სარგებლობენ. ნაწილობრივი ოლიგოპოლია არის ის, როდესაც ერთი ფირმა დომინირებს ინდუსტრიაში ბაზრის გაჯერების გზით, აწარმოებს მთლიანი პროდუქციის მაღალ პროცენტს და დიდი გავლენა აქვს ბაზრის პირობებზე. ნაწილობრივ ოლიგოპოლიებს შეუძლიათ ფასების დადგენა და არა ფასის აღება. Hirschey, M. Managerial Economics. Rev. Ed, page 451. Dryden 2000.'''''

 მჭიდრო და თავისუფალი ოლიგოპოლია 
მკაცრ ოლიგოპოლიაში ბაზარზე მხოლოდ რამდენიმე ფირმა დომინირებს და კონკურენცია შეზღუდულია. თავისუფალ ოლიგოპოლიაში კი ბევრი ურთიერთდამოკიდებული ფირმაა, რომლებიც ხშირად შეთქმულებას ახორციელებენ მოგების მაქსიმიზაციის მიზნით. ბაზრები შეიძლება კლასიფიცირდეს მჭიდრო და თავისუფალ ოლიგოპოლიებად ოთხი ფირმის კონცენტრაციის კოეფიციენტის გამოყენებით, რომელიც ზომავს ინდუსტრიაში ოთხი წამყვანი ფირმის პროცენტულ საბაზრო წილს.Negbennebor, A: Microeconomics, The Freedom to Choose CAT 2001რაც უფრო მაღალია ოთხი ფირმის კონცენტრაციის კოეფიციენტი, მით უფრო ნაკლებად კონკურენტუნარიანია ბაზარი. როდესაც ოთხი ფირმის კონცენტრაციის კოეფიციენტი 60-ზე მეტია, ბაზარი შეიძლება კლასიფიცირდეს, როგორც მჭიდრო ოლიგოპოლია. თავისუფალი ოლიგოპოლია ხდება მაშინ, როდესაც ოთხი ფირმის კონცენტრაცია 40-60 დიაპაზონშია.Negbennebor, A: Microeconomics, The Freedom to Choose page 291. CAT 2001

 ოლიგოპოლიების მახასიათებლები 
ოლიგოპოლიების ზოგიერთი მახასიათებელი მოიცავს:
მოგების მაქსიმიზაცია
ფასის დადგენა: ოლიგოპოლიურ საბაზრო სტრუქტურაში ფირმები, როგორც წესი, ფასებს ადგენენ და არა იღებენ მათ.Melvin & Boyes, Microeconomics 5th ed. page 267. Houghton Mifflin 2002
შესვლისა და გასვლის მაღალი ბარიერები: მნიშვნელოვან ბარიერებს შორისაა სახელმწიფო ლიცენზიები, მასშტაბის ეკონომიკა, პატენტები, ძვირადღირებულ და რთულ ტექნოლოგიებზე წვდომა და მოქმედი ფირმების სტრატეგიული ქმედებები, რომლებიც მიზნად ისახავს ახლადშექმნილი ფირმების დათრგუნვას ან განადგურებას.
შესვლის ბარიერების დამატებითი წყაროები ხშირად გამოწვეულია სახელმწიფო რეგულაციებით, რომლებიც ხელს უწყობენ არსებულ ფირმებს.
ბაზარზე ფირმების მცირე რაოდენობა: როდესაც ბაზარზე მცირე ფირმებია, ერთი ფირმის ქმედებებმა შეიძლება გავლენა მოახდინოს სხვების ქმედებებზე.Oligopolistic Price Leadership and Mergers: The United States Beer Industry
გრძელვადიანი მოგების არანორმალური მაჩვენებლები: შესვლის მაღალი ბარიერები ხელს უშლის გვერდითი ფირმების ბაზარზე შესვლას ჭარბი მოგების მისაღებად.
თუ ფირმები შეთქმულებაში მონაწილეობენ ოლიგოპოლიაში, მათ შეუძლიათ ფასის მაღალ მოგების მაქსიმიზაციის დონეზე დადგენა.
სრულყოფილი და არასრულყოფილი ცოდნა: ოლიგოპოლიებს აქვთ საკუთარი ხარჯებისა და მოთხოვნის ფუნქციების სრულყოფილი ცოდნა, მაგრამ მათი ფირმებს შორის ინფორმაცია შეიძლება არასრული იყოს.
თუ ოლიგოპოლიის ფირმები შეთქმულებას ახორციელებენ, ფირმებს შორის ინფორმაცია შეიძლება სრულყოფილი გახდეს. თუმცა, მყიდველებს მხოლოდ არასრულყოფილი ცოდნა აქვთ ფასის, ღირებულებისა და პროდუქტის ხარისხის შესახებ.
ურთიერთდამოკიდებულება: ოლიგოპოლიების გამორჩეული თვისება ურთიერთდამოკიდებულებაა.
ოლიგოპოლიურმა ფირმებმა უნდა გაითვალისწინონ ყველა კონკურენტი ფირმის შესაძლო რეაქციები და მათი საპასუხო ნაბიჯები.Khemani, R.S and Shapiro, D.M, Glossary of Industrial Organisation Economics and Competition Law, Organisation for Economic Co-operation and development (OECD), 1990 at page 39.
ყველა ოლიგოპოლიური კომპანია, რომელსაც თავის ინდუსტრიაში აქვს ძლიერი სასაქონლო ჰომოგენურობა, ერიდება ფასების გაზრდას ან შემცირებას, რადგან კონკურენტი ფირმები აცნობიერებენ ფირმის საბაზრო ქმედებებს და შესაბამისად უპასუხებენ.
ფირმებს შორის პოტენციური საპასუხო ქმედებების მოლოდინი იწვევს ფასების სიმყარეს, სადაც ფირმები, როგორც წესი, მხოლოდ ფასების ლიდერის შესაბამისად არიან მზად შეცვალონ ფასები და წარმოების რაოდენობა.
ურთიერთდამოკიდებულების ეს მაღალი ხარისხი ეწინააღმდეგება სხვა საბაზრო სტრუქტურებში ურთიერთდამოკიდებულების არარსებობას.
სრულყოფილად კონკურენტულ ბაზარზე ურთიერთდამოკიდებულება ნულოვანია, რადგან არცერთი ფირმა არ არის საკმარისად დიდი, რომ გავლენა მოახდინოს საბაზრო ფასებზე.
მონოპოლიის პირობებში არ არსებობს კონკურენტები, რომლებზეც უნდა ინერვიულოთ.
მონოპოლისტურად კონკურენტულ ბაზარზე, თითოეული ფირმის გავლენა ბაზრის პირობებზე იმდენად უმნიშვნელოა, რომ კონკურენტებს მისი უსაფრთხოდ იგნორირება შეუძლიათ.
არაფასიანი კონკურენცია: როგორც წესი, ყველაზე დიდი მასშტაბისა და ყველაზე დაბალი ღირებულების მქონე ოლიგოპოლიური საწარმო ამ ბაზარზე ფასების დამდგენი ხდება. მის მიერ დადგენილი ფასი მაქსიმალურად გაზრდის მის ინტერესებს, ისე, რომ სხვა მცირე მასშტაბის საწარმოებმაც ისარგებლონ.Explicit vs. tacit collusion—The impact of communication in oligopoly experiments
ოლიგოპოლიები, როგორც წესი, კონკურენციას უწევენ ფასისგან განსხვავებულ პირობებში, რადგან არაფასიანი კონკურენცია, როგორიცაა სარეკლამო ძალისხმევა, ნაკლებად სარისკოა. არაფასიანი განზომილებების გათვალისწინებით, შეთქმულების შენარჩუნება უფრო რთულია.Ivaldi, M., Jullien, B., Rey, P., Seabright, P., & Tirole, J. (2003). The economics of tacit collusion

 ოლიგოპოლიური ძალაუფლების წყაროები 
 მასშტაბის ეკონომიკა 
მასშტაბის ეკონომიკა მაშინ ხდება, როდესაც ფირმის საშუალო ხარჯები გამოშვების ერთეულზე მცირდება, ხოლო ფირმის მასშტაბი, ან ფირმის მიერ წარმოებული გამოშვება იზრდება.ოლიგოპოლიაში მყოფ ფირმებს, რომლებიც სარგებლობენ მასშტაბის ეკონომიკით, აქვთ აშკარა უპირატესობა იმ ფირმებთან შედარებით, რომლებიც არ სარგებლობენ. მათი ზღვრული ხარჯები უფრო დაბალია, ამიტომ ფირმის წონასწორობა
MR=MC
{\displaystyle MR=MC}-ზე უფრო მაღალი იქნება.მასშტაბის ეკონომია უპირატესად მაშინ შეინიშნება, როდესაც ოლიგოპოლიურ ბაზარზე ორი ფირმა თანხმდება შერწყმაზე, რადგან ეს საშუალებას აძლევს ფირმას არა მხოლოდ დივერსიფიკაცია მოახდინოს თავისი ბაზრის, არამედ გაზარდოს მისი ზომა და გამოშვება, გამოშვების ხარჯების უმნიშვნელო ფარდობითი ზრდით.Khemani, R.S and Shapiro, D.M, Glossary of Industrial Organisation Economics and Competition Law, Organisation for Economic Co-operation and development (OECD), 1990 at page 10. ამ ტიპის შერწყმები, როგორც წესი, მაშინ ხდება, როდესაც კომპანიები ფართოვდებიან დიდ ბიზნეს ჯგუფებად კაპიტალის გაზრდით და შეფასებით, რათა შეიძინონ უფრო პატარა კომპანიები იმავე ბაზრებზე, რაც შესაბამისად ზრდის ბიზნესის მოგების ზღვარს.

 შეთქმულება და ფასების შემცირება 
დაბალი შესვლის ბარიერების მქონე ბაზარზე, დამკვიდრებულ გამყიდველებს შორის ფასების შეთანხმებული შეთანხმება ახალ გამყიდველებს ფასდაკლების მიმართ დაუცველს ხდის. ამ დაუცველობის აღიარებით, დამკვიდრებული გამყიდველები მიაღწევენ ფარულ შეთანხმებას შესვლის ბარიერების გაზრდის შესახებ, რათა ხელი შეუშალონ ახალ კომპანიებს ბაზარზე შესვლაში. მაშინაც კი, თუ ეს მოითხოვს ფასების შემცირებას, ყველა კომპანია სარგებელს მიიღებს, რადგან ისინი ამცირებენ ახალი კონკურენციის მიერ შექმნილი დანაკარგის რისკს.This statement is the Cournot conjectures. Kreps, D.: A Course in Microeconomic Theory page 326. Princeton 1990. სხვა სიტყვებით რომ ვთქვათ, ფირმები ნაკლებს დაკარგავენ გადახრის გამო [საჭიროა განმარტება] და ამგვარად, მეტი სტიმული ექნებათ შეთანხმებული ფასების შემცირებისთვის, როდესაც ბაზარზე მეტი კომპანია შემოუერთდება. ფირმების ერთმანეთთან ურთიერთქმედების სიჩქარე ასევე გავლენას მოახდენს სხვა ფირმების ფასდაკლების სტიმულზე; კონკურენტების ფასდაკლებისთვის მოკლევადიანი ჯილდოები ხანმოკლეა, სადაც ურთიერთქმედება ხშირია, რადგან სხვა ფირმების მიერ სასჯელის გარკვეული ხარისხი სწრაფად შეიძლება მოსალოდნელი იყოს, მაგრამ უფრო ხანგრძლივია, სადაც ურთიერთქმედება იშვიათია.Kreps, D. A Course in Microeconomic Theory. page 326.  Princeton 1990.მაგალითად, ბაზრის უფრო მაღალი გამჭვირვალობა შეამცირებს შეთქმულებას, რადგან ოლიგოპოლისტური კომპანიები უფრო სწრაფად ელიან შურისძიებას, როდესაც მათი ფასების და გაყიდვების რაოდენობის ცვლილებები მათი კონკურენტებისთვის ნათელია.
რესურსები ინტერნეტში
Bayer, R. C. (2010) http://isiarticles.com/bundles/Article/pre/pdf/18153.pdfJournal of economic behavior & organization, 73(2), 273–293.
Harrington, J. (2006). Corporate leniency programs and the role of the antitrust authority in detecting collusion. Competition Policy Research Center Discussion Paper, CPDP-18-E.
Ivaldi, M., Jullien, B., Rey, P., Seabright, P., & Tirole, J. (2003). The economics of tacit collusion.
სქოლიო

კატეგორია:მიკროეკონომიკა
კატეგორია:მიკროეკონომიკის თეორიები
კატეგორია:ბაზრის სტრუქტურა
კატეგორია:ეკონომიკური ტერმინები
კატეგორია:კონკურენცია
კატეგორია:ეკონომიკური თეორიები
კატეგორია:რეგულირება