ბენ როი მოტელსონი

ბენ როი მოტელსონი (დ. 9 ივლისი, 1926 – გ. 13 მაისი, 2022) — ამერიკელ-დანიელი ბირთვული ფიზიკოსი. ბენ როიმ 1975 წელს მიიღო ნობელის პრემია ფიზიკაში ატომური ბირთვების არასფერული გეომეტრიის შესწავლისთვის.

ადრეული ცხოვრება
მოტელსონი დაიბადა ჩიკაგოში, ილინოისის შტატში, 1926 წლის 9 ივლისს. ბენ მოტელსონის მშობლები იყვნენ ჯორჯია (ბლუმი) და გუდმენ მოტელსონი — ინჟინერი. მოტელსონების ოჯახი ებრაული წარმოშობისაა. 

ილინოისის შტატის ლა-გრეინჯში მდებარე ლაიონს თაუნშიპის საშუალო სკოლის დამთავრების შემდეგ, ბენ როი შეუერთდა ამერიკის შეერთებული შტატების საზღვაო ძალებს და გაიგზავნა ოფიცერთა მომზადების კურსებზე პერდიუს უნივერსიტეტში, სადაც 1947 წელს მიიღო ბაკალავრიატის ხარისხი.
შემდეგ მოტელსონმა ჰარვარდის უნივერსიტეტში მიიღო დოქტორის ხარისხი ბირთვულ ფიზიკაში 1950 წელს. ბენ როი მოტელსონის სადისერტაციო ნაშრომის ხელმძღვანელი იყო ჯულიან შვინგერი — თეორიული ფიზიკოსი, რომელმაც მოგვიანებით, 1965 წელს, კვანტური ელექტროდინამიკის სფეროში შესრულებული სამუშაოებისთვის ნობელის პრემია მიიღო.

კარიერა
ბენ როიმ ჰარვარდის უნივერსიტეტის მიერ მინიჭებული შელდონის სამოგზაურო სტიპენდიის (Sheldon Traveling Fellowship) საფუძველზე გადაინაცვლა კოპენჰაგენის უნივერსიტეტის თეორიული ფიზიკის ინსტიტუტში (მოგვიანებით — ნილს ბორის ინსტიტუტი) და დარჩა დანიაში.

1953 წელს ბენ მოტელსონი დაინიშნა CERN-ის თეორიული კვლევების ჯგუფის თანამშრომლად, რომელიც კოპენჰაგენში იყო განთავსებული და ამ თანამდებობას იკავებდა მანამ, სანამ 1957 წელს ახლად დაარსებულ ჩრდილოეთის თეორიული ფიზიკის ინსტიტუტში პროფესორად დაინიშნებოდა. 1959 წლის გაზაფხულზე მიწვეული პროფესორი იყო კალიფორნიის უნივერსიტეტში, ბერკლიში. 1971 წელს ბენ როიმ მიიღო დანიის მოქალაქეობა.

1950–1951 წლებში ჯეიმს რეინუოთერმა და ოგე ბორმა შეიმუშავეს ატომური ბირთვის მოდელები, რომლებშიც უკვე გათვალისწინებული იყო ცალკეული ნუკლონების ქცევა. ეს მოდელები სცილდებოდა ბირთვის „თხევადი წვეთის“ უფრო მარტივ წარმოდგენას, რომლის მიხედვითაც ბირთვს პრაქტიკულად არ ჰქონდა შიდა სტრუქტურა, და წარმოადგენდა პირველ მოდელებს, რომლებსაც შეეძლოთ აეხსნათ ბირთვული თვისებების მთელი რიგი, მათ შორის — მუხტის არასფერული განაწილება გარკვეულ ბირთვებში.
მოტელსონი ოგე ბორთან ერთად მუშაობდა თეორიული მოდელების ექსპერიმენტულ მონაცემებთან შესადარებლად.

1952–1953 წლებში ბორმა და მოტელსონმა გამოაქვეყნეს სტატიების სერია, რომლებშიც ნაჩვენები იყო თეორიასა და ექსპერიმენტს შორის მჭიდრო თანხვედრა; მაგალითად, მათ აჩვენეს, რომ ზოგიერთი ბირთვის ენერგეტიკული დონეები შეიძლებოდა აღწერილიყო ბრუნვითი სპექტრის მეშვეობით. ამ ნაშრომებმა ხელი შეუწყო ახალი თეორიული და ექსპერიმენტული კვლევების დაწყებას.

1957 წლის ზაფხულში დევიდ პაინსი ეწვია კოპენჰაგენს და ბორსა და მოტელსონს გააცნო ზემწყვილების ეფექტი (pairing effect), რომელიც შემუშავებული იყო ზეგამტარობის თეორიებში. ამან მეცნიერები შთააგონა, შემოეტანათ ანალოგიური ზემწყვილების ეფექტი ატომურ ბირთვებში ლუწ და კენტ ბირთვებს შორის ენერგეტიკული დონეების განსხვავებების ასახსნელად.

ნობელის პრემია (1975)
რეინუოთერს, ბორსა და მოტელსონს ერთობლივად მიენიჭათ 1975 წლის ნობელის პრემია ფიზიკაში „ატომურ ბირთვებში კოლექტიურ მოძრაობასა და ნაწილაკთა მოძრაობას შორის კავშირის აღმოჩენისა და ამ კავშირზე დაფუძნებული ატომური ბირთვის სტრუქტურის თეორიის განვითარებისათვის“.Nobel prize citation. Nobelprize.org. Retrieved on 18 February 2012.

ნობელის პრემიის შემდგომი საქმიანობა
ბორმა და მოტელსონმა თანამშრომლობა გააგრძელეს და გამოაქვეყნეს ორტომიანი მონოგრაფია ბირთვის სტრუქტურა (Nuclear Structure). პირველი ტომი — ერთნაწილაკოვანი მოძრაობა (Single-Particle Motion) — 1969 წელს გამოვიდა, ხოლო მეორე ტომი — ბირთვული დეფორმაციები — 1975 წელს. პროფესორი მოტელსონი იყო ჟურნალ ატომური მეცნიერების ბიულეტენის სპონსორთა საბჭოს წევრი.Bulletin of the Atomic Scientists – Board of Sponsors . Thebulletin.org. Retrieved on 18 February 2012. 

იგი იყო ფინეთის მეცნიერებათა და ლიტერატურის საზოგადოების საპატიო წევრი, ამერიკის ფილოსოფიური საზოგადოების წევრი, აგრეთვე ბანგლადეშის მეცნიერებათა აკადემიის და ნორვეგიის მეცნიერებათა და ლიტერატურის აკადემიის უცხოელი წევრი. 1969 წელს მეტელსონს მიენიჭა „მშვიდობისთვის ატომების“ პრემია (Atoms for Peace Award).  1993–1997 წლებში ბენ როი იკავებდა ECT*-ის (ტრენტო, იტალია) დირექტორის თანამდებობას.

პირადი ცხოვრება
მოტელსონი ორმაგი მოქალაქე იყო და ფლობდა როგორც დანიურ, ისე ამერიკულ პასპორტს. ბენ როი ცხოვრობდა კოპენჰაგენში.

მოტელსონი 1948 წლიდან 1975 წლამდე დაქორწინებული იყო ნენსი ჯეინ რენოზე; მოტელსონის გარდაცვალების დროისთვის წყვილს ჰყავდა ორი ვაჟი და ერთი ქალიშვილი. მოგვიანებით, 1983 წელს, მოტელსონი დაქორწინდა ბრიტა მარგერ ზიგუმფელდტზე.

ბენ როი მოტელსონი გარდაიცვალა 2022 წლის 13 მაისს, კოპენჰაგენში, 95 წლის ასაკში.

სქოლიო

კატეგორია:დაბადებული 9 ივლისი
კატეგორია:დაბადებული 1926
კატეგორია:გარდაცვლილი 13 მაისი
კატეგორია:გარდაცვლილი 2022
კატეგორია:ნობელის პრემიის ლაურეატები ანბანის მიხედვით
კატეგორია:ნობელის პრემიის ლაურეატები ფიზიკაში
კატეგორია:ფიზიკოსები
კატეგორია:დანიელი ფიზიკოსები
კატეგორია:ამერიკელი ფიზიკოსები