არისტარქე (მთვარის კრატერი)

კრატერი არისტარქე () — დარტყმითი მეტეორიტული კრატერი მთვარეზე. მდებარეობს მთვარის ხილული მხარის ჩრდილო-დასავლეთ ნაწილში. სახელი ეწოდა ძველი ბერძენი ასტრონომისა და მათემატიკოსის, არისტარქე სამოსელის პატივსაცემად (დაამტკიცა საერთაშორისო ასტრონომიულმა კავშირმა 1935 წელს). კრატერის ფორმირება კოპერნიკული პერიოდით ივარაუდება.

სახელწოდება
კრატერის სახელწოდება „არისტარქე“ მომდინარეობს, მისი ეპონიმის — არისტარქე სამოსელის () მიხედვით. ინგლისურად კრატერის სახელწოდება () შეესატყვისება მის ეპონიმს, ისევე როგორც რუსული სახელწოდება (). შესაბამისად ქართული სახელწოდებაც უნდა იმეორებდეს ქართული ეპონიმის ფორმას.

 კრატერის აღწერა 
კრატერის უახლოესი მეზობლებია ჰეროდოტეს კრატერი დასავლეთ-სამხრეთ-დასავლეთით და პრინცის კრატერის ნაშთები ჩრდილო-აღმოსავლეთით, ხოლო ჰარბინგერის მთები უფრო ჩრდილო-აღმოსავლეთით. კრატერის ჩრდილო-დასავლეთით მდებარეობს შროტერის ველი, ხოლო ჩრდილოეთით არის კრატერის სახელობის ღარები. კრატერის ცენტრის სელენოგრაფიული კოორდინატებია , დიამეტრი — 39.99 კმ, სიღრმე — 2.19 კმ.

არისტარქეს კრატერი მთვარეზე ყველაზე კაშკაშა სტრუქტურაა: მისი ალბედო ორჯერ აღემატება უმეტეს სტრუქტურებს, რაც მას შეუიარაღებელი თვალითაც კი ხილულს ხდის. შროტერის სიკაშკაშის ცხრილში კრატერის ინტერიერის სიკაშკაშე 9.5°-ია, ხოლო ცენტრალური პიკის სიკაშკაშე 10°-ია. კრატერის სიკაშკაშე განპირობებულია მისი ახალგაზრდა ასაკით, რაც ნიშნავს, რომ შეჯახების შედეგად გამოტყორცნილ ქანებს კოსმოსური ამინდის ზემოქმედების დროს მზის ქარის გავლენით დაბნელების დრო არ ჰქონიათ. კრატერი მდებარეობს არისტარქეს სიბრტყის სამხრეთ-აღმოსავლეთ კიდეზე (რომელიც თავის მხრივ ქარიშხლების ოკეანის შუაგულში მდებარეობს) - ამაღლებული რეგიონი, რომლის დიამეტრი დაახლოებით 120 კმ-ია და სიმაღლე ზღვის დონიდან დაახლოებით 2000 მ-ია, უხვად ვულკანური წარმოშობის სტრუქტურებით, მათ შორის ღარებით. არისტარქეს კრატერისგან განსხვავებით, არისტარქეს სიბრტყეს სპექტრის ხილულ ნაწილში შედარებით დაბალი ალბედო აქვს. მასალას აქვს ანომალიურად ძლიერი ულტრაიისფერი შთანთქმა, რომელიც 1911 წელს ფიზიკოსმა რობერტ ვუდმა შენიშნა მთვარის ულტრაიისფერ სპექტრში გადაღებისას (ულტრაიისფერი დიაპაზონის ყველაზე ბნელი რეგიონი ცნობილია როგორც ვუდის ლაქა. დღეს ითვლება, რომ ნარინჯისფერი ნიადაგი (ფერი მოდის მინის მსგავსი ვულკანური მასალის ნარინჯისფერი სფერული ნაწილაკებისგან, დიამეტრით დაახლოებით 0.2 მმ), რომელიც ჰარისონ შმიტმა და იუჯინ სერნანმა (აპოლო 17) აღმოაჩინეს მთვარეზე დაშვების დროს შორტის კრატერთან ახლოს, ტაურუს-ლიტროუს ხეობაში, ანალოგიურია არისტარქეს პლატოს ქანების.

კრატერის ყველაზე გასაოცარი მახასიათებელია მისი ციცაბო, 860 მეტრის სიმაღლის ცენტრალური პიკი. ცენტრალური პიკის შემადგენლობაა გაბრო-ნორიტ-ტროქტოლიტ ანორთოზიტი, პლაგიოკლაზის შემცველობით 85-90% (GNTA1) და 80-85% (GNTA2). კრატერის ფსკერი შედარებით გლუვია, მაგრამ Lunar Reconnaissance Orbiter-ის სურათებზე ჩანს მრავალი პატარა ბორცვი, ღარი და ბზარი. კრატერის მოცულობა 1194.22 კმ³-ია.

კრატერის კიდე მასიური და მრავალკუთხაა, ტერასული გარე დახრილობით, რომელიც წარმოქმნილია დარტყმის დროს გამოტყორცნილი კაშკაშა ქანებისგან. კიდე მიმდებარე რელიეფიდან 1,030 მეტრით მაღლა ადის. კიდეს შიდა დახრილობა საკმაოდ ციცაბოა, მკაფიოდ განსაზღვრული ტერასული სტრუქტურით; შიდა დახრილობის დასავლეთი ნაწილის დახრილობა დაახლოებით 31°-ია. კრატერის ქანებს აქვთ ილმენიტის მაღალი შემცველობა, მინერალი, რომელიც შედგება ტიტანის ოქსიდისგან. Apollo 15-ის გადაფრენის დროს დაფიქსირდა ალფა ნაწილაკების ნაკადის მნიშვნელოვანი ზრდა. ამ გამოსხივების წყარო, სავარაუდოდ, რადონის იზოტოპის, რადონ-222-ის გამოყოფაა, რომლის ნახევარდაშლის პერიოდი 3.8 დღეა. Lunar Prospector-ის მისიის დროს კრატერის შემდგომმა კვლევებმა დაადასტურა რადონის გამოყოფა კრატერში.

კრატერი მთვარის ზედაპირზე კაშკაშა სხივური სტრუქტურების სისტემის ცენტრია, რომლებიც მათი მასალის უფრო ღია ფერის გამო აშკარად ჩანს. ამიტომ, ის შეტანილია მთვარისა და პლანეტარული ასტრონომიის ასოციაციის (ALPO) კაშკაშა სხივური სისტემის მქონე კრატერების სიაში. ის ასევე შეტანილია მთვარისა და პლანეტარული ასტრონომიის ასოციაციის (ALPO) შიდა ფერდობზე მუქი რადიალური ზოლების მქონე კრატერების სიაში.

 სატელიტური კრატერები 
 370პქ|ცენტრი| არისტარქე  კოორდინატები დიამეტრი, კმB6.9D4.6F17.6H4.4N3.1S3.8T3.3U3.4Z7.7

იხილეთ აგრეთვე
მთვარის კრატერების სია

რესურსები ინტერნეტში













სქოლიო

კატეგორია:მთვარის დარტყმითი კრატერები
კატეგორია:კვადრანტი LQ-10