სობირა ხოლდოროვა

სობირა ხოლდოროვა (უზბეკურად: Sobira Xoldorova, Собира Холдорова; რუსულად: Собира Холдарова; 1907, ჩუსტ, უზბეკეთი — 1 აგვისტო 1981, ტაშკენტი) — უზბეკი ჟურნალისტი; წყაროების მიხედვით, ითვლება პირველ უზბეკ ქალ ჟურნალისტად, რომელიც საბჭოთა რეპრესიების მსხვერპლი გახდა.

 ბიოგრაფია 
სობირა ხოლდოროვა 1907 წელს დაიბადა ჩუსტში, ნამანგანის ოლქში, ღარიბი გლეხის ოჯახში. ბავშვობაში მამა გარდაეცვალა; დედა დაბრუნდა თავისი მამის ოჯახში, ხოლო სობირა ბიძის მზრუნველობით იზრდებოდა. ბიძის გარდაცვალების შემდეგ, 1918 წელს, იგი შორეულმა ნათესავმა იშვილა. მოგვიანებით არასრულწლოვანი გოგონა გაათხოვეს ასაკოვან კაცზე; სობირა არ დაეთანხმა ამ ქორწინებას, რის გამოც ქმარმა სცემდა და ბეღელში კეტავდა. იგი იქიდან გაქცევით გადარჩა.

გაქცეული გოგონა პოლიციელებმა იპოვეს და ბავშვთა პანსიონში (ინტერნატში) გაგზავნეს. სწავლობდა კოკანდში, ბავშვთა პანსიონ №5-ში, სადაც რუსული ენა აითვისა და პედაგოგები თავისი ნიჭით გააოცა. 1923 წელს ჩავიდა ტაშკენტში და ორი წლის განმავლობაში სწავლობდა ქალთა საგანმანათლებლო ინსტიტუტში. მოგვიანებით სწავლა გააგრძელა მოსკოვში, უმაღლესი ჟურნალისტიკის ინსტიტუტში. სტუდენტობის წლებში დაქორწინდა კოკანდელ მომინ უსმანოვზე; მათი ვაჟი — პულატი — მოსკოვში დაიბადა.

ტაშკენტში დაბრუნების შემდეგ მუშაობდა რამდენიმე გაზეთისა და ჟურნალის რედაქციაში. 1937 წელს დააპატიმრეს „ბურჟუაზიულ ელემენტებთან ურთიერთობისა“ და „სიფხიზლის დაკარგვის“ ბრალდებით. წყაროების მიხედვით, 1937 წლის ოქტომბერში, ფიზიკური ძალადობის, შიმშილის, წყლისა და ძილის ხანგრძლივი შეზღუდვის შედეგად, იგი ფსიქიკურ აშლილობამდე მივიდა. 5 დეკემბერი 1940 წელს იგი ათი წლით გადაასახლეს იაკუტიაში. მისი მეუღლე, მომინ უსმანოვი, 4 ოქტომბერი 1938 წელს დახვრიტეს.Karimov, N. Tarixning noma'lum sahifalari. G'afur G'ulom Press, 2009, p. 139. გადასახლების განაჩენის შემდეგ მათი შვილები — პულატი და მანზურა — ბავშვთა სახლს გადასცეს.

ხოლდოროვა პატიმრობიდან 1955 წელს დაბრუნდა. ამის შემდეგ განცხადებით მიმართა ნიკიტა ხრუშჩოვს (სსრკ-ის კომპარტიის ცკ-ის პირველ მდივანს), სადაც აღწერდა გადატანილ ტანჯვას, მძიმე ბედს და გამოძიების დროს წაყენებულ ბრალდებებს უარყოფდა; ასევე მიუთითებდა გადასახლებასა და ფსიქიატრიულ დაწესებულებაში გატარებულ წლებზე. 22 ივნისი 1956 წელს გამოცხადდა მისი გამართლება, ხოლო 12 ნოემბერი 1956 წელს — მეუღლის, მომინ უსმანოვის, სიკვდილის შემდეგ რეაბილიტაცია.

სობირა ხოლდოროვა სიცოცხლის ბოლომდე ფსიქიკურ აშლილობას განიცდიდა. გარდაიცვალა 1 აგვისტო 1981 წელს.

მემკვიდრეობა და ისტორიული კონტექსტი

სობირა ხოლდოროვას ბიოგრაფია თანამედროვე უზბეკურ საზოგადოებრივ მეხსიერებაში ორ დიდ თემას აერთიანებს: ქალთა პროფესიული ემანსიპაციის ადრეულ გამოცდილებასა და საბჭოთა რეპრესიების ტრაგიკულ მემკვიდრეობას. ოფიციალურ პუბლიკაციებში იგი მოხსენიებულია როგორც „ცენტრალური აზიისა და უზბეკეთის პირველი პროფესიონალი ქალი ჟურნალისტი“, რომლის სახელიც მოგვიანებით რეპრესირებულთა სიმბოლოდაც იქცა. ამ შეფასებას ავსებს უზბეკურ არქივებზე დაყრდნობილი ნარატივი, რომელიც ხაზს უსვამს, რომ მისი ცხოვრების გზა „კინოს სიუჟეტივით რთული“ იყო და ადრეული ასაკიდანვე ძალადობისა და იძულების წინააღმდეგ ბრძოლით განისაზღვრა.

მისი პროფესიული თვითდამკვიდრების კონტექსტი პირდაპირ უკავშირდება 1920-იან წლებში საბჭოთა აღმოსავლეთში განათლებისა და პრესის ინსტიტუციურ გაფართოებას. ოზა-ს არქივზე დაფუძნებული მასალების მიხედვით, ხოლდოროვა 1923 წელს ტაშკენტში ჩავიდა და ორი წლის განმავლობაში ქალთა განათლების ინსტიტუტში სწავლობდა, შემდეგ კი მოსკოვში — უმაღლეს ჟურნალისტიკის ინსტიტუტში განაგრძო განათლება; სწორედ ამ გზით მოიპოვა უმაღლესი განათლების დიპლომი 1929 წლის აგვისტოში. ამავე წყაროს თანახმად, სტუდენტობის წლებში იგი დაქორწინდა მუმინ უსმანოვზე, ხოლო მათი ვაჟი — პოლატჯონი — მოსკოვში დაიბადა.

ხოლდოროვას მემკვიდრეობის ტრაგიკული ნაწილი უმჭიდროდ უკავშირდება 1937 წლის დიდ ტერორს. არქივებზე დაყრდნობით აღწერილია, რომ 9 სექტემბერი 1937-ის სხდომის შემდეგ მის მიმართ გაფორმდა პოლიტიკური ბრალდება — „ბურჟუაზიულ ელემენტებთან კავშირის დაშვება და სიფხიზლის დაკარგვა“, რის საფუძველზეც დააკავეს. ტექსტში ხაზგასმულია, რომ ფიზიკური ზეწოლის (უძილობა, შიმშილი, უწყლობა, ცემა) შედეგად 1937 წლის ოქტომბერიში მას ფსიქიკური ჯანმრთელობის მძიმე დარღვევა განუვითარდა და ეს მდგომარეობა სიცოცხლის ბოლომდე გაჰყვა. მისი მეუღლე, მუმინ უსმანოვი, ოფიციალური ცნობების მიხედვით, 4 ოქტომბერი 1938-ს დახვრიტეს; ხოლო შვილები — პოლატი და მანზურა — ბავშვთა სახლში გადაიყვანეს.

რეაბილიტაციის ისტორია ხოლდოროვას მეხსიერებაში ცალკე „ნაწყვეტად“ არის შემონახული. ოზა-ს მასალაში ნათქვამია, რომ იგი 1955 წელს დაბრუნდა და 5 აპრილი 1955-ს წერილით მიმართა სსრკ-ის პარტიის პირველ მდივანს ნიკიტა ხრუშჩოვს, სადაც აღწერდა გადატანილ ტანჯვას და უსაფუძვლო ბრალდებებს უარყოფდა. იმავე პუბლიკაციაში ერთ-ერთი თანამოსაუბრის შეფასება ციტატადაა მოყვანილი: „Собira siyosatni nihoyatda chuqur anglar...“ — რაც ავტორის მიერ ხოლდოროვას როგორც „ძალიან პროგრესულად მოაზროვნე ადამიანის“ წარმოჩენას ემსახურება. სასამართლო-იურიდიული რეაბილიტაცია, როგორც აღნიშნულია, დასრულდა 22 ივნისი 1956-ს, ხოლო 12 ნოემბერი 1956-ს მას აცნობეს როგორც საკუთარი, ისე მეუღლის (პოსტუმურად) გამართლება.

გარდაცვალების თარიღთან დაკავშირებით წყაროებში განსხვავებული მონაცემი ფიქსირდება: დოკუმენტებისა და მასალების კრებულში ხოლდოროვას გარდაცვალებად მითითებულია 1 აგვისტო 1981 (ტაშკენტი), მაშინ როცა ოზა-ს სხვა ოფიციალურ ცნობაში დასახელებულია 1984 წელი. ასეთ შემთხვევაში, ენციკლოპედიური სტილისთვის მისაღებია ან უფრო დოკუმენტურ კრებულზე დაყრდნობა, ან — ორივე ვერსიის მითითება წყაროების შესაბამისად (როგორც ზემოთაა ნაჩვენები).

სობირა ხოლდოროვას სახელის თანამედროვე „დაბრუნების“ თვალსაჩინო მაგალითია ოზა-ს 2024 წლის ინიციატივა: სააგენტომ ხელოვნური ინტელექტის საფუძველზე შექმნა სპეციალური „რობოტ-მიმომხილველი“ და მას ხოლდოროვას სახელი მიანიჭა, როგორც „რეპრესიების მსხვერპლი პირველი უზბეკი ქალი ჟურნალისტის ნათელი ხსოვნის“ აღდგენის ჟესტი. ამგვარი სიმბოლური „ნამუშევარი“ ერთდროულად აჩვენებს, რომ ხოლდოროვას ბიოგრაფია დღეს უკვე არა მხოლოდ წარსულის ტრაგედიის თხრობაა, არამედ — პროფესიისა და საზოგადოებრივი მეხსიერების თვითრეფლექსიის ნაწილი.

 სქოლიოები 

კატეგორია:დაბადებული 1907
კატეგორია:გარდაცვლილი 1981
კატეგორია:უზბეკები
კატეგორია:ქალი ჟურნალისტები
კატეგორია:საბჭოთა კავშირის რეპრესიების მსხვერპლნი