ჯოვანი ბატისტა რიჩოლი

ჯოვანი ბატისტა რიჩოლიუცხოური პირთა სახელების ორთოგრაფიული ლექსიკონი, თბ., 1989 (; დ. 17 აპრილი, 1598, ფერარა, პაპის ოლქი — გ. 25 ივნისი, 1671, ბოლონია, პაპის ოლქი) — იტალიელი ასტრონომი და თეოლოგი.

ბიოგრაფია
1614 წელს ჯოვანი რიჩოლი იეზუიტთა ორდენს შეუერთდა. პარმასა და ბოლონიაში რიტორიკა, ფილოსოფია და თეოლოგია შეისწავლა. ამ პერიოდში მან ასტრონომიის შესწავლა დაიწყო და 1651 წელს გამოაქვეყნა ყოვლისმომცველი ნაშრომი „ახალი ალმაგესტი“, რომელშიც მან ვარსკვლავები დააკატალოგა, აღწერა მზის ლაქები და ორჯერადი ვარსკვლავების მოძრაობა, გამოთვალა დედამიწის რადიუსი, ასევე მის ზედაპირზე წყლისა და ხმელეთის თანაფარდობა.

როგორც იეზუიტი, რიჩოლი ვალდებული იყო მხარი დაეჭირა ეკლესიის სწავლებისთვის დედამიწის უძრაობის შესახებ. მიუხედავად ამისა, მან კოპერნიკის თეორიის (ჰელიოცენტრიზმი) არსებობა საჯაროდ აღიარა და მის მხარდამჭერ და საწინააღმდეგო არგუმენტებზე დეტალური განხილვა წარმოადგინა; ის ასევე უჭერდა მხარს ტიხო ბრაჰეს სისტემას (გეოჰელიოცენტრიზმი).

გრიმალდისთან ერთად, რიჩოლიმ შეისწავლა მთვარე და 1651 წელს შეადგინა პირველი მთვარის რუკები; ამ რუკებიდან მთვარის ზღვებისა და კრატერების მრავალი სახელი (მათ შორის კოპერნიკის კრატერი) დღესაც გამოიყენება. რიჩოლიმ კოპერნიკის და დედამიწის მობილობის სხვა მომხრეების სახელები მიანიჭა ქარიშხლების ოკეანეში მდებარე კრატერებს — კუნძულების მსგავსად, რომლებიც „ქარიშხლიან ოკეანეში ტივტივებენ“. 

თავის ტრაქტატში, რომელსაც პტოლემეს ასტრონომიის კლასიკური ნაშრომის, „ალმაგესტის“ (ახალი ალმაგესტის) სახელი ეწოდა, რიჩოლიმ განიხილა გალილეოს ნაშრომი და ექსპერიმენტულად გადაამოწმა მისი ზოგიერთი დასკვნა. ამ მიზნით, ასტრონომმა შეიმუშავა ქანქარის, როგორც დროის საზომი ინსტრუმენტის გამოყენების მეთოდი, მათ შორის იმის დემონსტრირება, რომ მხოლოდ მცირე რხევებია იზოქრონული. ამ ინსტრუმენტის გამოყენებით, რიჩოლიმ ჩაატარა ექსპერიმენტები სხვადასხვა სიმაღლიდან გამოშვებულ ვარდნილ სხეულებზე; ბოლონიის ასინელის კოშკი იყო ამ ექსპერიმენტების ადგილი. აღმოჩნდა, რომ გალილეოს იდეებთან სრულად თანხმობაში, ვარდნილი სხეულის მიერ გავლილი მანძილი პროპორციულია დროის კვადრატის. სხვა სიტყვებით რომ ვთქვათ, სხეულის სიჩქარე წრფივად არის დამოკიდებული დროზე, მაშინ როდესაც თავად რიჩოლი თვლიდა, რომ ეს დამოკიდებულება ექსპონენციალური უნდა იყოს. მიუხედავად იმისა, რომ თავად მეცნიერმა არ გამოთვალა თავისუფალი ვარდნის აჩქარება, მისი მონაცემები იძლევა შეფასებას  მ/წმ², რაც დღეს მიღებულ მნიშვნელობასთან ახლოსაა. გარდა ამისა, თავის ნაშრომში რიჩოლიმ აღწერა სხვა ექსპერიმენტები სხვადასხვა წონისა და ზომის ცვენილ სხეულებთან, რათა დაედგინა ჰაერის წინააღმდეგობის ეფექტები.

რიჩოლიმ, სავარაუდოდ, მოგვაწოდა კორიოლისის ძალის ყველაზე ადრეული აღწერა, რომელიც ჰელიოცენტრიზმის წინააღმდეგ ერთ-ერთ არგუმენტად გამოიყენა. მან აჩვენა, რომ დედამიწის ბრუნვამ უნდა გამოიწვიოს ეს ეფექტი, მაგრამ რადგან ის არ შეინიშნება, ეს დედამიწის უძრაობის მტკიცებულებად უნდა იქცეს.

რიჩოლიმ ასევე წვლილი შეიტანა გეოგრაფიაში, დედამიწის მრავალი წერტილისთვის განედებისა და გრძედების ცხრილების შედგენით.

ხსოვნა
მის პატივსაცემად, მთვარის ერთ-ერთ კრატერს დაარქვეს რიჩოლი.

შრომები
 ასტრონომია
 Geographicae crucis fabrica et usus ad repraesentandam ... omnem dierum noctiumque ortuum solis et occasum (Ferroni: 1643) (Map of the world from Gallica)

 Almagestum novum astronomiam veterem novamque complectens observationibus aliorum et propriis novisque theorematibus, problematibus ac tabulis promotam (Vol. I–III, 1651) (Or: Volume 1 : ; )
 , Bologna, 1661
 . 2nd ed., Venice, 1672. 
 Astronomia reformata (Vol. I–II, 1665)
 : Observations, hypotheses and explanations
 : Directions for use, and the 102 tables
 Vindiciae calendarii Gregoriani adversus Franciscum Leveram (1666)

 Apologia R.P. Io. Bapt. Riccioli Societatis Iesu pro argumento physicomathematico contra systema Copernicanum (1669)
 Chronologiae reformatae et ad certas conclusiones redactae ... (Vol. I–IV, 1669)
 , 
 , 
   & tomus quartus 
 Tabula latitudinum et longitudinum (1689)


 თეოლოგია 
 . Bologna, 1667, 
 Immunitas ab errore tam speculativo quam practico definitionum s. Sedis apostolicae in canonizatione sanctorum, in festorum ecclesiasticorum institutione et in decisione dogmatum, quae in verbo Dei scripto, traditove implicite tantum continentur, aut ex alterutro sufficienter deducuntur, Bologna, 1668 (Listed in the Index Librorum Prohibitorum in 1669)
 De distinctionibus entium in Deo et in creaturis tractatus philosophicus ac theologicus (1669)

სქოლიო

კატეგორია:იტალიელი ასტრონომები