მაცუდაირა სადანობუ

მაცუდაირა სადანობუ (, დ. 15 იანვარი, 1759, ედო — გ. 14 ივნისი, 1829) — იაპონელი სახელმწიფო მოღვაწე, შირაკავას სამთავროს დაიმიო (1783-1812), ქვეყნის მთავრობის თავმჯდომარე 1787-1793 წლებში და რეგენტი 1788-1793 წლებში.

ბიოგრაფია
მაცუდაირა სადანობუ იყო ტოკუგავა მუნეტაკეს, ტაიასუს გვარის მეთაურის — ტოკუგავას ოჯახის განშტოების — მეშვიდე ვაჟი და მერვე სიოგუნის, ტოკუგავა იოსიმუნეს შვილიშვილი. ახალგაზრდობაში მან ბრწყინვალე განათლება მიიღო, შეისწავლა პოლიტიკა და ეკონომიკა. თავის პოლიტიკურ-ფილოსოფიურ შეხედულებებში თავს კონფუციანელს უწოდებდა.

1774 წელს, მამის გარდაცვალებიდან სამი წლის შემდეგ, სადანობუ იშვილა შირაკავას სამთავროს დაიმიომ, მიიღო მისი გვარი მაცუდაირა და დაქორწინდა მის ქალიშვილზე.

1783 წელს იაპონიის მნიშვნელოვან ნაწილს, მათ შორის შირაკავას სამთავროს, დაატყდა ხანგრძლივი, განუწყვეტელი კოკისპირული წვიმები, რის შედეგადაც ბრინჯის მოსავალი უზარმაზარ ფართობებზე განადგურდა და ქვეყანაში შიმშილობა დაიწყო. ამ უკანასკნელმა გამოიწვია გლეხთა მოსახლეობის უკმაყოფილება და მღელვარება. შირაკავაში დაძაბული სიტუაცია 26 აგვისტოს დაწყებული აჯანყებით დასრულდა. მოხუცებულმა და ავადმყოფმა დაიმიომ, მაცუდაირა სადაკუნიმ, ვერ შეძლო სიტუაციის გამკლავება, და სამთავროში ძალაუფლება 24 წლის მაცუდაირა სადანობუს გადაეცა, რომელიც ოფიციალურად გამოცხადდა შირაკავას დაიმიოდ (სამთავროს მმართველი) 16 ოქტომბერს.

სადანობუმ მალე შეიძინა 12 000 კოკუ ბრინჯი მეზობელ სამფლობელოებში და ისე გადაანაწილა მშიერ მოსახლეობაში, რომ ყველა გაჭირვებული უზრუნველყოფილი იყო საკვებით დაახლოებით 200 დღის განმავლობაში. ამის გარდა, ახალგაზრდა დაიმიომ სამთავროში დაიწყო პროგრამა, რომელიც მიმართული იყო გლეხური მეურნეობების განმტკიცებისკენ — გაათავისუფლა ისინი გადასახადებისგან, ნახევარზე ჩამოაწერა ვალები, შეიძინა მედიკამენტები ეპიდემიებთან საბრძოლველად, მიიღო კანონები აბორტებისა და ბავშვთა მკვლელობის წინააღმდეგ, დაიწყო ფინანსური დახმარება დაქორწინებულ წყვილებისა და ბავშვიანი ოჯახებისთვის. ყველა ამ ღონისძიების გასატარებლად სადანობუმ სამთავროს მეურნეობაში ეკონომიის პოლიტიკა დანერგა, მათ შორის ნახევარზე შეამცირა თავისი კარისკაცების ხელფასები. ასკეტური ცხოვრების წესის წყალობით, ეს უფლისწული მორალური მაგალითი იყო თავისი ქვეშევრდომებისთვის.

1780-იანი წლების ბოლოსთვის მის მიერ განხორციელებული წარმატებული ეკონომიკური გარდაქმნები მთელი იაპონიისთვის გახდა ცნობილი. 1790 წელს სამთავროს შემოსავალმა უკვე შეადგინა 10 000 კოკუ, რომელიც სადანობუმ სამთავროში სამეურნეო და სამრეწველო განვითარებისთვის გამოიყენა.

1780-იანი წლების შუა პერიოდში სიოგუნის მთავრობაში იზრდებოდა უკმაყოფილება მისი თავმჯდომარის, ტანუმა ოკიცუგუს მმართველობით. მას შემდეგ, რაც სიოგუნი ტოკუგავა იეჰარუ 1786 წლის აგვისტოში გაურკვეველ ვითარებაში გარდაიცვალა, დაიწყო უკვე ღია ბრძოლა ტანუმას თანამდებობიდან ჩამოშორების მიზნით.

გარდაცვლილი სიოგუნის მემკვიდრე ხდება 14 წლის ტოკუგავა იენარი, რომელიც არასრულწლოვანების გამო 1793 წლამდე მეურვეობის ქვეშ იმყოფებოდა. ამ მოვლენებთან დაკავშირებით, მაცუდაირა სადანობუ „სამმა მაღალმა სახლმა“ — კიის, ოვარისა და მიტოს მთავრებმა — ბაკუფუს თავმჯდომარის პოსტზე წამოაყენეს. თუმცა, ტანუმას მომხრეების წინააღმდეგობის გამო, მისი კანდიდატურა უარყოფილი იქნა. სადანობუს ხელისუფლებაში მოსვლა იგივე გარემოებებში მოხდა, როგორც შირაკავას სამთავროში: 1787 წელს იაპონიის დედაქალაქ ედოში აჯანყებამ იფეთქა, რომელიც გამოწვეული იყო შიმშილითა და უმოსავლობით — ქვეყანაში ბრინჯის ნათესების 1/3 განადგურდა. 19 ივნისს მაცუდაირა სადანობუ სიოგუნის მთავრობის თავმჯდომარედ დაინიშნა, ხოლო 1788 წლის 4 მარტს ის სიოგუნის მრჩეველი (რეგენტი) გახდა.

კანსეის რეფორმები
დანიშვნისთანავე, სადანობუ იწყებს წმენდას სახელმწიფო აპარატში. მრჩევლების დონის ქვემოთ 50-ზე მეტი მსხვილი მოხელე გათავისუფლებულია თანამდებობიდან. პირველ რიგში, ჩანაცვლებას ექვემდებარებიან ბაკუფუს ყოფილი თავმჯდომარის მომხრეები, მათ ადგილს იკავებენ სადანობუს მხარდამჭერები, რომლებიც, როგორც წესი, უფრო ახალგაზრდები და გადაწყვეტილების მიმღები პირები არიან. ამის გარდა, მთავრობას უბრუნდება აღმასრულებელი ხელისუფლებაც სობაიონინის ინსტიტუტის გაუქმების გამო — ეს იყო სახელმწიფო პალატების ხელმძღვანელობა, რომელიც სიოგუნსა და მის სამთავრობო საბჭოს შორის დამაკავშირებლის როლს ასრულებდა.

 ეკონომიკა 
ეკონომიკურ სფეროში სადანობუს მთავრობა შემდეგ მიზნებს ისახავდა: მსხვილი ბრინჯით მოვაჭრეებისა და შემსყიდველების ხელში არსებული ფინანსური ბერკეტების წართმევა, ქვეყანაში ფულის მიმოქცევისა და ვაჭრობის სახელმწიფო კონტროლის ქვეშ მოქცევა, უზარმაზარი ვალებით დამძიმებული სამურაების მდგომარეობის შემსუბუქება და გლეხური მოსახლეობის განმტკიცება.

ასეთი აქცენტები უპირველეს ყოვლისა განპირობებული იყო ბრინჯის ფასწარმოქმნის მონოპოლიით, რომელიც მსხვილ საბითუმო შემსყიდველებს ჰქონდათ შენარჩუნებული. სამურაები და თვით დაიმიოებიც კი, რომლებიც სიოგუნ ტოკუგავა იეიასუს მიერ იძულებით იყვნენ გადასახლებული ქალაქებში, აქ ვერ აკონტროლებდნენ თავიანთ შემოსავლებსა და ხელფასს, რომელიც თითქმის მთლიანად ბრინჯისგან შედგებოდა, და დამოკიდებულნი ხდებოდნენ ვაჭრებზე, რომლებიც ბრინჯზე დაბალ შესასყიდ ფასებს აწესებდნენ. შედეგად, იაპონელი თავადაზნაურობა სულ უფრო ღრმად ეფლობოდა ვალებში, რადგან ქალაქებში ცხოვრება გაცილებით ძვირი ღირდა, ვიდრე მამულში.

ბაზრის სტაბილიზაციისთვის სადანობუმ დააარსა სამი ახალი სახელმწიფო კომისია, რომელთა ამოცანა იყო კრედიტების გაცემასა და ფულის მიმოქცევაზე კონტროლი. მათ ხელმძღვანელობა სახელმწიფო ვაჭრების ჯგუფმა მიიღო, რომელმაც მთავრობასთან ურთიერთქმედებით უზრუნველყო საწყისი კაპიტალი მოსახლეობისთვის დაბალ პროცენტში დაკრედიტებისთვის, წილობრივი საწარმოს ფარგლებში. ამგვარად, შემუშავდა ახალი საკრედიტო სისტემა, რომლის დროსაც სამურაებისთვის სესხის განაკვეთები 18-დან 12%-მდე შემცირდა.

ამის გარდა, ედოს გარეთ, ხელისუფლებამ შექმნა რამდენიმე მსხვილი ბრინჯის საცავი ბრინჯის საბაზრო ფასების რეგულირებისთვის, რომელიც გავლენას ახდენდა ქვეყანაში ფასების საერთო დონეზე. ამგვარმა რეგულირებამ სასარგებლო გავლენა იქონია როგორც ფასების საერთო დონეზე, ისე მოსახლეობის ხარჯებზე საკვები პროდუქტების შესაძენად.

1790 წელს მსგავსი მარცვლეულის საცავები მთელ იაპონიაში აშენდა, და ადგილობრივ დაიმიოებს ევალებოდათ, რომ მათში შეენახათ თავიანთი წლიური შემოსავლის არანაკლებ 0.5%-ისა. მსგავსი მარაგები მიზნად ისახავდა არა მხოლოდ პროდუქტებზე ფასების დარეგულირებას, არამედ მოსახლეობის დაცვას შიმშილისგან, უმოსავლობის შემთხვევაში.

ამ მიღწევებზე და ასევე ქაისოს (kaishō) კომისიების მუშაობაზე დაყრდნობით, და ხაზინიდან აღებული 30 000 ოქროს რიოს გამოყენებით, სადანობუმ 1789 წელს (ისტორიული კონტექსტის მიხედვით) ჩამოწერა ყველა ის ვალი სახელმწიფოში, რომლის ასაკიც 20 წელზე მეტი იყო, ისევე როგორც ზოგიერთი სახის უფრო გვიანი ვალები.

ამ რეფორმის შედეგად, მოსახლეობა 1.2 მილიონ რიოზე მეტი ოდენობის ვალის გადახდისგან გათავისუფლდა. ქვეყნის მეურნეობის განვითარებისთვის სადანობუმ გააუქმა თავისი წინამორბედის, ტანუმას, მთელი რიგი განკარგულებები, რომლებიც პირველ რიგში ეხებოდა წიაღისეულის მოპოვებაზე მონოპოლიების გაცემას, ასევე დაშალა მთელი რიგი სავაჭრო გილდიები.

ამის გარდა, სადანობუ განთქმული იყო თავისი „ეკონომიის ბრძანებებით“, რომელთა მიზანი იყო ქვეყნის მოსახლეობის შეკავება გადაჭარბებული ხარჯებისა და ვალებისგან. აკრძალულ ნივთებს შორის, სხვათა შორის, იყო ორიგინალური ტანსაცმელი, უჩვეულო ვარცხნილობები და „უხამსი“ წიგნები.

მაცუდაირა სადანობუს ეკონომიკური რეფორმების შედეგად, იაპონიის სახელმწიფო ხაზინამ, რომელსაც 1787 წელს 1 მილიონი ოქროს რიოს დეფიციტი ჰქონდა, უკვე 1790 წელს 75 000 რიოს დადებითი სალდო აჩვენა.

საგარეო პოლიტიკა
თავისი წინამორბედისგან, ტანუმა ოკიცუგუსგან განსხვავებით, რომელიც ევროპასთან ურთიერთობების განვითარების მომხრე იყო, სადანობუ საგარეო პოლიტიკაში მკაცრ იზოლაციონისტურ კურსს იცავდა, მათ შორის კულტურის სფეროშიც. აიკრძალა დასავლური ლიტერატურის ნაწარმოებების შეტანა იაპონიაში, ხოლო სავაჭრო კავშირები ჩინეთთან და ჰოლანდიასთან მინიმუმამდე შემცირდა. 1790 წლისთვის ნაგასაკის პორტში საგარეო ვაჭრობა პრაქტიკულად შეწყდა.

სადანობუმ გააძლიერა სანაპირო სიმაგრეების მდგომარეობის პირადი კონტროლი, ასევე შეამცირა კამპანია ეძოს კუნძულის (ამჟამად ჰოკაიდო) კოლონიზაციისთვის. იაპონიაში ადამ ლაქსმანის ხელმძღვანელობით რუსეთის მისიის ჩამოსვლის შემდეგ, სადანობუ კიდევ უფრო დარწმუნდა თავისი ამ პოზიციის სისწორეში.

გადადგომა და მემკვიდრეობა
1793 წლის 25 მაისს სადანობუმ თხოვნა შეიტანა გადადგომის შესახებ მრჩევლის (რეგენტის) პოსტიდან, ხოლო 23 ივლისს ის მთავრობის თავმჯდომარის პოსტიდანაც მოხსნეს. 1812 წელს მან დატოვა შირაკავას დაიმიოს ტახტიც.

მაცუდაირა სადანობუმ ჯერ კიდევ სიცოცხლეში მოიპოვა თანამოქალაქეების აღიარება და პატივისცემა. მისი გარდაცვალების შემდეგ, მის სულს თაყვანს სცემდნენ შირაკავას სამთავროს მრავალ შინტოისტურ სალოცავში, ხოლო 1855 წელს მას მიენიჭა ღვთაებრივი ტიტული: „დიდი ღმერთი და ქვეყნის დამცველი“.

ლიტერატურა
Hall, John Whitney (1968): Das japanische Kaiserreich. 14. Aufl. Frankfurt am Main: Fischer Taschenbuch Verlag (Fischer Weltgeschichte, 20)
Hall, John Whitney (1955): Tanuma Okitsugu. Forerunner of Modern Japan. Cambridge: Harvard University Press (Harvard Yenching Monograph Series, 14)
Hauser, William B. (1974): Economic Institutional Change in Tokugawa Japan. Osaka and the Kinai Cotton Trade. Cambridge: Cambridge University Press

სქოლიო

კატეგორია:იაპონელი პოლიტიკოსები
კატეგორია:რეგენტები
კატეგორია:რეგენტები საუკუნეების მიხედვით
კატეგორია:იაპონიის პრემიერ-მინისტრები