სკნელი

სკნელი — უძველესი ქართული მითოლოგიური წარმოდგენით, სამყაროს შემადგენელი ნაწილი, რომელიც ასახავს სამყაროს დაყოფას ვერტიკალურ და ჰორიზონტალურ სივრცეებად. ქართულ ზღაპრულ ეპოსში ასახულ წარმართულ კოსმოგონიაში, სამყარო შედგება რამდენიმე ურთიერთდაკავშირებული შრისგან, რომელთაგან ძირითადია სამი ვერტიკალური დონე: ზესკნელი, შუასკნელი და ქვესკნელი.

ქართულ მითოლოგიაში სამყაროს ვერტიკალური დაყოფა იერარქიულ ხასიათს ატარებს და განსაზღვრავს სხვადასხვა არსებათა სამყოფელს:

 ზესკნელი — უზენაესი სამყარო, ღვთისა და ზებუნებრივ არსებათა (ანგელოზების, წმინდა სულების) ადგილსამყოფელი. ხალხური რწმენით, აქ მოიპოვება „მზის პირის ნაბანი“ — მკვდრის მაცოცხლებელი წყალი. ზღაპრული გმირები ზესკნელში სწორედ ამ წყლის მოსაპოვებლად მიდიან. ზესკნელის სიმბოლური განმასახიერებელი ხშირად არის ფრინველი.

 შუასკნელი — რეალური სამყარო, ადამიანთა საცხოვრებელი გარემო. მას ასევე უწოდებენ „სამზეოს“. შუასკნელის განმასახიერებლად მიიჩნევა ადამიანი.

 ქვესკნელი — დედამიწის შუაგულში მოთავსებული ქვედა ქვეყანა, რომელიც მკვდართა სამეფოდ ითვლება. წარმოდგენილია როგორც უწყლო და უნაყოფო ადგილი, სადაც ადამიანები გაჭირვებით ცხოვრობენ. ქვესკნელს მეფეც ჰყავს, თავისი ვეზირებითა და მსახურებით. ქვესკნელის სიმბოლური განმასახიერებელია გველი.

გარდა ვერტიკალური ღერძისა, ქართული მითოლოგია იცნობს ჰორიზონტალურ სივრცეებსაც. გარესკნელი სამყაროს შემადგენელი ნაწილია, რომელიც აღნიშნავს გარეთა წრეს, გარემოსა და ბუნებას ადამიანის კულტურულ გარემოსთან მიმართებაში. აქ სუფევს მარადიული წყვდიადი. ტრადიციულ წარმოდგენებში ასევე გვხვდება წინასკნელი და უკანასკნელი.

სკნელებს შორის არსებობს მუდმივი კავშირი, რომელსაც განასახიერებს ვერტიკალურად აღმართული ობიექტები (მთა, ხე, ცეცხლი, კიბე ან ხიდი). სკნელებს შორის გადაადგილება ხორციელდება ცოცხალი არსებებით (მითოსური არწივი, ფასკუნჯი, ციყვი) ან ჯადოსნური საგნებით (მფრინავი ხალიჩა ან ფასკუნჯის ფრთა, რომელსაც გმირი ფრინველისგან მადლიერების ნიშნად იღებს საჩუქრად).

 ლიტერატურა 
 ჩიქოვანი მ., ქართული ხალხური ზღაპრები, I, 1938, შესავალი.
 შენგელაია დ., სამი სკნელი, თხზულებანი, ტ. 2, თბ., 1960.
 ჩიქოვანი მ., ქართული ფოლკლორის ლექსიკონი: ნაწილი I, თბ., 1974.
 ჩიქოვანი მ., ქართული ფოლკლორის ლექსიკონი: ნაწილი II, თბ., 1975.

კატეგორია:ქართული მითოლოგია