აბდულა ავლონი

აბდულა ავლონი (დ. 12 ივლისი 1878, ტაშკენტი — გ. 25 აგვისტო 1934, ტაშკენტი) — უზბეკი პოეტი, დრამატურგი, ჟურნალისტი, მეცნიერი და საზოგადო მოღვაწე, რომელიც აქტიურად მოქმედებდა XX საუკუნეს პირველ ნახევარში.

 ადრეული წლები 
ავლონი 1878 წლის 12 ივლისის ტაშკენტის მერგანჩას უბანში დაიბადა. ოჯახის რთული ეკონომიკური პირობების გამო ბავშვობიდან სხვადასხვა საქმეს ეწეოდა: მუშაობდა მიწათმოქმედად, ტყავის დამმუშავებლად, მჭედლად, დურგლად და მებაღედ. 

ბავშვობის წლებში 12 წლის ასაკიდან სწავლობდა ოқჩის უბანში მდებარე მედრესეში. 14 წლის ასაკიდან იმდროინდელი მოდის შესაბამისად ლექსების წერას შეუდგა. თავდაპირველად სწავლობდა ძველი ტიპის სკოლაში, შემდეგ კი განათლებას აგრძელებდა მედრესეში (1885–1895 წლები). მედრესის დასრულების შემდეგ მუშაობდა მასწავლებლად. სხვადასხვა პერიოდებში ავლონი ცხოვრობდა ორენბურგში, ყაზანში და ტიფლისში, სადაც აქტიურად კითხულობდა გაზეთებსა და ჟურნალებს და ყურადღებით აკვირდებოდა საზოგადოებრივ-პოლიტიკურ პროცესებს.

 მოღვაწეობა 
XX საუკუნეს დასაწყისში ავლონი ჩაერთო ჯადიდურ მოძრაობაში. 1904 წელს მირაბადის უბანში გახსნა ჯადიდური სკოლა. 1906 წლიდან მისი ლექსების გამოქვეყნება დაიწყო. ავლონიმ შეისწავლა არაბული, სპარსული და რუსული ენები და უზბეკურად თარგმნა ისეთი მწერლებისა და მოაზროვნეების ნაწერები, როგორებიც იყვნენ ლევ ტოლსტოი და კონსტანტინ უშინსკი. 1906 წელს დააარსა ჟურნალი „Taraqqiy“, ხოლო 1907 წელს საკუთარი სახლიდან გამოსცემდა გაზეთს „Shuhrat“. მათი დახურვის შემდეგ, 1908 წელს საიდუმლოდ გამოსცემდა გაზეთს „Osiyo“, თუმცა ხელისუფლებამ ეს გამოცემაც მალევე ჩახშო.

ავლონი ერთ-ერთ პირველთაგანი იყო, ვინც სკოლებში ქიმია, გეოგრაფია, ფიზიკა და ასტრონომიის სწავლების აუცილებლობაზე დაიწყო საუბარი. 1908 წელს მან ტაშკენტის მირობადის უბანში გახსნა სკოლა ადგილობრივი ბავშვებისთვის, სადაც თავად ასწავლიდა ენასა და ლიტერატურას. 1909 წელს დააფუძნა „Jamiyati xayriya“ — საქველმოქმედო საზოგადოება, რომლის მიზანიც იყო ობოლთა განათლება. იმავე წელს გამოვიდა მისი პოეტური ნაწარმოებების პირველი კრებული „Adabiyot yoxud milliy sheʼrlar“ („ლიტერატურა ანუ ეროვნული ლექსები“).

1912 წელს ავლონიმ ტაშკენტის „დეგრეზ მაჰალაში“ გახსნა ორკლასიანი სკოლა, რომელიც ტრადიციული საამწყობო სკოლებისგან იმით განსხვავდებოდა, რომ საგანმანათლებლო პროგრამაში საერო საგნებიც შედიოდა. ახალი ტიპის სკოლებისთვის ავლონიმ თვითონ მოამზადა სასწავლო წიგნები და მეთოდური მასალები: „Birinchi muallim“ (1911), „Ikkinchi muallim“ (1912), „Turkiy guliston yoxud axloq“ (1913), „Adabiyot yoxud milliy sheʼrlar“ (1909–1915 წლებში), „Maktab gulistoni“ (1915), „Mardikorlar ashuvlasi“ (1917) და სხვ.

1910–1916 წლებში ავლონი აქტიურად მუშაობდა თეატრალურ სფეროშიც. იგი თანამოაზრეებთან — მუნავვარ ქარისთან, მუჰამმადჯონ პოდშოხოჯაევთან, ტავალოსთან, რუსთამბეკ იუსუფბეკოვთან, ნიზომიდდინ ხოჯაევთან, შოკირჯონ რაჰიმისთან ერთად 1914 წელს მონაწილეობდა „Nashriyot“ (გამომცემლობა) კომპანიის შექმნაში, ხოლო 1916 წელს — „Maktab“ (სკოლა) საზოგადოებაში. 1913 წელს ავლონიმ დააარსა „Turkiston“-ის დასახელების თეატრალური დასი, გადაიტანა სცენაზე და დადგა რიგი პიესები. მისი დადგმები წარმოდგენილ იქნა ტაშკენტიში, ფერგანაში, ანდიჯონში, ქოქანდში, ხუჯანდში და სხვა ქალაქებში, სადაც ცოცხალი სურათებით წარმოაჩენდა თურქესტანის საზოგადოებრივ ცხოვრებას XX საუკუნეს დასაწყისში. მისი თეატრალური დასის წევრებს შორის იყვნენ ისეთი მსახიობები, როგორებიც იყვნენ მანнон უუღური, ჰამზა, ასევე აზერბაიჯანელი დრამატურგების — უზაირ ჰოჯიბეკოვისა და რუჰულოს წარმომადგენლები.

ოქტომბრის რევოლუციის შემდეგ, როდესაც დეკლარირებულმა თავისუფლებამ და დამოუკიდებლობის დაპირებამ რეალობაში თავი ვერ გამოიჩინა, ავლონიმ იმედგაცრუება გამოხატა ლექსში „Xafalik soatda“ („სევდის ჟამს“, 1919).

1917 წელს ავლონიმ დააარსა გაზეთი „Turon“, სადაც освещდებოდა პოლიტიკური და სოციალური მოვლენები. 1918 წელს იგი აქტიურად მონაწილეობდა გაზეთ „Ishtirokiyun“-ის შექმნაში და მისი რედაქტორიც გახდა. 1919–1920 წლებში ავლონი საბჭოთა მთავრობის პოლიტიკური წარმომადგენელი და კონსული იყო ავღანეთში, ხოლო მოგვიანებით იქვე განაგებდა სახალხო განათლების საქმეთა მმართველობასაც.

1921 წლიდან ავლონი კვლავ დაუბრუნდა განათლებას: გახსნიდა სკოლებს, ასწავლიდა მოზარდებს, განსაკუთრებით ხაზი ესმოდა უზბეკი გოგონების განათლებას და მასწავლებელთა მომზადებას. 1923–1924 წლებში ის ე.წ. „ინპროების“ — ქალთა და კაცთა სასწავლო დაწესებულებების ხელმძღვანელი იყო ეסקი შაჰარში, 1924–1929 წლებში მასწავლებლად მუშაობდა ტაშკენტის სამხედრო სასწავლებელში, ხოლო 1930–1934 წლებში ცენტრალური აზიის სახელმწიფო უნივერსიტეტში (დღევანდელი უზბეკეთის ეროვნული უნივერსიტეტი) ხელმძღვანელობდა ენისა და ლიტერატურის კათედრას. ამ დროისთვის მოამზადა და 1933 წელს გამოსცა „Adabiyot xrestomatiyasi“ — ლიტერატურის хрестომათია უზბეკური სკოლის VII კლასისთვის.

ლიანობაში ავლონის პოეტური მემკვიდრეობა დაახლოებით 4 000 სტრიქონს აჭარბებს. მისი ლექსები გამოირჩევა კრიტიკული, საზოგადოებრივი და didაქტიკური ტონალობით და ხშირად გამოჩნდა სხვადასხვა ფსევდონიმით: Hijron, Nabil, Indamas, Shuhrat, Tangriquli, Surayyo, Shapaloq, Chol, Ab, Chigʻaboy, Abdulhaq და სხვ.

აბდულა ავლონი 1934 წლის 25 აგვისტოს ტაშკენტიში, 56 წლის ასაკში გარდაიცვალა და დაკრძალულია ბოტკინის ქუჩის სასაფლაოზე.

 ნაწარმოებები 
ავლონის მნიშვნელოვანი პიესებია: „Advokatlik osonmi“ (1914), „Pinak“ (1916), „Biz va siz“ (1917), „Portugaliya inqilobi“, „Ikki muhabbat“, „Boʻron“; იგავურ-ალეგორიული ნაწარმოებები — „Tulki ila qargʻa“, „Mardikorlar ashulasi“, „Vatan“ (1916), „Maktab“, „Bogʻcha“, „Yalqov shogird tilidan“, „Togʻlardan bir manzara“, „Millatga xitob“, „Ishchilara tortuq“, „Koʻklam keldi“, „Tovush“ და სხვა ლექსები; აგრეთვე სტატიები „Maqsad va maslak“ (9 აპრილი 1908), „Holimizga doir“ (14 თებერვალი 1908) და ალეგორიული მოთხრობა „Hasad balosi“.

 გამოცემული კრებულები 
 ავლონი — „Toshkent tongi“ (ტაშკენტი), 1978.
 ავლონი — „Oʻson millat“ (ტაშკენტი), 1993.
 ავლონი — „Turkiy guliston yohud axloq“ (ტაშკენტი), 1992.
 ავლონი — „Afgʻon sayohati. Kundaliklar“, ჟურნალ „Sharq yulduzi“, 1990, № 7.
 „Milliy uygʻonish“ („ეროვნული აღორძინება“), (ტაშკენტი), 1993.
 ავლონი — „Tanlangan asarlar“, ორტომეული, „Maʼnaviyat“, (ტაშკენტი), 1998.

 ოჯახი 
1900 წელს ავლონიმ იქორწინა ტაშკენტის ვაჭრის ოჯახიდან წარმოშობილ გოგონაზე, სახელად სალომათხონ. მათ შვიდი შვილი შეეძინათ: სავრინისო, ქარიმა, ქუნდუზ, ჰაკიმა, ასადილლა, ოტალიქი და კენჯა.

 ჯილდოები 
 1927 წელს მას მიენიჭა წოდება „შრომის გმირი“.
 1930 წელს დაჯილდოვდა称ით „Uzbekistan is a master of public education“ („უზბეკეთის სახალხო განათლების ოსტატი“).
 2020 წელს მას მიენიჭა „Order of Outstanding Merit“-ის ორდენი „Buyuk xizmatlari uchun“ („დიდი დამსახურებისთვის“).

 ხსოვნა 
მიუხედავად იმისა, რომ აბდულა ავლონი არ გამოუცხადებიათ „ხალხის მტრად“ და არ დამწყვდევიათ ციხეში, მისი ნაწერები 1966 წლამდე ფაქტობრივად არ იბეჭდებოდა. გარდაცვალების შემდეგ ლიტერატურული მემკვიდრეობის სისტემატიზაცია და კვლევა დაიწყო ბეგალი კოსიმოვმა, რომელმაც მოგვიანებით წიგნი „Abdulla Avloniy“ მიუძღვნა მწერალს. 1968 წელს ტაშკენტში შეიქმნა აბდულა ავლონის სახელობის მემორიალური სახლი-მუზეუმი. 

ტაშკენტიში მისი სახელობის ქუჩა, ორი მიკრორაიონი, კულტურის ცენტრი და ეროვნული სამეცნიერო-კვლევითი ინსტიტუტი მოქმედებს. 2019 წელს გამოვიდა მხატვრული ფილმი „Avloniy“, რომელიც ავლონის მისიას ავღანეთში ასახავს. 

პოეტმა მუჰამედ ალიმ 1979 წელს გამოუშვა ლირიკული ეპოსი „Boqiy dunyo“ („მარადიული სამყარო“), სადაც ერთ-ერთ მთავარ პერსონაჟად სწორედ აბდულა ავლონი ჰყავს გამოსახული. ტაშკენტის „მწერლების ხეივანში“ (Adiblar xiyoboni) ავლონის ძეგლი დგას, რომელიც უზბეკი მწერლებისა და პოეტების პანთეონის ნაწილს წარმოადგენს.

 ლიტერატურა 


 Abdulla Avloniy, "Toshkent tongi" (Prepared for publication by B. Qosimov). Toshkent: G'afur G'ulom named Literature and Art Publishing House, 1979.
 Abdulla Avloniy. "Afg'on sayohati" (Afghan Journeys). "Sharq yulduzi" journal, 1990, Issue 7.
 Abdulla Avloniy. "Turkiy guliston yoxud axloq" (Turkestan or the People) (Prepared for publication by M. Maxsumov). Toshkent: O'qituvchi, 1992.
 Abdulla Avloniy. "O'son, millat" (Easy, Nation). Toshkent: Sharq, 1993.
 Abdulla Avloniy. "Muxtasar tarixi anbiyo va tarixi Islom" (A Brief History of Prophets and the History of Islam). Toshkent: Fan, 1994.
 Abdulla Avloniy. "Tanlangan asarlar" (Selected Works). Two volumes (Prepared for publication by B. Qosimov). Toshkent: Ma'naviyat, 1998.
 Abdulla Avloniy. "Turkiy guliston yoxud axloq" (Turkestan or the People) (Translated to modern Uzbek by O. Oltinbek). Toshkent: Sano-standard, 2012.
 Qosimov B. "Abdulla Avloniy, Toshkent," 1979.
 Qosimov B. "Milliy uyg'onish" (National Revival). Toshkent: Manaviyat, 2002.
 Qosimov B. "Uyg'ongan millat ma'rifati" (The Knowledge of the Enlightened Nation). Toshkent: Ma'naviyat, 2011.
 Qosimov B., Dolimov U. "Ma'rifat darg'alari" (Knowledge Treasures). Toshkent: O'qituvchi, 1990.
 Dolimov U. "Turkistonda jadid maktablari" (Jadid Schools in Turkestan). Toshkent: Universitet, 2006.
 Rizayev Sh. "Jadid dramasi" (Jadid Drama). Toshkent: Sharq, 1997.
 Do'stqorayev B. "O'zbekiston jurnalistikasi tarixi" (History of Journalism in Uzbekistan). Toshkent: G'afur G'ulom named Literature and Art Publishing House, 2009.
 Barakayev R. "O'zbek bolalar adabiyoti va Abdulla Avloniy ijodi" (Uzbek Children's Literature and the Literary Works of Abdulla Avloniy). Toshkent: Fan, 2004.
 Karim, Bahodir. "Avloniy ziyosi." "Til va adabiyot ta'limi jumali," 2020, Issue 7.
 Saidov U, "Yevropa maʼrifatchiligi va Milliy uyg'onish" (European Enlightenment and National Revival). Toshkent: Akademiya, 2004.
 Said, Ziyo. "Tanlangan asarlar" (Selected Works). Toshkent: G'afur G'ulom named Literature and Art Publishing House, 1974.

სქოლიო

კატეგორია:დაბადებული 1878
კატეგორია:გარდაცვლილი 1934
კატეგორია:სოციალისტური შრომის გმირები
კატეგორია:უზბეკი მწერლები
კატეგორია:უზბეკი პოეტები
კატეგორია:უზბეკი დრამატურგები
კატეგორია:საბჭოთა მწერლები