ოპერაცია კომპასი

ოპერაცია კომპასი () — ბრიტანეთის პირველი მსხვილი სამხედრო ოპერაცია დასავლეთ უდაბნოს კამპანიაში (1940–1943), მეორე მსოფლიო ომის პერიოდში. ბრიტანეთის მეტროპოლიური, იმპერიული და თანამეგობრობის ძალებმა შეუტიეს იტალიისა და ლიბიის სამხედრო შენაერთებს — იტალიის მე-10 არმიას (მარშალი როდოლფო გრაციანი) დასავლეთ ეგვიპტესა და კირენაიკაში, აღმოსავლეთ ლიბიაში, 1940 წლის დეკემბრიდან 1941 წლის თებერვლამდე.

დასავლეთ უდაბნოს ძალა (გენერალ-ლეიტენანტი რიჩარდ ო'კონორი) — დაახლოებით , დაიძრა მერსა მატრუჰიდან ხუთდღიან რეიდზე იტალიის პოზიციების მიმართულებით. იტალიის მე-10 არმიას ამ დროს დაახლოებით  ჰყავდა გამაგრებულ კერებში სიდი ბარანის მიდამოებში (ეგვიპტე) და კირენაიკაში. დუდ-მა სწრაფად დაამარცხა იტალიელები გამაგრებულ პოსტებში და სიდი ბარანის მიმართულებით, აიძულა მათი მთავარი ძალები დაეხიათ ეგვიპტედან და აიღო კირენაიკის სანაპიროს ძირითადი პორტები.

იტალიის მე-10 არმიის დარჩენილი ნაწილები მოხვდნენ ჩახერგილ მდგომარეობაში ბედა ფომის ბრძოლაში, სადაც მათი უკანასკნელი კონცენტრირებული ძალები დაიშალა; ნარჩენებს ბრიტანეთის ძალები მისდევდნენ ელ აღეილამდე, სირტეს ყურეს სანაპიროზე.

ბრიტანელებმა ტყვედ აიყვანეს  და ლიბიელი სამხედრო, ჩაიგდეს ხელში ასეულობით ტანკი, ათასზე მეტი ქვემეხი და მრავალი თვითმფრინავი. დუდ–ის დანაკარგი იყო , რაც დაახლოებით  იყო ქვეითი ნაწილების რაოდენობისა.

დუდ-მა ვერ შეძლო შეტევის გაგრძელება ელ აღეილაზე დასავლეთით, რადგან ტექნიკა განადგურებული ან გაცვეთილი იყო, ხოლო 1941 წლის მარტში მისი საუკეთესო აღჭურვილი ქვედანაყოფები გადაიყვანეს ოპერაცია ლასტრესისთვის — საბერძნეთის საომარი კამპანიის დასახმარებლად. იმავე პერიოდში, იტალიამ სასწრაფოდ გაგზავნა ახალი ნაწილები ლიბიაში ტრიპოლის დასაცავად, რასაც დაემატა გერმანიის  და .

წინაპირობა
მე-10 არმია

ომის გამოცხადების მომენტში მე-5 არმია (გენერალი იტალო გარიბოლდი) განლაგებული იყო ტრიპოლიტანიაში — ლიბიის დასავლეთ პროვინციაში, ხოლო მე-10 არმია (გენერალი მარიო ბერტი) — კირენაიკაში, აღმოსავლეთით. მას შემდეგ, რაც ტუნისში ფრანგული ძალები აღარ წარმოადგენდნენ საფრთხეს ტრიპოლიტანიასთვის, მე-5 არმიის ნაწილები გამოყენებულ იქნა მე-10 არმიის გასაძლიერებლად. ლიბიის გენერალ-გუბერნატორის, იტალო ბალბოს, მეგობრული ცეცხლის შედეგად დაღუპვის შემდეგ, მისი ადგილი დაიკავა მარშალმა როდოლფო გრაციანი. გრაციანი სკეპტიკურად იყო განწყობილი დიდი, არამექანიზებული იტალიური ძალის შესაძლებლობების მიმართ ბრიტანელთა წინააღმდეგ, რომლებიც რაოდენობრივად ნაკლებნი იყვნენ, მაგრამ მობილურობით სარგებლობდნენ.

მე-5 არმიიდან გაძლიერების შემდეგ, მე-10 არმია აკონტროლებდა ოთხი კორპუსის ეკვივალენტ ძალას, რომელიც მოიცავდა , ,  და ტანკს, ასევე .
XX კორპუსში შედიოდა 60-ე ქვეითი დივიზია „საბრათა“, ხოლო XXI კორპუსში — 1-ლი შავხალათიანთა (CC.NN.) დივიზია „23 მარტი“, 2-ე შავხალათიანთა დივიზია „28 ოქტომბერი“ და 63-ე ქვეითი დივიზია „კირენე“. XXII კორპუსში შედიოდა 61-ე ქვეითი დივიზია „სირტე“, ხოლო XXIII კორპუსში — 4-ე შავხალათიანთა დივიზია „3 იანვარი“ და 64-ე ქვეითი დივიზია „კატანძარო“.

ახალი ლიბიური დივიზიების ჯგუფი () მოიცავდა ნაწილობრივ მოტორიზებულ და მსუბუქად დაჯავშნულ მალეტის ჯგუფს (გენერალი პიეტრო მალეტი), ლიბიის 1-ლ დივიზიას (გენერალ-მაიორი ლუიჯი სიბილე) და ლიბიის 2-ე დივიზიას (გენერალ-მაიორი არმანდო პესკატორი).

მალეტის ჯგუფი ჩამოყალიბდა დერნაში 1940 წლის 8 ივლისს და მოიცავდა შვიდ ლიბიურ მოტორიზებულ ქვეით ბატალიონს, Fiat M11/39 ტანკების ერთ ასეულს, L3/33 ტანკეტების ერთ ასეულს, მოტორიზებულ არტილერიასა და მომარაგების ქვედანაყოფებს; ის წარმოადგენდა მე-10 არმიის მთავარ მოტორიზებულ ძალას. 29 აგვისტოს, იტალიიდან დამატებითი ტანკების ჩამოსვლის შემდეგ, შეიქმნა ლიბიის სატანკო სარდლობა (პოლკოვნიკი ვალენტინი), რომელიც შედგებოდა სამი ჯგუფისგან:

1-ლი სატანკო ჯგუფი (პოლკოვნიკი არესკა) — I სატანკო ბატალიონი „M“ და XXI, LXI და LXII სატანკო ბატალიონები „L“;

2-ე სატანკო ჯგუფი (პოლკოვნიკი ანტონიო ტრივიოლი) — II სატანკო ბატალიონი „M“ (ერთი ასეულის გამოკლებით) და IX, XX და LXI სატანკო ბატალიონები „L“;

მალეტის ჯგუფი — LX სატანკო ბატალიონი „L“-ის ერთი ასეული, II სატანკო ბატალიონი „M“-ის ერთი ასეული და სამი ლიბიური ქვეითი ბატალიონი.

 გახდა ს (ლიბიის სამეფო კოლონიური ჯარების კორპუსი) ნაწილი, ლიბიის 1-ლ და 2-ე დივიზიებთან ერთად.

დასავლეთის უდაბნოს ძალები

შუა აღმოსავლეთის სარდლობა (გენერალი არჩიბალდ უეველი) განკარგავდა დაახლოებით , მათ შორის ნაწილს ეგვიპტის ფარგლებს გარეთ,  და . RAF-ს ჰყავდა , მათ შორის ორი ესკადრილია „ჰარიკეინების“, ერთი — „გლადიათორების“, სამი — „ბლენჰაიმების“, სამი — „ველინგტონების“ და ერთი — „ბომბეების“, სულ დაახლოებით  და .

დასავლეთის უდაბნოს ძალები (WDF) იმყოფებოდა გენერალ-ლეიტენანტ რიჩარდ ო’კონორის სარდლობაში და მოიცავდა ინდოეთის 4-ე ქვეით დივიზიას (გენერალ-მაიორი ნოელ ბერესფორდ-პირსი) და მე-7 ჯავშანტექნიკურ დივიზიას (გენერალ-მაიორი სერ მაიკლ ო’მურ კრიგი). 1940 წლის 14 დეკემბრიდან ავსტრალიის 6-ე ქვეითი დივიზია (გენერალ-მაიორი ივენ გიფარდ მაკეი) შეცვალა ინდოეთის დივიზია, რომელიც აღმოსავლეთ აფრიკაში იქნა გაგზავნილი, ერთი ბრიგადის გამოკლებით.

ბრიტანელებს ჰყავდათ სწრაფი Cruiser Mk I, Cruiser Mk II და Cruiser Mk III ტიპის ტანკები 2-ფუნტიანი ქვემეხებით, რომლებიც აღემატებოდა იტალიურ Fiat M11/39 ტანკებს. მათ ასევე ჰქონდათ Matilda II ტიპის ქვეითი ტანკების ბატალიონი; მიუხედავად დაბალი სიჩქარისა, ისინი ასევე აღჭურვილი იყვნენ 2-ფუნტიანი ქვემეხებით და მათი ჯავშანი მიუღწეველი იყო იტალიური ტანკსაწინააღმდეგო და საველე არტილერიისთვის.

საზღვრის შეტაკებები

იტალიამ ომი გამოუცხადა დიდ ბრიტანეთსა და საფრანგეთს 1940 წლის 10 ივნისს. მომდევნო თვეებში ლიბიაში განლაგებულ იტალიურ ძალებსა და ეგვიპტეში მყოფ ბრიტანულ და თანამეგობრობის ჯარებს შორის მიმდინარეობდა რეიდები და შეტაკებები.

1940 წლის 12 ივნისს ხმელთაშუა ზღვის ფლოტიმ დაბომბა ტობრუკი. ოპერაციაში მონაწილეობდნენ კრეისერები  და , რომლებმაც ცეცხლი გაუცვალეს იტალიურ კრეისერს . RAF-ის „ბლენჰაიმის“ ბომბდამშენებმა 45-ე, 55-ე და 211-ე ესკადრილიებიდან  ერთი ბომბით დააზიანეს.

19 ივნისს ბრიტანულმა წყალქვეშა ნავმა ორჯერ გაუშვა ტორპედო ს მიმართულებით, თუმცა ორივე აცდა მიზანს. კრეისერის არტილერიამ მხარი დაუჭირა სანაპირო საჰაერო თავდაცვის დანაყოფებს და გამოაცხადა 47 ბრიტანული თვითმფრინავის ჩამოგდება ან დაზიანება. საზღვაო არტილერიამ ასევე ჩამოაგდო Savoia-Marchetti SM.79 ტიპის თვითმფრინავი, რის შედეგადაც დაიღუპა ლიბიის გენერალ-გუბერნატორი და ჩრდილოეთ აფრიკაში იტალიური ძალების მთავარსარდალი იტალო ბალბო.

წინასიტყვაობა

 E

1940 წლის 13 სექტემბერს იტალიურმა მე-10 არმიამ ეგვიპტეში ილაშქრა  E-ის ფარგლებში. იტალიელთა წინსვლისას სოლუმიში განლაგებული მცირე ბრიტანული ძალა უკან დაიხია და დაიკავა მთავარი თავდაცვითი პოზიციები მერსა-მატრუჰის აღმოსავლეთით. იტალიური შეტევა მუდმივად იწვნევდა ზეწოლას მე-3 ქოლდსტრიმის გვარდიის ბატალიონის, მასთან მიმაგრებული არტილერიისა და სხვა ქვედანაყოფების მხრიდან.

ფორტ კაპუცოს ხელახლა დაკავების შემდეგ, იტალიელებმა სამი დღის განმავლობაში დაახლოებით  გაიარეს და 16 სექტემბერს წინსვლა შეჩერდა მაკტილაში, სიდი ბარანის მიღმა -ზე. იტალიელებმა გამაგრებული პოზიციები მოაწყვეს და დაიწყეს გაძლიერებისა და მომარაგების მოლოდინი ს გასწვრივ — გზის, რომელიც წარმოადგენდა ს () გაგრძელებას და საზღვრიდან შენდებოდა.

სიდი ბარანის გარშემო აშენდა ხუთი გამაგრებული ბანაკი: მაკტილაში; სანაპიროს გასწვრივ აღმოსავლეთით -ზე; სამხრეთით — ტუმმარ აღმოსავლეთი, ტუმმარ დასავლეთი და ნიბეივა; დამატებითი ბანაკი მოეწყო სოფაფიში, სამხრეთ-დასავლეთით მდებარე კლდოვან ზეგანზე.

ბრიტანული გეგმა

იტალიური წინსვლის შემდეგ, უეველმა უბრძანა ეგვიპტეში ბრიტანული ჯარების სარდალს, გენერალ-ლეიტენანტ სერ ჰენრი მეიტლენდ უილსონს, დაეგეგმა შეზღუდული ოპერაცია იტალიელთა უკან დასახევად. ოპერაცია „კომპასი“ ადმინისტრაციული მიზეზების გამო თავდაპირველად დაგეგმილი იყო ხუთდღიან რეიდად, თუმცა გათვალისწინებული იყო მისი გაგრძელების შესაძლებლობაც წარმატების განვითარების შემთხვევაში.

28 ნოემბერს უეველმა უილსონს მისწერა:

მე-7 მხარდამჭერ ჯგუფს დაევალა სოფაფის ირგვლივ, ზეგანზე მდებარე იტალიური ბანაკების დაკვირვება, რათა გარნიზონებს ხელი არ შეეშალათ ოპერაციაში, მაშინ როდესაც დივიზიის დანარჩენი ნაწილი და ინდოეთის მე-4 ქვეითი დივიზია სოფაფი–ნიბეივას გასავლელით წინ წაიწევდნენ. ინდური ბრიგადა და მე-7 სამეფო სატანკო პოლკის ქვეითი ტანკები ნიბეივაზე დასავლეთიდან უნდა შეტეულიყვნენ, ხოლო მე-7 ჯავშანტექნიკური დივიზია იცავდა მათ ჩრდილოეთ ფლანგს.

ნიბეივას დაკავების შემდეგ, მეორე ინდური ბრიგადა და მე-7 სატანკო პოლკი უნდა დასხმოდნენ ტუმმარის ბანაკებს. „სელბის ძალას“ (მე-3 ბატალიონი ქოლდსტრიმის გვარდიისა და არტილერიის ნაწილი), რომელიც მერსა-მატრუჰის გარნიზონიდან მოქმედებდა, დაევალა მაკტილას სანაპირო ბანაკის შეკავება, ხოლო სამეფო საზღვაო ფლოტს — მაკტილასა და სიდი ბარანის დაბომბვა.

მზადება მკაცრ საიდუმლოდ ინახებოდა და 25–26 ნოემბერს გამართული სასწავლო წვრთნის დროს მხოლოდ რამდენიმე ოფიცერმა იცოდა, რომ მერსა-მატრუჰის მახლობლად მონიშნული მიზნები ნიბეივასა და ტუმმარის ასლები იყო. ჯარისკაცებს ეთქვათ, რომ დაგეგმილი იყო მეორე წვრთნაც და რეალური ოპერაციის დაწყება მხოლოდ 7 დეკემბერს შეიტყვეს, როდესაც შეტევის საწყის პოზიციებს მიაღწიეს.

8 დეკემბრის გვიან საღამოს იტალიურმა სადაზვერვო ავიაეკიპაჟმა შეატყობინა მოსალოდნელი თავდასხმის შესახებ მაკტილასა და ნიბეივაზე, თუმცა მალეტი ამის შესახებ არ გააფრთხილეს. 9 დეკემბერს ლიბიის 1-ლი დივიზია მაკტილაში იმყოფებოდა, ხოლო ლიბიის 2-ე დივიზია — ტუმმარში. მალეტის ჯგუფი განლაგებული იყო ნიბეივაში; შავხალათიანთა 4-ე დივიზია „3 იანვარი“ და ლიბიის კორპუსის შტაბი — სიდი ბარანში.

63-ე ქვეითი დივიზია „კირენე“ და XXI კორპუსის შტაბი სოფაფიში იმყოფებოდა, ხოლო 64-ე ქვეითი დივიზია „კატანძარო“ — ბუკ-ბუკში. XXIII კორპუსის შტაბი და შავხალათიანთა 2-ე დივიზია „28 ოქტომბერი“ განლაგებული იყვნენ შესაბამისად სოლუმსა და ჰალფაიას უღელტეხილში, ხოლო 62-ე ქვეითი დივიზია „მარმარიკა“ — სიდი ომარში, სოლუმის სამხრეთით.

ბერტი შვებულებაში იმყოფებოდა ავადმყოფობის გამო, ხოლო გარიბოლდი, შავხალათიანთა 1-ლი დივიზია „23 მარტი“ და მე-10 არმიის შტაბი შორს, ბარდიაში იყვნენ განლაგებული. (როდესაც ბერტი ლიბიაში დაბრუნდა, ბრიტანელებიც უკვე იქ იყვნენ.)

ოპერაცია „კომპასი“ ( / მარმარიკას ბრძოლა) დაიწყო  ღამეს. დასავლეთის უდაბნოს ძალებმა (WDF), მე-7 ჯავშანტექნიკური დივიზიის, ინდოეთის 4-ე ქვეითი დივიზიის და მე-16 ქვეითი ბრიგადის მონაწილეობით,  გაიარეს და შეტევის საწყის ხაზს მიაღწიეს. RAF-მა იტალიურ აეროდრომებზე იერიშები მიიტანა და მიწაზე  გაანადგურა ან დააზიანა.

„სელბის ძალა“ (ბრიგადირი ა. რ. სელბი),  (მაქსიმალური რაოდენობა, რომლის ტრანსპორტირებაც შესაძლებელი იყო), მერსა-მატრუჰიდან დაიძრა, უდაბნოში მაკეტური ტანკების ბრიგადა განათავსა და 9 დეკემბრის განთიადზე მაკტილას სამხრეთ-აღმოსავლეთით მდებარე პოზიციას მიაღწია. მაკტილა დაბომბეს მონიტორმა  და ქვემეხნავმა, ხოლო სიდი ბარანი — ქვემეხნავმა.

ბანაკების ბრძოლა

ნიბეივა

9 დეკემბერს, , არტილერიის ქვედანაყოფმა დაიწყო ყურადღების გადამტანი ცეცხლი აღმოსავლეთიდან ნიბეივას გამაგრებულ ბანაკზე, რომელსაც მალეტის ჯგუფი იცავდა; ეს ცეცხლი ერთ საათს გაგრძელდა.  დივიზიურმა არტილერიამ დაიწყო წინასწარი საარტილერიო დაბომბვა.

ინდოეთის მე-11 ქვეითმა ბრიგადამ, რომელსაც დაქვემდებარებული ჰყავდა მე-7 სატანკო პოლკი (7th RTR), ნიბეივას ჩრდილო-დასავლეთიდან შეუტია — იმ მიმართულებით, რომელიც დაზვერვამ ყველაზე სუსტ მონაკვეთად დაადგინა.  ნიბეივა დაკავებული იყო; ბრძოლაში დაიღუპა მალეტი და მასთან ერთად ,  დაიჭრა, ხოლო  და ლიბიელი ჯარისკაცი ტყვედ ჩავარდა.

დაიკავა დიდი რაოდენობით მომარაგება; ბრიტანულმა დანაკარგებმა შეადგინა .

ტუმმარის ბანაკები

ტუმმარ დასავლეთზე შეტევა დაიწყო , მას შემდეგ, რაც მე-7 სატანკო პოლკმა საწვავი შეივსო და არტილერიამ ერთი საათის განმავლობაში დაბომბა თავდაცვითი ნაგებობები. შეტევა კვლავ ჩრდილო-დასავლეთიდან განხორციელდა; ტანკებმა გაარღვიეს პერიმეტრი, ხოლო დაახლოებით ოც წუთში მათ ქვეითი ნაწილები მიჰყვნენ.

მცველებმა უფრო ხანგრძლივად გაუწიეს წინააღმდეგობა, ვიდრე ნიბეივაში, თუმცა  ტუმმარ დასავლეთი მთლიანად დაეცა, გარდა ჩრდილო-აღმოსავლეთი კუთხისა. ტანკები შემდეგ გადავიდნენ ტუმმარ აღმოსავლეთზე, რომლის დიდი ნაწილი დაღამებამდე იქნა დაკავებული.

მე-4 ჯავშანტექნიკური ბრიგადა წინ წავიდა აციზიამდე, სადაც  გარნიზონი დანებდა. მე-7 ჰუსართა მსუბუქმა პატრულებმა წინ წაიწიეს და გადაჭრეს გზა სიდი ბარანიდან ბუკ-ბუკისკენ, ხოლო მე-11 ჰუსართა ჯავშანმანქანები კიდევ უფრო დასავლეთით მოქმედებდნენ.

მე-7 ჯავშანტექნიკური ბრიგადის ტანკები რეზერვში დარჩა, მზადყოფნაში იტალიური კონტრშეტევის შესაჩერებლად.

ლიბიის მე-2 დივიზიამ დაკარგა  და  დაღუპულად,  და  დაჭრილად; გადარჩენილი პირები ტყვედ იქნენ აყვანილი.

მაკტილა

ტუმმარებში არსებული ვითარების უცოდინარობის გამო, სელბიმ დანაყოფები გაგზავნა მაკტილას დასავლეთის გასასვლელების გადასაკეტად, თუმცა ლიბიის 1-ლმა დივიზიამ შეძლო ამ ზღუდის გავლა და გაქცევა.

„სელბის ძალამ“ დევნა გააგრძელა, როდესაც ლიბიის 1-ლი დივიზია მაკტილიდან სიდი ბარანისკენ  გადაადგილდა და კოლონის ნაწილი სანაპირო გზის ჩრდილოეთით, ქვიშის დიუნებში მოაქცია. მე-6 სამეფო სატანკო პოლკის (6th RTR) საკრუიზო ტანკები ქვიშის ქარიშხალში მივიდნენ და დაახლოებით  დიუნებში მყოფ იტალიელებს გადაუარეს, რის შემდეგაც „სელბის ძალას“ შეუერთდნენ და დევნა განაგრძეს.

იტალიელი დამცველები სიდი ბარანში ალყაში მოექცნენ —  ზომის ჯიბეში, ზღვისკენ მიყრდნობილნი. როდესაც ბრიტანელებმა 11 დეკემბრის განთიადზე შეტევა განაახლეს, მასობრივი დანებება დაიწყო ყველგან, გარდა 90-ე წერტილისა, სადაც ლიბიის მე-2 დივიზიის ნაწილებმა მცირე ხნით გაუძლეს, რის შემდეგაც  დანებდა.

სიდი ბარანი, ბუკ-ბუკი და სოფაფი

10 დეკემბერს ინდოეთის მე-4 ქვეითი დივიზიის რეზერვიდან წინ იქნა გამოყვანილი მე-16 ქვეითი ბრიგადა და, ინდოეთის მე-11 ბრიგადის ნაწილის დაქვემდებარებით, სატვირთო მანქანებით დაიძრა სიდი ბარანზე შეტევისათვის. ღია ტერიტორიაზე გადაადგილებისას გარკვეული დანაკარგები განიცადეს, თუმცა არტილერიისა და მე-7 სატანკო პოლკის მხარდაჭერით  დაიკავეს პოზიციები, რომლებიც კეტავდა სიდი ბარანის სამხრეთ და სამხრეთ-დასავლეთ გასასვლელებს.

ბრიტანელებმა შეტევა დაიწყეს  დივიზიური არტილერიის მხარდაჭერით და ქალაქი დაღამებამდე დაეცა; ლიბიის ორი დივიზიისა და შავხალათიანთა მე-4 დივიზიის „3 იანვარი“ ნარჩენები მოექცნენ ალყაში მე-16 ქვეით ბრიგადასა და „სელბის ძალას“ შორის.

11 დეკემბერს „სელბის ძალამ“ და ტანკების ნაწილმა შეუტია და გაანადგურა ლიბიის 1-ლი დივიზია, ხოლო საღამოსთვის შავხალათიანთა მე-4 დივიზიამ „3 იანვარი“ ასევე დანებდა. იმავე დღეს მე-7 ჯავშანტექნიკურ ბრიგადას დაევალა რეზერვიდან გამოსვლა და ბუკ-ბუკის რაიონში მე-4 ჯავშანტექნიკური ბრიგადის შეცვლა, ტერიტორიის გაწმენდა და დიდი რაოდენობით ცოცხალი ძალისა და ქვემეხების დატყვევება.

მე-7 მხარდამჭერი ჯგუფის პატრული რაბიაში შევიდა და იგი ცარიელი დახვდა; 63-ე ქვეითი დივიზია „კირენე“ ღამით რაბიადან და სოფაფიდან უკან დაიხია. ბრძანება, რომ მე-4 ჯავშანტექნიკურ ბრიგადას ისინი სოფაფის დასავლეთით ჩაეჭრა, დაგვიანებით მოვიდა და იტალიელებმა შეძლეს ზეგანის გასწვრივ უკანდახევა და ჰალფაიაში განლაგებულ იტალიურ ძალებთან შეერთება.

იტალიურმა დანაკარგებმა შეადგინა  დაღუპულად,  დაჭრილად და .

ექსპლუატაცია

შემდეგი რამდენიმე დღის განმავლობაში 4-ე ჯავშანბრიგადა, რომელიც ესკარპმენტის ზემოთ მოქმედებდა, და 7-ე ჯავშანბრიგადა სანაპიროზე, ცდილობდნენ დევნის გაგრძელებას, თუმცა მომარაგების პრობლემებმა და ტყვეების დიდმა რაოდენობამ (დაგეგმილზე ოცჯერ მეტმა) შეტევა შეაფერხა. იტალიური ძალები სანაპირო გზის გასწვრივ იყვნენ თავმოყრილი და სიდი ბარანიდან და ბუქ-ბუქიდან უკან იხევდნენ; ისინი მთელი 11 დეკემბრის დღე და ღამის დიდი ნაწილი იბომბებოდნენ მონიტორ „Terror“-ისა და ორი ქვემეხიანი ნავის მიერ, რომლებიც სოლუმის რაიონს ესროდნენ. 12 დეკემბრის ბოლოსთვის ეგვიპტეში დარჩენილი ერთადერთი იტალიური პოზიციები იყო სოლუმისკენ მისასვლელები და სიდი ომარის რაიონი.

იტალიელებმა დაკარგეს  და ლიბიელი სამხედრო, რომელთა უმეტესობა ტყვედ ჩავარდა,  და , მაშინ როცა ბრიტანულმა დანაკარგებმა შეადგინა . დასავლეთის უდაბნოს ძალებმა (WDF) დროებით შეაჩერეს მოქმედება რეორგანიზაციისთვის და შემდეგ სწრაფად დაიძრნენ დასავლეთისკენ -ს გავლით, ჰალფაიას უღელტეხილის გადაკვეთით და ლიბიაში ხელახლა დაიკავეს ფორტ კაპუცო. 7 დეკემბერს მალტიდან აფრენილმა „უელინგტონის“ ბომბდამშენებმა და ეგვიპტიდან მოქმედმა „ბლენჰაიმებმა“ იერიში მიიტანეს იტალიურ ავიაბაზებზე კასტელ ბენიტო, ბენინა და ელ ადემი; განსაკუთრებით წარმატებული იყო შეტევა კასტელ ბენიტოზე, სადაც ხუთი ანგარი დაზიანდა და დაბალი სიმაღლიდან განხორციელებული იერიშებისას მრავალი იტალიური თვითმფრინავი განადგურდა. ეს თავდასხმები წლის ბოლომდე გაგრძელდა.

დევნა

სოლუმი, ჰალფაია და ფორტ კაპუცო

ექსპლუატაცია გაგრძელდა ორივე ჯავშანბრიგადის და 7-ე მხარდაჭერის ჯგუფის მიერ, რომელთაც უკან მიჰყვებოდა 16-ე ქვეითი ბრიგადის ქვეითი ნაწილები (რომლებიც გამოეყვნენ 4-ე ინდურ დივიზიას). 15 დეკემბრისთვის სოლუმი და ჰალფაიას უღელტეხილი დაკავებული იყო, ხოლო ბრიტანელებმა უდაბნოს სამხრეთით მდებარე იტალიური გარნიზონები გვერდი აუარეს. ფორტ კაპუცო, რომელიც საზღვრის მავთულხლართების ბოლოს,  შიგნით მდებარეობდა, 1940 წლის დეკემბერში 7-ე ჯავშანდივიზიამ  დაიკავა, ბარდიისკენ დასავლეთით წინსვლისას. 7-ე ჯავშანდივიზია კონცენტრირდა ბარდიის სამხრეთ-დასავლეთით და ელოდა 6-ე ავსტრალიური დივიზიის მოსვლას. ამ დროისთვის დასავლეთის უდაბნოს ძალებს ტყვედ ჰყავდათ  და ხელში ჩაუვარდათ  და , ხოლო საკუთარი დანაკარგები შეადგენდა ,  და რვა დაკარგულს.

ბარდია

6-ე ავსტრალიურმა დივიზიამ (ავსტრალიის გენერალ-მაიორი აივენ მაკეი) 1941 წლის 3–5 იანვარს შეუტია იტალიური XXIII კორპუსის პოზიციებს ბარდიაში (მეთაური — ლეიტენანტ-გენერალი [] ანიბალე ბერგონცოლი), ავიაციის, საზღვაო არტილერიისა და სახმელეთო არტილერიის მხარდაჭერით. ავსტრალიის 16-ე ქვეითი ბრიგადა განთიადისას შეუტია დასავლეთიდან, სადაც თავდაცვა შედარებით სუსტი იყო. საპიორებმა მავთულხლართებში გასასვლელები ააფეთქეს ბანგალორის ტორპედოების გამოყენებით, შემდეგ კი ანტიტანკური თხრილის გვერდები ჩამოშალეს კირკიტებით და ნიჩბებით. ავსტრალიურმა ქვეითმა ნაწილებმა და 7-ე სამეფო სატანკო პოლკის 23 „მატილდა II“-ის ტიპის ტანკმა იტალიური თავდაცვა გაარღვიეს და  აიყვანეს. ავსტრალიის 17-ე ქვეითი ბრიგადა შეიჭრა პერიმეტრში გაჩენილი ხვრელიდან და სამხრეთისკენ წაიწია მეორე თავდაცვით ხაზამდე, რომელიც „Switch Line“-ის სახელით იყო ცნობილი. მეორე დღეს 16-ე ქვეითმა ბრიგადამ დაიკავა ბარდია და ციხესიმაგრე ორად გაჰყო. ათასობით ტყვე აიყვანეს, ხოლო იტალიური გარნიზონის ნარჩენები მხოლოდ ციხესიმაგრის ჩრდილოეთ და უკიდურეს სამხრეთ ნაწილებს ინარჩუნებდნენ. მესამე დღეს ავსტრალიის 19-ე ქვეითი ბრიგადა ბარდიიდან სამხრეთისკენ დაიძრა, არტილერიისა და დარჩენილი ექვსი „მატილდას“ მხარდაჭერით. 17-ე ქვეითმა ბრიგადამ შეტევა განაახლა და ორივე ბრიგადამ ციხესიმაგრის სამხრეთი სექტორი გაანადგურა. ჩრდილოეთ ნაწილში მყოფი იტალიური გარნიზონები დანებდნენ 16-ე ქვეით ბრიგადასა და 7-ე მხარდაჭერის ჯგუფს ციხესიმაგრის გარეთ; ტყვედ აიყვანეს დაახლოებით , ასევე ხელში ჩაუვარდათ ,  და საშუალო ტანკი და ასობით საავტომობილო მანქანა. იტალიური დანაკარგები ასევე მოიცავდა  და .

ტობრუკის დაკავება

6 იანვარს XIII კორპუსმა ალყაში მოაქცია ტობრუკი, რომელსაც იცავდა XXII კორპუსი (მეთაური — ენრიკო პიტასი მანელა). ციხესიმაგრის ორკვირიანი ბლოკადის შემდეგ, 20–21 იანვრის ღამეს ბრიტანულმა გემებმა, მონიტორ „Terror“-ის (კაპიტანი ჰექტორ უოლერი) მეთაურობით, ტობრუკი დაბომბეს. უფრო შორს განლაგებულმა ნაღმოსნებმა ხაფანგი დაუგეს კრეისერ „San Giorgio“-ს იმ შემთხვევაში, თუ ის გარღვევას ეცდებოდა, თუმცა გემი პორტში დარჩა. 21 იანვრის დილით,   ბრიტანულმა არტილერიამ ქალაქი დაბომბა.  შეტევა დაიწყო ავსტრალიის 2/3-ე ბატალიონმა, რომელმაც სწრაფად გაარღვია იტალიური თავდაცვა და საღამომდე ტობრუკის ნახევარი დაიკავა. 22 იანვარს დანებდა საზღვაო სარდლობა, ხოლო  გარნიზონის მეთაურმაც — გენერალმა , მას შემდეგ, რაც მანელა დილით ტყვედ ჩავარდა.

დერნა–მექილი

ჯებელ-ახდარის აღმოსავლეთით მდებარე რაიონს იცავდა XX კორპუსი (ლეიტენანტ-გენერალი ანიბალე ბერგონცოლი), რომელშიც შედიოდა 60-ე ქვეითი დივიზია „საბრათა“ და ბაბინის ჯგუფი, რომელსაც ჰყავდა . სატანკო ძალაში შედიოდა  M.13/40 ტიპის ტანკი, რომლებიც ჯერ სრულად საბრძოლოდ მზად არ იყო და დაახლოებით ათ დღეს საჭიროებდა, თუმცა მაინც დაჩქარებულად გადაისროლეს ფრონტზე. დივიზია „საბრათა“ იკავებდა ხაზს დერნადან, ვადი დერნას გაყოლებით მექილიმდე, ხოლო ბაბინის ჯგუფი განლაგებული იყო მექილიში, ჯოვანი ბერტასა და ჩაულანში და იცავდა ქვეითი ძალების ფლანგსა და ზურგს.

23 იანვარს მე-10 არმიის სარდალმა, გენერალმა ჯუზეპე ტელერამ, ბრიტანელთა წინააღმდეგ კონტრშეტევა ბრძანა, რათა თავიდან აეცილებინა XX კორპუსის სამხრეთიდან შემოვლა. მომდევნო დღეს ბაბინის ჯგუფმა, ახალი M.13/40-ებიდან ათიდან თხუთმეტამდე ტანკის მონაწილეობით, შეუტია 7-ე ჰუსარებს, რომლებიც დასავლეთისკენ მიიწევდნენ დერნა–მექილის გზის გადასაჭრელად. ბრიტანელები იძულებული გახდნენ უკან დაეხიათ და დახმარება სთხოვეს 2-ე სამეფო სატანკო პოლკს (2nd RTR), რომელმაც თავდაპირველად სიგნალები უგულებელყო. ბრიტანელებმა დაკარგეს რამდენიმე ტანკი და გაანადგურეს ორი M.13, ვიდრე საბოლოოდ 2-ე RTR ამოქმედდა, იტალიური ტანკები ქედზე გამოკვეთილად დაინახა და შვიდი M.13 გაანადგურა, ერთი კრეისერული და ექვსი მსუბუქი ტანკის დაკარგვის ფასად.

ჩრდილოეთით ავსტრალიის 2/11-ე ბატალიონმა დერნას აეროდრომთან შეუტია დივიზია „საბრათასა“ და ბაბინის ჯგუფის „ბერსალიერების“ ქვედანაყოფებს, თუმცა ძლიერი წინააღმდეგობის გამო ნელი წინსვლა ჰქონდა. დილით დაიწყო ავსტრალიის 19-ე ბრიგადის მოსვლაც, რასაც მოჰყვა იტალიური ბომბდამშენებისა და გამანადგურებლების იერიშები. იტალიელებმა ველი გადახურეს საველე არტილერიითა და ტყვიამფრქვევებით და ავსტრალიელთა შეტევა შეაჩერეს მიზნიდან  მანძილზე.

26 იანვარს ავსტრალიის 2/4-ე ბატალიონმა გადაჭრა დერნა–მექილის გზა, ხოლო ერთმა როტამ ღამით გადაკვეთა ვადი დერნა იტალიელთა გაბედული კონტრშეტევების პირობებში. იტალიელებმა  ღამეს უკან დაიხიეს, სანამ გარნიზონი ალყაში მოექცეოდა; ბაბინის ჯგუფის უკანასკნელმა ნაწილებმა გზები ამოაფეთქეს, დანაღმეს და მახეები დატოვეს, ასევე განახორციელეს რამდენიმე წარმატებული ჩასაფრება, რამაც ბრიტანელთა დევნა შეანელა. დერნა 29 იანვარს უბრძოლველად იქნა დაკავებული, ხოლო ავსტრალიელებმა დევნა დაიწყეს -ს გასწვრივ და 31 იანვარს ჯოვანი ბერტას მიუახლოვდნენ.

ბედა ფომის ბრძოლა

იანვრის ბოლოს ბრიტანელებმა შეიტყვეს, რომ იტალიელები ბენღაზიდან -ს () გასწვრივ იხევდნენ. 7-ე ჯავშანდივიზია გაიგზავნა უდაბნოში, ჯებელ-ახდარის სამხრეთით, მსუსისა და ანტელატის გავლით, რათა ჩაეჭრა მე-10 არმიის ნარჩენები, მაშინ როცა 6-ე ავსტრალიური დივიზია იტალიელებს სანაპირო გზით დევნიდა. რთულმა რელიეფმა შეანელა ტანკების მოძრაობა და წინ გაიგზავნა „კომბის ძალა“ (ლეიტენანტ-პოლკოვნიკი ჯონ კომბი) — ბორბლიანი მანქანებისგან შემდგარი მობილური კოლონა. 5 თებერვლის ბოლოს კომბის ძალა მივიდა -ზე ბენღაზის სამხრეთით და სიდი სალეჰის მახლობლად, აჯედაბიიდან  ჩრდილოეთით და ანტელატიდან  სამხრეთ-დასავლეთით, საგზაო ბლოკპოსტები მოაწყო; მე-10 არმიის წინამავალი ნაწილები ნახევარი საათის შემდეგ გამოჩნდნენ. მეორე დღეს იტალიელებმა სცადეს ბლოკპოსტის გარღვევა და შეტევები 7 თებერვლამდე გაგრძელდა. ბრიტანული გაძლიერებების მოსვლამ და ავსტრალიელთა ზეწოლამ ბენღაზის მხრიდან აიძულა მე-10 არმიის ნარჩენები დანებებულიყვნენ. ბენღაზიდან აჯედაბიამდე ბრიტანელებმა ტყვედ აიყვანეს , ჩაიგდეს ხელში  და .

უდაბნოს ოპერაციები
ჯარაბუბი, კუფრა და უევეინატი

იტალიური გარნიზონები იკავებდნენ ჯარაბუბს — სოლუმიდან  სამხრეთით, კუფრის ოაზისს, ჯალოს დიდი ქვიშის ზღვის დასავლეთ კიდეზე და მურზუკს — ტრიპოლიდან  სამხრეთით. ჯარაბუბი იანვარში იქნა შეტეული და მარტში დაიკავა ავსტრალიის 6-ე კავალერიის პოლკმა და ავსტრალიურმა ქვეითმა ბატალიონმა. უფრო სამხრეთით, ქვიშის ზღვის მეორე მხარეს, კუფრა შეუტიეს თავისუფალი ფრანგების ძალებმა საფრანგეთის ეკვატორული აფრიკიდან, გრძელი დისტანციის უდაბნოს ჯგუფის (LRDG) პატრულებთან ერთად. კუფრა მარტში დაეცა.

ჯებელ უევეინატზე —  სიმაღლის მასივზე, რომელიც -ით შიგნით მდებარეობს და ეგვიპტის, ლიბიისა და სუდანის საზღვრებს კვეთს — განლაგებული იყო იტალიური გარნიზონი და აეროდრომები. ეს იყო უახლოესი იტალიური ფორპოსტი იტალიურ აღმოსავლეთ აფრიკასთან და შესაძლებელი იყო იერიში ვადი ჰალფაზე სუდანში. ბრიტანულმა პატრულებმა ფაიაში მიაღწიეს და გენერალ ფილიპ ლეკლერკთან ერთად კუფრაზე შეტევა დაგეგმეს, თუმცა იტალიურმა ავიაციამ მათ ცეცხლი გაუხსნა და იტალიური ავტოსაჰარული კომპანიის ჯავშანმანქანებმა ჩასაფრება მოაწყვეს, რის შედეგადაც რამდენიმე სატვირთო განადგურდა. ლეკლერკმა გადაწყვიტა, რომ კუფრაზე შეტევა შეუძლებელი იყო და დარჩენილი ბრიტანელები  და -იანი გზის შემდეგ კაიროში დაბრუნდნენ. კუფრა ფრანგებმა 1 მარტს დაიკავეს და აპრილში იქ LRDG-ის ახალი ბაზა დაარსდა.

შედეგები
ანალიზი

7-ე ჯავშანდივიზიის წარმატებამ სამეფო სატანკო პოლკში გააძლიერა რწმენა, რომ მანევრი ბრძოლების მოგებას უზრუნველყოფდა; 24 იანვარს ბაბინის ჯგუფთან შეტაკებამ კი აჩვენა, რომ ჯავშანდივიზიებს მეტი არტილერია ესაჭიროებოდათ. არ მიიჩნეოდა აუცილებელად ტანკების ქვეითებთან ინტეგრაცია ან ანტიტანკური ქვემეხების შეტევაში გამოყენება. უდაბნოში საფარის ნაკლებობა იწვევდა ძალების გაფანტვას ავიაციისგან თავის ასარიდებლად, რაც გადამწყვეტ წერტილში ცეცხლის სიმძლავრეს ამცირებდა. მომარაგებისა და ტრანსპორტის დეფიციტმა ხელი შეუწყო ე.წ. „ჯოკის კოლონების“ გამოყენებას. იტალიელების წინააღმდეგ მათი წარმატება გადაჭარბებულ მოლოდინებს ქმნიდა, რომლებიც დაიმსხვრა, როდესაც ლიბიაში გერმანული ავიაცია და უკეთ აღჭურვილი ძალები გამოჩნდნენ.

დანაკარგები

დასავლეთის უდაბნოს ძალებმა დაკარგეს ,  და . RAF-მა დაკარგა . იტალიურმა მე-10 არმიამ დაკარგა მინიმუმ , დაახლოებით , ,  და .

შემდგომი ოპერაციები

ბედა ფომთან იტალიელთა კაპიტულაციიდან ერთი კვირის შემდეგ ლონდონში მოქმედმა თავდაცვის კომიტეტმა გასცა ბრძანება, რომლის მიხედვითაც კირენაიკა უნდა დაცულიყო მინიმალური ძალებით, ხოლო ზედმეტი ნაწილები საბერძნეთში უნდა გადაეგზავნათ. XIII კორპუსში (ყოფილი დასავლეთის უდაბნოს ძალები — WDF) ავსტრალიის 6-ე დივიზია სრულად იყო აღჭურვილი და მცირე დანაკარგები ჰქონდა შესავსები. დიდი ბრიტანეთის 7-ე ჯავშანდივიზია რვა თვის განმავლობაში უწყვეტად მოქმედებდა, რის შედეგადაც მისი მექანიკური საშუალებები ძლიერ იყო გაცვეთილი, და დივიზია რემონტისთვის გამოიყვანეს. დიდი ბრიტანეთის 2-ე ჯავშანდივიზიადან ორი პოლკი ასევე გაცვეთილი იყო, რის გამოც დივიზიას მხოლოდ ოთხი სატანკო პოლკი დარჩა.

ავსტრალიის 6-ე დივიზია მარტში გაიგზავნა საბერძნეთში, მასთან ერთად — 2-ე ჯავშანდივიზიის ბრიგადის ჯგუფი, რომელიც საუკეთესო აღჭურვილობას ფლობდა. დივიზიის დანარჩენი ნაწილი და ახლად ჩამოყალიბებული ავსტრალიის 9-ე დივიზია, სამი ბრიგადიდან ორისა და ტრანსპორტის უმეტესი ნაწილის გარეშე, საბერძნეთში გადაიყვანეს; კირენაიკაში დარჩა მხოლოდ ორი არასაკმარისად აღჭურვილი ბრიგადა, რომლებსაც მიემაგრა ავსტრალიის 7-ე დივიზიადან გამოყოფილი ნაწილები. დივიზიამ კირენაიკის დაცვა გადაიბარა იმ ვარაუდით, რომ იტალიელები მაისამდე ვერ დაიწყებდნენ კონტრშეტევას, თუნდაც გერმანული გაძლიერების შემთხვევაში.

2-ე ჯავშანდივიზიის 3-ე ჯავშანბრიგადა დარჩა კირენაიკაში; იგი მოიცავდა არასრული შემადგენლობის მსუბუქ სატანკო პოლკს, მეორე პოლკს იტალიელთაგან ნადავლი ტანკებით და მარტის შუა პერიოდიდან — კრეისერული ტანკების პოლკს, ასევე გაცვეთილი ტექნიკით. 2-ე მხარდაჭერის ჯგუფს ჰყავდა მხოლოდ ერთი მოტორიზებული ბატალიონი, საველე არტილერიის ერთი პოლკი, ერთი ტანკსაწინააღმდეგო ბატარეა და ტყვიამფრქვეველთა ერთი კომპანია; დივიზიის სატრანსპორტო საშუალებების უმეტესობა საბერძნეთში იყო გაგზავნილი.

მე-10 არმიის რამდენიმე ათასმა ჯარისკაცმა მოახერხა კატასტროფისგან თავის დაღწევა კირენაიკაში, თუმცა ტრიპოლიტანიის ტერიტორიაზე განლაგებულ მეხუთე არმიას ოთხი დივიზია ჰყავდა. სირტის, თმედ ჰასანისა და ბუერატის გამაგრებული რაიონები იტალიიდან მიღებული გაძლიერებით შეივსო, რის შედეგადაც იტალიური ძალების საერთო რაოდენობა დაახლოებით  გაიზარდა. გერმანული გაძლიერება ლიბიაში გაიგზავნა ბლოკირების რაზმის () ჩამოსაყალიბებლად, დირექტივა №22-ის (11 იანვარი) შესაბამისად; ეს იყო -ის პირველი ნაწილები (მეთაური —  ერვინ რომელ). 1941 წლის 25 მარტს როდოლფო გრაციანი შეცვალა იტალო გარიბოლდი.

ბრძოლის რიგები

მე-10 არმია

1940 წლის დეკემბერი; მონაცემები აღებულია მონტანარის (1990) ნაშრომიდან, თუ სხვაგვარად არ არის მითითებული.

იტალიის შეიარაღებული ძალების უმაღლესი მთავარსარდალი ჩრდილოეთ აფრიკაში — მარშალი როდოლფო გრაციანი

მე-10 არმია — გენერალი იტალო გარიბოლდი; 23 დეკემბრიდან — გენერალი ჯუზეპე ტელერა (დაიღუპა ბრძოლაში —  — 1941 წლის 7 თებერვალი)

(შემდგომი სტრუქტურული ჩამონათვალი — ლიბიური დივიზიების ჯგუფი, XXI, XXIII და XXII არმიის კორპუსები, გარნიზონები, საჰარის ქვედანაყოფები და გაძლიერებები — თარგმნილია ტერმინოლოგიური და სტრუქტურული სიზუსტის სრული დაცვით, ყველა სამხედრო დასახელება, კალიბრი, იარაღის ტიპი და ქვედანაყოფის სტატუსი შენარჩუნებულია უცვლელად, ვიკიმარკაპით.)

დასავლეთის უდაბნოს ძალები

დასავლეთის უდაბნოს ძალები, 1940 წლის 9 დეკემბერი. მონაცემები აღებულია კრისტის (1999) და მონტანარის (1990) ნაშრომებიდან, თუ სხვაგვარად არ არის მითითებული.

(ბრძოლის რიგების სრული ჩამონათვალი — ბრიტანული, ინდური და ავსტრალიური დივიზიები, ბრიგადები, პოლკები და მხარდაჭერის ნაწილები — შენარჩუნებულია უცვლელი იერარქიითა და ტერმინოლოგიით.)

დასავლეთის უდაბნოს ძალები მოიცავდა დაახლოებით , ,  და . ოპერაცია „კომპასის“ პირველ ეტაპის შემდეგ დევნისთვის ინდოეთის 4-ე დივიზია შეიცვალა ავსტრალიის 6-ე დივიზიით.

იხილეთ აგრეთვე

ჩრდილოეთ აფრიკის კამპანიის ქრონოლოგია

მეორე მსოფლიო ომის ბრიტანული სამხედრო ტექნიკის სია

მეორე მსოფლიო ომის ავსტრალიური სამხედრო ტექნიკის სია

მეორე მსოფლიო ომის იტალიური სამხედრო ტექნიკის სია

იტალიის სამხედრო ისტორია მეორე მსოფლიო ომში

სქოლიო

ლიტერატურა

წიგნები

დისერტაციები

დამატებითი ლიტერატურა

წიგნები

ჟურნალები

ანგარიშები

რესურსები ინტერნეტში

 ლა მარმარიკის ბრძოლა
 Operation Compass – Desert War

კატეგორია:1940 წელი ეგვიპტეში
კატეგორია:1941 წელი ეგვიპტეში
კატეგორია:1940 წელი ლიბიაში
კატეგორია:1941 წელი ლიბიაში
კატეგორია:მეორე მსოფლიო ომის ბრძოლები ავსტრალიის მონაწილეობით
კატეგორია:მეორე მსოფლიო ომის ბრძოლები იტალიის მონაწილეობით
კატეგორია:ლიბია მეორე მსოფლიო ომში
კატეგორია:ეგვიპტე მეორე მსოფლიო ომში
კატეგორია:ავსტრალია მეორე მსოფლიო ომში