ლიანდაგის წარეკვა

ლიანდაგის წარეკვა — რელსების გრძივი გადაადგილება მიმავალი მატარებლის გოგორწყვილების ქვეშ, როგორც წესი, მიმართული მისი მოძრაობის მხარეს. ლიანდაგის წარეკვა იწვევს რკინიგზის სამუშაო პროცესების სერიოზულ დარღვევას.

 წარმოშობა 
ლიანდაგის წარეკვა ხდება ისეთ შემთხვევებში, როდესაც ლიანდაგის მიმდინარე შენახვა იმყოფება დაუკმაყოფებელ დონეზე, რაც იწვევს მისი მდგრადობის დარღვევას. გოგორწყვილების რელსებზე გავლისას რელსი განიცდის ჩაღუნვას ვაგონის წონის გამო, რაც იწვევს მოძრაობის წინააღმდეგობის ზრდას, ანუ ისეთი ძალის შექმნას, რომელიც იწვევს მატარებლის დამუხრუჭებას. მაგრამ, ნიუტონის მესამე კანონის თანახმად, წარმოიშობა ძალა, რომელიც ცდილობს თან წაიყვანოს ლიანდაგი მატარებელთან ერთად. ამის შედეგად, სარელსო სამაგრების სუსტი მუშაობის შედეგად რელსები იწყებენ წაცურებას ანუ წარეკვას. კერძოდ, თუ რელსებზე არ არის დაყენებული ლიანდაგის წარეკვსაწინააღმდეგო სპეციალური საშუალებები, ორღერძიანი სავაგონო ურიკის გავლისას რელსები გადაადგილდება 0,03—0,06 მმ-ით, ხოლო შესაბამისად, 50 ვაგონიანი (200 ღერძი) მატარებლის გავლა იწვევს ლიანდაგის წარეკვას უკვე 3-დან 6 მმ-მდე. განსაკუთრებით მოსალოდნელია ლიანდაგის წარეკვის გამოწვევა დაკიდულ დაღმართებზე, რაც დაკავშირებულია მათზე მატარებლების დამუხრუჭებით, რაც აუცილებელია სიჩქარის ზრდის შესაზღუდად.

 ლიანდაგის წარეკვის გამო მიღებული შედეგები 
ლიანდაგის წარეკვა იწვევს სარელსო პირაპირების დარღვევას: ლიანდაგის მონაკვეთის ერთ ბოლოს ღრეჩოები ხდება პრაქტიკულად ნულის ტოლი, ხოლო მეორის — საკმაოდ დიდი.

ზაფხულში, მაღალი ტემპერატურის დროს, ნულოვანი ღრეჩოების მქონე მონაკვეთებში რელსებში ჩნდება დიდი გრძივი მკუმშავი ძალები, იმის გამო, რომ რელსები კარგავენ სიგრძეში მატების შესაძლებლობას. ამან შეიძლება გამოიწვიოს სარელსო-საშპლე რგოლების მდგრადობის დარღვევა, ხოლო უპირაპირო ლიანდაგში — ლიანდაგის გავარდნა.

ზამთარში, დაბალი ტემპერატურის დროს, ზღვრამდე გაჭიმული ღრეჩოების ზონაში რელსებში ჩნდება მნიშვნელოვანი გამჭიმავი ძალები, რის შედეგადაც შეიძლება მოხდეს ჭანჭიკების გაწყვეტა და პირაპირების გახსნა. ხოლო უპირაპირო ლიანდაგში — რელსების შუაზე გატეხვა (Р50-ს და უფრო დაბალი მარკის რელსებზე).

ბალასტის უკმარისობისას ან მისი არასაკმარისი დატკეპნისას შესაძლებელია ლიანდაგის წარეკვა შპლებთან ერთად. თავის მხრივ, შპლების წანაცვლებას მათი დატკეპნილი ადგილებიდან მოსდევს ლიანდაგის ჯდენა, რაც ყველაზე უფრო საშიშია პირაპირების ქვეშ არსებულ შპლებში, რადგან მას მოსდევს ლიანდაგზე დინამიური ზემოქმედების ზრდა.

 ლიანდაგის წარეკვის საწინააღმდეგო ღონისძიებები 
ლიანდაგის წარეკვა ჩნდება ისეთ ადგილებში, სადაც გამოყენებულია ომბოხის სამაგრები, მაშინ როდესაც ზამბარიანი ელემენტების მქონე ცალკეული შუალედური სამაგრების გამოყენება საიმედოდ იცავს ლიანდაგს წარეკვისაგან. ასევე ლიანდაგის შპლების ხარისხიანი გამოტენვა ღორღის ბალასტზე ზრდის შპლების წინააღმდეგობას გრძივ გადაადგილებაზე. თუ შუალედური სამაგრების კონსტრუქციას არ გააჩნია წარეკვწინაღების თვისებები, მაშინ რელსების შპლებთან მიმართებაში წარეკვის საწინააღმდეგოდ იყენებენ წარეკვწინაღებს.

1947 წლიდან საბჭოთა კავშირის რკინიგზაზე გამოიყენებოდა თვითჩამკეტი წარეკვწინაღები. 1960-იან წლებში იგი შეცვალა ზამბარიანმა წარეკვწინაღებმა, რომლებსაც შეუძლიათ აღიქვან გრძივი ძალები 8 კილონიუტონამდე. ჩვეულებრივ მაგისტრალურ რკინიგზებზე ასეთი წარეკვწინაღები ყენდება რაოდენობით 18-დან 44-მდე ცალი თითოეულ 25-მეტრიან სალიანდაგო რგოლზე, ხოლო ჩქაროსნულ მაგისტრალებზე და მეტროპოლიტენის ლიანდაგებზე — პრაქტიკულად ყველა შპალზე.

ლიტერატურა
 რუსეთის სახელმწიფო ბიბლიოთეკა Железнодорожный транспорт : Энциклопедия / Гл. ред. Н. С. Конарев. - Москва. Железнодорожный транспорт : Энциклопедия, Угон пути, страницы 474—475

კატეგორია:სალიანდაგო მეურნეობა