ნინა ნემცევა

ნინა ბორისოვნა ნემცევა (დ. 12 დეკემბერი, 1926, უფა — გ. 2021, დიუსელდორფი) — საბჭოთა და უზბეკი მედიევისტი-მეცნიერი, არქეოლოგი და არქიტექტორი-რესტავრატორი, ისტორიის მეცნიერებათა კანდიდატი (1972).

 ადრეული წლები და განათლება 
ნინა ბორისოვნა ნემცევა დაიბადა 1926 წლის 12 დეკემბერს ქალაქ უფაში, ბაშკირეთის ასსრ-ში. მისი მამა, ბორის ნიკოლაევიჩი, რკინიგზაზე ინჟინრად მუშაობდა, დედა, ელიზავეტა პავლოვნა, ექიმი იყო.

ბავშვობის წლებში ნინა მშობლებთან ერთად გადავიდა ქალაქ ბელორეცკში.Левтеева, 2006. მისი ბავშვობა ფაქტობრივად დასრულდა, როდესაც 1937 წელს მამა დააპატიმრეს. ელიზავეტა პავლოვნა და სამი შვილი დაუყოვნებლივ გაასახლეს დეპარტამენტული ბინიდან. თითქმის სამი წლის განმავლობაში, სანამ ბორის ნემცევის საქმე გამოძიებაში იყო, ოჯახი ქირით ნაქირავებ ოთახებში ცხოვრობდა. ბელორეცკი პატარა ქალაქი იყო და ადგილობრივებისთვის ნემცევები „ხალხის მტერის ოჯახის“ სახელით იყვნენ ცნობილი.

ბორის ნიკოლაევიჩმა დანაშაული არ აღიარა და გამომძიებლებმა ვერ შეძლეს მისი ბრალის დამტკიცება. ორი წლისა და ცხრა თვის შემდეგ იგი გაათავისუფლეს „დანაშაულის შემადგენლობის არარსებობის გამო“, აუნაზღაურეს მთელი იმ დროის ხელფასი, რაც ციხეში გაატარა და აღადგინეს VKP(ბ)-ში წევრობაში. ოჯახი კვლავ ერთად აღმოჩნდა, თუმცა მცირე ხნით — დაიწყო ომი. 1942 წლის 29 ნოემბერს ბორის ნიკოლაევიჩი ბრძოლაში დაეცა სოფელ ვერტიაჩის ახლოს.

ახალგაზრდობაში ნინა ბორისოვნას ექიმობა უნდოდა, თუმცა ომმა მისი გეგმები შეცვალა. ოჯახს დამატებითი სასურსათო ბარათები სჭირდებოდა, ამიტომ დედის დაჟინებული თხოვნით, მან 1941 წელს დაამთავრა შვიდწლიანი სკოლა და ჩააბარა ბელორეცკის პედაგოგიკურ სასწავლებელში, რომელიც 1944 წელს დაასრულა.

შემდეგ ნემცევა გახდა მიხაილ ევგენიევიჩ მასონისა და გალინა ანატოლიევნა პუგაჩენკოვას სტუდენტი. 1950 წელს მან დაამთავრა ცენტრალური აზიის სახელმწიფო უნივერსიტეტი (ისტორიის ფაკულტეტი, არქეოლოგიის კათედრა). მომავალ პროფესიულ საქმიანობაში მისი ინტერესის სფეროს წარმოადგენდა ცენტრალური აზიის არქიტექტურულ-არქეოლოგიური ძეგლები.

 კარიერა 
ნინა ნემცევა მრავალი წლის განმავლობაში ხელმძღვანელობდა ყარახანიდების ეპოქის სასახლე-კომპლექს „რაბათ-ი მალიკის“ გათხრებს, ატარებდა არქეოლოგიურ სამუშაოებს „შაჰ-ი ზინდას“ ანსამბლში და აფრასაბის (დღევანდელი სამარყანდი) ნასახლარზე, ასევე საიფ ალ-დინ ბახარზის (ბუხარა) და ხოჯა ახმად იასავის (თურქესტანი) მაუოსლეებში და ცენტრალური აზიის სხვა მნიშვნელოვან არქეოლოგიურ ობიექტებზე. 1970-იანი წლების ბოლოსა და 1980-იანი წლების დასაწყისში მან განახორციელა მარშრუტული დაზვერვითი კვლევები სირდარიოსა და ჯიზახის რეგიონებში, რომლებიც აუცილებელი იყო უზბეკეთის არქეოლოგიური ძეგლების კოდექსის შედგენისათვის.

ნემცევა თითქმის ერთ წელი ასწავლიდა სკოლაში. ომის დასრულების შემდეგ, იგი კვლავ ფიქრობდა უმაღლესი სამედიცინო განათლების მიღებაზე და არჩევანი ტაშკენტის სამედიცინო ინსტიტუტზე გააკეთა.

მეცნიერის კალამს ეკუთვნის 5 წიგნი, რამდენიმე ბროშურა და დაახლოებით ასორმოცდაათი სამეცნიერო სტატია, რომლებიც მიძღვნილია ცენტრალური აზიის არქეოლოგიისა და მხატვრული კულტურის საკითხებისადმი.

 სამეცნიერო და არქიტექტურული მემკვიდრეობა 
ნინა ბორისოვნა ნემცევას სამეცნიერო მოღვაწეობა მჭიდროდ არის დაკავშირებული შუა აზიის შუა საუკუნეების არქიტექტურისა და ურბანული კულტურის კვლევასთან. მისთვის განსაკუთრებულად მნიშვნელოვანი იყო ის, რომ ძეგლი განიხილებოდა არა მხოლოდ როგორც სტილისტური „ნიმუში“, არამედ როგორც ცოცხალი ისტორიული წყარო, რომლის შრეებშიც იკითხებოდა პოლიტიკური, სოციალური და რელიგიური ცვლილებები. ამ მიდგომამ ნემცევა ერთ-ერთ მთავარ ფიგურად აქცია შუა აზიის მევიდური არქიტექტურის შესწავლაში.

ნემცევას საქმიანობაში ცენტრალური ადგილი ეკავა ქარახანიანთა ეპოქის სასახლე-სამრეწველო კომპლექსის – რაბატი მალაქის – მრავალწლიან კვლევას. იგი ხელმძღვანელობდა როგორც არქეოლოგიურ გათხრებს, ისე თავად ნაგებობის არქიტექტურულ-გეგმარებითი სტრუქტურის დეტალურ დაზუსტებას. ნემცევამ განსაკუთრებული ყურადღება მიაქცია კედლების კონსტრუქციულ სისტემას, თიხის გამწვავებული აგურის, გლუვი და რელიეფური კერამიკული დეკორის ფორმებს, რაც საშუალებას იძლეოდა განესაზღვრა კომპლექსის სხვადასხვა სამშენებლო ეტაპი და მისი ფუნქციური განვითარება XI–XII საუკუნეებში მყოფი ქარახანიანთა სახელმწიფოს კონტექსტში.

მისი კვლევების ერთ-ერთი მნიშვნელოვანი მიმართულება იყო შაჰი-ზინდის მემორიალური ანსამბლი და სამარქეო-კულტური კომპლექსი აფრასიაბზე. ნემცევამ ჩაატარა სტრატიგრაფიული გათხრები, შეისწავლა წარწერები, საფლავის არქიტექტურა და კერამიკული მასალა, რის საფუძველზეც ჩამოაყალიბა შაჰი-ზინდის სამლოცველოებისა და მაუსოლეების დათარიღების უფრო ზუსტი სქემა. მისი დაკვირვებები მნიშვნელოვანი იყო არა მხოლოდ ცალკეული სამარხების, არამედ მთელი ანსამბლის, როგორც ქალაქური სივრცის, განვითარების ფაზების რეკონსტრუქციისათვის.

ნემცევას სახელთან არის დაკავშირებული ასევე რიგი სხვა მნიშვნელოვანი რესტავრაციული და კვლევითი პროექტები: საიფ ალ-დინ ბახარზის მაუსოლეუმის, ხოჯა აჰმად იასავის მავზოლეის, შაჰი-ზინდის კომპლექსის სხვა ნაგებობებისა და სამარყანდის გორაკის არქეოლოგიური ფენების შემსწავლელი სამუშაოები. როგორც არქიტექტორ-რესტავრატორი, ის გამუდმებით უსვამდა ხაზს პრინციპს, რომ აღდგენისას მთავარი არ არის „გალამაზება“, არამედ თავდაპირველი კონსტრუქციული ლოგიკის, მასალებისა და ისტორიული შრეების მაქსიმალური შენარჩუნება. ამ თვალსაზრისით ნემცევა ერთგვარად ეწინააღმდეგებოდა ზედაპირულ დეკორატიულ „რეესტავრაციებს“, რომლებიც რეალურ ისტორიულ ქსოვილს ანადგურებდა.

შუა აზიის არქეოლოგიური მემკვიდრეობის კოდიფიკაციის პროცესშიც ნემცევამ მნიშვნელოვანი როლი ითამაშა. 1970-იან და 1980-იან წლებში იგი მონაწილეობდა სირდარიოსა და ჯიზზახის ოლქის ტერიტორიაზე მყოფი არქეოლოგიური ძეგლების მარშრუტულ კვლევებში, რომლებიც შემდგომში „უზბეკეთის არქეოლოგიური ძეგლების კოდექსის“ შედგენის საფუძველი გახდა. ნემცევა გამოდიოდა იმ იდეით, რომ თითოეულ ძეგლს უნდა ჰქონოდა არა მხოლოდ გეოგრაფიული კოორდინატები, არამედ მოკლე არქეოლოგიური დახასიათება, ქრონოლოგიური დიაპაზონი და ფუნქციური ინტერპრეტაცია, რათა ის რეალურად ყოფილიყო მეცნიერებისა და დაცვითი ორგანოებისთვის გამოყენებადი ერთეული.

ნემცევასთვის სამეცნიერო და პედაგოგიური საქმიანობა ერთმანეთისგან განუყოფელი იყო. ცენტრალური აზიის სახელმწიფო უნივერსიტეტში სწავლის დამთავრების შემდეგ ის მრავალი წლების განმავლობაში მუშაობდა როგორც ლექტორი და პრაქტიკული საველე ექსპედიციების ხელმძღვანელი. მისი ლექციები განსაკუთრებული იყო იმით, რომ სტუდენტებს არწმუნებდა „კლასიკური“ არქეოლოგიის ფარგლებს გასცდენოდნენ და არქიტექტურას, ინჟინერიას, ხელოვნების ისტორიას, ეპიგრაფიკასა და სსრდის პერიოდული ურბანიზაციის ისტორიას ერთიან კომპლექსად შეეხედათ. ნემცევას მოსწავლეებად ითვლებიან არაერთი შუააზიური არქეოლოგი და არქიტექტორი, რომლებმაც მოგვიანებით თავად დაიკავეს წამყვანი პოზიციები უნივერსიტეტებსა და კვლევით ინსტიტუტებში.

პენსიაზე გასვლის შემდეგაც ნემცევა აგრძელებდა სამეცნიერო სტატიების, მიმოხილვებისა და მემუარული ხასიათის ტექსტების გამოქვეყნებას, მონაწილეობდა კონფერენციებსა და პროფესიულ დისკუსიებში. მისი ნაშრომები გამოირჩევა როგორც წყაროთა მკაცრი კრიტიკული ანალიზით, ისე მოზომილი, მკაფიო ენით, რის გამოც ისინი ერთნაირად სასარგებლოა როგორც სპეციალისტებისთვის, ისე სტუდენტებისა და ფართო მკითხველისთვის. მკვლევართა შეფასებით, ნემცევას ტექსტები და საველე მასალა დღემდე რჩება საყრდენ რესურსად შუა აზიის შუა საუკუნეების ქალაქისა და არქიტექტურის ისტორიის კვლევაში.

ნინა ბორისოვნა ნემცევას მიერ შესრულებულმა არქეოლოგიურმა, არქიტექტურულმა და რესტავრაციულმა სამუშაოებმა ხელი შეუწყო შუა აზიის რამდენიმე მნიშვნელოვანი ძეგლის საერთაშორისო აღიარებასაც. მისი მიერ მომზადებული გეგმები, ფოტოები და სტრატიგრაფიული აღწერები გამოიყენებოდა როგორც სამეცნიერო პუბლიკაციებში, ისე ძეგლების დაცვასთან დაკავშირებულ სახელმწიფო დოკუმენტებში. ამგვარად, ნემცევას მემკვიდრეობა არა მხოლოდ აკადემიურ დისკურსში, არამედ პრაქტიკულ მახსოვრობაშიც – ქალაქების, მაუსოლეების და მემორიალური კომპლექსების დღევანდელ იერსახეში – არის თვალსაჩინო და მნიშვნელოვანი.

აქ გიმატებ ახალ, დაახლოებით 600-სიტყვიან სექციას ნინა ნემცევაზე — უკვე არსებული ბიოგრაფიული ნაწილის გაგრძელებად.

 სამეცნიერო მემკვიდრეობა და არქიტექტურული.რესტავრაცია 
ნინა ნემცევა ცენტრალური აზიის არქეოლოგიისა და არქიტექტურული.რესტავრაციის იმ თაობას მიეკუთვნება, რომელმაც საბჭოთა ეპოქაში ჩამოაყალიბა შუა საუკუნეების აღმოსავლური არქიტექტურის კვლევის სტანდარტები. მისი პროფესიული ბიოგრაფია, როგორც თავად იხსენებდა, დაიწყო არა კაბინეტში, არამედ „ხანძარ-ყოფილ ნანგრევებსა და ნახევრად ჩამოშლილ კარავანსარაებში“, სადაც არქეოლოგიური შრეები და არქიტექტურული ფრაგმენტები თანაბრად აღიქმებოდა როგორც ისტორიული წყარო. მისთვის არქიტექტურა „გაყინული ტექსტი“ იყო, რომელიც უნდა „წაგეკითხა“ ფენად ფენაზე — გეგმის, კედლის წყობის, დეკორისა და წარწერების მიხედვით.

ნემცევას ცენტრალური ობიექტი გახდა ყარახანიანთა ეპოქის სასახლე-სამეურნეო კომპლექსი რაბათი მალიქი, რომელზეც მრავალი წლის განმავლობაში ხელმძღვანელობდა გათხრებსა და.რესტავრაციას. ამ ძეგლზე ჩატარებულმა კვლევამ მას მისცა შესაძლებლობა ეჩვენებინა, რომ აბრეშუმის გზის კარავანსარაები და სამეფო სასახლეები მხოლოდ სამხედრო-ადმინისტრაციული ცენტრები არ იყო, არამედ ბირთვები, სადაც იკვეთებოდა სატრანსპორტო, სავაჭრო და რიტუალური ფუნქციები. ნემცევამ დეტალურად აღწერა კარიების სისტემები, ეზო-გალავნის თანაფარდობები და გეგმარებითი სიმეტრია, რასაც შემდეგ ცენტრალური აზიის სხვა კარავანსარაებთან შედარებით იყენებდა.

მნიშვნელოვანი ადგილი ნემცევას სამეცნიერო საქმიანობაში ეკავა სამარყანდის ცხოვრებისეულ სივრცეებსა და სარწმუნოებრივ არქიტექტურას — ანსამბლი „შაჰი-ზიმდა“ და აფრასიობის ნაგებობებს. შაჰი-ზიმდას კვლევისას ის განსაკუთრებულ ყურადღებას აქცევდა სამშენებლო ჰორიზონტების „კითხვას“: რომელ ფენას ეკუთვნის კონკრეტული მეზონა, როგორ იცვლება დეკორის სტილისტიკა სხვადასხვა საუკუნეში, რა თანხვედრაშია არა მხოლოდ წარწერებთან, არამედ წერილობითი წყაროების ქრონოლოგიასთან. მისთვის შაჰი-ზიმდა „ქალაქის მეხსიერების ფენოვანი არქივი“ იყო, სადაც შორეული და ახლო წარსული გვერდიგვერდ თანაარსებობს.

ნემცევას არქეოლოგიური ინტერესები მხოლოდ ერთ ქალაქს ან რეგიონს არ შემოიფარგლებოდა. ის მუშაობდა აფრასიობზე (სამარყანდი), საიფ ალ-დინ ბახარზის მაუსოლეუმზე (ბუხარა) და ხოჯა აჰმედ იასავის მავზოლეუმზე (თურქესტანი), აგრძელებდა დაკვირვებებს შაჰრითუზისა და მხარეთის სხვა შუასაუკუნეების ობიექტებზე. ამ სამშენებლო კომპლექსების მონაცემებს ნემცევა ადარებდა კერამიკის, მონეტების, აგურის შტამპების და დეკორის თავისებურებებს, რისი საფუძველზეც ითხოვდა, რომ შუა აზიის არქიტექტურა აღქმულიყო არა მხოლოდ „აღმოსავლური ეგზოტიკის“ ნაწილად, არამედ როგორც რთული, შიდა განვითარებით მოტივირებული კულტურული სისტემა.

1970-იან და 1980-იან წლებში ნემცევა აქტიურად მონაწილეობდა სირდარიის და ჯიზახის ტერიტორიებზე მარშრუტულ-რეკონესცირების კვლევებში, რომლებიც შემდეგ „უზბეკეთის არქეოლოგიური ძეგლების კოდექსის“ შედგენის ერთ-ერთ საფუძვლად იქცა. მისთვის განსაკუთრებულად მნიშვნელოვანია იყო არა მხოლოდ რამდენიმე ცნობილი მონუმენტის, არამედ „უმცროსი“ სოფლის ციხე-ქალაქებისა და ყალების აღწერა — სწორედ ამ მცირე ობიექტების მეშვეობით შეიძლება რეგიონული სავაჭრო-კომუნიკაციური ქსელების რეკონსტრუქცია. ნემცევას მიერ შედგენილი ნახაზები და აღწერები დღესაც გამოიყენება როგორც საბაზისო ორიენტირი ახალი კვლევებისა და.restავრაციის პროექტებში.

ნემცევა საკუთარ თავს ხშირად არა მხოლოდ არქეოლოგად, არამედ „არქიტექტორ-რესტავრატორად“აც მიიჩნევდა. ერთ-ერთ ინტერვიუში ის ხაზს უსვამდა, რომ.რესტავრაცია არ უნდა იქცეს „სტილიზაციურ რეკონსტრუქციად“ — მხოლოდ იმ დეტალის დაბრუნება იყო მისთვის მისაღები, რომლის არსებობაც არქეოლოგიურად და წყაროებით დამტკიცებული იყო. ამ მიდგომით ის ეწინააღმდეგებოდა „ზედაპირულ კოსმეტიკურ შელამაზებას“, რომელიც ზოგჯერ ტურისტული ინდუსტრიის მოთხოვნებიდან გამომდინარეობდა და ძეგლების ისტორიულობას ამკარგვინებდა.

ნემცევასთვის მნიშვნელოვანი იყო პროფესიული მემკვიდრეობის გადაცემა. ცენტრალური აზიის უნივერსიტეტში მუშაობის პერიოდში მის ირგვლივ ჩამოყალიბდა ახალგაზრდა არქეოლოგებისა და არქიტექტორ-რესტავრატორების წრე, რომელთაც ნემცევა ასწავლიდა როგორც საველე არქეოლოგიის ტექნიკას, ისე გეგმარების, საკონსტრუქციო კვეთებისა და ფოტოდოკუმენტაციის წესებს. მისი ყოფილ სტუდენტთა ნაწილი მოგვიანებით თავად გახდა ექსპედიციების ხელმძღვანელი, ეროვნული მუზეუმებისა და.რესტავრაციის ინსტიტუტების წამყვანი თანამშრომლები. ასე ჩამოყალიბდა „ნემცევას სკოლა“, რომელიც დღემდე იგრძნობა შუა აზიის ბევრ.რესტავრაციულ პროექტში.

ნინა ნემცევას სამეცნიერო მემკვიდრეობა — ხუთზე მეტი მონოგრაფია და დაახლოებით ასორმოცდაათი სტატია — მოიცავს როგორც კონკრეტული ძეგლების დეტალურ ანალიზს, ისე ფართო შედარებით-საანალიზო ნაშრომებს ცენტრალური აზიის ურბანიზაციისა და არქიტექტურული ტიპოლოგიის შესახებ. მისი ტექსტები გამოირჩევა ზუსტი ტერმინოლოგიით, მდიდარი ილუსტრაციული მასალით (გეგმები, ჭრები, ფოტოები) და მკერიული, მკვეთრად არგუმენტირებული სტილით. თანამედროვე მკვლევრები ნემცევას მიერ შეგროვებულ არქივს — საველე დღიურებს, ფოტოალბომებს, ნახაზებს — კვლავ აქტიურად იყენებენ ახალი ინტერპრეტაციებისათვის, რაც კიდევ ერთხელ უსვამს ხაზს მის ხანგრძლივ გავლენას ცენტრალური აზიის არქეოლოგიისა და არქიტექტურის ისტორიის კვლევაზე.

 ლიტერატურა 

Биография Нины Борисовны Немцевой – археолога, известной среднеазиатской исследовательницы-медиевиста. – ელექტრონული რესურსი. – ნ. ბ. Немцева-ს საიტი, 2016. – (რუსულ ენაზე).

Нина Немцева: известная и неизвестная. – ელექტრონული სტატია. – საიტი „Махаля“, 2016. – (რუსულ ენაზე).

Нина Немцева: о жизни, археологии и памятниках Узбекистана. – ინტერვიუ. – საინფორმაციო სააგენტო «РИА Новости», 2011. – (რუსულ ენაზე).

Средняя Азия: археология. История. Культура. – Сборник статей. – Ред. Т. Ш. Ширинов და სხვ. – Самарканд, 2012. – (ნაშრომები ცენტრალური აზიის არქეოლოგიისა და მემკვიდრეობის შესახებ, სადაც განხილულია ნინა Немцева-ს კვლევებიც).

Памятники архитектуры Узбекистана: проблемы изучения и сохранения. – Ташкент, 1980-იანები. – (საგნობრივი კრებული, მიძღვნილი შუა აზიის შუასაუკუნეების არქიტექტურისა და რესტავრაციის საკითხებს, რომელშიც განხილულია ნ. ბ. Немцева-ს ექსპედიციების შედეგებიც).

სქოლიო

კატეგორია:დაბადებული 1926
კატეგორია:გარდაცვლილი 2021
კატეგორია:საბჭოთა არქიტექტორები
კატეგორია:მედიევისტიკა
კატეგორია:არქეოლოგები