პატრიკიოსი

პატრიკიოსი — მაღალი რანგის სახელმწიფო-საჯარო ტიტული, რომელიც თავდაპირველად წარმოიშვა ძველი რომის რესპუბლიკის პერიოდში და შემდგომში მნიშვნელოვან როლს ასრულებდა როგორც რომის, ისე ბიზანტიის იმპერიის პოლიტიკურ, ადმინისტრაციულ და სოციალურ სტრუქტურებში. ტიტული, რომელმაც მრავალსაუკუნოვანი ევოლუცია განიცადა, ითვლებოდა ერთ-ერთ ყველაზე საპატიო და პრესტიჟულ ნიშნად იმ პირებისთვის, რომლებიც განსაკუთრებული დამსახურებით გამოირჩეოდნენ სახელმწიფოებრივ საქმიანობაში.

ტერმინი მომდინარეობს ლათინური patricius-ისგან და თავდაპირველად აღნიშნავდა რომის ადრეული საზოგადოების დახურული, არისტოკრატიული წრის წარმომადგენლებს — პატრიციებს. ამ ეტაპზე პატრიკიოსები (პატრიციები) ქმნიდნენ რესპუბლიკური წყობის საყრდენ სოციალურ ფენას: მათ ხელში იყო პოლიტიკური ძალაუფლება, ძირითადი სამართლებრივი პრივილეგიები და მნიშვნელოვანი რელიგიური ფუნქციები. რესპუბლიკის პირველი საუკუნეებიდანვე პატრიციულ და პლებეობრივ ფენებს შორის დაპირისპირება იქცა უმთავრეს სოციალურ-პოლიტიკურ დინამიკად. მიუხედავად იმისა, რომ დროთა განმავლობაში პლებეები თანაბარ პოლიტიკურ უფლებებს იღებენ, „პატრიკიოსის“ ცნება არ ქრება, თუმცა მისი შინაარსი იცვლება.

 პატრიკიოსი რომის იმპერიის პერიოდში 

იმპერიის ეპოქაში „პატრიკიოსის“ ტიტული თანდათან შორდება სოციალური ფენის, როგორც დახურული არისტოკრატიის, განსაზღვრებას და გარდაიქმნება საპატიო სახელმწიფოებრივ წოდებად, რომელსაც იმპერატორი ანიჭებდა განსაკუთრებული დამსახურებისათვის. განსაკუთრებით თვალსაჩინო ხდება ეს გარდაქმნა იმპერატორ კონსტანტინე დიდის მმართველობის პერიოდში (306–337). ამ დროისთვის ტიტული მით აღარ იყო მხოლოდ წარმომავლობის მაჩვენებელი; იგი უკავშირდებოდა სახელმწიფოებრივ ერთგულებას, სამხედრო ნიჭსა და პოლიტიკური საიმედოობის მაღალ შეფასებას.

რომის გვიან იმპერიის პირობებში პატრიკიოსის ტიტული ხშირად ენიჭებოდათ იმ პირებს, რომლებიც იკავებდნენ მაღალი რანგის სამხედრო, ადმინისტრაციულ ან სასახლის თანამდებობებს. ამ გზით „პატრიკიოსი“ იქცევა იმპერიული ელიტის ერთ-ერთ უმნიშვნელოვანეს ნიშნობად და პოლიტიკურ-სასახლის იერარქიაში მაღალ საფეხურად.

 პატრიკიოსი ბიზანტიაში 

ბიზანტიის სახელმწიფოებრივი სტრუქტურის ჩამოყალიბებისას პატრიკიოსის ტიტულმა კიდევ უფრო გამოკვეთილი ინსტიტუციური მნიშვნელობა შეიძინა. ბიზანტიაში იგი გაიცემოდა მხოლოდ იმპერატორის უშუალო ნებით, რაც ტიტულის პრესტიჟს ზრდიდა და მას ერთ-ერთ უმაღლეს საპატიო წოდებად აქცევდა. პატრიკიოსობა ხშირად ენიჭებოდათ იმ პირებს, რომლებიც მსახურობდნენ სამეფო კართან, იყვნენ სამხედრო სარდლები, დიპლომატები ან პროვინციების მმართველები.

ბიზანტიურ საკარისკომ იერარქიაში პატრიკიოსს ყოველთვის არ ჰქონდა მკაცრად განსაზღვრული ფუნქცია, თუმცა თავად ტიტული იყო მაღალი პოლიტიკური სტატუსისა და იმპერატორთან სიახლოვის სიმბოლო. იმპერიის სხვადასხვა პერიოდებში პატრიკიოსებს ხშირად აკისრებდნენ სამეფო კარის მართვასთან, სასახლის ადმინისტრირებასთან ან იმპერატორის სახელით საერთაშორისო მოლაპარაკებებში მონაწილეობასთან დაკავშირებულ დავალებებს.

 ტიტულის მნიშვნელობის ევოლუცია და დაცემის პროცესი 

ბიზანტიის ისტორიის განმავლობაში პატრიკიოსის ტიტულის შინაარსი და წონა თანდათან იცვლებოდა. ადრეულ და შუა ბიზანტიურ პერიოდში პატრიკიოსობა წარმოადგენდა ერთ-ერთ უმაღლეს პრივილეგირებულ საფეხურს, რომელიც ხაზს უსვამდა როგორც ტიტულოსანის სოციალურ წარმომავლობას, ისე მის პოლიტიკურ და სამხედრო დამსახურებებს. გვიან შუა საუკუნეებისკენ ტიტული ნელ-ნელა კარგავს ინსტიტუციურ ძალას, თუმცა კვლავ რჩება პრესტიჟულ საპატიო წოდებად, რომელსაც იმპერატორები კონკრეტულ პირებს მაინც ანიჭებდნენ.

ბიზანტიის იმპერიის დაშლამდე (1453) „პატრიკიოსის“ ტიტული ფორმალურად არ გაუქმებულა, მაგრამ მისი რეალური პოლიტიკური მნიშვნელობა საგრძნობლად შემცირდა. ის უფრო სიმბოლურ-გამორჩეული სტატუსის ნიშნად იქცა, ვიდრე უშუალო ადმინისტრაციული ან სამხედრო ძალაუფლების მაჩვენებლად.

 მნიშვნელობა ისტორიული კვლევისთვის 

„პატრიკიოსის“ ტიტულის ისტორია ასახავს როგორც რომაული, ისე ბიზანტიური საზოგადოების შიგნით მიმდინარე ტრანსფორმაციებს — სოციალური ელიტების გადალაგებას, პოლიტიკური ძალაუფლების გადანაწილებას და იმპერიული მმართველობის სიმბოლიკის ევოლუციას. ამ ტიტულის კვლევა მნიშვნელოვანია როგორც ძველი რომის, ისე ბიზანტიის ისტორიის უკეთ გასაგებად, რადგან ის აერთიანებს სოციალური ელიტის, სახელმწიფოებრივი სიძლიერისა და იმპერიული იდეოლოგიის მრავალმხრივ გამოვლინებებს.

 ლიტერატურა 
 Mommsen, Theodor. The History of Rome. Vol. I–III. London, 1862–1866.
 Jones, A. H. M. The Later Roman Empire, 284–602. Oxford: Blackwell, 1964.
 Ostrogorsky, George. History of the Byzantine State. New Brunswick: Rutgers University Press, 1969.
 The Oxford Dictionary of Byzantium. Edited by Alexander Kazhdan. New York–Oxford: Oxford University Press, 1991.

 იხილეთ აგრეთვე 
 პატრიციები
 რომის იმპერია
 ბიზანტიის იმპერია

სქოლიო

კატეგორია:წოდებები
კატეგორია:მმართველები ქვეყნების მიხედვით