აბდულა ორიპოვი

აბდულა ორიპოვი (დ. 21 მარტი 1941 — გ. 5 ნოემბერი 2016) — უზბეკი პოეტი, ლიტერატურული მთარგმნელი და პოლიტიკური მოღვაწე. იგი განსაკუთრებით ცნობილია უზბეკეთის სახელმწიფო ჰიმნის ტექსტის ავტორად. საკუთარი პოეზიის შექმნასთან ერთად, ორიპოვი თარგმნიდა მრავალი ცნობილი უცხოელი პოეტის ნაწარმოებებს, მათ შორის ალექსანდრე პუშკინის, დანტე ალიგიერის, ნიზამი განჯელის, ტარას შევჩენკოს და სხვათა ტექსტებს უზბეკურ ენაზე.

ორიპოვი ასევე იყო სახელმწიფო და პოლიტიკური მოღვაწე. 2005 წლიდან გარდაცვალებამდე იგი უზბეკეთის სენატის წევრი იყო. 2000 წლიდან სიკვდილამდე ორიპოვი უზბეკეთის საავტორო უფლების სახელმწიფო კომიტეტის ხელმძღვანელად მუშაობდა.

ორიპოვმა სიცოცხლის განმავლობაში მრავალი ჯილდო მიიღო. 1989 წელს მას მიენიჭა უზბეკეთის სსრ სახალხო პოეტის წოდება. 1998 წელს მას მიენიჭა უზბეკეთის გმირი — უზბეკეთის რესპუბლიკის მოქალაქისთვის მინიჭებადი უმაღლესი საპატიო წოდება.

 ცხოვრება 
აბდულა ორიპოვი 1941 წლის 21 მარტს ნეკუზის სოფელში, ქაშქადარიოში, მაშინდელ უზბეკეთის სსრ-ში დაიბადა. მისი და, ბიბისორა ორიპოვა, ქირურგი და ქალთა უფლებების აქტივისტია. 1958 წელს ორიპოვმა საშუალო სკოლა წარჩინებით დაამთავრა. 1963 წელს მან ტაშკენტის სახელმწიფო უნივერსიტეტი ჟურნალისტიკის სპეციალობით დაასრულა.

ორიპოვს ექვსი შვილი ჰყავდა — ერთი ვაჟი და ხუთი ქალიშვილი. ის 2016 წლის 5 ნოემბერს, ხანგრძლივი ავადმყოფობის შემდეგ, ჰიუსტონში გარდაიცვალა.

 შემოქმედება 
ორიპოვმა პოეზიის წერას სტუდენტობის წლებში მიჰყო ხელი. მისი პირველი პოეტური კრებული, „Mitti yulduz“ („პატარა ვარსკვლავი“), 1965 წელს გამოიცა.

1963–1974 წლებში ორიპოვი მუშაობდა გამომცემლობებში „Yosh gvardiya“ (1963–1968) და „Gʻafur Gʻulom“ (1968–1974). 1974–1980 წლებში ის სხვადასხვა პერიოდულ გამოცემაში საქმიანობდა, მათ შორის ჟურნალებში „Sharq yulduzi“ („აღმოსავლეთის ვარსკვლავი“) და „Gulxan“ („კოცონი“).

1971 წელს ორიპოვი უზბეკეთის მწერალთა კავშირის წევრი გახდა. 1994-დან 2009 წლამდე იგი ამავე კავშირის თავმჯდომარედ მსახურował.

ორიპოვი, როგორც სახელმწიფო მოღვაწე, 2005 წლიდან 2016 წლამდე უზბეკეთის სენატის წევრი იყო. 2000 წლიდან გარდაცვალებამდე მას უზბეკეთის საავტორო უფლების სახელმწიფო კომიტეტი ევალებოდა.

 ლიტერატურული ნამუშევრები 
ქვემოთ მოცემულია ორიპოვის პოეტური კრებულები:
 Mitti yulduz (The Little Star) (1965)
 Koʻzlarim yoʻlingda (Waiting for You) (1966)
 Onajon (Dear Mother) (1969)
 Ruhim (My Spirit) (1971)
 Oʻzbekiston (Uzbekistan) (1972)
 Qasida (The Ode) (1972)
 Hayrat (Wonder) (1974)
 Xotirot (Memories) (1974)
 Yurtim shamoli (The Winds of My Country) (1974)
 Jannatga yoʻl (The Road to Heaven) (1978)
 Hakim va ajal (The Sage and Death) (1980)
 Najot qal’asi (The Castle of Hope) (1981)
 Surat va siyrat (The Picture and the Soul) (1981)
 Yillar armoni (Dreams of the Years Gone By) (1984)
 Ishonch koʻpriklari (The Bridges of Trust) (1989)
 Haj daftari (The Hajj Diary) (1992)
 Munojot (1992)
 Dunyo (The World) (1995)
 Saylanma (Selected Works) (1996)
 Sohibqiron (Tamerlane) (1996)
 Savob (Thawab) (1997)
 Asarlar (Works) (2001) — ოთხ ტომად
 Birinchi muhabbatim (My First Love) (2005)
 Everest va ummon (Everest and the Ocean) (2015)
 Tutash dunyolar (Connected Worlds) (2015)

ორიპოვმა ასევე დაწერა წიგნი პოეზიის შესახებ — „Ehtiyoj farzandi“ („საჭიროების შვილი“, 1988).

 თარგმანები 

ორიპოვი ბევრ ცნობილ უცხოელ პოეტს თარგმნიდა, მათ შორის ალექსანდრე პუშკინს, დანტე ალიგიერს, ჰარივანშ რაი ბაჩანს, ჟენიო ჰელტაის, კერსტი მერილაასს, ხალილ რიზა ულუთურკს, ლესია უკრაინკას, ნიკოლა ვაპცაროვს, ნიკოლაი ნეკრასოვს, ნიზამი განჯელს, ქაისინ ყულის, სერგეი ბარუზდინს, ტარას შევჩენკოს და იეღიშე ჩარენცს. განსაკუთრებით აღსანიშნავია დანტეს „ღვთაებრივი კომედიის“ მისეული უზბეკურენოვანი თარგმანი. ორიპოვის საკუთარი პოეზია უზბეკურიდან რუსულად და მრავალი სხვა ენითაა თარგმნილი.

 ჯილდოები 
ორიპოვი სიცოცხლის განმავლობაში არაერთი ჯილდოთი დაჯილდოვდა. 1981 წელს მას მიენიჭა ჰამზას სახელობის სახელმწიფო პრემია. 1984 წელს მას საპატიო ნიშნით ორდენი მიენიჭა. 1989 წლიდან ის უზბეკეთის სსრ-ის სახალხო პოეტის წოდების მატარებელია. 1992 წელს მიიღო ალიშერ ნავოის სახელობის სახელმწიფო პრემია, ხოლო 1998 წელს მას მიენიჭა უზბეკეთის გმირი — ქვეყნის უმაღლესი საპატიო წოდება.

2023 წელს გამოვიდა მხატვრული ფილმი „Abdulla Oripov“.

 მემკვიდრეობა და შეფასებები 
აბდულა ორიპოვი თანამედროვე უზბეკური პოეზიის ერთ-ერთ ცენტრალურ ფიგურად ითვლება. კვლევებში იგი ხშირად მოიხსენიება, როგორც „ეროვნული პოეტი“, რომელმაც საბჭოთა ეპოქის პირობებში ლირიკაში ახალი მოქალაქეობრივი პათოსი, ეროვნული თვითშეგნება და სულიერი ძიების მოტივი გააძლიერა. მისი შემოქმედება განსაკუთრებით მნიშვნელოვანი გახდა იმ თაობებისთვის, რომლებმაც დამოუკიდებელი უზბეკეთის ფორმირება უკვე მისი ლექსების ფონზე განიცადეს.

თანამედროვე ლიტერატურათმცოდნეები ორიპოვის პოეზიას ეროვნული გრძნობისა და უნივერსალური ჰუმანისტური ღირებულებების ურთიერთგადაჯაჭვულობით ახასიათებენ. მისი ლირიკული გმირი ერთდროულად „ეროვნული სული“ და ინდივიდუალური „მე“ არის, რომელიც ქვეყნის ბედზე, თავისუფლებაზე, რწმენაზე და ყოველდღიური ადამიანის ღირსებაზე ფიქრობს. მკვლევართა აზრით, სწორედ ამ შერწყმის წყალობით ორიპოვის ტექსტები ერთდროულად „ძალიან პირადი“ და „საზოგადოებრივი მნიშვნელობის მატარებელია“.

აღსანიშნავია პოეტის მიერ „მშობლიური ქვეყნის ლანდშაფტების“ სიღრმისეული ფორმირება – სტეპის, სოფლის, უდაბნოს, მდინარეების, პატარა ქალაქებისა და უშუალო ადამიანების სურათების მეშვეობით იგი ქმნის „პოეტურ რუკას“, სადაც ობიექტური გეოგრაფია ლირიკულ-ფილოსოფიურ განცდებთან იკვეთება. ამ კუთხით მისი ლექსები („Oʻzbekiston“, „Yurtim shamoli“, „Najot qal’asi“ და სხვ.) ეროვნული იდენტობის პოეტურ მანიფესტადაც არის წარმოჩენილი.

ორიპოვის ტექსტების სტილისტურ თავისებურებებს შორის აღინიშნება ბუნებრივად ხმარებული სალაპარაკო ენა, სიტყვათწყობის ელასტიურობა, პარალელიზმი, ანაფორები, რიტორიკული შეკითხვები და აფორისტული სტრიქონები, რომლებიც ადვილად შემოდის ციტატურ ბრუნვაში. კრიტიკოსები ხაზს უსვამენ იმასაც, რომ პოეტი ნატურალური ინტონაციის შენარჩუნებას ცდილობს მაშინაც კი, როდესაც მაღალი პატოსის თემებზე საუბრობს – ეს ტექსტებს აბსოლუტური „დეკლარატიულობისგან“ იცავს და მკითხველთან უშუალო დიალოგს ინარჩუნებს.

თანამედროვე კვლევებში განსაკუთრებული ყურადღება ეთმობა ორიპოვის პოეზიაში მითოლოგიური და რელიგიურ-სიმბოლური წყაროების როლს. მის ტექსტებში გაბნეულია ყურანული, ბიბლიური, აღმოსავლურ-ირანული და ხალხურ-მითოლოგიური ალუზიები, რომლებიც თავისუფლების, განწმენდისა და „გზის პოვნის“ მეტაფორებთან არის გადაბმული. მკვლევართა აზრით, ამ სიმბოლიკის მეშვეობით პოეტი ინდივიდუალური სულიერი გამოცდილების და კოლექტიური ისტორიული მეხსიერების დიალოგს აყალიბებს.

ორიპოვის შემოქმედება მნიშვნელოვან ადგილს იკავებს უზბეკეთის ეროვნული თვითშეგნების ჩამოყალიბებასა და დამოუკიდებლობის იდეოლოგიაში. ერთ-ერთ ნაშრომში ხაზგასმულია, რომ პოეტის ლექსებში „აღმოსავლური ღირებულებები, შინაგანი თავისუფლება და სამოქალაქო პასუხისმგებლობა“ ერთმანეთის გამაგრებად მოქმედებენ და ის „დამოუკიდებლობის ეპოქის სულიერ გიდად“ გვევლინება. ამ კონტექსტში განსაკუთრებით გამოირჩევა მისი ტექსტი უზბეკეთის სახელმწიფო ჰიმნისთვის, რომელმაც პოეტის სახელი ოფიციალურ სახელმწიფო სიმბოლიკასთან კავშირში დაამკვიდრა.

მნიშვნელოვანი მხარეა ორიპოვის, როგორც მთარგმნელის, მემკვიდრეობაც. მისი უზბეკური თარგმანი დანტე ალიგიერის „ღვთაებრივი კომედიისა“ საკმაო ინტერესის საგანი გახდა როგორც ლიტერატურათმცოდნეობის, ისე თარგმანის თეორიის დონეზე: ავტორები აღნიშნავენ, რომ ორიპოვი ცდილობდა არამხოლოდ სიუჟეტური ხაზის, არამედ დანტეს ფილოსოფიურ-თეოლოგიური სისტემის გადმოცემასაც თანამედროვე უზბეკურ პოეტურ ენაზე. ამ გამოცდილებამ, მკვლევართა აზრით, ხელი შეუწყო დასავლურ კლასიკასთან დიალოგის გაღრმავებას უზბეკურ კულტურულ სივრცეში.

ორიპოვისადმი ინტერესმა XXI საუკუნეშიც არ იკლო. მისი ლექსები აქტიურად იკითხება სკოლებსა და უნივერსიტეტებში, იბეჭდება ახალ ანთოლოგიებსა და კრებულებში, კრიტიკული წერილები კი პოეტის „გადაკითხვას“ ახალ თაობებზე მორგებული ინტერპრეტაციებით ცდილობს.  

განსაკუთრებულად მნიშვნელოვანი კულტურული მოვლენად იქცა სრულმეტრაჟიანი მხატვრული ფილმი „Abdulla Oripov“, რომელიც 2023 წელს გადაიღო რეჟისორმა მუზაფარხონ ერკინოვმა. ფილი გარდაცვლილი პოეტის აშშ-ში გატარებულ ბოლო წლებზე დაყრდნობით, ფლეშბეკების მეშვეობით აჩვენებს მის ბავშვობას, შემოქმედებითი გზის მთავარ მონაკვეთებსა და დამოუკიდებლობის ეპოქის ატმოსფეროს. სურათი აჩვენეს თურქულ საერთაშორისო ფესტივალზე „Korkut Ata“, ასევე „Uzbekistan Cinema Days“-ის ფარგლებში ასტანაში, სადაც იგი წარმოაჩინეს, როგორც „უზბეკეთის ეროვნული პოეტის, დამოუკიდებლობის მომღერლის“ ეკრანული პორტრეტი.  

ფილმმა, საფოსტო მარკამ და სხვა მემორიალურმა ნიშნებმა კიდევ ერთხელ ხაზი გაუსვეს იმას, რომ აბდულა ორიპოვი არა მხოლოდ ლიტერატურული, არამედ ფართო კულტურულ-ეროვნული მეხსიერების ნაწილია – ავტორი, რომლის ტექსტებიც თანამედროვე უზბეკეთის თვითაღქმასთან, სახელმწიფოს სიმბოლიკასა და საზოგადოების სულიერ დისკურსთან მჭიდრო კავშირშია.

 შენიშვნები 

 რესურსები ინტერენტში 
 აბდულა ორიპოვის ცხოვრებასა და შემოქმედებას მიძღვნილი ვებგვერდი 

სქოლიო

კატეგორია:დაბადებული 1941
კატეგორია:გარდაცვლილი 2016
კატეგორია:უზბეკი პოეტები
კატეგორია:უზბეკი პოლიტიკოსები
კატეგორია:ჰიმნების ავტორები