ბრომბენზილციანიდი

ბრომბენზილციანიდი (, ბრომობენზილ ციანიდი, შემოკლებით BBC, სამხედრო ტერმინოლოგიაში ცნობილი სახელით კამიტი) — მოძველებული ცრემლსადენი აგენტი, რომელიც პირველი მსოფლიო ომის პერიოდში შემოიღეს მოკავშირე მხარეებმა და გამოიყენეს, როგორც სტანდარტული ცრემლსადენი საშუალება ქიმიური ომის სამსახურში, ქლორაცეტოფენონთან ერთად. ითვლებოდა, რომ ეს აგენტი 1930-იან წლებში ეტაპობრივად ამოიღეს გამოყენებიდან, თუმცა არსებობს ბრალდებები, რომ 2025 წელს ის კვლავ იქნა გამოყენებული: არსებული ცნობების მიხედვით, საქართველოს ხელისუფლებამ იგი ანტისამთავრობო საპროტესტო აქციების დასაშლელად გამოიყენა.

პირველი მსოფლიო ომის დროს მისმა დანერგვამ ცრემლსადენი აგენტების გამოყენებაში გარდატეხა გამოიწვია, ვინაიდან ბრომბენზილ ციანიდი გამოირჩეოდა უკიდურესი სიმძლავრითა და გრძელვადიანი მდგრადობით გარემოში. ბრომბენზილ ციანიდი აღწერილია როგორც ზედმეტად ტოქსიკური არასასიკვდილო მასობრივი შემაკავებელი აგენტის სტატუსით.

 2025 წლის პროტესტების მონაწილეთა წინააღმდეგ გამოყენება 
მიუხედავად იმისა, რომ ბრომბენზილ ციანიდი ძველი და პრაქტიკიდან ამოღებულ ქიმიურ-სამხედრო აგენტად ითვლება, არსებობს ცნობები, რომ იგი შესაძლოა გამოყენებული ყოფილიყო საქართველოში 2024–2025 წლებში გამართული პროევროპული და ანტისამთავრობო ქუჩის აქციების დროს. BBC World Service-ის საგამოძიებო დოკუმენტურმა ფილმმა და თანმხლებმა სტატიამ 2025 წლის დეკემბერში ვარაუდი გააჟღერა, რომ სამხედრო სახელწოდებით კამიტე ცნობილი აგენტი შეიძლება დამატებული ყოფილიყო წყლის ჭავლებში, რომლებიც თბილისში პარლამენტის მიმდებარე ტერიტორიაზე პროტესტის მონაწილეთა დასაშლელად გამოიყენეს. BBC-ისა და ადგილობრივი მედიის ცნობით, ეს დასკვნა ემყარება ქიმიური იარაღის ექსპერტებთან, საქართველოს სპეცრაზმის ყოფილ თანამშრომლებთან და ექიმებთან ჩატარებულ ინტერვიუებს, ასევე ქიმიური ნიმუშების ლაბორატორიულ ანალიზებსა და დაზარალებულთა გამოკითხვას.

BBC-ის ერთ-ერთი რესპონდენტი, პედიატრი და აქტივისტი კონსტანტინე ჩახუნაშვილი, აღწერდა, რომ წყლის ჭავლით დასველების შემდეგ კანის ძლიერი წვა რამდენიმე დღის განმავლობაში არ უქრებოდა და გაძლიერდა წყალში დაბანისას. მის მიერ სოციალურ ქსელში გავრცელებულ ონლაინ-გამოკითხვას თითქმის 350 მონაწილემ უპასუხა; მათგან თითქმის ნახევარმა აღნიშნა, რომ სხვადასხვა სიმპტომი — სუნთქვის გაძნელება, ხველა, გულისრევა, სისუსტე, გულის რიტმის დარღვევა — ერთ თვეზე მეტხანს გრძელდებოდა. დოკუმენტურ ფილმში სპეცრაზმის ყოფილი იარაღის სპეციალისტი ლაშა შერგელაშვილი იხსენებს, რომ 2009 წელს საქართველოს შსს-ს სპეციალური დანიშნულების დანაყოფში ცდიდა წყლის ჭავლებში დასამატებელ ქიმიურ ნაერთს, რომლის მოქმედება, მისი თქმით, „რამდენიმე ჯერ ძლიერია“ ჩვეულებრივ ცრემლმდენთან შედარებით და ტოვებს ხანგრძლივ ეფექტს; იგი ვარაუდობს, რომ იგივე ნაერთი 2024 წლის ნოემბრის აქციების დროსაც გამოიყენეს.

OC Media-ს ცნობით, BBC-მ მოიპოვა 2019 წლის ინვენტარიზაციის დოკუმენტი, სადაც საქართველოს სპეცრაზმის აღჭურვილობას შორის აღნიშნული იყო ორი უცნობი ქიმიური ნივთიერება — „Chemical liquid UN1710“ და „Chemical powder UN3439“. დოკუმენტის ავთენტურობა, არხის ცნობით, ყოფილმა მაღალჩინოსანმა სპეცრაზმელმა დაადასტურა და დასძინა, რომ ეს ნაერთები წყლის ჭავლებში ემატებოდა. ექსპერტების ინტერპრეტაციით, UN1710 ინდუსტრიულ გამხსნელს შეესაბამება, ხოლო UN3439 არის umbrella-კოდი, რომლის ქვეშ სხვადასხვა ქიმიური ნაერთი ერთიანდება; BBC-ის მიერ განხილულ შემთხვევებში ცრემლმდენ აგენტად გამოყენების დადასტურებული ისტორია მხოლოდ ბრომბენზილ ციანიდს (კამიტეს) აქვს, რომელიც პირველი მსოფლიო ომის დროს ფრანგულმა არმიამ გამოიყენა. BBC-თან კონსულტირებულმა ქიმიური იარაღის სპეციალისტებმა მიიჩნიეს, რომ იმ პირობებში, როდესაც ხელმისაწვდომია უფრო უსაფრთხო და სტანდარტული ცრემლმდენი აგენტებიც, უფრო ძლიერი და მოძველებული ნაერთის გამოყენება შეიძლება ქიმიურ იარაღად შეფასდეს.

საგამოძიებო მასალის გამოქვეყნების შემდეგ მმართველმა პარტიამ „ქართული ოცნება“ BBC-ს მიგნებები „აბსურდული“ და „ღრმად არასერიოზული“ უწოდა და განაცხადა, რომ „ფეიკ-მედიის“ წინააღმდეგ საერთაშორისო სასამართლოებში სარჩელს შეიტანს. საქართველოს სახელმწიფო უსაფრთხოების სამსახურმა (სუს) იმავე დღეს გამოაცხადა, რომ BBC-ს სიუჟეტის შემდეგ დაიწყო გამოძიება საქართველოს სისხლის სამართლის კოდექსის 333-ე მუხლით (სამსახურებრივი უფლებამოსილების გადამეტება) და 317-ე მუხლით (უცხო ქვეყნის, უცხოური ორგანიზაციის ან უცხო სახელმწიფოს მიერ კონტროლირებადი ორგანიზაციისთვის მტრული საქმიანობის ხელშეწყობა), რათა დადგინდეს, რა ინფორმაციაზე დაყრდნობით გაკეთდა სიუჟეტში გამოსული პირების ბრალდებები და შეიცავს თუ არა ეს მასალა დანაშაულის ნიშნებს როგორც მოქალაქეთა სიცოცხლისა და ჯანმრთელობის, ისე სახელმწიფოს ინტერესების წინააღმდეგ.

ადგილობრივმა უფლებადამცველმა ორგანიზაციებმა, მათ შორის საქართველოს ახალგაზრდა იურისტთა ასოციაციამ და სხვა ჯგუფებმა, უკვე 2024 წლის ნოემბერ–დეკემბერში მოითხოვეს განმარტება, თუ რომელი ქიმიური ნაერთები იყო დამატებული წყლის ჭავლებსა და გაზის ბალონებს, რადგან მათი შეფასებით, გამოყენებული საშუალებები ჩვეულებრივ ცრემლმდენ აგენტებზე გაცილებით ძლიერ და ხანგრძლივ ზემოქმედებას იწვევდა და პროტესტის მონაწილეთა მიმართ არასამართლებრივ, არასათანადო და ზოგ შემთხვევაში „არადამიანურ და დამამცირებელ მოპყრობას“ უტოლდებოდა. გაეროს რამდენიმე სპეციალურმა მომხსენებელმა 2025 წლის იანვარში საქართველოს ხელისუფლებას მოუწოდა, უზრუნველყოს „დამოუკიდებელი, მიუკერძოებელი, გამჭვირვალე და ეფექტიანი“ გამოძიება დემონსტრაციების დროს ძალის შესაძლო გადამეტებისა და წამების, სხვა სასტიკი, არაადამიანური ან ღირსების შემლახავი მოპყრობის შესახებ გამოთქმულ ბრალდებებზე და განსაკუთრებული ყურადღება მიექცეს ქიმიური აგენტების გამოყენების პირობებსა და შედეგებს.

 გამოყენება 
ისტორიულად ბრომბენზილ ციანიდი გამოიყენებოდა როგორც ძალიან ძლიერი ცრემლმდენი და გამღიზიანებელი ქიმიური აგენტი. იგი პირველი მსოფლიო ომის პერიოდში დაინერგა როგორც „შინაგანი ზემოქმედების“ (harassing) გაზი და გარკვეული დროის განმავლობაში შედიოდა სამხედრო ცრემლსადენი საშუალებების სტანდარტულ ნაკრებიაში, მოგვიანებით კი აღწერილია როგორც ზედმეტად ტოქსიკური საშუალება არასასიკვდილო საშუალებების კატეგორიისთვის.

თანამედროვე პირობებში ბრომბენზილ ციანიდი უფრო მეტად განიხილება როგორც კვლევითი და სინთეზური რეაგენტი, ვიდრე პრაქტიკული ცრემლმდენი გაზი. ორგანულ ქიმიაში იგი გამოიყენება როგორც ციანირების აგენტი სხვადასხვა არომატული ნიტრილის მისაღებად, ანუ ნაერთებისთვის, რომლებსაც შეიცავენ −C≡N ჯგუფს.

ბრომბენზილ ციანიდის ერთ-ერთი კლასიკური გამოყენებაა ჰოხის სინთეზში, როდესაც მიიღება დიფენილაცეტონიტრილი. ამ მეთოდში ფენილაცეტონიტრილი ჯერ ბრომირდება და წარმოიქმნება ბრომბენზილ ციანიდი, შემდეგ კი იგი ბენზოლთან რეაგირებს ალუმინის ქლორიდის კატალიზატორის თანდასწრებით, რის შედეგადაც სინთეზდება დიფენილაცეტონიტრილი, რომელიც თავის მხრივ მნიშვნელოვან შუალედურ ნაერთად გამოიყენება ორგანულ სინთეზში.

 გალერეა 

 იხილეთ აგრეთვე 
ქლორაცეტოფენონი
CR გაზი
CS გაზი
ცრემლსადენი აგენტი

რესურსები ინტერნეტში

სქოლიო

კატეგორია:ნიტრილები
კატეგორია:ქიმია
კატეგორია:ქიმიური იარაღები