ფრიც ცვიკი

ფრიც ცვიკი (დ. 14 თებერვალი, 1898 - გ. 8 თებერვალი, 1974)— შვეიცარიელი ასტრონომი.  ცხოვრების უმეტეს ნაწილს მუშაობდა კალიფორნიის ტექნოლოგიურ ინსტიტუტში ამერიკის შეერთებულ შტატებში, სადაც შეიტანა მრავალი მნიშვნელოვანი წვლილი თეორიულ და დაკვირვებით ასტრონომიაში. ცვიკი პირველი იყო, ვინც წამოაყენა თეორია სუპერნოვების შესახებ, როგორც გიგანტური აფეთქებები ვარსკვლავის სიცოცხლის ბოლოს და ნეიტრონული ვარსკვლავები, როგორც ნარჩენები, რომლებიც რჩება სუპერნოვების შემდეგ. 1933 წელს  პირველი იყო, ვინც გამოიყენა ვირიალური თეორემა უხილავი ბნელი მატერიის არსებობის დასაშვებად, აღწერდა, როგორც "dunkle Materie" (ბნელი მატერია). From p 125:  "Um, wie beobachtet, einen mittleren Dopplereffekt von 1000 km/sek oder mehr zu erhalten, müsste also die mittlere Dichte im Comasystem mindestens 400 mal grösser sein als die auf Grund von Beobachtungen an leuchtender Materie abgeleitete.  Falls sich dies bewahrheiten sollte, würde sich also das überraschende Resultat ergeben, dass dunkle Materie in sehr viel grösserer Dichte vorhanden ist als leuchtende Materie." (In order to obtain an average Doppler effect of 1000 km/s or more, as observed, the average density in the Coma system would thus have to be at least 400 times greater than that derived on the basis of observations of luminous matter. If this were to be verified, the surprising result would then follow that dark matter is present in very much greater density than luminous matter.)
 See also 

ბიოგრაფია
ფრიც ცვიკი დაიბადა ვარნაში, ბულგარეთში. მამის მხრიდან შვეიცარიული წარმოშობისაა, ხოლო  დედის მხრიდან- ჩეხური.  მამა, ფრიდოლინი, იყო გამოჩენილი ინდუსტრიალისტი ბულგარულ ქალაქში და ასევე მსახურობდა ნორვეგიის კონსულად ვარნაში (1908–1933). ფრიდოლინ ცვიკიმ დააპროექტა და ააშენა საკუთარი ოჯახის ცვიკის სახლი ვარნაში. ფრიცის დედა, ფრანცისკა ვრჩეკი, იყო ავსტრია-უნგრეთის იმპერიის ეთნიკური ჩეხი. ფრიცი იყო სამი შვილიდან უფროსი:  ჰყავდა ძმა, სახელად რუდოლფი და და, ლეონი. ფრიცის დედა გარდაიცვალა ვარნაში 1927 წელს. მამა ცხოვრობდა და მუშაობდა ბულგარეთში 1945 წლამდე და დაბრუნდა შვეიცარიაში მეორე მსოფლიო ომის შემდეგ. ფრიცის და ლეონი დაქორწინდა ბულგარელზე, ვარნიდან და მთელი ცხოვრება ქალაქში გაატარა.

1904 წელს, ექვსი წლის ასაკში, ფრიცი გაგზავნეს მამის მშობლებთან გლარუსში, შვეიცარიაში, კომერციის შესასწავლად.Richard Panek, The Father of Dark Matter. Discover. 2009. pp. 81–87. ცვიკის დაინტერესდა მათემატიკითა და ფიზიკით. მიიღო მაღალი განათლება მათემატიკასა და ექსპერიმენტულ ფიზიკაში შვეიცარიის ფედერალურ პოლიტექნიკურ ინსტიტუტში (დღეს ცნობილი როგორც ETH ციურიხი) ციურიხში. დაამთავრა სწავლა იქ 1922 წელს Dr. sc. nat. ხარისხით (დოქტორის ეკვივალენტი) დისერტაციით, რომლის სახელწოდება იყო Zur Theorie der heteropolaren Kristalle (ჰეტეროპოლარული კრისტალების თეორიის შესახებ).Fritz Zwicky: Zur Theorie der heteropolaren Kristalle. Promotionsarbeit. ETH Zurich, 1922. Retrieved 16 November 2022.

1925 წელს ცვიკი გადავიდა შეერთებულ შტატებში, რათა ემუშავა რობერტ მილიკენთან კალიფორნიის ტექნოლოგიურ ინსტიტუტში (Caltech) როკფელერის ფონდის სტიპენდიის მიღების შემდეგ. ჰქონდა ოფისი დერეფანში რობერტ ოპენჰაიმერისგან.

ცვიკიმ შეიმუშავა მრავალი კოსმოლოგიური თეორია, რომლებმაც ღრმა გავლენა მოახდინა ჩვენი სამყაროს გააზრებაზე XXI საუკუნის დასაწყისში. შემოიღო ტერმინი "სუპერნოვა" ნეიტრონული ვარსკვლავების კონცეფციის განვითარებისას. ხუთი წელი გავიდა, სანამ ოპენჰაიმერმა გამოაქვეყნა ეპოქალური ნაშრომი, რომელიც აცხადებდა "ნეიტრონულ ვარსკვლავებს".

ცვიკი დაინიშნა ასტრონომიის პროფესორად Caltech-ში 1942 წელს. ასევე მუშაობდა როგორც კვლევითი დირექტორი/კონსულტანტი Aerojet Engineering Corporation-ში (1943–1961), და როგორც თანამშრომელი მაუნტ უილსონის ობსერვატორიასა და პელომარის ობსერვატორიაში კარიერის უმეტეს ნაწილში. შეიმუშავა ზოგიერთი უადრესი რეაქტიული ძრავა და ფლობს 50-ზე მეტ პატენტს, მათ შორის ბევრი რეაქტიულ მძვინვარებაში. გამოიგონა წყალქვეშა რეაქტიული ძრავა."The Two Piece Jet Thrust Motor and Inverted Hydro Pulse", TIME, March 14, 1949). მეორე მსოფლიო ომის სარაკეტო მძვინვარების სამუშაოს მაგალითი იქნებოდა პატენტი ნიტრომეთანის ძრავაზე, რომელიც გააფორმა ცვიკის და Aerojet-ის სამმა სხვა თანამშრომელთა კოლექტივმა 1944 წლის მარტში, და ასევე გამოაქვეყნა სტატია ქიმიური კინეტიკის შესახებ სარაკეტო ძრავებსა და მოტორებში 1950 წელს.

პირადი ცხოვრება
1932 წლის 25 მარტს ფრიც ცვიკი დაქორწინდა დოროთი ვერნონ გეითსზე (1904–1991), გამოჩენილი ადგილობრივი ოჯახის წევრსა და კალიფორნიის შტატის სენატორის ეგბერტ ჯეიმს გეითსის ქალიშვილზე. გეითსის ფული გადამწყვეტი იყო პელომარის ობსერვატორიის დაფინანსებაში დიდი დეპრესიის დროს. ნიკოლას რუზველტი, პრეზიდენტ თეოდორ რუზველტის ბიძაშვილი, იყო მისი ცოლის ძმა ქორწინების შედეგად ტირზა გეითსთან. ცვიკი და დოროთი განქორწინდნენ მეგობრულად 1941 წელს.

1947 წლის 18 ოქტომბერს ცვიკი დაქორწინდა ანა მარგარიტა ცურხერზე (1929–2012) შვეიცარიაში. ჰყავდათ სამი ქალიშვილი: მარგრიტი, ფრანცისკა და ბარბარინა. ცვიკის მუზეუმი Landesbibliothek-ში, გლარუსში, ინახავს ფრიცის მრავალ ნაშრომსა და სამეცნიერო ნამუშევარს. ცვიკი გარდაიცვალა პასადენაში, კალიფორნიაში 1974 წლის 8 თებერვალს და დაკრძალეს მოლისში, შვეიცარიაში.

ცვიკი კრიტიკულად უყურებდა რელიგიას და მიაჩნდა მიუღებლად ბუნებრივი მოვლენების ღმერთისათვის მიწერა.

ცვიკის იხსენებენ როგორც გენიოსსაც და ჯიუტ ადამიანსაც. ერთ-ერთი საყვარელი შეურაცხყოფა იყო იმ ადამიანების "სფერულ ბასტარდებად" მოხსენიება, ვისაც არ მოსწონდა, რადგან, როგორც თავად ახსნა, ისინი ბასტარდები იყვნენ მიუხედავად იმისა, თუ რომელი მხრიდან უყურებდით მათ.Ken Freeman, Geoff Mcnamara, In Search of Dark Matter, p22-23 

მემკვიდრეობა
Fritz Zwicky Stiftung (ფონდი) დაარსდა შვეიცარიაში, რათა გაეგრძელებინა ცვიკის იდეები, რომლებიც დაკავშირებული იყო "მორფოლოგიურ ანალიზთან". ფონდმა გამოაქვეყნა ცვიკის ბიოგრაფია ინგლისურ ენაზე: Alfred Stöckli & Roland Müller: Fritz Zwicky – An Extraordinary Astrophysicist. კემბრიჯი: Cambridge Scientific Publishers, 2011.
მინი|ცვიკი 1947 წელს

სამეცნიერო საქმიანობა
ფრიც ცვიკი იყო ნაყოფიერი მეცნიერი და შეიტანა მნიშვნელოვანი წვლილი ასტრონომიის მრავალ სფეროში.

იონური კრისტალები და ელექტროლიტები
ცვიკის პირველი სამეცნიერო წვლილი ეხებოდა იონურ კრისტალებსა და ელექტროლიტებს.

სუპერნოვები და ნეიტრონული ვარსკვლავები
კოლეგა ვალტერ ბაადესთან ერთად, ცვიკიმ პიონერულად დანერგა და ხელი შეუწყო პირველი შმიდტის ტელესკოპების გამოყენებას მთის მწვერვალზე განთავსებულ ობსერვატორიაში 1935 წელს. 1934 წელს ცვიკიმ და ბაადემ შემოიღეს ტერმინი "სუპერნოვა" და წამოაყენეს ჰიპოთეზა, რომ სუპერნოვები იყო ჩვეულებრივი ვარსკვლავების გარდაქმნა ნეიტრონულ ვარსკვლავებად, ასევე კოსმოსური სხივების წარმოშობა. ეს იყო მოსაზრება, რომელმაც მოგვიანებით წვლილი შეიტანა სამყაროს ზომისა და ასაკის განსაზღვრაში.

გრავიტაციული ლინზები
1937 წელს ცვიკიმ ვარაუდი გამოთქვა, რომ გალაქტიკებს შეეძლოთ გრავიტაციული ლინზირების როლის შესრულება ადრე აღმოჩენილი აინშტაინის ეფექტის საშუალებით. მხოლოდ 1979 წელს დადასტურდა ეს ეფექტი ე.წ. "ტყუპი კვაზარის" Q0957+561 დაკვირვებით.

ბნელი მატერია
კომას გალაქტიკების გროვის შესწავლისას 1933 წელს, ცვიკი პირველი იყო, ვინც გამოიყენა ვირიალური თეორემა გრავიტაციული ანომალიის არსებობის აღმოსაჩენად, რომელსაც უწოდა dunkle Materie 'ბნელი მატერია'. გრავიტაციული ანომალია გამოვლინდა გროვის შიგნით გამოთვლილ გრავიტაციულ მიზიდულობასთან შედარებით მანათობელი მატერიის ზედმეტად მაღალი ბრუნვითი სიჩქარის გამო. გამოთვალა გალაქტიკების გრავიტაციული მასა გროვის შიგნით დაკვირვებული ბრუნვითი სიჩქარეებიდან და მიიღო მნიშვნელობა, რომელიც სიკაშკაშიდან მოსალოდნელზე სულ მცირე 400-ჯერ მეტი იყო. იგივე გამოთვლა დღეს გვიჩვენებს უფრო მცირე კოეფიციენტს, მანათობელი მატერიის მასის უფრო დიდ მნიშვნელობებზე დაყრდნობით.Some details of Zwicky's calculation and of more modern values are given in .

დაღლილი სინათლე
როდესაც ედუინ ჰაბლმა აღმოაჩინა გარკვეული წრფივი კავშირი გალაქტიკამდე მანძილსა და წითელ წანაცვლებას შორის, რომელიც გამოხატული იყო სიჩქარის სახით, ცვიკიმ დაუყოვნებლივ მიუთითა, რომ გალაქტიკების გამოთვლილ მანძილებსა და წითელ წანაცვლებას შორის კორელაციას ჰქონდა ზედმეტად დიდი შეუსაბამობა, რომ მოეთავსებინა მანძილის შეცდომის საზღვრებში. ცვიკიმ წამოაყენა იდეა, რომ გაწითლების ეფექტი არ იყო გამოწვეული გალაქტიკის მოძრაობით, არამედ უცნობი ფენომენით, რომელიც იწვევდა ფოტონების ენერგიის დაკარგვას, როდესაც გადაადგილდებოდნენ კოსმოსში. ყველაზე სავარაუდო პროცესად მიიჩნია გადაადგილების ეფექტი, რომლის დროსაც ფოტონები გადასცემდნენ იმპულსს გარშემო არსებულ მასებს გრავიტაციული ურთიერთქმედებების საშუალებით; და შესთავაზა, რომ გაკეთებულიყო მცდელობა, ეს ეფექტი მყარ თეორიულ საფუძველზე დაყენებულიყო ზოგადი ფარდობითობით. ასევე განიხილა და უარყო განმარტებები, რომლებიც მოიცავდა ურთიერთქმედებას თავისუფალ ელექტრონებთან ან სივრცის გაფართოებასთან. (full article)

ცვიკი სკეპტიკურად უყურებდა სივრცის გაფართოებას 1929 წელს, რადგან იმ დროს გაზომილი სიჩქარეები ზედმეტად დიდი ჩანდა. მხოლოდ 1956 წელს ვალტერ ბაადემ გაასწორა მანძილის მასშტაბი ცეფეიდების ცვალებადი ვარსკვლავების საფუძველზე და შემოიღო გაფართოების სიჩქარის პირველი ზუსტი გაზომვები. კოსმოლოგიური წითელი წანაცვლება ახლა ჩვეულებრივ გაგებულია როგორც სივრცის გაფართოების შედეგი; დიდი აფეთქების კოსმოლოგიის მახასიათებელი.

მორფოლოგიური ანალიზი
ცვიკიმ შეიმუშავა მორფოლოგიური ანალიზის განზოგადებული ფორმა, რომელიც არის მეთოდი მრავალგანზომილებიან, ჩვეულებრივ რაოდენობით გამოუხატავ, პრობლემურ კომპლექსებში შემავალ ურთიერთობების სრული ერთობლიობის სისტემატურად სტრუქტურირებისა და კვლევისთვის. დაწერა წიგნები ამ თემაზ§ე 1957 და 1969 წლებში.  და ამტკიცებდა, რომ საკუთარი მრავალი აღმოჩენა სწორედ ამ მეთოდის გამოყენებით გააკეთა.

ორიგინალური მოაზროვნე
ცვიკი იყო ორიგინალური მოაზროვნე და თანამედროვეებს ხშირად არ ჰქონდათ საშუალება, გაერკვიათ ფრიცის რომელი იდეები გამართლდებოდა და რომელი არა. ცვიკის ცხოვრებისა და მუშაობის უკუმხედველ მიმოხილვაში, სტივენ მაურერმა თქვა:
როდესაც მკვლევარები საუბრობენ ნეიტრონულ ვარსკვლავებზე, ბნელ მატერიაზე და გრავიტაციულ ლინზებზე, ისინი ყველა ერთნაირად იწყებენ: "ცვიკიმ შენიშნა ეს პრობლემა 1930-იან წლებში. იმ დროს არავინ უსმენდა..."

ცვიკის აღნიშნავენ ნეიტრონული ვარსკვლავების აღმოჩენისთვის. ასევე წამოაყენა კონცეფცია, რომელსაც ატომური გობლინები უწოდა, რომელიც აღწერა როგორც "სხეული ატომური სიმკვრივით... სტაბილური მხოლოდ საკმარისი გარე წნევის ქვეშ მასიური და მკვრივი ვარსკვლავის შიგნით". მიიჩნია, რომ გობლინებს შეეძლოთ გადაადგილება ვარსკვლავის შიგნით და ძალადობრივად აფეთქება, როდესაც აღწევდნენ ნაკლებად მკვრივ რეგიონებს ვარსკვლავის ზედაპირისკენ, და გამოიყენებოდნენ ამფეთქებელი მოვლენების, როგორიცაა აალების ვარსკვლავების, ასახსნელად. ეს იდეა არასოდეს გამართლებულა.

ანეკდოტი, რომელიც ხშირად მოჰყავთ ცვიკის შესახებ, ეხება არაფორმალურ ექსპერიმენტს, რათა ენახა, შეეძლო თუ არა პრობლემების შემცირება ტურბულენტობასთან, რომელიც აფერხებდა დაკვირვების სესიას ერთ ღამეს მაუნტ უილსონის ობსერვატორიაში.  უთხრა ასისტენტს ტელესკოპის სლოტიდან გაეშვა იარაღი, იმ იმედით, რომ ეს დაეხმარებოდა ტურბულენტობის გასწორებას. არანაირი ეფექტი არ შეინიშნა, მაგრამ ეს შემთხვევა აჩვენებს იმ სახის ლატერალურ აზროვნებას, რომლითაც ცვიკი ცნობილი იყო.

კალიფორნიის ტექნოლოგიური ინსტიტუტის დოქტორანტ ფრენკ მალინასთან საუბარში, რომელსაც გარკვეული სირთულეები ჰქონდა ჟანგბად-ბენზინის სარაკეტო ძრავის მახასიათებლების შესახებ დისერტაციაზე მუშაობისას, ფრიც ცვიკიმ განაცხადა, რომ ინჟინერმა "უნდა გააცნობიეროს, რომ რაკეტა ვერ იმოქმედებს კოსმოსში, რადგან სჭირდება ატმოსფერო, რათა მიეჯახოს ბიძგის შესაქმნელად". ცვიკიმ მოგვიანებით აღიარა, რომ შეცდომაში იყო.

ცვიკი ასევე ამაყობდა მუშაობით პირველი ხელოვნური მეტეორიტების შექმნაში. მოათავსა ასაფეთქებელი მასალა V2 რაკეტის ცხვირის კონუსში, რომელიც უნდა აფეთქებულიყო მაღალ სიმაღლეზე და ცეცხლსასროლი მაღალსიჩქარიანი ლითონის ნაწილაკები გაეშვა ატმოსფეროში. პირველი მცდელობები წარუმატებლად ჩანდა და ცვიკი ცდილობდა ხელახლა ეცადა Aerobee რაკეტით. თხოვნები უარყოფილი იქნა, სანამ საბჭოთა კავშირმა არ გაუშვა სპუტნიკ 1. თორმეტი დღის შემდეგ, 1957 წლის 16 ოქტომბერს, ცვიკიმ გაუშვა საკუთარი ექსპერიმენტი Aerobee-ზე და წარმატებით გაისროლა ლითონის ფრაგმენტები, რომლებიც ხილული იყო მაუნტ პელომარის ობსერვატორიიდან. ითვლება, რომ ამ ფრაგმენტებიდან ერთი შესაძლოა გაექცა დედამიწის გრავიტაციულ მიზიდულობას და გახდა პირველი ობიექტი, რომელიც მზის ორბიტაზე გაიშვა.

ცვიკი ასევე განიხილავდა სამყაროს გადაწყობის შესაძლებლობას ჩვენი სურვილის მიხედვით. 1948 წელს,  ლექციაზე  საუბრობდა პლანეტების შეცვლაზე ან მათ გადაადგილებაზე მზის სისტემის შიგნით. 1960-იან წლებში  ასევე განიხილა, თუ როგორ შეიძლებოდა მთელი მზის სისტემის გადაადგილება როგორც გიგანტური კოსმოსური ხომალდი სხვა ვარსკვლავებამდე მოგზაურობისთვის. მიიჩნია, რომ ეს შეიძლებოდა მიღწეულიყო მზეში ლითონის ფრაგმენტების გასროლით ასიმეტრიული შერწყმის აფეთქებების შესაქმნელად, და ამ საშუალებით ფიქრობდა, რომ ვარსკვლავ ალფა კენტავრამდე შეიძლებოდა მიღწევა 2500 წელში. (page 237). This reference was identified from a footnote provided in an online essay: .

ჰუმანისტი
ცვიკი იყო გულუხვი ჰუმანისტი საზოგადოების მიმართ დიდი ზრუნვით. ბუნების ეს ორი მხარე გაერთიანდა მეორე მსოფლიო ომის შემდგომ პერიოდში, როდესაც ცვიკი მძიმედ მუშაობდა ასტრონომიისა და სხვა თემების შესახებ ტონობით წიგნების შეგროვებაზე და აგზავნიდა ომით დანგრეულ სამეცნიერო ბიბლიოთეკებში ევროპასა და აზიაში., an extract from 

ასევე ჰქონდა გრძელვადიანი ჩართულობა საქველმოქმედო ორგანიზაციაში Pestalozzi Foundation of America, რომელიც უჭერდა მხარს ბავშვთა სახლებს. ცვიკიმ მიიღო ოქროს მედალი 1955 წელს, მომსახურების აღიარების ნიშნად. 

ცვიკის უყვარდა მთები და იყო გამოცდილი ალპინისტი.  კრიტიკულად უყურებდა პოლიტიკურ პოზირებას ყველა მხრიდან ახლო აღმოსავლეთში და ბირთვული იარაღის გამოყენებას მეორე მსოფლიო ომში. მიიჩნია, რომ სამყაროს იმედი ეყრდნობოდა თავისუფალ, კეთილი ნების მქონე ადამიანებს, რომლებიც მუშაობენ ერთად საჭიროებისამებრ, ინსტიტუტების ან მუდმივი ორგანიზაციების გარეშე.

მედია პროვნება
ცვიკის იდეებმა საზოგადოების წარმოსახვა დაიპყრო. მას ჟურნალისტები ხშირად ციტატებით მოიხსენიებდნენ.

The New York Times რეგულარულად აქვეყნებდა ცნობებს ცვიკის მიერ სუპერნოვების ძიების შესახებ. 1934 წელს წარმოდგენილი იყო ჟურნალ Literary Digest-ის სვეტში „They Stand Out from the Crowd“, ხოლო 1935 წელს  ჩაატარა Science Service-ის რადიოლექცია სათაურით „ვარსკვლავური სტუმრები“.

1934 წლის იანვარში Los Angeles Times-მა გამოაქვეყნა კარიკატურა სახელწოდებით „Be Scientific with Ol’ Doc Dabble“, რომლის წარწერაში აღწერილი იყო ცვიკის კვლევები და ირიბად იყო წარმოჩენილი როგორც „დოკ დებლი“.
სერიალის Cosmos: A Spacetime Odyssey მე-13 ეპიზოდის რამდენიმე სცენაში ნაჩვენებია მსახიობი, რომელიც ფრიც ცვიკის როლს ასრულებს, იმ დროს როცა ნილ დეგრას ტაისონი საუბრობს ცვიკის კვლევების მნიშვნელობაზე სუპერნოვების შესწავლაში.

ჯილდოები
1949 წელს ტრუმენმა ფრიც ცვიკის მეორე მსოფლიო ომის დროს სარაკეტო ძრავების მიმართულებით შესრულებული მუშაობისთვის თავისუფლების მედალი გადასცა.  1968 წელს ცვიკი კალიფორნიის ტექნოლოგიის ინსტიტუტში ემერიტუს პროფესორად დასახელდა.
1972 წელს ცვიკი დაჯილდოვდა სამეფო ასტრონომიული საზოგადოების ოქროს მედლით — ყველაზე პრესტიჟული ჯილდოთი — „ასტრონომიასა და კოსმოლოგიაში გამორჩეული წვლილისთვის“. აღნიშნულ ჯილდოში განსაკუთრებით იყო ხაზგასმული კვლევები ნეიტრონულ ვარსკვლავებზე, ბნელ მატერიასა და გალაქტიკების კატალოგიზაციაზე.
ასტეროიდი 1803 Zwicky და მთვარეზე მდებარე კრატერი Zwicky ფრიცის პატივსაცემადაა დასახელებული.
Zwicky Transient Facility ასევე ცვიკის პატივსაცემად ატარებს მის სახელს.

 სქოლიო 

კატეგორია:დაბადებული 14 თებერვალი
კატეგორია:დაბადებული 1898
კატეგორია:გარდაცვლილი 8 თებერვალი
კატეგორია:გარდაცვლილი 1974
კატეგორია:ასტრონომები