ალ-ზარქალი

აბუ ისჰაკ იბრაჰიმ იბნ იაჰია ალ-ნაკაშ ალ-ზარქალი (; დ. დაახლ. 1027 — გ. დაახლ. 1100) — არაბი ასტრონომი და მათემატიკოსი. დასავლეთ ევროპაში იგი ცნობილია როგორც არზახელი (Arsachel) ან ეიზარახელი (Eizarachel). მისმა ნაშრომებმა შთააგონა ისლამური ასტრონომების თაობა ალ-ანდალუსში და, თარგმანის შემდეგ, დიდი გავლენა იქონია ევროპაში. მის მიერ გამოგონილი საფი (გაუმჯობესებული ასტროლაბი) ძალიან პოპულარული აღმოჩნდა და XVI საუკუნემდე ფართოდ გამოიყენებოდა ნავიგაციაში.

ცხოვრება და მოღვაწეობა
ის ცხოვრობდა და მოღვაწეობდა ტოლედოში, კასტილიაში, ალ-ანდალუსიაში, ხოლო 1085 წელს რეკონკისტას დროს ტოლედოს ესპანური დაპყრობის შემდეგ, ემიგრაციაში წავიდა სევილიაში. თავდაპირველად გრავიორი იყო, ასტრონომებისთვის ასტრონომიულ ინსტრუმენტებს ამზადებდა, მოგვიანებით კი თავად გახდა ცნობილი ასტრონომი.

ალ-ზარქალმა დაწერა რამდენიმე ნაშრომი ასტრონომიულ ინსტრუმენტებზე, მათ შორის „ოპერაციების წიგნი ზიჯ ტიმპანუმით“, რომელშიც აღწერილია „ზარქალის“ ასტროლაბი, საიდანაც მიიღო მეტსახელი. ეს ინსტრუმენტი დაფუძნებულია ციური სფეროს სტერეოგრაფიულ პროექციაზე ერთ-ერთი ბუნიობიდან ციურ პოლუსებსა და მზებუდობებში გამავალი დიდი წრის სიბრტყეზე. სახელწოდება „ზიჯ ტიმპანუმი“ გამომდინარეობს იქიდან, რომ ამ ინსტრუმენტს შეუძლია გადაჭრას მრავალი პრობლემა, რომლებიც ჩვეულებრივ ზიჯებში ნაპოვნი ცხრილების გამოყენებით წყდება. „ზარქალის“ ასტროლაბი ფართოდ გავრცელდა ევროპაში საფაეა არზაქელისის სახელით.

ალ-ზარყალიმ შექმნა „ტოლედოს ზიჯი“, რომელიც დასავლეთ ევროპაში ცნობილია, როგორც „ტოლედოს ფირფიტებზე არზახელის კანონი“. იგი ასევე ითვლება ეკვატორის გამომგონებლად.

ხსოვნა
მის პატივსაცემად, მთვარის ერთ-ერთ კრატერს დაარქვეს არზახელი.

ლიტერატურა
Колчинский И. Г., Корсунь А. А., Родригес М. Г. Астрономы: Биографический справочник. — Киев: Наукова думка, 1986.
Матвиевская Г. П., Розенфельд Б. А. Математики и астрономы мусульманского средневековья и их труды (VIII—XVII вв.): В 3 т.. — М.: Наука, 1983.
Таги-Заде А. К., Вахабов С. А.  Астролябии средневекового Востока // Историко-астрономические исследования. — 1975. — Т. 12.
  (PDF version)

 E. S. Kennedy.  A Survey of Islamic Astronomical Tables, (Transactions of the American Philosophical Society, New Series, 46, 2.)  Philadelphia, 1956.

რესურსები ინტერნეტში
 Muslim Scientists Before the Renaissance: Abū Ishāq Ibrāhīm al-Zarqālī (Arzachel) 
 'Transmission of Muslim astronomy to Europe'
 'An Extensive biography'

სქოლიო

კატეგორია:არაბი ასტრონომები
კატეგორია:არაბი მათემატიკოსები