მარგარიტა ივანოვნა ფილანოვიჩი

მარგარიტა ივანოვნა ფილანოვიჩი — (დ. 16 ივნისი 1937, ლენინგრადი) — საბჭოთა (შემდგომ — უზბეკი) ისტორიკოსი, არქეოლოგი და ტაშკენტის არქეოლოგიური ექსპედიციის ხელმძღვანელი (ყოფილი „ტაშკენტის არქეოლოგიური რაზმი“).

ფილანოვიჩის სამეცნიერო ინტერესები მოიცავს ისტორიას, უძველესი და შუა საუკუნეების ცენტრალური აზიის არქეოლოგიას, ქალაქების ისტორიულ ტოპოგრაფიასა და შესაბამისი ეპოქის რელიგიურ კულტებს. მან შაშთეპას დასახლებას გაუსვა ხაზი, როგორც პერსპექტიულ ობიექტს ტაშკენტში უძველესი ურბანული კულტურის შესასწავლად (არქეოლოგიური ძეგლის დადგენილი ასაკი ქალაქის ასაკად იქნა მიჩნეული და სწორედ ეს გახდა მისი იუბილეების აღნიშვნის ერთ-ერთი საფუძველი).

ის არის უზბეკეთის სსრ-ის ბერუნის სახელობის სახელმწიფო პრემიის ლაურეატი მეცნიერებისა და ტექნიკის დარგში (1985).

ამჟამად არის ჟურნალ Oʻzbekiston tarixi-ს („უზბეკეთის ისტორია“) მთავარი რედაქტორის მოადგილე.

 ბიოგრაფია 

 ადრეული წლები 
მარგარიტა ივანოვნა ფილანოვიჩი დაიბადა ლენინგრადში (ახლანდელი სანქტ-პეტერბურგი) 16 ივნისი 1937 წელს. მისი მამა დაიღუპა დიდი სამამულო ომის ფრონტზე. ფილანოვიჩი ქალაქში იმყოფებოდა ლენინგრადის ბლოკადის დროს, მოგვიანებით კი მისი ოჯახი ევაკუირებულ იქნა ე.წ. „სიცოცხლის გზით“. ბლოკადის შემდეგ ის ცხოვრობდა სიბირიში, შემდეგ — ბელარუსიში, ბოლოს კი ტაშკენტიში აღმოჩნდა, სადაც საშუალო სკოლა დაამთავრა. სწორედ ამ წლებში გაუჩნდა ინტერესი რეგიონის ისტორიის მიმართ.

 სწავლა და კარიერის დასაწყისი 
ფილანოვიჩი ჩაირიცხა ცენტრალური აზიის სახელმწიფო უნივერსიტეტის ისტორიის ფაკულტეტზე, რომელიც იმ დროისთვის ცენტრალურ აზიაში არქეოლოგიის ერთადერთი კათედრა იყო. კათედრას ხელმძღვანელობდა მიხაილ მასონი, რომელიც ახალგაზრდა მკვლევრის სამეცნიერო ხელმძღვანელი გახდა. მან სწავლა წარჩინებით დაასრულა 1959 წელს. 

სამეცნიერო ხელმძღვანელის რეკომენდაციით ფილანოვიჩმა კვლევის ობიექტად აირჩია გიაურ-ყალას (Gyaurkala) დასახლება, რომელიც უძველესი მერვის ნანგრევთა კომპლექსის ნაწილია.

ის მუშაობდა ისტორიისა და არქეოლოგიის ინსტიტუტში (ტაშკენტი) 1970 წლამდე, როდესაც სამარყანდიში დაარსდა არქეოლოგიის ინსტიტუტი და ფილანოვიჩიც იქ გადავიდა. 1973 წლიდან 15 წლის განმავლობაში იყო ამ დაწესებულების სამეცნიერო მდივანი.

ფილანოვიჩმა ასპირანტურაში სწავლა გააგრძელა და 1974 წელს, გათხრებით მიღებული მასალების საფუძველზე, დაიცვა დისერტაცია თემაზე „უძველესი მერვი გიაურ-ყალას უძველესი ქალაქის სტრატიგრაფიის კვლევის შუქზე“ და მიიღო ისტორიის მეცნიერებათა კანდიდატის ხარისხი.

 ტაშკენტის არქეოლოგია და მიმდინარე საქმიანობა 
1967 წელს, ტაშკენტის მასშტაბური მიწისძვრის (1966) და ქალაქის აღდგენის შემდეგ, შეიქმნა ტაშკენტის არქეოლოგიური რაზმი ახალი მშენებლობების არქეოლოგიური მონიტორინგისთვის. ფილანოვიჩი ამ ჯგუფს შეუერთდა, ხოლო მათი ხელმძღვანელის — ვ. ა. ბულატოვას — პენსიაზე გასვლის შემდეგ, 1975 წლიდან (სხვა წყაროებით — 1974 წლიდან) თავად ხელმძღვანელობდა მას. კვლევითმა ჯგუფმა ტაშკენტის თითქმის ყველა არქეოლოგიური ძეგლი მოიცვა. 1979 წელს რაზმი რეორგანიზდა და გადაიქცა მუდმივად მოქმედ „ტაშკენტის არქეოლოგიურ ექსპედიციად“. ფილანოვიჩი ასევე იკვლევდა უზბეკეთის სხვა უძველეს დასახლებებსაც (კანკა, აფრასიობა).

1985 წლის ოქტომბერში არქეოლოგთა ჯგუფი, რომელიც იკვლევდა პრობლემას „ცენტრალური აზიის ურბანიზაციის წარმოშობა და განვითარება უზბეკეთში ჩატარებული არქეოლოგიური კვლევების საფუძველზე“, მათ შორის — ფილანოვიჩიც, დაჯილდოვდა უზბეკეთის სსრ-ის ბერუნის სახელობის სახელმწიფო პრემიით მეცნიერებისა და ტექნიკის დარგში.

ამჟამად ის არის უზბეკეთის რესპუბლიკის მეცნიერებათა აკადემიის არქეოლოგიის ინსტიტუტის წამყვანი მეცნიერ-მკვლევარი და მირზო ულუღბეგის სახელობის უზბეკეთის ეროვნული უნივერსიტეტის ისტორიის ინსტიტუტის უფროსი მეცნიერ-მკვლევარი.

 სამეცნიერო საქმიანობა 
ფილანოვიჩის სამეცნიერო ინტერესები მოიცავს უძველესი და შუა საუკუნეების ცენტრალური აზიის ისტორიასა და არქეოლოგიას, ქალაქების ისტორიულ ტოპოგრაფიასა და შესაბამისი ეპოქის რელიგიური კულტების კვლევას.

2012 წლისთვის ფილანოვიჩს გამოქვეყნებული ჰქონდა 200-ზე მეტი ნაშრომი, მათ შორის დაახლოებით 20 მონოგრაფია. გარდა ამისა, ის არაერთხელ გამოდიოდა სამეცნიერო რედაქტორისა და რეცენზენტის როლში. ფილანოვიჩი არის ჟურნალ Oʻzbekiston tarixi-ს („უზბეკეთის ისტორია“) მთავარი რედაქტორის მოადგილე და დისერტაციებთან დაკავშირებული საკოორდინაციო საბჭოს წევრი უმაღლეს საატესტაციო კომისიაში. იგი იყო ტაშკენტის ენციკლოპედიის 1-ლი (1983) და 3-ე (2009) გამოცემების ერთ-ერთი ავტორი და სარედაქციო კოლეგიის წევრი.

ის მონაწილეობდა მრავალ საერთაშორისო კონფერენციასა და სიმპოზიუმში, მათ შორის — პარიზიში, École normale supérieure-ის ლექტორის მიწვევით.

 კვლევები 
ფილანოვიჩმა შეისწავლა უძველესი მერვის ურბანული ბირთვის ფორმირებისა და განვითარების ეტაპები; გამოკვეთილი იქნა დასახლების აღმავლობისა და დაღმასვლის ეპოქები.

ტაშკენტის არქეოლოგიური ექსპედიციის მონაწილედ, შემდეგ კი ხელმძღვანელად მუშაობის შედეგად შესაძლებელი გახდა დიდი ოდენობით ისტორიული, კულტურული და ტოპოგრაფიული ინფორმაციის თავმოყრა ქალაქის აქტიური განაშენიანების პირობებში კულტურულ ფენებზე ზემოქმედების შესახებ. შეისწავლეს აქ მდებარე თითქმის ყველა არქეოლოგიური დასახლება. სამეცნიერო ჯგუფმა გამოაქვეყნა მონოგრაფიები „ძველი ტაშკენტი“ (1973) და „ტაშკენტის სიძველენი“ (1976).

დროთა განმავლობაში რეორგანიზებულ რაზმს დაემატა ქვისა და ბრინჯაოს ხანების სპეციალისტები და დაისვა კითხვა ურბანული კულტურის ასაკის შესახებ. ფილანოვიჩმა შაშთეპას გაუსვა ხაზი, როგორც პერსპექტიულ ობიექტს მისი უძველესი ეტაპების შესასწავლად. 1982 წელს გამოვიდა კოლექტიური ნაშრომი „უძველესი ტაშკენტის კულტურის სათავეებთან“, ხოლო 1983 წელს — ფილანოვიჩის საავტორო მონოგრაფია „ტაშკენტი. ქალაქისა და ურბანული კულტურის წარმოშობა და განვითარება“. იმავე წელს რესპუბლიკის დედაქალაქის 2000 წლისთავის აღნიშვნა გაიმართა UNESCO-ს ეგიდით, რამაც საფუძველი დაუდო უზბეკეთის უძველესი ქალაქების დათარიღების თემაზე სხვა კვლევებსაც.

ფილანოვიჩმა დააარსა „ტაშკენტის არქეოლოგიური ბაზა“ მუზეუმითა და ბიბლიოთეკით, რაც მოგვიანებით შექმნილი „უზბეკეთის მეცნიერებათა აკადემიის არქეოლოგიის ინსტიტუტის ტაშკენტის განყოფილების“ საფუძვლად იქცა.

არქეოლოგიური მასალის დაგროვებამ ფილანოვიჩს შესაძლებლობა მისცა ჩამოეყალიბებინა არაერთი მოსაზრება ტაშკენტის ოაზისის დაგეგმარებისა და განვითარების ისტორიის შესახებ, რომლებმაც სამეცნიერო აღიარება მოიპოვეს უზბეკეთსა და მის ფარგლებს გარეთ. კვლევების გაგრძელებისას ტაშკენტის ტერიტორიაზე ურბანული კულტურის დასაწყისი ორი საუკუნით გადაიწია. განახლებული სამეცნიერო ხედვები აისახა მონოგრაფიაში „ტაშკენტის უძველესი და შუა საუკუნეების ისტორია არქეოლოგიურ წყაროებში“ (2010). შაშთეპაზე გამოვლენილი უძველესი ურბანული კულტურის დასათარიღებლად მნიშვნელოვანი არქეოლოგიური მასალის კომპლექსისა და მინგურიუკის ძველი დასახლების კვლევის გათვალისწინებით, 2009 წელს დედაქალაქის 2200 წლისთავის აღნიშვნა გაიმართა. ამ გადაწყვეტილება მიღებულ იქნა UNESCO-ს გენერალური კონფერენციის 34-ე სესიაზე და დამტკიცდა უზბეკეთის პრეზიდენტის, ი. ა. ქარიმოვის მიერ.

 სხვა საქმიანობა 
ფილანოვიჩი აგრძელებს თანამშრომლობას უზბეკეთის ეროვნული უნივერსიტეტის ისტორიის ფაკულტეტის არქეოლოგიის კათედრასთან, (ამჟამად არქეოლოგიის მიმართულება წარმოდგენილია ერთიან კათედრაში ეთნოლოგიასთან ერთად), ასევე ტაშკენტის ისლამურ უნივერსიტეტთან და საგარეო ტურისტთა გიდების მომზადების რესპუბლიკურ ცენტრთან.

მეცნიერებრივი პუბლიკაციების პარალელურად, ფილანოვიჩის ავტორობით გამოქვეყნებულია პოპულარული მეცნიერების ნამუშევრები, სტატიები და ინტერვიუები პერიოდულ გამოცემებში, აგრეთვე ტელე– და რადიოგადამცემებისთვის შექმნილი საავტორო ციკლები ფართო აუდიტორიისთვის. გარდა ამისა, ის არაერთი ფილმისა და დოკუმენტური პროექტის კონსულტანტიც ყოფილა.

ფილანოვიჩი აქტიურად იყო ჩართული სპორტულ საქმიანობაშიც; სტუდენტობის წლებში ის განსაკუთრებით იყო გატაცებული ცხენოსნობით — ამ სახეობაში სპორტის უმაღლეს კატეგორიას ფლობდა — და ასევე მაგიდის ტენისით. მყვავილეობა (ფლორიკულტურა) დღესაც მის ჰობად ითვლება.

 ჯილდოები 
მეცნიერებისა და საზოგადოებრივი საქმიანობისთვის ფილანოვიჩი დაჯილდოვებულია როგორც უზბეკური, ისე უცხოური პრემიებითა და ორდენებით:

უზბეკეთის სსრ ბერუნის სახელობის სახელმწიფო პრემია მეცნიერებისა და ტექნიკის დარგში (1985)

„დოსტლიკი“ (მეგობრობის) ორდენი

„შუხრათის“ მედალი

აკადემიური პალმის ორდენი (საფრანგეთი)

„დაბლოკილი ლენინგრადის მცხოვრები“ — ლენინგრადის საქალაქო აღმასრულებელი კომიტეტის სიგელი/ნიშანი.

 მონოგრაფიები 
Filanovich M. I. Tashkent. The origin and development of the city and urban culture. — ტაშკენტი: „Fan“, უზბეკეთის სსრ-ის გამომცემლობა, 1983. — 232 გვ. — 1000 ეგზემპლარი.

Mukminova R. G., Filanovich M. I. Tashkent at the crossroads of history (essays on the ancient and medieval history of the city) / სამეცნიერო რედაქტორი დ. ი. ნ. D. A. Alimova. — ტაშკენტი: „Fan“, 2001. — 116 გვ. — 1000 ეგზემპლარი. — .

Filanovich M. I. Ancient medieval history of Tashkent in archaeological sources / პასუხ. რედ. E. V. Rtveladze. — ტაშკენტი: „Fan“, 2010. — 312 გვ. — 1000 ეგზემპლარი. — .

Alimova D. A., Filanovich M. I. Toshkent Tarihi (қadim davrlardan bugungi kungacha). The history of Tashkent (from ancient times to the present day). — ტოშკენტი: „ART FLEKS“, 2009. — 192 გვ. — 5000 ეგზემპლარი. — .

 კოლექტიური ნაშრომები (თანაავტორობით) 
Ancient Tashkent / საპასუხო რედაქტორი ისტორიის მეცნიერებათა კანდიდატი I. Akhrarov. — ტაშკენტი: უზბეკეთის სსრ „Fan“-ის გამომცემლობა, 1973. — 144 გვ. — 1500 ეგზემპლარი.

Antiquities of Tashkent / საპასუხო რედაქტორი უზბეკეთის მეცნიერებათა აკადেমიის აკადემიკოსი Ya. G. Gulyamov. — ტაშკენტი: უზბეკეთის სსრ „Fan“-ის გამომცემლობა, 1976. — 132 გვ. — 1200 ეგზემპლარი.

At the origins of the ancient culture of Tashkent / საპასუხო რედაქტორი ისტორიის მეცნიერებათა კანდიდატი G. V. Shishkin. — ტაშკენტი: უზბეკეთის სსრ „Fan“-ის გამომცემლობა, 1982. — 132 გვ. — 1000 ეგზემპლარი.

ლიტერატურა
Gritsina A. A. On the 75th anniversary of Margarita Ivanovna Filanovich // Oʻzbekiston arxeologiyasi — Archeology of Uzbekistan. — 2012. — № 2 (5). — გვ. 121–124. — .

სქოლიო

კატეგორია:დაბადებული 1937
კატეგორია:ცოცხალი ადამიანები
კატეგორია:აკადემიური პალმის ორდენის კავალერები
კატეგორია:უზბეკეთის ეროვნული უნივერსიტეტის კურსდამთავრებულები
კატეგორია:რუსი არქეოლოგი ქალები
კატეგორია:უზბეკი არქეოლოგი ქალები
კატეგორია:უზბეკეთის არქეოლოგები
კატეგორია:საბჭოთა არქეოლოგები
კატეგორია:უზბეკეთის მეგობრობის ორდენის კავალერები