მაკნატუნა

სიუჟეტი ეფუძნება ალექსანდრ დიუმას 1844 წლის მოთხრობას „მაკნატუნა“, რომელიც, თავის მხრივ, წარმოადგენს ე. ტ. ა. ჰოფმანის 1816 წლის ზღაპრის — „მაკნატუნა და თაგვების მეფე“ — გადამუშავებულ ვერსიას. ბალეტის პირველი ქორეოგრაფი იყო მარიუს პეტიპა, რომელთანაც ჩაიკოვსკი სამი წლით ადრე მუშაობდა ბალეტზე „მძინარე მზეთუნახავი“, მას კი ეხმარებოდა ლევ ივანოვი.

მიუხედავად იმისა, რომ სრულმასშტაბიანი და სცენაზე დადგმული „მაკნატუნა“ თავდაპირველად ისეთი წარმატებული არ აღმოჩნდა, როგორც 20-წუთიანი „მაკნატუნას სუიტა“, რომელიც ჩაიკოვსკიმ პრემიერიდან ცხრა თვით ადრე წარადგინა, ბალეტმა მოგვიანებით ფართო პოპულარობა მოიპოვა.

1960-იანი წლების ბოლოდან „მაკნატუნა“ მსოფლიოს მრავალმა საბალეტო დასმა დადგა, განსაკუთრებით კი ჩრდილოეთ ამერიკაში.="fisher"></ref> ამერიკის შეერთებულ შტატებში მსხვილი საბალეტო კომპანიები წლიური ბილეთების შემოსავლის დაახლოებით 40%-ს სწორედ ამ ბალეტის წარმოდგენებიდან იღებენ. მისი მუსიკალური პარტიტურა გამოყენებულია ჰოფმანის ზღაპრის რამდენიმე კინემატოგრაფიულ ადაპტაციაში.

ჩაიკოვსკის მუსიკა „მაკნატუნაში“ მის ერთ-ერთ ყველაზე ცნობილ ნამუშევრად იქცა. პარტიტურა განსაკუთრებით აღსანიშნავია ჩელესტის გამოყენებით — ინსტრუმენტით, რომელიც კომპოზიტორმა მანამდე უკვე გამოიყენა გაცილებით ნაკლებად ცნობილ სიმფონიურ ბალადაში „ვოევოდა“ (1891).

კომპოზიცია

1890 წელს ბალეტ „მძინარე მზეთუნახავის“ წარმატების შემდეგ, ივან ვსევოლოჟსკი, იმპერატორის თეატრების დირექტორი, პეტრე ილიჩ ჩაიკოვსკის შეუკვეთა ორმაგი პროგრამის შექმნა, რომელიც მოიცავდა როგორც ოპერას, ისე ბალეტს. ოპერა უნდა ყოფილიყო „იოლანტა“, ხოლო ბალეტზე ჩაიკოვსკი კვლავ გაერთიანდა მარიუს პეტიპასთან, რომელთანაც მან უკვე ითანამშრომლა „მძინარე მზეთუნახავზე“.

ვსევოლოჟსკის მიერ შერჩეული სიუჟეტური მასალა წარმოადგენდა ე. ტ. ა. ჰოფმანის მოთხრობის — „მაკნატუნა და თაგვების მეფე“ — ადაპტაციას, რომელიც ალექსანდრ დიუმამ დაამუშავა სახელწოდებით „მაკნატუნას ამბავი“. ორნაწილიანი ბალეტისთვის ჰოფმანის (და დიუმას ადაპტაციის) სიუჟეტი მნიშვნელოვნად გამარტივდა. ჰოფმანის ორიგინალური ტექსტი შეიცავს ვრცელ რეტროსპექტიულ მონაკვეთს მთავარ სიუჟეტში, სახელწოდებით „მყარ თხილზე მოთხრობა“, რომელიც ხსნის, თუ როგორ გადაიქცა პრინცი მაკნატუნად; ეს ეპიზოდი ბალეტის ვერსიიდან ამოიღეს.Hoffmann, E. T. A., Dumas, A., Neugroschel, J. (2007). Nutcracker and Mouse King, and the Tale of the Nutcracker, New York

პეტიპამ ჩაიკოვსკის თითოეული ნომრისთვის უკიდურესად დეტალური მითითებები მისცა — მათ შორის ტემპისა და მუსიკალური ტაქტების ზუსტი რაოდენობის ჩათვლით. ნაწარმოების დასრულება დროებით შეფერხდა, როდესაც ჩაიკოვსკი ამერიკის შეერთებულ შტატებში გაემგზავრა და 25 დღის განმავლობაში კონცერტებს დირიჟორობდა კარნეგი ჰოლის გახსნის აღსანიშნავად. „მაკნატუნას“ ზოგიერთი ნაწილი ჩაიკოვსკიმ დაწერა რუანში, საფრანგეთიში. http://www.balletalert.com/ballets/19th%20century/Nuts/tchaikov.htm 
ისტორია
სანქტ-პეტერბურგის პრემიერა


ბალეტის პირველი წარმოდგენა გაიმართა ორმაგ პრემიერად პეტრე ილიჩ ჩაიკოვსკის უკანასკნელ ოპერასთან — „იოლანტა“ — ერთად, , იმპერატორის მარიინსკის თეატრში, სანქტ-პეტერბურგში, რუსეთიში.

მიუხედავად იმისა, რომ ლიბრეტო ეკუთვნოდა მარიუს პეტიპას, დღემდე სადავოა, თუ ვინ შეასრულა პირველი დადგმის ქორეოგრაფია. პეტიპამ ქორეოგრაფიაზე მუშაობა 1892 წლის აგვისტოში დაიწყო, თუმცა ავადმყოფობის გამო ვერ დაასრულა სამუშაო, რის შემდეგაც მის ადგილას მოიწვიეს მისი შვიდწლიანი ასისტენტი — ლევ ივანოვი. მიუხედავად იმისა, რომ ქორეოგრაფად ხშირად სწორედ ივანოვი სახელდება, ზოგიერთი თანამედროვე წყარო ავტორობას კვლავ პეტიპას მიაკუთვნებს.

წარმოდგენას დირიჟორობდა იტალიელი კომპოზიტორი რიკარდო დრიგო. შაქრის ქლიავის ფერიის პარტიას ასრულებდა ანტონიეტა დელ’ერა, პრინც კოკელუშის — პავლე გერდტი, კლარას — სტანისლავა ბელინსკაია, მაკნატუნა-პრინცს — სერგეი ლეგატი, ხოლო დროზელმეიერის როლს — ტიმოფეი სტუკოლკინი. მრავალი მოგვიანო დადგმისგან განსხვავებით, ბავშვთა როლები რეალურმა ბავშვებმა შეასრულეს — სანქტ-პეტერბურგის იმპერატორის საბალეტო სკოლის მოსწავლეებმა: ბელინსკაიამ კლარა განასახიერა, ხოლო ვასილი სტუკოლკინმა — ფრიცი.

ბალეტის პირველი წარმოდგენა წარმატებულად არ შეფასებულა. მოცეკვავეებისადმი დამოკიდებულება წინააღმდეგობრივი იყო. ზოგიერთი კრიტიკოსი აქებდა დელ’ერას შაქრის ქლიავის ფერიის როლში მისი ენ პუანტზე შესრულებული ტექნიკისთვის (ცნობილია, რომ მან ხუთჯერ მიიღო მაყურებლის გამოძახება), თუმცა ერთმა კრიტიკოსმა მას „სხეულებრივად მძიმე“ და „მსუქანიც კი“ უწოდა. კოლუმბინას თოჯინის როლში ოლგა პრეობრაჟენსკაია ერთმა მიმომხილველმა „სრულებით უგემოვნოდ“ შეაფასა, ხოლო მეორემ — „მომხიბვლელად“.

ალექსანდრ ბენუა საბრძოლო სცენის ქორეოგრაფიას ქაოტურად მიიჩნევდა: „ვერაფერს გაიგებ — უწესრიგო ბიძგები კუთხიდან კუთხეში და უწყვეტი სირბილი წინ და უკან — სრულიად დილეტანტური.“

ლიბრეტო გააკრიტიკეს როგორც „არათანაბარი სტრუქტურის მქონე“ ტექსტი და ასევე ჰოფმანის მოთხრობისადმი არასაკმარისი ერთგულებისთვის. კრიტიკის მნიშვნელოვანი ნაწილი უკავშირდებოდა ბავშვების განსაკუთრებულად ფართო მონაწილეობას ბალეტში, აგრეთვე იმ ფაქტს, რომ ბალერინა სცენაზე ცეკვას მხოლოდ მეორე მოქმედების ბოლოს, „გრანდ პა-დე-დეში“ იწყებდა, რაც წარმოდგენის პროგრამის მიხედვით თითქმის შუაღამემდე არ ხდებოდა. ზოგიერთმა მაყურებელმა პირველი სცენის ყოფითი სამყაროდან მეორე მოქმედების ფანტასტიკურ გარემოში გადასვლა ზედმეტად მკვეთრად ჩათვალა.

უფრო დადებითი შეფასება დაიმსახურა ჩაიკოვსკის მუსიკალურმა პარტიტურამ. რიგმა კრიტიკოსებმა იგი აღწერეს როგორც „დეტალური შთაგონებით საოცრად მდიდარი“ და „დასაწყისიდან ბოლომდე ლამაზი, მელოდიური, ორიგინალური და ხასიათობრივი“. თუმცა ამ შეფასებაშიც სრული ერთსულოვნება არ ყოფილა: ზოგიერთი მიმომხილველი საზეიმო სცენას „მძიმედ აღსაქმელს“, ხოლო „გრანდ პა-დე-დეს“ — „უგემოვნოს“ უწოდებდა.
სქოლიო