პირიმქულ ქოდიროვი

პირიმქულ ქოდიროვი (დ. 25 ოქტომბერი 1928 — გ. 20 დეკემბერი 2010) — უზბეკი რომანისტი, მოკლე მოთხრობების ავტორი და ლიტერატურული მთარგმნელი. მისი ყველაზე ცნობილი ნაწარმოებია ისტორიულ-ბიოგრაფიული რომანი „ბაბური: ვარსკვლიანი ღამეები“ (), რომელიც მუღალთა იმპერიის დამფუძნებლის, ბაბურის ცხოვრებასა და სამხედრო-პოლიტიკურ მოღვაწეობას მხატვრულად გადმოსცემს. „ბაბური“ უზბეკეთის ერთ-ერთ ყველაზე წაკითხულ რომანად მიიჩნევა, რომელმაც ავტორს არაერთი სახელმწიფო და ლიტერატურული ჯილდო მოუტანა, მათ შორის ჰამზას სახელობის სახელმწიფო პრემია.

ქოდიროვი ასევე ცნობილია, როგორც რუსი ავტორების — ლევ ტოლსტოის, მიხაილ ლერმონტოვის, კონსტანტინ ფედინის და სხვათა — ნაწარმოებების უზბეკურ ენაზე მთარგმნელი. მწერალი 2010 წელს ტაშკენტში გარდაიცვალა.

 ცხოვრება და შემოქმედება 
პირიმქულ ქოდიროვი 1928 წლის 25 ოქტომბერს დაიბადა ქენგქოლის სოფელში, უზბეკეთის სსრ-ში, რომლის ტერიტორია თანამედროვე ადმინისტრაციულ დაყოფაში ისტარავსანის რაიონს, ტაჯიკეთში ეკუთვნის. 1945 წელს იგი ცენტრალური აზიის სახელმწიფო უნივერსიტეტის სასწავლო-მოამზადებელ ფაკულტეტზე ჩაირიცხა, ხოლო მომდევნო წელს უნივერსიტეტის აღმოსავლეთმცოდნეობის ფაკულტეტზე გააგრძელა სწავლა. 1951 წელს წარმატებით დაამთავრა სწავლა და შემდეგ მოსკოვაში გაემგზავრა, სადაც მსოფლიო ლიტერატურის გორკის ინსტიტუტში სწავლობდა. 1954 წელს დაიცვა დისერტაცია, რომელიც უზბეკი მწერლის, აბდულა ყაჰჰორის შემოქმედებას ეხებოდა.

1954–1963 წლებში ქოდიროვი საბჭოთა მწერალთა კავშირის სისტემაში მუშაობდა და უზბეკური ლიტერატურის საკითხებზე კონსულტანტის ფუნქციას ასრულებდა. შემდგომი პერიოდის განმავლობაში ის უზბეკეთის სსრ მეცნიერებათა აკადემიის ენისა და ლიტერატურის ინსტიტუტის უფროს მეცნიერთანამშრომელი გახდა.

მრავალი ათწლეულის განმავლობაში ქოდიროვმა შექმნა როგორც მხატვრული, ისე სამეცნიერო-პოპულარული და პუბლიცისტური ნაშრომები. მწერლის ყველაზე აღიარებულ რომანად მიიჩნევა 1978 წელს გამოქვეყნებული „Yulduzli tunlar“ („ვარსკვლიანი ღამეები“), რომელიც თარჯიმანებისა და მკვლევრების მონაცემებით სულ მცირე ათამდე ენაზეა თარგმნილი, მათ შორის რუსულად, ინგლისურად და თურქულად. მისი სხვა ისტორიული რომანებია „Avlodlar dovoni“ („თაობათა გადასასვლელი“, 1988) და „Ona lochin vidosi“ („ქორის დედის გამოსათხოვარი“, 2001), სადაც ავტორი შუა საუკუნეების და ახალი დროის მოვლენებს მორალურ-ფილოსოფიური პრობლემების პრიზმით აანალიზებს.

ქოდიროვმა მნიშვნელოვანი წვლილი შეიტანა რუსული კლასიკური ლიტერატურის უზბეკურ ენაზე გადმოცემაშიც. მისი თარგმანების საშუალებით უზბეკ მკითხველს პირველად გააცნო ტოლსტოის, ლერმონტოვის, ფედინისა და სხვა ავტორთა რამდენიმე მნიშვნელოვანი ტექსტი. მწერალი 2010 წელს, ტაშკენტში გარდაიცვალა და ეროვნული ლიტერატურის კლასიკოსად დაფიქსირდა.

 ჯილდოები და აღიარება 
ქოდიროვმა სიცოცხლის განმავლობაში არაერთი საბჭოთა და უზბეკური სახელმწიფო პრემია და ჯილდო მიიღო. 1981 წელს მას მიენიჭა ჰამზას სახელობის სახელმწიფო პრემია ლიტერატურის დარგში, 1978 წელს კი უზბეკეთის სსრ დამსახურებული კულტურის მოღვაწის წოდება. 1988 წელს ქოდიროვს „უზბეკეთის სსრ სახალხო მწერლის“ საპატიო წოდება მიენიჭა, ხოლო უზბეკეთის დამოუკიდებლობის გამოცხადების შემდეგ იგი გარდაცვალებისშემდგომაც არაერთხელ იქნა отмечული სახელმწიფო ჯილდოებით, მათ შორის „გამორჩეული დამსახურებისთვის“ ორდენით 2006 წელს.

 მემკვიდრეობა და შეფასებები 
„ვარსკვლიანი ღამეების“ რომანი ითვლება პირიმქულ ქოდიროვის ყველაზე ცნობილ ნამუშევრად და თარგმნილია არაერთ ენაზე, მათ შორის ინგლისურადაც.
პირიმქულ ქოდიროვი თანამედროვე უზბეკურ პროზაში უმთავრესად ისტორიულ-პატრიოტული რომანის ჟანრთან ასოცირდება. კრიტიკოსების შეფასებით, მან შეძლო საბჭოთა ეპოქის იდეოლოგიურ ჩარჩოებში დარჩენის მიუხედავად, ისტორიული მხატვრული ტექსტი დაეფუძნებინა არა მხოლოდ სარეგიმო ნარატივზე, არამედ პერსონაჟთა შინაგან დრამაზე, ეროვნულ თვითშეგნებაზე და მორალურ არჩევანზე. XX საუკუნის მეორე ნახევრის უზბეკურ ლიტერატურაში ქოდიროვის ტექსტები ხშირად განიხილება, როგორც „ხიდი“ კლასიკურ აღმოსავლურ ქრონიკებსა და თანამედროვე ისტორიულ რომანს შორის, სადაც ქრონიკების ფაქტოლოგიურობას ემატება რომანის ფსიქოლოგიზმი და სათავგადასავლო დინამიკა.

რომანში „ვარსკვლიანი ღამეები“ ავტორი ბაბურის ბიოგრაფიის მხატვრულ გადმოცემას იყენებს, რათა ერთდროულად აჩვენოს ცენტრალური აზიის პოლიტიკურ-კულტურული სივრცის ტრაგიკული დანაწევრება და ერთიანი სახელმწიფოებრივი იდეის სიმძიმე. ბაბურის ხასიათი ტექსტში წარმოდგენილია როგორც მეფე-მეთაური და, ამავდროულად, მყიფე, ეჭვებითა და შიშებით სავსე ადამიანი, რომელიც საკუთარი პირადი ბედნიერების და ძალაუფლების შენარჩუნებას, საბოლოოდ, „ისტორიულ მოვალეობას“ სწირავს. მკვლევრები აღნიშნავენ, რომ ამ რომანში ბაბურის დღიურებისა და პოეზიის მოტივები ორგანულად ერწყმის ავტორის მხატვრულ ინტერპრეტაციას, რის შედეგადაც იქმნება „გადაკვეთის წერტილი“ დოკუმენტურ და მხატვრულ დისკურსებს შორის.

„თაობათა გადასასვლელი“ („Avlodlar dovoni“) და „ქორის დედის გამოსათხოვარი“ („Ona lochin vidosi“) ხშირად აღიქმება, როგორც ავტორის ეთიკო-ფილოსოფიური ტრილოგიის შემადგენელი ნაწილი, სადაც მთავარი თემაა ისტორიული მემკვიდრეობის დახურვა-გახსნა თაობათა გადაბმულობაში. პირველი რომანი ყურადღებას ამახვილებს ახალი თაობის პასუხისმგებლობაზე წინამორბედების შეცდომების მიმართ: პერსონაჟები იძულებულნი არიან, გაარკვიონ, სად მთავრდება „ტრადიცია“ და სად იწყება „ნაბიჯი მომავლისკენ“; მეორე კი — ოჯახის, გვარისა და სამშობლოსადმი ერთგულების დილემაზე, რომელშიც გმირის პირადი ტრაგედია ისტორიის რყევებთან იკვეთება.

ქოდიროვის სტილს როგორც უზბეკ, ასევე რუსენოვან ლიტერატურულ კრიტიკაში ახასიათებენ, როგორც „კანონმორჩილ, თუმცა შინაგანად თავისუფალ სოციალურ რეალიზმს“: ერთი მხრივ, ტექსტები აკმაყოფილებენ სოციალისტური რეალიზმის მოთხოვნას „პოზიტიური გმირის“ არსებობისა და ისტორიული ოპტიმიზმის შესახებ, მეორე მხრივ კი, ავტორი პერსონაჟთა მარცხსა და ეჭვს არ აჩენს უბრალო „კლასობრივ შეცდომად“, არამედ აჩვენებს, რომ ზოგჯერ ისტორიულად გამარჯვებულებსაც მიაქვთ უკან მოულოდნელი მორალური დანაკარგი. ამ მხრივ, მისი პროზა საინტერესოა როგორც შუა აზიის ეროვნული ლიტერატურის, ისე ზოგადად, საბჭოთა და პოსტსაბჭოთა ისტორიული რომანის ევოლუციის შესასწავლად.

მნიშვნელოვანი მხარე ქოდიროვის მემკვიდრეობაში მისი პედაგოგიური და ესსისტური ტექსტებია. ლიტერატურულ-კრიტიკულ წერილებში ავტორი ხშირად განიხილავს სამსჯელო საკითხებს: როგორ უნდა წაიკითხონ ახალგაზრდებმა კლასიკური ტექსტები; რა საზღვარი გადის ეროვნულ და უნივერსალურ ღირებულებებს შორის; როგორ შეიძლება ისტორიის სწავლება ისე, რომ იგი არც მითოლოგიად და არც „შიშის წყაროდ“ არ იქცეს. ამ წერილებში ქოდიროვი მხარს უჭერს ისტორიულ-კულტურული თვითშეგნების გაძლიერებას, მაგრამ, ამავე დროს, აფრთხილებს „გადაჭარბებული სენტიმენტალური ნოსტალგიის“ საფრთხეზე, რომელიც მომავალ ხედვას ბუნდოვნებს.

უზბეკეთის დამოუკიდებლობის შემდეგ ქოდიროვის ნაწარმოებები საჯარო დისკურსშიც აქტიურად დაიწყო ციტირება: სკოლების სასწავლო პროგრამებში „ვარსკვლიანი ღამეები“ და სხვა რომანები ეროვნულ იდენტობასა და ისტორიულ მეხსიერებაზე საუბრის ერთ-ერთ მთავარ ტექსტად იქცა. ამან ხელი შეუწყო მწერლის აღქმას, როგორც ავტორისა, რომელმაც ისტორიული რომანი არა მხოლოდ გასართობ, არამედ საგანმანათლებლო და ეთიკურ სივრცედ აქცია — ადგილად, სადაც მკითხველს შეუძლია, თავად გაიაზროს თავისი ადგილი წარსულსა და მომავალს შორის.

 შენიშვნები 

სქოლიო

კატეგორია:დაბადებული 1928
კატეგორია:გარდაცვლილი 2010
კატეგორია:უზბეკი მწერლები
კატეგორია:საბჭოთა მწერლები