სადიდ ად-დინ მუჰამმად იბნ მუჰამმად ავფი ბუხარი

სადიდ ად-დინ მუჰამმად იბნ მუჰამმად ავფი ბუხარი — (; (XII საუკუნის ბოლო — XIII საუკუნის დასაწყისი), ასევე ცნობილი ლაკაბით ნურ ად-დინ (Nour ud-Dīn), იყო სპარსი ისტორიკოსი, ფილოლოგი და ავტორი.

ბიოგრაფია
ავფი დაიბადა ბუხარაში. იგი ამტკიცებდა, რომ წარმოშობით უკავშირდებოდა აბდ ალ-რაჰმან იბნ ავფს (გ. 654) — მუჰამედის თანამოსაგრეს. ავფი გაიზარდა ისლამური ოქროს ხანის აღმავლობის პერიოდს. მრავალი წელი მოგზაურობდა, სწავლობდა და კითხულობდა ლექციებს როგორც უბრალო ხალხისთვის, ისე სამეფო კარის წრეებისთვის; მისი მოგზაურობის გეოგრაფიაში სახელდება დელი, ხორასანი, ხვარაზმი, სამარყანდი, მერვი, ნიშაპური, სისტანი და ღაზნა.Reynold Alleyne Nicholson, Studies in Islamic Poetry, (Cambridge University Press, 1969), 1.

როგორც ჩანს, გარკვეული დროით ავფი მსახურობდა ყარახანიდთა მმართველის, უსმან იბნ იბრაჰიმის სამსახურში; მან ავფი საკუთარი მიმოწერის კანტორის (dīvān-e ensha) ხელმძღვანელად დანიშნა. ავფიმ სამარყანდი 1204 წლამდე დატოვა. მოგვიანებით, იგი დიდხანს იმყოფებოდა ღურიდთა კარზე.

მისი პირველი დიდი ნაშრომი, Lubab ul-Albab, რომელიც ძველი დროის მეფეთა და პოეტთა ლექსებს აერთიანებდა,Journal of the Royal Asiatic Society of Great Britain and Ireland, Vol. 9, (T.R.Harrison, 1848), 113. მიძღვნილი იყო მულტანის მმართველ ამირ ნასირ ად-დინ ყაბაჩასადმი (ناصرالدین قباجه) (გ. 1227).

ავფის მეორე მნიშვნელოვანი ნაშრომი, Jawami ul-Hikayat, დაიწერა დელიში ღურიდთა ამირის ვეზირის სახელზე. იგი ცხოვრობდა შამს ად-დინ ილთუთმიშის (Shamsuddin Iltutmish; Altamash) მეფობისას () — დელის სულთანატის მესამე თურქული მუსლიმი სულთნის პერიოდში; წიგნი მიძღვნილია მისი მინისტრისადმი — ნიზამ ალ-მულქ მუჰამმადისადმი, აბუ სა‘იდ ჯუნაიდის ძისადმი. დღეს ავფისგან სრულად შემორჩენილად სწორედ ეს ორი თხზულება მიიჩნევა.

ავფის სხვა ნაშრომები — The History of Turkistani Lords და On the Properties of Matter — სხვა ავტორებთან/წყაროებში მოხსენიებულია, თუმცა ჩვენამდე არ მოსულა. ასევე შემორჩენილია მცირე ფრაგმენტი მისი Madāyih al-Sultān-იდან.

 ნაშრომები, სტილი და მემკვიდრეობა 

სადიდ ად-დინ მუჰამმად იბნ მუჰამმად აუფის მნიშვნელობა, უპირველესად, ორ შემორჩენილ თხზულებას უკავშირდება, რომლებმაც ერთდროულად დაიმკვიდრეს ადგილი როგორც სპარსულენოვან ლიტერატურულ ისტორიაში, ისე შუა საუკუნეების აღმოსავლური პროზის „ადაბის“ ტრადიციაში. მისი ცხოვრება და შემოქმედებითი ბიოგრაფია დიდწილად თავად ავტორის ტექსტებით იდგმება: ცნობილია, რომ იგი 1220-იანი წლების დასაწყისში დასახლდა ინდოეთში, სადაც სინდისა და მულტანის მმართველის, ნასირ ად-დინ ყაბაჩას კარზე ყოფნისას შეუდგა თავისი მთავარი ნაშრომების შედგენას.

 „ლუბაბ ალ-ალბაბ“ 
აუფის პირველი და ყველაზე გავლენიანი თხზულებაა ლუბაბ ალ-ალბაბ (لوباب الالباب) — სპარსულ ენაზე შექმნილი უძველესი შემონახული „პოეტთა ბიოგრაფიებისა და ნიმუშების კრებული“ (თაზკირა), რომელიც 1221 წელს (ჰიჯრით 618) დასრულებულად მიიჩნევა და შედგება 12 სექციისგან. ავტორმა იგი მიუძღვნა ნასირ ად-დინ ყაბაჩას ვეზირს, აინ ალ-მულქ ფახრ ად-დინ ჰუსეინს. ნაშრომის ღირებულება განსაკუთრებით ორი ასპექტით აიხსნება: ერთი მხრივ, აუფი გვაწვდის ცნობებს და პოეტურ ციტატებს იმ თანამედროვე ავტორებზე, რომლებიც სხვა წყაროებში საერთოდ არ იხსენიებიან; მეორე მხრივ კი, მასთან გვხვდება უნიკალური ინფორმაცია უფრო ადრეული დინასტიების — მათ შორის ღაზნავიდების, სამანიდების, საფარიდებისა და თაჰირიდების ეპოქის ზოგიერთი პოეტის შესახებ. ამასთან, კვლევით ლიტერატურაში აღნიშნულია მისი შეფასებების არასაკმარისი კრიტიკულობა, რიტორიკული „გადაჭარბებები“ და მასალის შერჩევის არასათანადო ბალანსი, რაც ტექსტის გამოყენებისას წყაროთმცოდნეობრივ სიფრთხილეს მოითხოვს.

ნაშრომი ადრევე იქცა ევროპული ირანისტიკის ინტერესის საგნად: XIX საუკუნეში ნ. ბლანდმა სწორედ აუფის თაზკირა განიხილა, როგორც „პოეტთა ადრეული სპარსული ბიოგრაფიის“ საკვანძო მაგალითი. შემდგომში ტექსტი გამოცემებშიც დამკვიდრდა (მაგ., ედვარდ ბრაუნის ორტომეული 1903–1906 წლებში; ს. ნაფისის გამოცემა 1956 წელს).

 „ჯავამი ალ-ჰიკაიათ ვა ლავამი ალ-რივაიათ“ 
მეორე დიდი თხზულებაა ჯავამი ალ-ჰიკაიათ ვა ლავამი ალ-რივაიათ (جوامع الحكايات و لوامع الروايات) — ფართო მოცულობის პროზაული ანეკდოტებისა და მოთხრობების კრებული, რომელიც ოთხ სექციად იყოფა და თითოეული სექცია 25 თავს მოიცავს. ავტორი მასალის თავმოყრისას ეყრდნობოდა ისტორიულ თხზულებებს, მხატვრულ პროზას, სხვადასხვა ცნობარსა და გადმოცემებს, პოეტებისა და პროზაიკოსების შესახებ არსებულ მონაცემებს; ამ წყაროების ნაწილი დღეს დაკარგულია, რის გამოც კრებული მხოლოდ ლიტერატურული თვალსაზრისით კი არა, ისტორიული ინფორმაციის მატარებელიცაა. ნაშრომის შედგენა აუფიმ, როგორც ჩანს, ყაბაჩას თხოვნით დაიწყო, თუმცა სინდის დაპყრობის შემდეგ სწრაფად გადავიდა შამს ად-დინ ილთუთმიშის სამსახურში და დასრულებული ტექსტი მის ვეზირს, ნიზამ ალ-მულქ მუჰამმად ჯუნაიდის ძეს მიუძღვნა.

 დაკარგული თხზულებები და სტილი 
აუფი თავადვე აღნიშნავს კიდევ ორ ქმნილებას: არაბული ალ-ფარაჯ ბა’დ ალ-შიდა-ს (ალ-ტანუხის) სპარსულ თარგმანს და პანეგირიკს მადაიჰ ალ-სულთან, თუმცა ორივე თხზულება დაკარგულად ითვლება. მის პროზაში ერთდროულად ჩანს ორი სტილისტური რეგისტრი: წინასიტყვაობებსა და ლუბაბ ალ-ალბაბ-ის ბიოგრაფიული ჩანაწერების საწყისებში იგი ხშირად იყენებს ეპოქისთვის მოდურ, ორნამენტულ-ხელოვნურ მეტყველებას, მაშინ როდესაც ჯავამი ალ-ჰიკაიათ-ის დიდ ნაწილში და ლუბაბ-ის რიგ მონაკვეთებში შედარებით მარტივ, „გათავისუფლებულ“ ენას მიმართავს. ჯავამი ალ-ჰიკაიათ-ის თავების ბოლოს ავტორი ხშირად ამატებს საკუთარ ლექსებსაც, თუმცა სპეციალურ ლიტერატურაში ისიცაა ხაზგასმული, რომ აუფის პოეტური ნიჭი ნაკლებად გამოკვეთილია და მისი ძალა, პირველ რიგში, წყაროების შეკრებასა და პროზაული თხრობის ორგანიზებაში ვლინდება.

საბოლოოდ, აუფის ორივე შემორჩენილი ნაშრომი წარმოადგენს მნიშვნელოვან „კვანძს“ იმ ინტელექტუალურ სივრცეში, სადაც ერთმანეთს კვეთს სპარსულენოვანი პოეტური კანონი, ისტორიოგრაფია და შუა საუკუნეების დიდაქტიკურ-ანეკდოტური პროზა. სწორედ ამ სინთეზის გამო რჩება იგი აქტუალურ წყაროდ როგორც ირანისტიკისთვის, ისე უფრო ფართოდ — ისლამური შუა საუკუნეების კულტურის ისტორიისთვის.

ლიტერატურა

იხილეთ აგრეთვე
List of Iranian scientists
List of Persian poets and authors

რესურსები ინტერნეტში


სქოლიო