ოცდათექვსმეტი სტრატაგემა

ოცდათექვსმეტი სტრატაგემა — ჩინური ესე, რომელიც გამოიყენება პოლიტიკაში, ომსა და სამოქალაქო ურთიერთობებში გამოყენებული სტრატაგემების სერიის საილუსტრაციოდ.

მისი ფოკუსირება ეშმაკობისა და მოტყუების გამოყენებაზე როგორც ბრძოლის ველზე, ასევე სასამართლოში, სუნ ძის „ომის ხელოვნებასთან“ შედარების მიზეზი ხდება. ჟანგ იინგიუს „თაღლითობის წიგნი“, მინგის დინასტიის გვიანდელი პერიოდის ნაშრომი, რომელიც კომერციისა და სამოქალაქო საზოგადოების სფეროებზეა ფოკუსირებული, თემატურ მსგავსებას იზიარებს.

 წარმოშობა 
კრებულის სახელწოდება მომდინარეობს „ცის წიგნის“ მეშვიდე ბიოგრაფიული ტომიდან, „ვანგ ძინძის ბიოგრაფია“ (). ვანგი იყო გენერალი, რომელიც სამხრეთ ცის დინასტიას პირველი იმპერატორი კაოს დროიდან ემსახურებოდა. როდესაც იმპერატორი მინგი მოვიდა ხელისუფლებაში და სასამართლოსა და სამეფო ოჯახის მრავალი წევრი სიკვდილით დასაჯა იმის შიშით, რომ ისინი მის მეფობას საფრთხეს შეუქმნიდნენ, ვანგმა ირწმუნა, რომ შემდეგ სამიზნე თავად გახდებოდა და აჯანყება დაიწყო. იმპერატორ მინგის ვაჟი და ტახტის მემკვიდრე პრინცი სიაო პაოძიუანი, აჯანყების დაწყებიდან მალევე გაიქცა. ამის შესახებ ვანგმა აღნიშნა, რომ „ბატონ თანის ოცდათექვსმეტი სტრატაგემიდან, უკან დახევა მისთვის საუკეთესო იყო და რომ მამაც და შვილიც უნდა გაქცეულიყვნენ“."檀公三十六策，走是上計，汝父子唯應急走耳" „ბატონ თანი“ გულისხმობს ლიუ სუნგის დინასტიის გენერალ თან ტაოძის, რომელიც იძულებული გახდა უკან დაეხია ჩრდილოეთ ვეიზე წარუმატებელი თავდასხმის შემდეგ. ვანგმა მისი სახელი ზიზღით ახსენა, როგორც სიმხდალის მაგალითი.

ამ კონტექსტში ვანგმა რიცხვი ოცდათექვსმეტი გამოიყენა, როგორც რიტორიკული შეძახილი, რომლითაც აღნიშნავს „მრავალრიცხოვან სტრატაგემებს“ კონკრეტული რიცხვის ნაცვლად. ვანგის მიერ ამ ტერმინის არჩევა მომდინარეობს „ი ჩინგიდან “, სადაც ექვსი არის ინის რიცხვი, რომელსაც მრავალი მახასიათებელი აქვს საერთო სამხედრო სტრატეგიასთან. ოცდათექვსმეტი მეტაფორას წარმოადგენს „მრავალი სტრატეგიისთვის, რადგან იგი ექვსის კვადრატია“. რადგან ვანგი არ მოიხსენიებდა ოცდათექვსმეტ კონკრეტულ სტრატეგიას, მისი რჩევები და მათი კავშირი სამხედრო სტრატეგიებსა და ტაქტიკასთან, სავარაუდოდ, მოგვიანებით ჩამოყალიბდა. ვანგს კი მხოლოდ კრებულის სახელი მიეწერება.

გაბატონებული შეხედულებაა, რომ ოცდათექვსმეტი სტრატაგემის შინაარსი წარმოიშვა როგორც წერილობით, ასევე ზეპირსიტყვიერებაში. ზოგიერთი სტრატაგემა მოიხსენიებს სუნ პინის დროს მომხდარ მოვლენებს, სუნ ძის გარდაცვალებიდან დაახლოებით 150 წლის შემდეგ. ითვლება, რომ ორიგინალი, ხელით გადაწერილი რბილყდიანი წიგნი აღმოაჩინეს ჩინეთის შანსის პროვინციაში, უცნობი თარიღითა და ავტორით და დაიბეჭდა ადგილობრივი გამომცემლის მიერ 1941 წელს . ოცდათექვსმეტი სტრატაგემა საზოგადოების ყურადღების ცენტრში მოექცა მას შემდეგ, რაც მისი მიმოხილვა გამოქვეყნდა ჩინეთის კომუნისტური პარტიის გაზეთ „გუანგმინ დეილიში “ 1961 წლის 16 სექტემბერს. შემდგომში ის ხელახლა დაიბეჭდა და გავრცელდა მზარდი პოპულარობით.

ოცდათექვსმეტი სტრატაგემა დაყოფილია წინასიტყვაობად და ექვს თავად. პირველი სამი თავი ზოგადად აღწერს ტაქტიკას ხელსაყრელ სიტუაციებში გამოსაყენებლად, ხოლო ბოლო სამი თავი შეიცავს სტრატაგემებს, რომლებიც უფრო შესაფერისია არახელსაყრელი სიტუაციებისთვის. ოცდათექვსმეტი სტრატაგემის ორიგინალურ ტექსტს აქვს ლაკონური სტილი, რომელიც დამახასიათებელია კლასიკური ჩინურისთვის. თითოეულ ანდაზას თან ახლავს მოკლე კომენტარი, არაუმეტეს ერთი ან ორი წინადადებისა, რომელიც განმარტავს, თუ როგორ გამოიყენება აღნიშნული ანდაზა სამხედრო ტაქტიკაში. ეს 36 ჩინური სტრატაგემა დაკავშირებულია ჩინეთის ისტორიისა და ფოლკლორის 36 საბრძოლო სცენართან, ძირითადად მებრძოლი სახელმწიფოების პერიოდისა და სამი სამეფოს პერიოდიდან.

 შინაარსი 
ოცდათექვსმეტი სტრატაგემა ექვსი თავისგან შედგება, თითოეული თავი კი ექვს სტრატაგემას მოიცავს.

 თავი 1: გამარჯვების სტრატეგემები (, შენგ ჭან ძი) 

 ცის მოტყუება ზღვის გადასალახად (, მან თიენ კუო ხაი) 

 საკუთარი ნამდვილი მიზნები დაფარეთ ვიწროდ მოაზროვნე მმართველებისგან.

 ვეის ალყაში მოქცევა ჭაოს გადასარჩენად (圍魏救趙, ვეი ვეი ძიოუ ჭაო) 

 როდესაც მტერი ძალიან ძლიერია პირდაპირი თავდასხმისთვის, შეუტიეთ იმას, რაც მისთვის ძვირფასია. იდეა იმაში მდგომარეობს, რომ თავიდან აიცილოთ ძლიერ მტერთან პირისპირ ბრძოლა და ამის ნაცვლად, სხვაგან დაარტყათ მათ სისუსტეებს. ეს აიძულებს ძლიერ მტერს უკან დაიხიოს სისუსტის კომპენსირებისთვის. დაღლილ მტერთან ბრძოლა წარმატების გაცილებით მაღალ შანსს მოგცემთ.

 მოკვლა ნასესხები დანით (借刀殺人, ძიე ტაო შა ჟენ) 

 თავად შეარჩიეთ ხელსაყრელი ბრძოლის დრო და ადგილი. წაახალისეთ მტერი, რომ ენერგია ფუჭ ძიებაში დახარჯოს, სანამ თქვენ ძალებს ზოგავთ. როდესაც მტერი გამოიფიტება და დაიბნევა, შეუტიეთ ენერგიულად და მიზანმიმართულად.

 დაისვენეთ, სანამ მტერი მუშაობს (以逸待勞, ი ი ტაო ლაო) 

 ბრძოლის დრო და ადგილის არჩევა მტრის მიერ არა უპირატესობაა. წაახალისეთ მტერი, რომ ენერგია ამაო ძიებებში დახარჯოს, სანამ თქვენ ძალას დაზოგავთ. როდესაც მტერი დაღლილი და დაბნეულია, ენერგიულად და მიზანმიმართულად შეუტიეთ.

 გაძარცვეთ ცეცხლმოკიდებული სახლი (趁火打劫, ჩენ ხუო ტა ძიე) 

 როდესაც ქვეყანა შიდა პრობლემებითაა მოცული, როგორიცაა ავადმყოფობა, შიმშილი, კორუფცია და კრიმინალი, ის ნაკლებად არის მზად გარე საფრთხესთან გასამკლავებლად. მუდმივად აგროვეთ შიდა ინფორმაცია მტრის შესახებ. თუ მტერი უკიდურესად სუსტ მდგომარეობაშია, დაარტყით უმოწყალოდ და გაანადგურეთ იგი სამომავლო პრობლემების თავიდან ასაცილებლად.

 ხმაური აღმოსავლეთით, დარტყმა დასავლეთით (聲東擊西, შენგ ტუნგ ძი სი) 

 ნებისმიერ ბრძოლაში მოულოდნელობის ეფექტს გადამწყვეტი უპირატესობის მოტანა შეუძლია. მაშინაც კი, როდესაც მტრის პირისპირ უდგახართ, მაინც შეიძლება მოულოდნელობის ეფექტი გქონდეთ იქნას იქ დარტყმით, სადაც მას ყველაზე ნაკლებად ელიან. ცრუ მანევრის გამოყენებით მტერს შეუქმენით მცდარი მოლოდინი. აიძულეთ მტერი, თავისი რესურსების კონცენტრაცია ერთგან მოახდინოს და პარალელურად შეუტიეთ სუსტ წერტილში. ტაქტიკურად ეს ცნობილია როგორც „ღია ფინტი“.

 თავი 2: მტერთან ურთიერთობის სტრატეგიები (敵戰計, ტი ჭან ძი) 

 არაფრისგან რაიმეს შექმნა (无中生有, ვუ ჭუნგ შენგ იოუ) 

 აშკარა სიცრუე. აიძულეთ ვინმე დაიჯეროს, რომ არსებობს ის, რაც სინამდვილეში არ არსებობს, ან პირიქით.

 ღიად შეაკეთეთ გზები, მაგრამ შეუტიეთ უღელტეხილიდან (ჩენგცანგიდან) (明修棧道，暗渡陳倉, მინგ სიოუ ჭან ტაო, ან ტუ ჩენცანგ) 

 მტრის მოტყუება აშკარა არახელსაყრელი ქმედებით, ამავდროულად კი მასზე თავდასხმა სხვა გზით. ეს არის ტაქტიკის — „ხმაური აღმოსავლეთით, დარტყმა დასავლეთით“ — გაგრძელება, თუმცა აქ მტრის ყურადღების გადასატანად მხოლოდ დეზინფორმაცია კი არ გამოიყენება, არამედ ფიზიკური სატყუარებიც. სატყუარები მტრისთვის ადვილად შესამჩნევი უნდა იყოს, რათა მიიპყროს მათი ყურადღება. 
 დღეს „ჩენგცანგის უღელტეხილის ფარულად გავლას“ ასევე აქვს პარტნიორის ღალატის ან რაიმე უკანონო ქმედების მნიშვნელობა.

 მდინარის გაღმა ხანძრისთვის თვალის დევნება (隔岸觀火, კე ან კუან ხუო) 

 გადადეთ ბრძოლა მანამ, სანამ ყველა სხვა მხარე ერთმანეთთან ბრძოლით არ დაიღლება. შედით სრული ძალით და გაანადგურეთ ისინი.

 დამალე დანა ღიმილის მიღმა (笑裏藏刀, სიაო ლი ცანგ ტაო) 

 მტრის გულის მოგება, შემდეგ კი ფარული მოქმედება მის წინააღმდეგ.

 ქლიავის ხის გაწირვა ატმის ხის გადასარჩენად (李代桃僵, ლი ტაი თაო ძიანგ) 

 არსებობს გარემოებები, როდესაც გრძელვადიანი მიზნის მისაღწევად მოკლევადიანი მიზნების გაწირვაა საჭირო. ეს არის „განტევების ვაცის“ სტრატეგია, როდესაც ერთი მხარე აგებს პასუხს, რათა სხვები გადარჩნენ.

 ისარგებლეთ თხის გაძარცვის შესაძლებლობით (順手牽羊, შუნ შოუ ციენ იანგ) 

 საკუთარი გეგმების განხორციელებისას იყავით საკმარისად მოქნილი, რომ გამოიყენოთ ნებისმიერი გამოჩენილი შესაძლებლობა, რაც უნდა მცირე იყოს ის, და მიიღოთ ნებისმიერი სარგებელი, რაც არ უნდა უმნიშვნელოდ მოგეჩვენოთ.

 თავი 3: თავდასხმითი სტრატეგემები (攻戰計, კუნგ ჭან ძი) 

 ბალახზე დარტყმა გველის დასაფრთხობად (打草驚蛇, ტა ცაო ძინგ შე) 

 გააკეთეთ რაიმე უჩვეულო, უცნაური და მოულოდნელი მტრის ეჭვის აღსაძვრელად და მისი აზროვნების დასაბნევად. უფრო ფართოდ გამოიყენება როგორც გაფრთხილება: „[ნუ] დააფრთხობ გველს ბალახზე დარტყმით“. გაუაზრებელი ქმედება მტერს თქვენს პოზიციას ან განზრახვას გაუმჟღავნებს.

 გვამის სესხება სულის გასაცოცხლებლად (借屍還魂, ძიე ში ხუან ხუნ) 

 დავიწყებული ან უარყოფილი ინსტიტუტის, ტექნოლოგიის, მეთოდის ან თუნდაც იდეოლოგიის აღება და მისი მორგება საკუთარ მიზნებზე.

 მოატყუე ვეფხვი მთაზე (調虎離山, ტიაო ხუ ლი შან) 

 არასოდეს დაესხათ თავს პირდაპირ იმ მოწინააღმდეგეს, რომლის უპირატესობაც მის პოზიციაშია. ამის ნაცვლად, გამოიტყუეთ იგი პოზიციიდან, რათა დააშოროთ საკუთარი ძალის წყაროს.

 შესაპყრობად ჯერ გაუშვით (欲擒故縱, იუ ცინ კუ წუნგ) 

 ალყაში მოქცეული მსხვერპლი ხშირად სასოწარკვეთილ ბოლო შეტევაზე გადადის. ამის თავიდან ასაცილებლად, აგრძნობინეთ მტერს, რომ მას ჯერ კიდევ აქვს თავის დაღწევის შანსი. ბრძოლის სურვილს გაქცევის სურვილი შეასუსტებს. როდესაც გაქცევის ილუზია გაქრება, მტრის მორალური მდგომარეობა დაქვეითდება და ის ბრძოლის გარეშე დანებდება.

 აგურის გადაგდება ნეფრიტის ძვირფასი ქვის მოსაზიდად (拋磚引玉, ფაო ჭუან ინ იუ) 

 ვინმეს ცდუნება იმით, რომ რაღაცას მოიგებს; „აგურის გადაგდება“, რათა სანაცვლოდ მისგან რაიმე ღირებული მიიღოთ.

 დაამარცხეთ მტერი მათი უფროსის ხელში ჩაგდებით (擒賊擒王, ცინ წეი ცინ ვანგ) 

 თუ მტრის არმია ძლიერია, მაგრამ მეთაურთან მხოლოდ ფულით, ცრურწმენით ან მუქარითაა დაკავშირებული, დაუმიზნეთ ლიდერს. თუ მეთაური დაეცემა, ჯარის დანარჩენი წევრები გაიფანტებიან ან შემოგიერთდებიან. თუ ისინი ლიდერთან ერთგულებით არიან დაკავშირებული, ფრთხილად იყავით, რადგან არმიამ შეიძლება შურისძიების მიზნით ბრძოლა გააგრძელოს მათი სიკვდილის შემდეგაც.

 თავი 4: შერეული ომის სტრატეგემები (混戰計, ხუნჭან ძი) 

 ქვაბის ქვეშიდან შეშის გამოცლა (釜底抽薪, ფუ ტი ჩოუ სინ) 

 ვინმეს მთავარი არგუმენტის გამოცლა; „სხვისი დაფნის გვირგვინის მითვისება“. მტრის ძალებზე თავდასხმის ნაცვლად ომის წარმოების უნარის დაქვეითება.

 დაიჭირეთ თევზი ამღვრეულ წყალში (渾水摸魚／混水摸魚, ხუნ შუეი მო იუ) 

 შექმენით დაბნეულობა და გამოიყენეთ იგი საკუთარი მიზნების მისაღწევად.

 ჭრიჭინას ოქროსფერი გარსის მოშორება (金蟬脱殼, ძინ ჩან თუო ქე/ციაო) 

 საკუთარი თავის შენიღბვა. ეს სტრატეგია ძირითადად გამოიყენება უფრო ძლიერი მტრისგან თავის დასაღწევად.

 კარის ჩაკეტვა ქურდის დასაჭერად (關門捉賊, კუან მენ ჭუო წეი) 

 მტრის დასაჭერად, ან უფრო ზოგადად, ომებში მტრისთვის საბოლოო დარტყმის მისაყენებლად, გონივრული ნაბიჯებია საჭირო; ნუ იჩქარებთ მოქმედებას. ჯერ მოწინააღმდეგეს გადაუჭერით უკან დასახევი გზები და გარე დახმარების ნებისმიერი გზა.

 დაუმეგობრდით შორეულ სახელმწიფოს და შეუტიეთ მეზობელს (遠交近攻, იუენ ძიაო ძინ კუნგ) 

 თქვენს მეზობლებზე თავდასხმისას წარმატების უფრო მაღალი შანსი გაქვთ. ბრძოლის ველი ახლოსაა თქვენთან, რაც აადვილებს ჯარების მომარაგებასა და დაპყრობილი მიწის დაცვას. დაუმეგობრდით თქვენგან შორს მდებარე ქვეყნებს, რადგან მათზე თავდასხმა არაგონივრულია.

 გზის თხოვნა კუოს სახელმწიფოს დასაპყრობად (假途伐虢, ძია თუ ფა კუო) 

 მოკავშირის რესურსების გამოყენება საერთო მტერზე თავდასასხმელად. მას შემდეგ, რაც მტერი დამარცხდება, გამოიყენეთ ეს რესურსები თავად ამ მოკავშირის წინააღმდეგ.

 თავი 5: კომბინირებული სტრატეგემები (並戰計, პინგ ჭან ძი) 

 საყრდენი კოჭების შეცვლა დამპალი ხით (偷梁換柱, თოუ ლიანგ ხუან ჭუ) 

 მტრის მწკრივების გარღვევა, მათი მოქმედების მეთოდებში ჩარევა და მათი წესების შეცვლა. ამგვარად, ხდება მთავარი საყრდენის — იმ საერთო რგოლის გაწყვეტა, რომელიც ადამიანთა ჯგუფს ეფექტურ საბრძოლო ძალად აქცევს.

 თუთის ხეზე მინიშნება აკაციის ლანძღვისას (指桑罵槐, ჭი სანგ მა ხუაი) 

 იმ ხალხის კონტროლი ან გაფრთხილება, ვისთანაც სტატუსის ან პოზიციის გამო პირდაპირი დაპირისპირება შეუძლებელია; ანალოგიებისა და მინიშნებების გამოყენება. 

 სიგიჟის მოჩვენება წონასწორობის შენარჩუნებით (假痴不癲, ძია ჩი პუ ტიენ) 

 არაკომპეტენტურობის სიმულაცია საკუთარი განზრახვებისა და მოტივების დასამალად. მოწინააღმდეგის შეცდომაში შეყვანა, რათა მან სათანადოდ არ შეაფასოს თქვენი შესაძლებლობები.

 მტრისთვის კიბის გამოცლა (上屋抽梯, შანგ ვუ ჩოუ თი) 

 ცრუ მანევრებით მტრის შეტყუება სახიფათო ტერიტორიაზე და მათთვის საკომუნიკაციო ხაზებისა და გასაქცევი გზების გადაჭრა. თავის გადასარჩენად მათ მოუწევთ ბრძოლა როგორც თქვენს ძალებთან, ისე ბუნებრივ პირობებთან.

 ხის მორთვა ხელოვნური ყვავილებით (樹上開花, შუ შანგ ქაი ხუა) 

 გამხმარ ხეზე აბრეშუმის ყვავილების მიბმა ქმნის ილუზიას, რომ ხე ჯანმრთელია. ეშმაკობისა და შენიღბვის გამოყენებით უღირსი ნივთის ღირებულად წარმოჩენა და პირიქით.

 მასპინძლისა და სტუმრის როლების გაცვლა (反客為主, ფან ქე ვეი ჭუ) 

 ლიდერობის ხელში ჩაგდება იმ სიტუაციაში, სადაც, როგორც წესი, დაქვემდებარებული ხართ. სამიზნე ჯგუფში შეღწევა. თავდაპირველად სტუმრად თავის მოჩვენება აღიარების მოსაპოვებლად, შემდეგ კი შიგნიდან აღმასვლა.

 თავი 6: დამარცხების სტრატაგემები (敗戰計, პაი ჭან ძი) 

 სილამაზის ხაფანგი (美人計, მეი რენ ძი) 

 მტრის ბანაკში უთანხმოების გამოსაწვევად ლამაზი ქალების გაგზავნა. ამ სტრატეგიამ სამ დონეზე შეიძლება იმუშაოს. პირველი, მმართველი იმდენად მოიხიბლება სილამაზით, რომ უგულებელყოფს თავის მოვალეობებს და მოადუნებს ყურადღებას. მეორე, მამაკაცთა ჯგუფს პრობლემები შეექმნება, თუ სასურველი ქალები სხვა მამაკაცს მოეწონება, რაც კონფლიქტს და აგრესიულ ქცევას ახალისებს. მესამე, კარზე სხვა ქალები, ეჭვიანობითა და შურით ივსებიან, რაც კიდევ უფრო ამწვავებს სიტუაციას.

 ცარიელი ციხის სტრატაგემა (空城計, ქუნგ ჩენგ ძი) 

 როდესაც მტერს უფრო ძლიერი ძალები ჰყავს და მოწინააღმდეგე ნებისმიერ მომენტში გამარჯვების მოლოდინშია, იმოქმედეთ მშვიდად და დასცინეთ მტერს, რათა მან იფიქროს, რომ ჩასაფრებაში ხვდება. ეს სტრატეგია უმეტეს შემთხვევაში მხოლოდ მაშინ არის წარმატებული, თუ ძლიერი ფარული ძალა გყავთ და სტრატეგია იშვიათად გამოიყენება.

 დაე, მტრის ჯაშუშმა მტრისავე ბანაკში შუღლი დათესოს (反間計, ფან ძიენ ძი) 

 მტრის ბრძოლის უნარის შესუსტება მასსა და მის მეგობრებს, მოკავშირეებს, მრჩევლებს, ოჯახის წევრებს, მეთაურებს, ჯარისკაცებსა და მოსახლეობას შორის უთანხმოების დათესვით. დავების მოგვარებისას მათი თავდასხმის ან თავდაცვის უნარი შესუსტებულია.

 მტრის ნდობის მოსაპოვებლად საკუთარ თავს მიაყენე ზიანი (苦肉計, ქუ ჟოუ ძი) 

 დაშავებულად თავის მოჩვენებას ორი უპირატესობა აქვს: პირველი, მტერი იძულებულია, მოადუნოს ყურადღება, რადგან ის აღარ მიიჩნევს მოწინააღმდეგეს უშუალო საფრთხედ. მეორე, მტრის გულის მოგება იმის წარმოჩენით, რომ დაზიანება საერთო მტერმა მოგაყენათ, ზოგავს თქვენს ძალას, სანამ მტრები ერთმანეთს ებრძვიან.

 ჯაჭვური სტრატაგემები (連環計, ლიენ ხუან ძი) 

 მნიშვნელოვან საკითხებში უნდა მოვიხმოთ რამდენიმე სტრატეგია, რომლებიც ერთმანეთის მიყოლებით, სტრატეგიების ჯაჭვივით გამოიყენება. შეინარჩუნეთ სხვადასხვა გეგმების მოქმედება ერთიანი სქემის ფარგლებში; თუ რომელიმე სტრატეგია წარუმატებელია, გამოიყენეთ შემდეგი სტრატეგია.

 თუ ყველაფერი ჩაიშალა, უკან დაიხიე (走為上策, წოუ ვეი შანგ ცე) 

 თუ აშკარა გახდება, რომ ამჟამინდელი მოქმედების კურსი დამარცხებამდე მიგვიყვანს, უნდა გადადგათ ნაბიჯი უკან დახევისა და ძალების გადაჯგუფებისკენ. როდესაც თქვენი მხარე აგებს, სამი არჩევანი რჩება: დანებება, კომპრომისი ან გაქცევა. დანებება სრული მარცხია, კომპრომისი ნახევრად დამარცხებაა, მაგრამ უკან დახევა დამარცხება არ არის. სანამ სრულად არ დამარცხდებით, შანსი მაინც არსებობს. ეს ყველაზე ცნობილი სტრატაგემაა და ჩინური იდიომის სახით არის უკვდავყოფილი: „ოცდათექვსმეტი სტრატაგემიდან უკან დახევა ყველაზე ზევით დგას“ (三十六計，走為上計, სანშილიოუ ძი, წოუ ვეი შანგ ძი).

იხილეთ აგრეთვე
 ომის ხელოვნება
 ხუთი ბეჭდის წიგნი
 ომზე
 ფსიქოლოგიური ომი

 ლიტერატურა 

 საბრძოლო ხელოვნების 36 საიდუმლო სტრატეგია: კლასიკური ჩინური სახელმძღვანელო ომში, ბიზნესსა და ცხოვრებაში წარმატების მისაღწევად, ჰიროში მორიას და უილიამ სკოტ უილსონის ავტორობით.
 ჰარო ფონ ზენგერის „სტრატაგემების წიგნი“ . ISBN 0140169547
 ბიზნესისთვის განკუთვნილი 36 სტრატეგია: მიაღწიეთ თქვენს მიზნებს ფარული და არატრადიციული სტრატეგიებისა და ტაქტიკის მეშვეობით, ჰარო ფონ ზენგერი. ISBN 9781904879466
 სიდიადე სიმარტივეშია: 36 სტრატაგემა და ჩინური საწარმოები, სტრატეგიული აზროვნება, ცუნკენ კ.ე. ISBN 7802076420

 რესურსები ინტერნეტში 
 ოცდათექვსმეტი სტრატაგემის ორიგინალი ტექსტი (გამარტივებული ჩინური) წინასიტყვაობის, ექვსი თავისა და ბოლოსიტყვის კომენტარებითა და განმარტებებით
 ოცდათექვსმეტი სტრატაგემის ინგლისური და ფრანგული თარგმანი
 სტრატაგემების ინგლისური შესავალი თითოეულის თარგმანით, ჩინეთისა და იაპონიის ისტორიიდან აღებული მაგალითებით
 36 სტრატაგემის კრებული (გერმანული)
 phap ton tu va 36 ke (ვიეტნამური)
 „ელექტრონული ომის ხელოვნება 36 სტრატეგიაში“ (ფრანგული/ინგლისური)
 ოცდათექვსმეტი სტრატაგემა (კლასიკური ჩინური ომის თეორიები, ძვ.წ. 800–300 წწ.) (ინგლისური)

 სქოლიო 

კატეგორია:სამხედრო განათლება და წვრთნა
კატეგორია:ჩინური ნააზრევი