ნოსტალგია

ნოსტალგია —  წარსულის მიმართ სენტიმენტალური დამოკიდებულება, როგორც წესი, იმ პერიოდისა ან ადგილის მიმართ, რომელიც ბედნიერ პირად ასოციაციებს იწვევს. სიტყვა „ნოსტალგია“ არის ნეოკლასიკური კომპოზიტი, წარმოშობილი ბერძნული ენიდან. შედგება სიტყვებისგან νόστος (nóstos), რაც ჰომერულ ბერძნულში ნიშნავს „სახლში დაბრუნებას“, და ἄλγος (álgos), რაც ნიშნავს „ტკივილს“; სიტყვა პირველად XVII  საუკუნის მედიცინის სტუდენტმა შექმნა შვეიცარიელი დაქირავებული ჯარისკაცების უცხოეთში მსახურობისას გამოვლენილი შფოთვის აღსაწერად.
დასაწყისში ნოსტალგია აღიქმებოდა როგორც სამედიცინო მდგომარეობა — მელანქოლიის ერთგვარი ფორმა ადრეულ მოდერნულ ეპოქაში. მოგვიანებით კი ის გახდა რომანტიზმის მნიშვნელოვანი თემა.

ნოსტალგია დაკავშირებულია წარსულის, მისი ადამიანების, შესაძლებლობებისა და მოვლენების მიმართ მონატრებასთან — განსაკუთრებით იმასთან, რასაც „ძველი კარგი დრო“ ან „თბილი ბავშვობა“ ეწოდება. ადამიანებს ახასიათებთ მიდრეკილება წარსულის უფრო პოზიტიურად აღქმაში და მომავლის — უარყოფითად, რაც გამოწვეულია გარკვეული კოგნიტური მიკერძოებებით, როგორიცაა ე.წ. „ვარდისფერი აღქმა“ (rosy retrospection).The Oxford Dictionary of American Political Slang edited by Grant Barrett, p. 90.როდესაც ეს მიდრეკილება ვრცელდება საზოგადოების ან ინსტიტუტების მიმართ რწმენაზე, მას ეწოდება დეკლინიზმი, რაც აღწერილია როგორც „გონების ხრიკი“ ან „ემოციური სტრატეგია — რაღაც, რაც გვამშვიდებს მაშინ, როცა თანამედროვეობა აუტანლად ბნელად გვეჩვენება“.

სამეცნიერო ლიტერატურა, რომელიც ეხება ნოსტალგიას, ძირითადად საუბრობს პირად ცხოვრებასთან დაკავშირებულ ნოსტალგიაზე და იკვლევს იმ ეფექტებს, რაც ასეთი განცდის გამოწვევას თან ახლავს. ემოცია ძლიერი გამომწვევია  ნოსტალგიისა, რადგან ამ სტიმულების გადამუშავება პირველად ტვინის ემოციურ ცენტრში — ამიგდალაში — ხდება. ასეთ მოგონებებს ხშირად წარმოადგენენ ადამიანის ცხოვრებაში მნიშვნელოვანი მოვლენები, საყვარელი ადამიანები და ადგილები, სადაც დროს ატარებდა.

კულტურულ მოვლენებს, როგორიცაა მუსიკა, ფილმები, ტელეშოუები და ვიდეოთამაშები,  ასევე ბუნებრივ მოვლენებს, როგორიცაა ამინდი ან გარემო, შეუძლიათ ძლიერი ნოსტალგიის გამოწვევა.

ფუნქციები

ნოსტალგიის განმარტება დროთა განმავლობაში მნიშვნელოვნად შეიცვალა. თავისი ბერძნული ფესვების თანახმად, რაც ნიშნავს „სახლში დაბრუნებას“ და „ტკივილს“, ნოსტალგია საუკუნეების განმავლობაში ითვლებოდა პოტენციურად საზიანო და ზოგჯერ ფატალურ სამედიცინო მდგომარეობად, რომელსაც უკიდურესი სევდა და მონატრება ახასიათებდა.

თანამედროვე შეხედულებით, ნოსტალგია არის დამოუკიდებელი და ხშირად პოზიტიური ემოცია, რომელსაც ბევრი ადამიანი ხშირად განიცდის. აღმოჩენილია, რომ ნოსტალგიას აქვს მნიშვნელოვანი ფსიქოლოგიური ფუნქციები — შეუძლია გააუმჯობესოს განწყობა, გააძლიეროს სოციალური კავშირები, გაზარდოს თვითშეფასება და ეგზისტენციალური მნიშვნელობის მიწოდება.  

ნოსტალგიამ შეიძლება გამოიწვიოს ის, რომ ადამიანი წარსულს აწმყოზე უკეთესად აღიქვამს — ეს ფენომენი ცნობილია როგორც „ნოსტალგიის ეფექტი“, რაც ერთგვარ კოგნიტურ მიკერძოებად ითვლება.Vanessa Köneke: More bitter than sweet - Are nostalgic people rather sad than happy after all? GRIN Verlag GmbH, München 2010, . ბევრი ნოსტალგიური მოგონება ერთდროულად რამდენიმე ფუნქციას ასრულებს და საერთო ჯამში, ისინი დადებით გავლენას ახდენენ იმ ადამიანებზე, ვინც ამ ემოციას განიცდის.

ეს დადებითი შედეგები შესაძლოა გადაიზარდოს მუდმივ მახასიათებლად ან პიროვნულ თვისებად, რასაც „ნოსტალგიისადმი მიდრეკილება“ ეწოდება. ასევე აღმოჩენილია კავშირი ნოსტალგიასა და სწავლისა და მეხსიერების გამყარების პროცესს შორის.

განწყობის გაუმჯობესება

მიუხედავად იმისა, რომ ნოსტალგიას ხშირად უარყოფითი ემოციები იწვევს, ის საბოლოოდ იწვევს განწყობის გაუმჯობესებასა და დადებითი ემოციების გაძლიერებას. ეს შესაძლოა იყოს თბილი გრძნობებიდან ან გადატანილ სირთულეებთან გამკლავების განცდიდან გამომდინარე, რასაც ნოსტალგიური მოგონებები იწვევს.

ერთ-ერთი გზა განწყობის გასაუმჯობესებლად არის ის, რომ ადამიანს ეფექტურად შეეძლოს იმ პრობლემებთან გამკლავება, რომლებიც მის ბედნიერებას აფერხებს. ბაჩოს (Batcho, 2013) კვლევის მიხედვით, ნოსტალგიისადმი მიდრეკილება დადებითად იყო დაკავშირებული წარმატებულ გამკლავების მეთოდებთან ყველა ეტაპზე — როგორც დაგეგმვისა და სტრატეგიების განხორციელების, ისე პრობლემის პოზიტიური კუთხით გადახედვის დროს.

ამ კვლევებმა გამოიტანა დასკვნა, რომ ნოსტალგიისადმი მიდრეკილი ადამიანებისთვის დამახასიათებელი გამკლავების სტრატეგიები, როგორც წესი, სარგებლის მომტანია სტრესულ პერიოდში. ნოსტალგია ასევე შეიძლება იყოს დაკავშირებული გამკლავების სტრატეგიებზე კონცენტრირებასთან და მათი რეალურად გამოყენებასთან, რაც ზრდის მხარდაჭერის დონეს რთულ დროს.Batcho, K. I. (2013). "Nostalgia: Retreat or support in difficult times?" The American Journal of Psychology,

სოციალური კავშირის გაზრდა

ნოსტალგია ხშირად მოიცავს მოგონებებს იმ ადამიანებზე, რომელთანაც პიროვნება ახლოს იყო — მაგალითად, ოჯახის წევრები, რომანტიკული პარტნიორები ან მეგობრები. ამიტომ, ნოსტალგია შეიძლება გააძლიეროს სოციალური მხარდაჭერისა და კავშირის შეგრძნება.

ნოსტალგიას ხშირად კონკრეტულად მარტოსულობის გრძნობასაც იწვევს, მაგრამ ამავდროულად იგი ეწინააღმდეგება ამ განცდას იმით, რომ ადამიანს ახსენებს მჭიდრო ურთიერთობებს. ჟოუსა და მისი კოლეგების (Zhou et al., 2008) კვლევის მიხედვით, მარტოსულ ადამიანებს ხშირად აქვთ სოციალური მხარდაჭერის დაბალი აღქმა. თუმცა, მარტოსულობა ნოსტალგიას იწვევს, ხოლო ნოსტალგია თავის მხრივ ზრდის სოციალურ მხარდაჭერად აღქმულ განცდას.

შესაბამისად, ჟოუმ და მისმა კოლეგებმა დაასკვნეს, რომ ნოსტალგია ასრულებს აღმდგენ ფუნქციას ადამიანის სოციალურ კავშირებთან დაკავშირებით.

კულტურული მემკვიდრეობის შენარჩუნება

ნოსტალგია მოქმედებს მოტივატორად ხალხის კულტურული მემკვიდრეობის შესანარჩუნებლად. ადამიანები ცდილობენ შეინარჩუნონ შენობები, ლანდშაფტები და სხვა ისტორიულად მნიშვნელოვანი ობიექტები წარსულისადმი ნოსტალგიის გამო.

ისინი ხშირად მოტივირებულნი არიან სურვილით, რომ  იგრძნონ კავშირი თავიანთ წარსულ თაობებთან და მათ მემკვიდრეობასთან.  ეს ნოსტალგია ვლინდება ისეთი აქტივობების სახით, როგორიცაა „ცოცხალი ისტორიის“ ღონისძიებები — მაგალითად, ისტორიული რეკონსტრუქციები, რომლებიც აერთიანებს ადამიანებს, რომლებსაც საერთო ნოსტალგია აქვთ წარსულ ეპოქებზე.

ამგვარი ღონისძიებები, თავისი პრაქტიკული და იმპროვიზაციული ხასიათით, ხშირად ხელს უწყობს სოციალურ ურთიერთობებსა და ადამიანებს შორის დაახლოებას.

პოზიტიური თვითშეფასების გაძლიერება

ნოსტალგია მოქმედებს როგორც გამკლავების მექანიზმი და ეხმარება ადამიანს უკეთ იგრძნოს თავი. ვესმა და მისმა კოლეგებმა (Vess et al., 2012) აღმოაჩინეს, რომ მონაწილეებს, რომლებიც ნოსტალგიურ მოგონებებს იხსენებდნენ, უფრო მარტივად ახსოვდათ თავიანთი პოზიტიური თვისებები, ვიდრე მათ, ვინც მომავლის ამაღელვებელ გამოცდილებებზე ფიქრობდა.

გარდა ამისა, მეორე კვლევაში, მონაწილეთა ნაწილი ჩართული იყო ნოსტალგიურ რეფლექსიაში, ხოლო მეორე ჯგუფი — არა. მკვლევრები კვლავ დააკვირდნენ თვითშეფასებას და აღმოაჩინეს, რომ ნოსტალგიური გამოცდილების გარეშე დარჩენილ მონაწილეებს ახასიათებდათ უფრო ეგოისტური და საკუთარ თავზე ორიენტირებული ქცევის მოდელი.

თუმცა, ვესმა და მისმა კოლეგებმა ასევე დაასკვნეს, რომ ეს ეგოისტური ტენდენცია შესუსტდა იმ ადამიანებში, ვინც მონაწილეობდა ნოსტალგიურ რეფლექსიაში.

ეგზისტენციალური მნიშვნელობის მინიჭება

ნოსტალგია ეხმარება ადამიანს თვითშეფასებისა და ცხოვრების აზრის გაზრდაში — როგორც კეთილდღეობისთვის საფრთხეების დაბალანსებით, ასევე პრობლემებთან ან სტრესთან გამკლავების სურვილის გაჩენით.

რაუტლეჯმა (Routledge, 2011) და მისმა კოლეგებმა დაადგინეს, რომ ნოსტალგია დადებითად არის კავშირში ადამიანის ცხოვრების აზრის შეგრძნებასთან. მეორე კვლევამ აჩვენა, რომ ნოსტალგია ზრდის აღქმულ აზრს ცხოვრებაში, რაც, სავარაუდოდ, mediated (შუამავლური) იყო სოციალური მხარდაჭერისა და კავშირის შეგრძნებით.

მესამე კვლევაში მკვლევრებმა აღმოაჩინეს, რომ არსებობის აზრის შემცველობაზე არსებული საფრთხე შესაძლოა თავად გახდეს ნოსტალგიის გამომწვევი ფაქტორი, რაც ზრდის ნოსტალგიურ რეფლექსიას. მეოთხე კვლევამ აჩვენა, რომ ნოსტალგიის გააქტიურებით ადამიანის თავდაცვითი რეაქცია ამგვარ საფრთხეებზე შესუსტდა.

ბოლო ორ კვლევაში დადგინდა, რომ ნოსტალგიას შეუძლია არა მხოლოდ შექმნას ცხოვრების აზრის განცდა, არამედ დაიცვას ის საფრთხეებისგან — რადგან ამსუბუქებს კავშირს აზრების ნაკლებობასა და კეთილდღეობას შორის.

მოგვიანებით, 2012 წელს ჩატარებულ დამატებით კვლევებშიც რაუტლეჯმა და მისმა გუნდმა დაასკვნეს, რომ ნოსტალგია არამხოლოდ აძლიერებს ცხოვრების აზრის განცდას, არამედ ის ადამიანები, რომლებიც ხშირად განიცდიან ნოსტალგიას: უკეთ აღიქვამენ აზრს თავიანთ ცხოვრებაში, ნაკლებად ეძებენ ამ აზრს და უკეთ უმკლავდებიან ეგზისტენციალურ საფრთხეებს.

ფსიქოლოგიური ზრდის ხელშეწყობა

ნოსტალგია ადამიანებს მეტად მიდრეკილს ხდის განვითარებაზე ორიენტირებული ქცევებისკენ და ხელს უწყობს საკუთარი თავის აღქმას, როგორც ორიენტირებული ადამიანი. ბოლდუინმა და ლანდაუმ (2014) აჩვენეს, რომ ნოსტალგია ადამიანებს აიძულებს საკუთარ თავს უფრო მაღალი შეფასება მისცენ ისეთ მახასიათებლებზე, როგორიცაა: „მე ისეთი ადამიანი ვარ, რომელიც იღებს უცნობ ადამიანებს, მოვლენებსა და ადგილებს.“ ნოსტალგიამ ასევე გაზარდა ინტერესი განვითარებასთან დაკავშირებულ ქცევებზე, მაგალითად: „მინდა ვესტუმრო ისეთ ადგილს, სადაც არასდროს ვყოფილვარ.“ პირველ კვლევაში ეს ეფექტები სტატისტიკურად განპირობებული იყო ნოსტალგიისგან გამოწვეული დადებითი ემოციით — იმით, თუ რამდენად კარგად აგრძნობინათ ნოსტალგიამ მონაწილეებს თავი. მეორე კვლევაში ნოსტალგია იგივე განვითარებაზე ორიენტირებულ შედეგებამდე მიჰყავდა ადამიანებს, თუმცა ამჯერად ეფექტები სტატისტიკურად განპირობებული იყო ნოსტალგიისგან გაძლიერებული თვითშეფასებით.

როგორც მანიპულაციური ხერხი

ერთი ახალი კვლევა აკრიტიკებს ნოსტალგიის იდეას, რადგან ზოგიერთ შემთხვევაში ის შეიძლება გადაიქცეს თავდაცვის მექანიზმად, რომელსაც ადამიანები იყენებენ ისტორიული ფაქტების თავიდან ასარიდებლად.Hook, D.(2012) "Screened history: Nostalgia as defensive formation." Peace and Conflict: Journal of Peace Psychology, Vol 18(3), Aug, 2012. Special issue: Of Narratives and Nostalgia. pp. 225–239 ამ კვლევამ შეისწავლა აპარტეიდის განსხვავებული წარმოდგენები სამხრეთ აფრიკაში და წამოაყენა არგუმენტი, რომ ნოსტალგია ორი ფორმით ვლინდებაBoym, S. (2001). The future of nostalgia. New York, NY: Basic Books: „რესტორაციული(აღმდგენი) ნოსტალგია“ — წარსულში დაბრუნების სურვილი და „რეფლექსიური ნოსტალგია“ — წარსულის კრიტიკულად გააზრებული აღქმა.

როგორც ნუგეში

წარსული მოგონებების ხელახალი განცდა შესაძლოა კომფორტის გრძნობას იწვევდეს და დადებითად აისახოს მენტალურ ჯანმრთელობაზე. ერთ-ერთმა მნიშვნელოვანმა ბოლო დროის სამედიცინო კვლევამ შეისწავლა, თუ რა ფიზიოლოგიური ეფექტი შეიძლება ჰქონდეს "კარგ" ფიქრებს წარსულზე. მათ აღმოაჩინეს, რომ წარსულზე ნოსტალგიურად ფიქრი რეალურად ზრდის ფიზიკური სითბოს აღქმას. 

როგორც პოლიტიკური ინსტრუმენტი

2014 წელს ჩატარებულ კვლევაში, რომელიც რაულიჯმა ჩაატარა, მან და მისმა გუნდმა დაადგინა, რომ რაც უფრო მეტმა ადამიანმა აღწერა თავისი ცხოვრება როგორც სავსე დიდი შეწუხებებითა და გაურკვევლობებით, მით უფრო ძლიერი ნოსტალგიური სწრაფვა ჰქონდათ წარსულისკენ. რაულიჯი ამტკიცებს, რომ პოლიტიკოსებს შეუძლიათ იდეალიზებული წარსულის იდეის გააქტიურებით გამოიწვიონ სოციალური და კულტურული შფოთვები და გაურკვევლობები, რაც ნოსტალგიას განსაკუთრებით მიმზიდველს და ეფექტურს ხდის როგორც პოლიტიკური ზემოქმედების იარაღს. 

გამომწვევი ფაქტორები
კულტურული

წიგნები
ადამიანს შეუძლია მიზნობრივად გამოიწვიოს ნოსტალგიური გრძნობები — მაგალითად, მოუსმინოს ნაცნობ მუსიკას, დაათვალიეროს ძველი ფოტოები ან ეწვიოს კომფორტულ, წარსულთან დაკავშირებულ გარემოებებს. ამ ცოდნის გავრცელებასთან ერთად, გამოიცა მრავალი წიგნი, რომელიც სპეციალურად ნოსტალგიის გრძნობების გაღვივებას ემსახურება.

მუსიკა
ძველი სიმღერის მოსმენას შეუძლია ადამიანს დაუბრუნოს მოგონებები. სიმღერა, რომელიც ერთხელ იქნა მოსმენილი კონკრეტულ დროს და შემდეგ დიდი ხნის განმავლობაში აღარ გსმენიათ, მოგვიანებით ისევ მოსმენისას გამოიწვევს ნოსტალგიას იმ დროის მიმართ და გაგახსენებთ მაშინ მომხდარ მოვლენებს. თუმცა, თუ ის სიმღერა ხშირად გაიგეთ მთელი ცხოვრების განმავლობაში, შეიძლება დაკარგოს კავშირი კონკრეტულ პერიოდთან ან გამოცდილებასთან.
ფილმები
ძველი ფილმები ხშირად იწვევს ნოსტალგიას. ეს განსაკუთრებით სიმართლეა იმ თაობებისთვის, რომლებიც ბავშვობაში გარკვეულ კინოპერიოდებში გაიზარდნენ, მაგალითად, 1990-იანი წლების ანიმაციური აღორძინების პერიოდში. კლასიკური ფილმების ხელახლა ყურება შეიძლება თერაპიული ხასიათის იყოს — ის ეხმარება ემოციური ჭრილობების შეხორცებაში ბედნიერი ბავშვობის მოგონებების მეშვეობით.
სატელევიზიო შოუები
ძველი სატელევიზიო შოუებიც ხშირად იწვევს ნოსტალგიას. ადამიანები ხშირად უბრუნდებიან იმ გადაცემებს, რომლებსაც ბავშვობაში უყურებდნენ, რადგან ახალგაზრდობის მოგონებები ხშირად ყველაზე მნიშვნელოვნად რჩება ადამიანის ცხოვრებაში.
ვიდეო თამაშები
ძველ ვიდეო თამაშებს შეუძლიათ ნოსტალგიის გამოწვევა. რეტროგეიმინგი რეკრეაციულ აქტივობად იქცა უფროსი თაობებისთვის, რომლებიც ბავშვობაში თამაშობდნენ მათ.
გარემოსდაცვითი
გეოგრაფია
კონკრეტული ადგილებიც ხშირად იწვევს ნოსტალგიას. ასეთი ადგილები ხშირად დაკავშირებულია ადამიანის წარსულთან და ახსენებს მათ ბავშვობას, ურთიერთობებს ან მიღწევებს. ეს შეიძლება იყოს სახლები, სადაც ოჯახთან ერთად გაიზარდნენ, სკოლები, სადაც მეგობრებთან ერთად სწავლობდნენ, ან ადგილები, სადაც პაემნებზე დადიოდნენ და ქორწინებას აღნიშნავდნენ.
ბუნება
ბუნებრივი ფაქტორებიც, როგორიცაა ამინდი და ტემპერატურა, ხშირად იწვევს ნოსტალგიას. სამეცნიერო კვლევებმა აჩვენა, რომ ცივი ამინდი ადამიანს უფრო ნოსტალგიურს ხდის, ხოლო ნოსტალგიის შეგრძნება სხეულში სითბოს შეგრძნებას იწვევს.  ზოგიერთ საზოგადოებაში ბუნების ელემენტები იწვევს ნოსტალგიას იმ დროების მიმართ, როდესაც ბუნება კულტურაში უფრო დიდ როლს თამაშობდა.
გარემოს ფილოსოფოსმა გლენ ალბრეხტმა 2003 წელს თავის წიგნში Solastalgia: A New Concept in Human Health and Identity შემოიტანა ტერმინი „სოლასტალგია“ (solastalgia). ეს სიტყვა წარმოებულია ლათინური sōlācium (მშვიდება, კომფორტი) და ბერძნული ἄλγος (ტკივილი, ტანჯვა) ძირებისგან და აღწერს ემოციურ ან ეგზისტენციალურ ტანჯვას, რომელიც გამოწვეულია გარემოს განადგურებით.
ნოსტალგია და სოლასტალგია განსხვავდება ერთმანეთისგან: ნოსტალგია, როგორც წესი, წარმოიშობა სივრცული დაშორებით იმ ადგილებსა და ადამიანებთან, რომლებიც მნიშვნელოვანი იყო ინდივიდისთვის (მაგალითად, სახლი, ოჯახი, მეგობრები, საყვარელი ადამიანები) — და ამ კავშირების აღდგენა პრინციპში შესაძლებელია. სოლასტალგიის შემთხვევაში კი განცდა გამოწვეულია გარემოს განადგურებით, რაც იწვევს სუბიექტსა და ობიექტს შორის ონტოლოგიურ (არასივრცულ, არსებით) დაშორებას — ანუ ადამიანს შეიძლება იგივე ადგილზე ეცხოვროს, მაგრამ იმავე სახით ვეღარასდროს განიცადოს ის, რაც იქ იყო, რადგან ეს ადგილი შეუქცევადად შეიცვალა.
სხვა ასპექტები
როგორც სამედიცინო მდგომარეობა
ტერმინი „ნოსტალგია“ შემოიტანა იოჰანეს ჰოფერმა (1669–1752) 1688 წელს, ბაზელში დაწერილ თავის დისერტაციაში. ეს სიტყვა შედგება ორი ძველბერძნული სიტყვისგან: nostos (ნეტარად შინ დაბრუნება) და algia (ტკივილი). ჰოფერმა ნოსტალგია, იგივე mal du pays („მოწყენილობა სახლზე“), აღწერა როგორც მდგომარეობა, რომელსაც ხშირად განიცდიდნენ შვეიცარიელი დაქირავებული ჯარისკაცები, რომლებიც დაბლობში მსახურობისას მძლავრად ნატრობდნენ შვეიცარიის მთიან ლანდშაფტებს. სიმპტომებში ითვლებოდა გონებადაკარგვა, მაღალი სიცხე და თუნდაც სიკვდილი.
ინგლისური „homesickness“ არის ნოსტალგიის პირდაპირი თარგმანი. სერ ჯოზეფ ბენკსმა ეს სიტყვა გამოიყენა თავის დღიურში, რომელიც დაწერა კაპიტან კუკის პირველ მოგზაურობაში. 1770 წლის 3 სექტემბერს მან აღნიშნა, რომ მეზღვაურები „უკვე საკმაოდ შორს იყვნენ მისული იმ მდგომარეობაში, რომელსაც ექიმები დაავადებად თვლიან და 'ნოსტალგიას' უწოდებენ.“ თუმცა, მისი ჩანაწერები სიცოცხლეში არ გამოქვეყნებულა.Beaglehole, J. C. (ed.). The Endeavour Journal of Joseph Banks 1768–1771, Public Library of New South Wales/Angus and Robertson, Sydney, 1962, vol. ii, p. 145
ისტორიაში ცნობილია შემთხვევები, როცა ნოსტალგიამ სიკვდილი გამოიწვია. ჯარისკაცებს ზოგჯერ წარმატებით მკურნალობდნენ ჯარიდან გათავისუფლებით და შინ დაბრუნებით. თუმცა, ამ დიაგნოზის დასმა ხშირად შეურაცხმყოფელად ითვლებოდა.
XVIII საუკუნეში მეცნიერები ცდილობდნენ ნოსტალგიის „ლოკუსის“ პოვნას —  ეძებდნენ ფიზიკურ საფუძველს, ე.წ. „ნოსტალგიის ძვალს“. 1850-იანი წლებიდან ნოსტალგიას თანდათან აუქმდა სტატუსი, როგორც ცალკე დაავადებას, და მიიჩნეოდა უბრალოდ სიმპტომად ან პათოლოგიური პროცესის ნაწილად. ის აღიქმებოდა როგორც მელანქოლიის ფორმა და თვითმკვლელობისკენ მიდრეკილი მდგომარეობა. მიუხედავად ამისა, ნოსტალგიის დიაგნოზი ჯარისკაცებში მაინც ისმოდა ამერიკის სამოქალაქო ომის დროსაც.Wisconsin Public Radio, To the Best of Our Knowledge, "Svetlana Boym on Nostalgia", 2002 November 3 1870-იანი წლებისთვის ნოსტალგიისადმი სამედიცინო ინტერესი თითქმის მთლიანად გაქრა. თუმცა, პირველი და მეორე მსოფლიო ომების დროს ის კვლავ იყო ამოცნობილი — განსაკუთრებით ამერიკულ არმიაში, სადაც დიდი ძალისხმევა იხარჯებოდა ამ მდგომარეობის შესასწავლად და იმ ჯარისკაცების დეზერტირობის შესაჩერებლად, რომლებიც წინა ხაზიდან მასობრივად ბრუნდებოდნენ შინ (შეიძლება იხილოს BBC-ის დოკუმენტური ფილმი Century of the Self).
ნოსტალგია წარმოიშობა მაშინ, როცა ადამიანი რაღაცას წარსულთან აკავშირებს — ეს შეიძლება იყოს მოვლენა, ადგილი ან საგანი. ამ დროს გაჩენილი ემოცია შეიძლება იყოს როგორც სიხარული, ისე სევდა. ტერმინი „nostalgic feeling“ დღეს უფრო ხშირად გამოიყენება სასიამოვნო ემოციების აღსაწერად — როდესაც ადამიანს აქვს ძლიერი სურვილი, დაუბრუნდეს რომელიმე კონკრეტულ პერიოდს ან ცხოვრებაში მომხდარ ბედნიერ მომენტს.
რომანტიზმი
შვეიცარული ნოსტალგია მჭიდროდ იყო დაკავშირებული Kuhreihen-ის (შვეიცარიული პასტორალური სიმღერები) სიმღერასთან, რომლებიც აკრძალული იყო შვეიცარიელი დაქირავებული ჯარისკაცებისთვის, რადგან მიჩნეულიყო, რომ ისინი იწვევდნენ ძლიერ ნოსტალგიას, რაც შესაძლოა დეზერტირობას, ავადმყოფობას ან სიკვდილსაც კი გამოეწვია. ჟან-ჟაკ რუსოს 1767 წლის Dictionnaire de Musique-ში აღნიშნულია, რომ შვეიცარიელ ჯარისკაცებს მკაცრი სასჯელი ელოდათ იმ შემთხვევაში, თუ ისინი მშობლიურ სიმღერებს იმღერებდნენ.
ეს თემა რომანტიზმის ლიტერატურაში ზოგად მოტივად (topos) იქცა და გაჩნდა ისეთი ნაწარმოებების შიგნით, როგორებიცაა აჰიმ ფონ არნიმის პოემა Der Schweizer (1805), კლემენს ბრენტანოს კრებული Des Knaben Wunderhorn (1809), და ადოლფ შარლ ადამის ოპერა Le Chalet (1834), რომელიც ბრიტანეთის დედოფალ ვიქტორიასთვის The Swiss Cottage-ის სახელით იქნა წარმოდგენილი. ნოსტალგიის რომანტიკულ კონტექსტში გააზრებამ მნიშვნელოვანი როლი შეასრულა შვეიცარიით გატაცებაში და ტურიზმის ადრეული ეტაპების განვითარებაში მე-19 საუკუნის ევროპის კულტურულ ელიტაში.
გერმანულმა რომანტიზმმა მოიგონა ნოსტალგიის საპირისპირო ტერმინი — Fernweh („შორს ყოფნის ტკივილი“), რაც გამოხატავდა შორს მოგზაურობისა და უცნობი სამყაროს ძიების სურვილს — მსგავსად სიტყვა Wanderlust-ისა, რომელიც იმავე პერიოდიდან მოდის.
რიტორიკასა და კომუნიკაციაში
ნოსტალგია ხშირად განიხილება როგორც რიტორიკისა და დამაჯერებლობის ინსტრუმენტი. კომუნიკაციის მკვლევარი სტივენ დეპო აღნიშნავს, რომ ნოსტალგიური გზავნილების დროს „მოსაუბრე ხაზგასმით აკავშირებს იდეალიზებულ, უკეთეს წარსულს ნაკლებად სასურველ აწმყოსთან, რათა გამოიწვიოს ნოსტალგია... და საკუთარი პოლიტიკა დაუკავშიროს ამ იდეალურ წარსულს, იმ იმედით, რომ ამ გზით მოიპოვებს მხარდაჭერას“.
რიტორიკის მკვლევარი უილიამ კარლინკუსი ამ საფუძველზე ნოსტალგიის რიტორიკას სამ ძირითად კომპონენტად ჰყოფს:

 დანაკარგი ან მუქარა აწმყოში – ის ქაოტური ცვლილება, რაზეც ნოსტალგია რეაგირებს. ზოგიერთი თეორეტიკოსი(Davis) მიიჩნევს, რომ წარსული იდეალი რეალურად უნდა დაიკარგოს ნოსტალგიის გამოსაწვევად, თუმცა კარლინკუსი და სხვა მკვლევრები ამბობენ, რომ საკმარისია იდეალი საფრთხეში იყოს.
 ნოსტალგიური კვანძი (crux) – პიროვნება, ჯგუფი, კორპორაცია ან სხვა, რომელსაც ადანაშაულებენ იდეალის დაკარგვაში. ასეთ დროს ეს „სხვანი“ ხშირად წარმოდგენილნი არიან, როგორც სიახლისა და ცვლილების ძალა. მათი „დამარცხება“ აღიქმება როგორც იდეალური წარსულის დაბრუნების გზა. ამგვარად, ნოსტალგიური კრაქსები შეიძლება იყვნენ დამაბინძურებელი კომპანიები, მიგრანტები და სხვა ჯგუფები.
 იმედი – კარლინკუსი ამტკიცებს, რომ მიუხედავად იმისა, რომ ნოსტალგია ხშირად ირონიულად გამოიხატება, ის თითქმის ყოველთვის შეიცავს ნამდვილ იმედს — იქნება ეს წარსულის რეალური აღდგენა თუ სიმბოლურად იმ ეთიკის დაბრუნება, რაც წარსულს მიეწერება. სწორედ ეს იმედი განასხვავებს ნოსტალგიას მელანქოლიისგან, რომელიც ასევე განიცდის წარსულის დაკარგვას, მაგრამ მისგან გამოსვლის სურვილის გარეშე.
კარლინკუსმა ასევე შემოიტანა ტერმინი „ნოსტალგიური სხვა“ (nostalgic other), რათა აღწეროს, როგორ შეიძლება გარკვეული ადამიანების ჯგუფები აღმოჩნდნენ სხვისი ნოსტალგიური წარმოდგენების ტყვეობაში — ისინი იდეალიზდებიან როგორც „ბუნებრივი“, მაგრამ უარყოფილნი ჰყავთ თვითგამორკვევისა და ცვლილების შესაძლებლობაში. მისი განმარტებით, ნოსტალგიური სხვაობა (alterity) არ არის ფუძეზე დამყარებული ეთნიკურ ან რასობრივ განსხვავებაზე. პირიქით — ეს სხვაობა დროის კატეგორიაშია დაფუძნებული: „ჩვენ ვცხოვრობთ აწმყოში, ისინი – წარსულში.“ ნოსტალგიური სხვა საშუალებას აძლევს დომინანტურ საზოგადოებებს კომერციულად გამოიყენონ წარსულის იდეალიზებული სიწმინდე, მაგრამ უარყონ იმავე ჯგუფის უფლება იცვალონ და განვითარდნენ აწმყოში, მათ ნეგატიური მახასიათებლების გაშლის გზით.
როგორც სარეკლამო ინსტრუმენტი
მედიასა და რეკლამაში ნოსტალგიის გამომწვევი სურათები, ხმები და კულტურული მითითებები სტრატეგიულად გამოიყენება, რათა მომხმარებლებში პროდუქტის მიმართ კავშირისა და სიახლოვის განცდა გამოიწვიოს — საბოლოო მიზანი კი არის მათი დარწმუნება, რომ უყურონ, იყიდონ ან მოიხმარონ რეკლამირებული პროდუქტი. თანამედროვე ტექნოლოგია უწყობს ხელს ნოსტალგიური ეფექტის მქონე რეკლამების შექმნას, მათ თემატიკით, სტილითა და დიზაინით.  წარსულის მონატრების განცდა განსაკუთრებით ეფექტურად გადმოიცემა სოციალურ მედიასა და რეკლამაში, რადგან ეს მედია მოიცავს მრავალ სენსორულ ელემენტს, სრულად გადმოსცემს იდეებს და უფრო ჰგავს რეალურ გამოცდილებას.
რეკლამირების ეფექტიანობის წყალობით, ადამიანს არ არის აუცილებელი პირადად ჰქონდეს განცდილი კონკრეტული მოვლენა, რომ მის მიმართ ნოსტალგია იგრძნოს — ეს მოვლენა ცნობილია როგორც ვიკარიული ნოსტალგია (vicarious nostalgia). ვიკარიული ნოსტალგია არის გულისამაჩუყებელი მონატრება იმ მომენტისა, რომელიც მოხდა individual's მეხსიერების ფარგლებს მიღმა ან მანამდე, სანამ ეს ადამიანი დაიბადებოდა, მაგრამ რომელიც მაინც აღიქმება სენტიმენტალურად მნიშვნებლად — ხშირი მედიამოქმედების მეშვეობით. ასეთი ნოსტალგია შესაძლებელი ხდება მედიისა და რეკლამის გამუდმებული გავლენით, რაც ცვლის ჩვენს ხედვას რეკლამების მიმართ და საბოლოოდ გავლენას ახდენს მომხმარებლების შეძენის გადაწყვეტილებებზე.
ნოსტალგიის მეშვეობით საზოგადოებრივი ინტერესის გაღვივების მაგალითებია ნოსტალგიაზე დაფუძნებული ვებსაიტები, როგორიცაა Want Nostalgia?, The Nostalgia Machine, და DoYouRemember?, ასევე ძველი ფილმების, სატელევიზიო შოუებისა და წიგნების განახლებული ვერსიები. ამასთან, ძველმოდური, ვინტაჟური და რეტრო დიზაინის სტილები ხშირად გამოიყენება ისეთ კომპანიებში, როგორიცაა Coca-Cola და Levi Strauss & Co., ნოსტალგიურ რეკლამებში.
გარდა ამისა, მარკეტინგის დარგში განვითარდა ტერმინი ფორესტალგია (forestalgia), რომელიც აღწერს რომანტიკულ ტკივილს მომავლის მიმართ — ეს არის ინდივიდის ლტოლვა იდეალიზებული მომავლისკენ. ფორესტალგია შეიძლება ჩაითვალოს ნოსტალგიის მომავალზე ორიენტირებულ ანალოგად: როგორც ნოსტალგიაში ადამიანი selectively იმახსოვრებს მხოლოდ ბედნიერ მომენტებს წარსულიდან, ფორესტალგიაში ადამიანი გონებით გარბის ისეთ მომავალში, სადაც აწმყოს პრობლემები აღარ არსებობს. მარკეტინგულ კვლევებში დადგინდა, რომ შორს წარსულზე დაფუძნებული ნოსტალგია და შორეული მომავლის ფორესტალგია უფრო ეფექტურია პრაქტიკული (იუტილიტარული) პროდუქტების რეკლამაში, მაშინ როცა სასიამოვნო (ჰედონური) პროდუქტები უკეთესად რეკლამირდება შორეულ წარსულზე დაფუძნებული ნოსტალგიით ან ახლო მომავლის ფორესტალგიით.
ნოსტალგიის ფორმები
დეკადის ნოსტალგია“ (ანუ კონკრეტული ათწლეულის მიმართ ნოსტალგია) უკვე არსებობდა 1930-იან წლებში — იმ დროს ადამიანებს 1890-იანი წლების მონატრება ჰქონდათ.Rob King. Hokum!: The Early Sound Slapstick Short and Depression-Era Mass Culture. 2017. pp 160 & 161.Christine Sprengler. Screening Nostalgia: Populuxe Props and Technicolor Aesthetics in Contemporary American Film. 2009. pp 21 & 26. მოგვიანებით განვითარდა 1970-იანი Jancovich and Lyons. Quality Popular Television: Cult TV, the Industry and Fans. 2003. p 152.Fashion/cinema. Electa. 1998. წლების ნოსტალგია და შემდეგ 1980-იანი წლებისაც.Bob Batchelor. Cult Pop Culture: How the Fringe Became Mainstream. p 47.
დეკადის ნოსტალგია იმითაც გამოირჩევა, რომ ის შეიძლება გაჩნდეს ჯერ კიდევ იმავე ათწლეულის დასრულებამდე — ადამიანები უკვე გრძნობენ მონატრებას იმ პერიოდის მიმართ, რომელიც ჯერ არ დასრულებულა.
ამგვარი ნოსტალგია წარსულს ბლოკებად ყოფს და ხშირად გადაკვეთს ჟანრულ ან კულტურულ საზღვრებს. მას შეიძლება არ ჰქონდეს მკაფიო კავშირი რეალურ თარიღებთან ან ისტორიულ გარდატეხებთან, მაგრამ მაინც ქმნის ემოციურ ერთიანობას, რომელიც კონკრეტულ ათწლეულს უკავშირდება — მაგალითად, მოდა, მუსიკა, ფილმები ან ზოგადი ატმოსფერო, რაც ხალხის მეხსიერებაში ამ პერიოდს ქმნის.Michael Thomas Carroll. Popular Modernity in America: Experience, Technology, Mythohistory. 2000. p 73.Ganas. Under the Influence: California's Intoxicating Spiritual and Cultural Impact. p 32.Bryce McNeil. "Marrying Decade Nostalgia with Nostalgia for the Present: The Transformation of VH1". South-west Texas Popular & American Culture Association Conference. 2007.
ნოსტალგიის ციკლი
მტკიცდება, რომ არსებობს ნოსტალგიის ციკლი. ამ ციკლის სხვადასხვა ხანგრძლივობა დასახელებულა, მათ შორის ეპიციკლები (ანუ ნოსტალგია წინა ნოსტალგიური ციკლის მიმართ).The 20-Year Nostalgia Cycle—or Is It 40 Years? 15?. Slate. 17 April 2012. თქმულა, რომ თუ 20-წლიანი ნოსტალგიის ციკლი მოქმედებს, მაშინ 1980-იანების ნოსტალგია უნდა დასრულებულიყო დაახლოებით 2010 წელს.The 1980s revival that lasted an entire decade. The Guardian. 22 January 2010.

2016 წელს ითქვა, რომ ეს არ მომხდარა და რომ 20-წლიანი ნოსტალგიის ციკლი, როგორც ჩანს, არ მოქმედებს."It's 2016. Why Are We Still Obsessed With the '80s?". Vulture. 24 October 2016. თქმულა, რომ თუ ვინმე ეთანხმება ნოსტალგიის ციკლის იდეას, მაშინ სერიალ Mad Men-ის პოპულარობა 2010-იანებში მოითხოვს 1960-იანების ნოსტალგიას, რომელიც 40-წლიანი ციკლით მუშაობს.

ასევე მტკიცდება, რომ ნოსტალგიის ციკლი დაირღვა და ამგვარად ან შეწყდა, ან მის ხანგრძლივობაში ცვლილება მოხდა — ის ან გახანგრძლივდა, ან შეიკვეცა; და მტკიცდება, რომ ამ დარღვევის მიზეზია კაბელური ტელევიზია და ინტერნეტი.Trends Used to Come Back Round Every 20 Years. Not Anymore. Vice. 14 December 2022.From Tumblrcore to 2014core, the nostalgia loop is getting smaller and faster. Npr. 1 March 2022.Let’s go round again: the ridiculous rise of fifth-anniversary vinyl reissues. The Guardian. 20 April 2023.Why are fashion cycles getting shorter?. Independent. 1 April 2022.A Lament for the Dear E-Departed. The New York Times. 18 December 2000."'80s nostalgia incites latest retro craze". Herald-Journal. 6 December 2000. From Associated Press. p A8.

ასევე არსებობს არგუმენტი, რომ ნოსტალგიის ციკლი საერთოდ არასოდეს არსებულა და რომ მის არსებობაზე რწმენა დაფუძნებულია შერჩევით მტკიცებულებებზე.

 სქოლიო 

კატეგორია:ნოსტალგია