ყიზლარ-აღა

ყიზლარ-აღა ( — „ქალიშვილების აღა“), ოფიციალურად დარ უს-საადე აღასი ( — სიტყვასიტყვით „ბედნიერების სახლის აღა“) — საჭურისთა მეთაური, რომელიც იცავდა ოსმალეთის იმპერიის სულთნების ჰარამხანას სტამბოლში.

სულთანთან სიახლოვისა და იმ როლის გამო, რომელსაც ქალები სასახლის ინტრიგებში ასრულებდნენ, ყიზლარ-აღას თანამდებობა XIX საუკუნის დასაწყისამდე სტამბოლში ერთ-ერთი ყველაზე მნიშვნელოვანი იყო. ეს პოსტი დაარსებიდან მალევე და გაუქმებამდე (ოსმალეთის იმპერიის გაუქმებასთან ერთად) აფრიკელი (ან შავკანიანი) საჭურისებით იყო დაკომპლექტებული, რის გამოც ყიზლარ-აღას ასევე უწოდებდნენ მთავარ შავ საჭურისს.

300px|მინი|XIX საუკუნის ნახატზე გამოსახულია: მარცხნივ — მთავარი შავი ევნუხი (ყიზლარ-აღა), ცენტრში — კარის ჯუჯა (ლეიბ-კარლიკი), ხოლო მარჯვნივ — მთავარი თეთრი ევნუხი (ქაფუ-აღა).

ისტორია და ძალაუფლება
ყიზლარ-აღას თანამდებობა დაარსდა 1574 წელს, სულთან მურად III-ის (მმართ. 1574-1595 წწ.) მმართველობის პერიოდში. პირველი, ვინც ეს პოსტი დაიკავა, იყო ეთიოპელი მეჰმედ-აღა. ასევე, სულთან მეჰმედ III-ის დროს, ოსმალეთის სახელმწიფოში ერთ-ერთ წამყვან პოზიციას იკავებდა სასახლის ჰარემის მთავარი საჭურისი, ღაზანფერ-აღა. ამის შემდეგ, ოსმალეთის სასახლეში ჭარბობდნენ თეთრი საჭურისები, რომლებიც ძირითადად ბალკანეთისა და კავკასიის ქრისტიანი მოსახლეობის წარმომადგენლები იყვნენ. XVI საუკუნეში სწრაფად გაიზარდა თოფქაფის სასახლის ბინადართა, მათ შორის საჭურისების რიცხვი. თუ სულთან სელიმ I იავუზის (1512-1520) დროს 40 საჭურისი იყო, მურად III-ის დროს მათი რაოდენობა უკვე ათასს შეადგენდა. თეთრი საჭურისები სასახლეში შავებთან ერთად მსახურობდნენ, მაგრამ 1592 წლიდან, გაურკვეველი მიზეზების გამო, მოხდა როლების გამიჯვნა და შავმა საჭურისებმა დაიწყეს გაბატონება თეთრებზე.

200px|მინი|ყიზლარ-აღა 1809 წელი

თეთრი საჭურისების როლი შემცირდა და მათ მხოლოდ მამაკაცი მსახურების ზედამხედველობა დაევალათ, მაშინ როდესაც შავ საჭურისებს ევალებოდათ უფრო პრესტიჟულად მიჩნეული სულთნის პირადი პალატებისა და სასახლის ჰარემის მეთვალყურეობა. შედეგად, მთავარმა შავმა საჭურისმა (ყიზლარ-აღამ) სწრაფად დაჩრდილა მთავარი თეთრი საჭურისი, იგივე კაპი-აღა, რომელიც მანამდე სასახლის მთელ პერსონალს ხელმძღვანელობდა და, აღმოსავლეთმცოდნე ბოსუორთის თქმით, „სინამდვილეში მთელი სასახლის მთავარი თანამშრომელი იყო“. უფლებამოსილების ზენიტში, XVII-XVIII საუკუნეებში, ყიზლარ-აღას ჰქონდა პირველი რანგის ვეზირის წოდება (სამი ცხენის კუდით) და სახელმწიფო იერარქიაში მესამე ადგილს იკავებდა. მასზე მაღლა მხოლოდ იმპერიის მთავარი ვეზირი (დიდი ვეზირი) და რელიგიური ხელისუფლების მეთაური, შეიხ-ულ-ისლამი იდგნენ.

ყიზლარ-აღას პოზიციას ამყარებდა არა მხოლოდ სულთანთან სიახლოვე, არამედ კავშირი სულთნების გავლენიან დედებთან (ვალიდე სულთნებთან), რომლებიც ხშირად განაგებდნენ პოლიტიკას. ყიზლარ-აღა ფაქტობრივად იყო ერთადერთი შუამავალი ჰარემის დახურულ სამყაროსა და სასახლის გარე, მამაკაცთა კვარტლებს (სელამლიქს) შორის. იგი აკონტროლებდა ჰარემის მომარაგებას და შეტყობინებების მიღება-გადაცემას გარედან და შიგნიდან. ამას გარდა, ის იყო ერთადერთი კარისკაცი, რომელსაც დიდი ვეზირის შეტყობინების სულთნისთვის გადაცემის უფლება ჰქონდა. მას ასევე აღიარებული როლი ეკავა საჯარო ცერემონიებში. მისი სასახლისეული მოვალეობების წრეში შედიოდა უფლისწულების განათლებაზე დაკვირვება, სანამ ისინი სქესობრივ სიმწიფეს მიაღწევდნენ. ამის შემდეგ კი უფლისწულები სასახლის სკოლაში იწყებდნენ სწავლას.

300px|მინი|საფოსტო ბარათი, რომელზეც გამოსახულია სულთან აბდულ-ჰამიდ II-ის (მართავდა 1876–1909 წწ.) მთავარი შავი ევნუხი (ყიზლარ-აღა),  XX საუკუნის დასაწყისი

სულთნის ძალაუფლების ფარული მექანიზმები ოსმალეთის სამართლებრივი თეორიის თანახმად, სულთანს სახელმწიფო საქმეები მხოლოდ დიდი ვეზირის მეშვეობით უნდა ეწარმოებინა, თუმცა პრაქტიკაში ეს წესი ხშირად ირღვეოდა. ოსმანისტი კოლინ იმბერის მიხედვით, „სულთანი დიდი ვეზირის გვერდის ავლით ინარჩუნებდა მჭიდრო კონტაქტს საიდუმლო პალატასთან, კარიბჭის აღასთან (კაპი-აღა), ქალიშვილთა აღასთან (ყიზლარ-აღა) და სხვა კარისკაცებთან. მათ, თავის მხრივ, შეეძლოთ მისთვის შუამდგომლობები წარედგინათ საკუთარი ან სხვისი სახელით. სულთანი შესაძლოა უფრო მეტად დაყრდნობოდა საკუთარი დედის, ხარჭის, მთავარი მებაღის ან სულთნის ნავის მესაჭის რჩევებს, ვიდრე დიდი ვეზირის რჩევებს“.

მთავარი შავი საჭურისების დამღუპველმა გავლენამ გამოიწვია მათი ძალაუფლების შეკავების სულ მცირე ერთი მცდელობა. 1715 წელს დიდმა ვეზირმა სილაჰდარ დამატ ალი-ფაშამ სცადა, აეკრძალა შავი მონების აყვანა და კასტრაცია, მაგრამ ეს ზომა ვერ შევიდა ძალაში თავად ალი-ფაშას სწრაფი გარდაცვალების გამო.

1731 წელს დიდმა ვეზირმა ქაბაქულაქ იბრაჰიმ-ფაშამ სცადა, დაეჩქარებინა უფროსი ბეშირ-აღას გადადგომა, რათა შეეჩერებინა მისი გავლენა სახელმწიფო საქმეებზე. თუმცა, ვალიდე სულთნის გავლენის წყალობით, თავად ბეშირმა მიაღწია იბრაჰიმ-ფაშას გადაყენებას დიდი ვეზირის პოსტიდან.

ბეშირ-აღა, რომელიც თანამდებობას 1716-დან 1746 წლამდე იკავებდა, ითვლება, ალბათ, ყველაზე გავლენიან ყიზლარ-აღად ყველა მათგანს შორის. ის ჩართული იყო „ინტელექტუალურ და რელიგიურ ძიებებში“, რამაც, ჟატენის მიხედვით, „გავლენა მოახდინა ჰანაფიტური მაზჰაბის ოსმალური ვერსიისა და, ზოგადად, ორთოდოქსული სუნიზმის დამკვიდრებაზე“.

1830-იანი წლების რეფორმების შემდეგ, სულთან მაჰმუდ II-ის (მართავდა 1808-1839 წლებში) დროს, ყიზლარ-აღას ძალაუფლება შეიზღუდა, მისი უფლებამოსილება სასახლის კედლებით შემოიფარგლა, ხოლო მისი როლი ცერემონიული გახდა. ეს ვითარება გრძელდებოდა ოსმალეთის იმპერიის გაუქმებამდე.

 ვაკუფის მმართველობა 
ყიზლარ-აღა ასევე ასრულებდა ადმინისტრატორის (ნაზირის) როლს იმ საქველმოქმედო ფონდებისა და შესაწირების (ვაკუფების) მართვაში, რომლებიც ისლამის ორ წმინდა ქალაქს — მექასა და მედინას — შესანახად იყო განკუთვნილი. იგი პასუხისმგებელი იყო როგორც ამ ქალაქების მომარაგებაზე, ისე იქ ყოველწლიურად ძღვენის გაგზავნაზე. ისლამის წმინდა ადგილების მხარდაჭერისთვის შექმნილი ვაკუფები ოსმალეთის კარმა ადრეულ პერიოდში დააარსა, ხოლო მათი მართვა ჯერ კიდევ XV საუკუნის ბოლოდან სპეციალურ განყოფილებებს ევალებოდათ. თავდაპირველად, ამ ვაკუფების საერთო ზედამხედველობას ყაფუ-აღა ახორციელებდა, მაგრამ 1586 წელს სულთანმა მურად III-მ ეს მოვალეობები სწორედ ყიზლარ-აღას გადასცა.

თანდათანობით, ყიზლარ-აღები იმპერიის სხვადასხვა ვაკუფზე იღებდნენ ძალაუფლებას. უკვე 1598 წლის მაისში, ყიზლარ-აღამ კონტროლი დაამყარა იმ ფონდებზე, რომლებიც დედაქალაქის საიმპერატორო მეჩეთებისთვის იყო გამოყოფილი, შემდეგ კი კონსტანტინოპოლისა და იმპერიის სხვა რეგიონების ვაკუფებზე, რომლებსაც მას ხშირად სასახლის ქალბატონები ანდობდნენ. ამგვარად, მან ძალაუფლება მოიპოვა ათენზე, რომელიც თავდაპირველად ეკუთვნოდა ვასილიკეს, სულთან აჰმედ I-ის (მართავდა 1603-1617 წლებში) ერთ-ერთ უმცროს მეუღლეს. ვასილიკე თავად იყო ათენიდან და ქალაქის ცუდი მართვის შესახებ მრავალი ჩივილის მიღების შემდეგ, სულთანს ქალაქზე მმართველობა საჩუქრად სთხოვა. ვასილიკეს გარდაცვალების შემდეგ, ათენი ყიზლარ-აღას მმართველობაში გადავიდა.

ვაკუფების ადმინისტრაცია შედგებოდა ორი დაქვემდებარებული პირისგან: მთავარი მდივანი (იაზიჯი) და ვაკუფების ინსპექტორი. ადმინისტრაცია დაყოფილი იყო ორ დეპარტამენტად: ჰარემაინ მუჰასებესი ქალემი, რომელიც XVIII საუკუნის ბოლოდან ზედამხედველობდა სტამბოლის იმპერიულ მეჩეთებსა და ევროპული პროვინციების ვაკუფებს, და ჰარემაინ მუკატაასი ქალემი, რომელიც ზედამხედველობდა აზიური და აფრიკული პროვინციების ვაკუფებს. ვაკუფების სახსრებით ცალკე ხაზინა ფინანსდებოდა, ხოლო ყიზლარ-აღა ანგარიშების შესამოწმებლად ყოველკვირეულ შეკრებებს (დივანებს) ატარებდა.

ვაკუფების მმართველობა ყიზლარ-აღასთვის წარმოადგენდა ძალაუფლებისა და გავლენის კიდევ ერთ წყაროს (ბერნარდ ლუისის მიხედვით). სულთნების, მუსტაფა III-ისა (მართავდა 1757-1774 წლებში) და აბდულჰამიდ I-ის (მართავდა 1774-1789 წლებში) მმართველობის დროს არაერთი უშედეგო მცდელობა იყო, რომ ეს უფლებამოსილებები ყიზლარ-აღასთვის ჩამოერთმიათ. საბოლოოდ, სულთანმა მაჰმუდ II-მ 1834 წელს გააუქმა ვაკუფების მართვის ის თანამდებობა, რომელიც შემოსავალს იძლეოდა, და ეს მოვალეობები ახლად შექმნილ ვაკუფების სამინისტროს გადასცა.

 შერჩევა და წინსვლა 
შავი მონები, როგორც წესი, მათ ბავშვობის ასაკში ნუბიაში ყიდულობდნენ, შემდეგ ისინი გადიოდნენ კასტრაციას და სასახლის სამსახურში ერთვებოდნენ სულთნის ჰარამხანაში ქალების დაცვით. ასეთი წესი მოქმედებდა სულთან სელიმ II-ის (მართავდა 1566-1574 წლებში) მმართველობიდან და გრძელდებოდა იმპერიის დაცემამდე. ევნუხები ჩვეულებრივ ყვავილების სახელებს იღებდნენ და სასახლის სკოლაში სწავლის შემდეგ, ჰარამხანის სამსახურში შედიოდნენ. ევნუხები სამსახურს იწყებდნენ როგორც რიგითი რეკრუტები, სიტყვასიტყვით „უმდაბლესი“ და „მოუმზადებელი აღა“) და თანდათანობით ადიოდნენ ზედა რანგში („დაცვის მოადგილე“) პოზიციიდან ჰარამხანის დაცვის უფროს თანამდებობებამდე. სწავლებისა და გარკვეული სამსახურის შემდეგ, ცალკეული ევნუხები დაცვიდან ზედამხედველის თანამდებობაზე გადადიოდნენ. ყოველ ვალიდეს, მთავარ მეუღლეს ან პრინცს ჰყავდათ სულთნის პირადი ზედამხედველები, შვიდი ევნუხი მსახური და მთავარი ევნუხი, ევნუხი იმამები (რომლებიც ღვთისმსახურებას ატარებდნენ ჰარამხანაში), ჰარამხანის ხაზინადარი, რომელიც სხვა ევნუხების მუშაობას ზედამხედველობდა. უფროსი ევნუხების უმეტესობას ჰასილი ეწოდებოდა (არაბული სიტყვიდან, რაც „პროდუქტს“ ნიშნავდა).

ოსმალეთის სახელმწიფო მოღვაწისა და XVIII საუკუნის ბოლოს ისტორიკოსის, აჰმედ რესმი ეფენდის ნაშრომი „ჰამილეთ-ულ-ქუბერა“ შეიცავს მრავალი ყიზლარ-აღას კარიერის აღწერას, დაწყებული მეჰმედ-აღადან (1574-1590) მორალი ბეშირ-აღამდე (1746-1752). ასევე, XIX საუკუნის ბოლოს სწავლულის, მეჰმედ სურეი-ბეის ნაშრომში „სიჯილ-ი ოსმანი“ გვხვდება რჩეული ბიოგრაფიები. მწერალ თაიარზადე აჰმედ-ათას ნაშრომი „თარიჰ-ი ათა“ (1876 წელი) განიხილავს ამ თანამდებობის ისტორიისა და ევოლუციის საკითხებს სულთნის სასახლის ფარგლებში.

ლიტერატურა
Augustinos, Olga. Eastern Concubines, Western Mistresses: Prévost's Histoire d'une Grecque moderne // Women in the Ottoman Balkans: Gender, Culture and History (англ.) / Buturović, Amila; Schick, İrvin Cemil. — London and New York: I.B. Tauris, 2007. — P. 11—44. — ISBN 978-1-84511-505-0.
Ḳi̊z / Bosworth, C.E. // Encyclopaedia of Islam. 2nd ed : [англ.] : in 12 vol. / edited by C. E. Bosworth; E. van *Donzel; B. Lewis & Ch. Pellat. Assisted by F. Th. Dijkema and S. Nurit. — Leiden : E.J. Brill, 1986. — Vol. 5. (платн.)
Davis, Fanny. The Ottoman Lady: A Social History from 1718 to 1918 (англ.). — Greenwood Press, 1986. — ISBN 0-313-24811-7.
Freely, John[англ.]. Inside the Seraglio: Private Lives of the Sultans in Istanbul (англ.). — Penguin Books, 2000. — ISBN 0-14-027056-6.
Hathaway, Anne. Egypt in the seventeenth century // The Cambridge History of Egypt, Volume 2: From 1517 to the End of the Twentieth Century (англ.) / Daly, M. W.. — Cambridge University Press, 1998. — P. 34—58. — ISBN 978-0-521-47211-1.
Imber, Colin. The Ottoman Empire, 1300–1650: The Structure of Power (англ.). — Palgrave Macmillan, 2002. — ISBN 0-333-61387-2.
Lad, Jateen. Panoptic Bodies: Black Eunuchs as Guardians of the Topkapı Harem // Harem Histories: Envisioning Places and Living Spaces (англ.) / Booth, Marilyn. — Duke University Press, 2010. — P. 136—176. — ISBN 0822348691.
al-Ḥaramayn / Lewis, B. // Encyclopaedia of Islam. 2nd ed : [англ.] : in 12 vol. / edited by B. Lewis; V. L. Ménage; J. Schacht & Ch. Pellat. Assisted by C. Dumont, E. van Donzel and G. R. Hawting[англ.]. — Leiden : E.J. Brill, 1986. — Vol. 3. (платн.)
Hathaway, Jane. Beshir Agha: Chief Eunuch of the Ottoman Imperial Harem (англ.). — Oxford: Oneworld, 2005. — ISBN 1-85168-390-9.

სქოლიო

კატეგორია:ოსმალეთის იმპერია
კატეგორია:თურქები საქმიანობის მიხედვით
კატეგორია:ოსმალეთის იმპერიის კულტურა