ხვითი (გორის მუნიციპალიტეტი)

ხვითი — ისტორიული სოფელი შიდა ქართლში, ლიახვის ხეობაში, ახლანდელი გორის მუნიციპალიტეტის სოფლების ზემო ხვითისა და ქვემო ხვითის ძველი საერთო სახელწოდება.

ისტორია
სოფელი ხვითი ისტორიულ წყაროებში XVI საუკუნიდან იხსენიება. მისი სახელწოდების თავდაპირველი ფორმაა „რხვითი“ („რხუითი“). 1573 წლის უცნობი პირის მიერ ნიქოზის ეკლესიისადმი შეწირულობის წიგნიდან ირკვევა, რომ მას ნიქოზის ტაძრისადმი რხვითის მამულები შეუწირავს. სხვადასხვა დროს აქ მამულებს და ყმებს ფლობდნენ თაქთაქიშვილები, მაჩაბლები, ხერხეულიძეები, ფავლენიშვილები, თუმანიშვილები, ასევე ეკლესია და სამეფო სახლის წევრები. ხვითის მიმდებარე ტერიტორია XVII საუკუნეში იერუსალიმის მაცხოვრის წმინდა საფლავის ეკლესიისათვის ვინმე დაღლაძეს შეუწირავს, 1624 წელს კი სიმონ II-ს ეს შეწირულობა განუახლებია. 

ხვითი და მისი მოსახლეობა აქტიურად იყო ჩართული „ლეკიანობის“ წინააღმდეგ თავდაცვით ბრძოლებში. ერეკლე II-ის მიერ 1772 წლის 28 აგვისტოს გამოცემული „სამდევროების“ განჩინებით, ხვითი მესამე სამდევროში იყო გაერთიანებული დიდი ლიახვის სხვა სოფლებთან (ძარწემი, ქურთა, თამარაშენი, ცხინვალი, ნიქოზი, ფხვენისი, შინდისი) ერთად.

ოსმალების მიერ 1728 წელს შედგენილი „თბილისის ვილაიეთის დიდი დავთრის“ მიხედვით ქვემო ხვითში გადასახდის გადამხდელი 48 მამაკაცი (კომლის უფროსი) ცხოვრობდა, ზემო ხვითში — 32. გორის მაზრის სახაზინო და საბატონო სოფლების 1804 წლის პირველი კამერალური აღწერის მონაცემებით ქვემო ხვითში იყო 301 მცხოვრები, ზემო ხვითში — 191; 1886 წლის საოჯახო სიების მიხედვით, ქვემო ხვითში — 413, ზემო ხვითში — 411.

ხვითის ტერიტორიაზე დგას გვიანდელი შუა საუკუნეების ქართული ხუროთმოძღვრების ძეგლები: ქვემო ხვითის ღვთისმშობლისა (აგებულია 1672 წელს) და ქვემო ხვითის წმინდა ნიკოლოზის (აგებულია 1794 წელს), ზემო ხვითის სამებისა და წმინდა გიორგის ეკლესიები, ორი ხვითის გასაყარზე — თუმანიშვილების კოშკი.

ლიტერატურა
 სოსიაშვილი გ., ალიმბარაშვილი ი., ხვითის ისტორიიდან. «ისტორია, არქეოლოგია, ეთნოლოგია» №6, 2021. — გვ. 24–100.

კატეგორია:გორის მუნიციპალიტეტის ისტორიული სოფლები