სურიავარმან II

}}

სურიავარმან II სიკვდილის შემდეგ ცნობილი როგორც პარამავიშნულოკა, იყო ხმერული იმპერიის მეფე 1113 წლიდან მის გარდაცვალებამდე — 1150 წლამდე. იგი ყველაზე მეტად ცნობილია როგორც ანგკორ ვათის — მსოფლიოს უდიდესი ჰინდუისტური ტაძრის — შემოქმედი, რომელიც ვიშნუს მიუძღვნა. მისი მეფობის პერიოდში აშენდა გრანდიოზული არქიტექტურული ნაგებობები, გაიმართა მრავალი სამხედრო კამპანია და განმტკიცდა ცენტრალური მმართველობა, რის გამოც ისტორიკოსები სურიავარმან II-ს ხმერული ცივილიზაციის ერთ-ერთ უდიდეს მონარქად მიიჩნევენ.

 ადრეული წლები 
სურიავარმან II, სავარაუდოდ, გაიზარდა პროვინციულ მამულში 1094 ან 1098 წელს, იმ პერიოდში, როდესაც იმპერიაში ცენტრალური ხელისუფლება შესუსტებული იყო. ერთ-ერთ წარწერაში მისი მამა სახელდება კშიტინდრადიტია, ხოლო დედა — ნარენდრალაქშმი. როგორც ახალგაზრდა პრინცი, ის ძალაუფლების მოსაპოვებლად იბრძოდა და ამტკიცებდა, რომ ტახტზე კანონიერ პრეტენზიას ფლობდა. წარწერის მიხედვით: „სწავლის დასრულების შემდეგ მან დაამტკიცა თავისი გვარის სამეფო ღირსების სურვილი.“

სავარაუდოდ, ის შეებრძოლა მეტოქე მეფის პრეტენდენტს — ჰარშავარმან III-ის ხაზიდან წარმომავლ ნრიპატინდრავარმანს, რომელიც სამხრეთ რეგიონში ფლობდა გავლენას, შემდეგ კი გაილაშქრა ხანდაზმული და უმოქმედო მეფის, თავისი დიდი ბიძის დარანინდრავარმან I-ის წინააღმდეგ. ერთ-ერთ წარწერაში აღნიშნულია: „ომის ველზე თავისი არმიების ზღვა გაიშალა და სასტიკი ბრძოლა გამართა. მტერი მეფის სპილოზე ახტა და მოკლა იგი, როგორც გარუდა კლავს გველს მთის მწვერვალზე.“Briggs, The Ancient Khmer Empire, გვ. 187.

მეცნიერებს შორის აზრთა სხვადასხვაობაა — აღნიშნული ტექსტი სამხრეთის პრეტენდენტის სიკვდილს ეხება თუ თავად მეფე დარანინდრავარმანს. გარდა ამისა, სურიავარმან II-მ 1114 წელს ჩოლას დინასტიაში დესპანობა გაგზავნა და კულოტუნგა ჩოლა I-ს ძვირფასი ქვა საჩუქრად მიუძღვნა.A History of India, Hermann Kulke, Dietmar Rothermund, გვ. 125.

სურიავარმან II ტახტზე ავიდა 1113 წელს. კორონაციის ცერემონიალს ხელმძღვანელობდა ხანდაზმული ბრამინი დივაკარაპანდიტა — ეს უკვე მესამეჯერ იყო, როცა მან მსგავსი საზეიმო რიტუალი ჩაატარა. წარწერების თანახმად, ახალი მონარქი სწავლობდა წმინდა რიტუალებს, მონაწილეობდა რელიგიურ დღესასწაულებში და მღვდელს აჩუქა მრავალი ძვირფასი ნივთი, მათ შორის საკაცეები, გულშემატკივრები, გვირგვინები, ვედრები და ბეჭდები.

ცერემონიების დასრულების შემდეგ დივაკარაპანდიტამ ხანგრძლივი მოგზაურობა წამოიწყო იმპერიის ტაძრებში, მათ შორის მთის მწვერვალზე მდებარე პრეაჰ ვიჰეარიში, სადაც მან მოათავსა ოქროს ქანდაკება მყვავაჩურჩულე შივას გამოსახულებით.Higham, The Civilization of Angkor, გვ. 113. მეფის ოფიციალური კორონაცია შედგა 1119 წელს, კვლავ დივაკარაპანდიტას ხელმძღვანელობით.

მეფის სახელის პირველი ორი მარცვალი სანსკრიტულად ნიშნავს „მზეს“. სიტყვა ვარმან — რომელიც ტრადიციულად გამოიყენებოდა პალავების დინასტიაში და ნიშნავს „ფარს“ ან „მცველს“ — შემდგომში ხმერულ სამეფო გვარებსაც გადაეცა.

 ცხოვრება და მეფობა 
დვარავატი თანდათან ხმერული იმპერიის გავლენის ქვეშ მოექცა, ხოლო XII საუკუნის პირველ ნახევარში მასზე თავად მეფე სურიავარმან II-მ ილაშქრა.

მეფობის რამდენიმე ათწლეულის განმავლობაში სურიავარმან II-მ შეძლო იმპერიის გაერთიანება. ვასალები მას ხარკს უხდიდნენ, ხოლო აღმოსავლეთში მან ჩაატარა ფართომასშტაბიანი სამხედრო კამპანიები ჩამების წინააღმდეგ, თუმცა ისინი დიდწილად წარუმატებლად დასრულდა. მეზობელი ინდოიზებული სახელმწიფოს, ჩამპას წარწერებში და დაი ვიეტის (ვიეტნამის ისტორიული წინამორბედი სახელმწიფოს) მატიანეებში აღნიშნულია, რომ სურიავარმან II-მ სამჯერ სცადა თავდასხმა ნგიე ანისა და კუანგ ბინის პროვინციებზე, ზოგჯერ — ჩამების მხარდაჭერით.

1128 წელს, წერილობითი წყაროების მიხედვით, მან დაი ვიეტის წინააღმდეგ 20 000-მდე მეომარი გაიყვანა,Briggs, Lawrence Palmer. The Ancient Khmer Empire. Transactions of the American Philosophical Society, Volume 41, Part 1. 1951, გვ. 192. მაგრამ დამარცხდა და იძულებული გახდა უკან დაეხია.ნგო სი ლიენი (1993), Đại Việt sử ký toàn thư, ტ. 4, გვ. 126. მომდევნო წელს მან 700-ზე მეტი გემით ვიეტის სანაპიროზე ილაშქრა, ხოლო 1132 წელს ხმერულმა და ჩამურმა ჯარებმა კვლავ შეუერთეს ძალები, თუმცა არც ეს კამპანია დასრულებულა წარმატებით. საბოლოო მცდელობა 1137 წელს განხორციელდა, მაგრამ უშედეგოდ.

შემდგომში ჩამების მეფე ჯაია ინდრავარმან III-მა მშვიდობა დაამყარა დაი ვიეტის მეფე ლი თან ტონგთან და უარი თქვა ხმერულ მხარესთან ომში ჩართვაზე. 1145 წელს სურიავარმან II-მ, სავარაუდოდ, კვლავ ილაშქრა ჩამპაში, დაამარცხა ჯაია ინდრავარმან III და კულოტუნგა ჩოლა II-ს დახმარებით ააოხრა დედაქალაქი ვიჯაია.Maspero, G., 2002, The Champa Kingdom, Bangkok: White Lotus Co., Ltd.,  ჩამების ტახტზე მან დასვა ახალი მეფე ჰარიდევა, რომელიც, თქმულების თანახმად, სურიავარმანის მეუღლის უმცროსი ძმა იყო. თუმცა, მალევე ჩამების ჯარებმა ჯაია ჰარივარმან I-ის მეთაურობით დაიბრუნეს დედაქალაქი და ჰარიდევა მოკლეს.Briggs, The Ancient Khmer Empire, გვ. 192.

სურიავარმან II-ის ბოლო სამხედრო ლაშქრობა 1150 წელს დასრულდა კატასტროფული მარცხით და უკანდახევით.

ვიეტნამურ ისტორიულ წყაროებში აღნიშნულია, რომ 1150 წელს ხმერები კვლავ გეგმავდნენ დაი ვიეტის დაპყრობას. თუმცა, როდესაც ხმერული ჯარები შეიკრიბნენ ნგიე ანის პროვინციაში (დაი ვიეტის სამხრეთ ნაწილში), მათ შორის გავრცელდა მასშტაბური ეპიდემიები და დაავადებები, რის გამოც შემოსევამდე ცოტა ხნით ადრე იძულებულნი გახდნენ უკან დაეხიათ.

ომებთან ერთად, სურიავარმან II დიპლომატიითაც იყო დაკავებული — 1116 წელს მან აღადგინა ოფიციალური ურთიერთობა ჩინეთთან. XIII საუკუნის ჩინური ქრონიკის მიხედვით, ხმერული საელჩო 14 წევრისგან შედგებოდა; ჩინეთში ჩასვლისთანავე მათ სამეფო ტანსაცმელი გადაეცათ. ერთ-ერთი ელჩის სიტყვებით, „ძნელად ჩამოვსულვართ, რომ თქვენი დიდება ახლოდან ვიხილოთ, და უკვე თქვენი წყალობით აღვსილნი ვართ.“ საელჩო სამშობლოში მომდევნო წელს დაბრუნდა.

მეორე დელეგაცია 1120 წელს ეწვია ჩინეთის სასახლეს, ხოლო 1128 წელს ჩინეთის იმპერატორმა სურიავარმან II-ს მიანიჭა მაღალი ღირსება, მას უწოდა „იმპერიის დიდი ვასალი“. იმავე პერიოდში ორი სახელმწიფოს შორის ვაჭრობასთან დაკავშირებული საკითხები განხილულ და დარეგულირებულ იქნა.Briggs, The Ancient Khmer Empire, გვ. 189.

მისი მეფობის პერიოდი გამოირჩეოდა დიდი ინოვაციებით ხელოვნებასა და არქიტექტურაში, და მიიჩნევა, რომ ეს მოულოდნელი ცვლილება ჩოლას დინასტიის გავლენით იყო გამოწვეული. სწორედ მისი მმართველობის დროს აიგო ანგკორ ვატი,Higham, C., 2014, Early Mainland Southeast Asia, Bangkok: River Books Co., Ltd.,  — უდიდესი ტაძარი, რომელიც ოდესმე აშენებულა დედაქალაქში და თანამედროვე წარმოდგენებით ხმერული არქიტექტურის უმაღლეს ნიმუშად ითვლება. მისი ხუთი ცენტრალური გუმბათი სიმბოლურად განასახიერებს მთი მერუს მწვერვალებს — ღმერთების სახლს. ტაძარი შემკულია 1,860-ზე მეტი ამოკვეთილი აფსარათი (ზეციური ნიმფით) და ასობით მეტრი სიგრძის ბარელიეფებით, რომლებიც ასახავს ინდუისტურ ლეგენდებსა და იმდროინდელ ცხოვრებისეულ სცენებს.
სურიავარმანის მეფობის პერიოდს მიეკუთვნება აგრეთვე ტაძრები ბანტეაი სამრე, თომმანონი, ჩაუ სეი ტევოდა, უათ ატვეა და დედაქალაქის აღმოსავლეთით მდებარე გიგანტური კომპლექსი ბენგ მელია.

სურიავარმანი დაქორწინებული იყო, თუმცა მისი მეუღლეების სახელები არ შემონახულა. იგი გამორჩეული იყო იმითაც, რომ სხვა ხმერულ მეფეებთან შედარებით, კარის რელიგიურ ცხოვრებაში შივას ნაცვლად ვიშნუს აყენებდა ცენტრალურ ფიგურად. ამ გადაწყვეტილების მიზეზი უცნობია. მეცნიერები დღემდე განიხილავენ ჰიპოთეზას, რომ სწორედ ამან შეიძლება განაპირობა ის ფაქტი, რომ ანგკორ ვატი დასავლეთისკენ არის ორიენტირებული — მიმართულება, რომელიც ვიშნუს უკავშირდება — მაშინ როცა სხვა ტაძრების უმეტესობა აღმოსავლეთისკენ იყო მიმართული.

სურიავარმან II იყო პირველი ხმერული მეფე, რომელიც ხელოვნებაში იქნა გამოსახული. ანგკორ ვატის სამხრეთის გალერეის ბარელიეფზე იგი წარმოდგენილია მდიდრულ ხის ტახტზე მჯდომარედ, რომლის კიდეები და ფეხები ნაგას (გველის) ფორმით არის ამოკვეთილი. მეფეს თავზე წაწვეტებული დიადემა ახურავს, ყურებზე აქვს საყურეები, ხოლო ხელ-ფეხზე — სამაჯურები და ბეჭდები. მარჯვენა ხელში იგი თითქოს მკვდარ პატარა გველს იჭერს, თუმცა ამ ჟესტის მნიშვნელობა გაურკვეველია. მისი ტანი მოხდენილად არის მოხრილი, ფეხები — გადაჯვარედინებული. მთლიანობაში გამოსახულება გამოხატავს სიმშვიდეს, ძალაუფლების შეგრძნებასა და თავდაჯერებულობას.

მისი გამოსახულება წარმოადგენს უნიკალურ და დეტალურ სურათს ანგკორის პერიოდის სასახლის ცხოვრების შესახებ. სცენა, როგორც ჩანს, გარეთ, ტყიან გარემოში მიმდინარეობს. მუხლებზე ჩამომჯდარი მსახურები მეფეს ფარდაგებით, თაყვანის ცემის ბუმბულებითა და ჩრდილებით ემსახურებიან — საგნებით, რომლებიც წოდებას აღნიშნავდა. პრინცესები მდიდრულად მოჩუქურთმებულ საკაცეებში არიან დაბრძანებულნი. ბელადებიანი ბრაჰმინები გვერდით დგანან, ზოგი თითქოს რიტუალისთვის საჭირო საგნებს ამზადებს. მეფის მარჯვნივ მუხლებზე მდგომი ერთ-ერთი კარისკაცი რაღაცას აწვდის მას. მეფის მრჩევლები მუხლებზე დგანან, ზოგს ხელები გულზე აქვს მიდებული — მორჩილების ნიშნად. მარჯვნივ ჩანს რთული აღლუმი: მსახურები ხმალივით ჩასაბერ კონხებს, ბარაბნებსა და ზარს აჟღერებენ. პროცესიის შუაგულში ტარდება არკი — სამეფო ცეცხლი, ძალაუფლების სიმბოლო.

გალერეის შემდეგ ნაწილში გამოსახულია სურიავარმანის სამხედრო ძალა. ჯარის სარდლები, შეიარაღებულნი ჯავშნითა და იარაღით, მძვინვარე საომარი სპილოების ზურგზე დგანან, ხოლო ქვემოთ გამწკრივებულნი არიან ქვეითი მეომრები შუბებითა და ფარებით. ერთ-ერთი სარდალი თავად მეფეა — იგი მარჯვნივ იყურება, მკერდზე ჯავშანი აცვია, მარჯვენა ხელში კი მჭექარე იარაღი უჭირავს.

 გარდაცვალება და მემკვიდრეობა 
წარწერების მიხედვით, სურიავარმან II გარდაიცვალა დაახლოებით 1150 წელს, სავარაუდოდ სამხედრო ლაშქრობის დროს ჩამპას წინააღმდეგ; მანამდე მისი ჯარები ტო ჰიენ თანის მეთაურობით ვიეტნამელებმა დაამარცხეს. ზოგი წყაროს თანახმად, იგი დაახლოებით 1150 წელსვე, ანგკორში გარდაიცვალა, რაც იმით დასტურდება, რომ სურიავარმანის შესახებ ჩანაწერები სწორედ ამ პერიოდში წყდება. მას მემკვიდრეობით მოჰყვა ბიძაშვილი დჰარანინდრავარმან II, რის შემდეგაც დაიწყო სუსტი მმართველობისა და შიდა დაპირისპირებების პერიოდი.

სურიავარმანს სიკვდილის შემდეგ მიენიჭა საპატიო ტიტული „პარამავიშნულოკა“, რაც ნიშნავს „მთავარს, ვინც შესულია ვიშნუს ზეციურ სამყოფელში“. ჩანს, რომ ანგკორ ვატი მხოლოდ მისი გარდაცვალების შემდეგ დასრულდა.Higham, C., 2001, The Civilization of Angkor, London: Weidenfeld & Nicolson, 

თანამედროვე ქანდაკება, რომელიც ანგკორ ვატის ბაზრელიეფებში გამოსახულ სამეფო სცენებს ეფუძნება, დღეს სტუმრებს ეგებებათ სიემ რეაპის აეროპორტში. მეფის ეს გამოსახულება კვლავაც ქოლგებით არის დაფარული — ისევე, როგორც ცხრა საუკუნის წინ თავად სურიავარმანი იყო დაფარული სამეფო ცერემონიების დროს.

 წყაროები 

 Briggs, Lawrence Palmer. The Ancient Khmer Empire. Transactions of the American Philosophical Society, Volume 41, Part 1. 1951

 Vickery, Michael. The Reign of Suryavarman I and Royal Factionalism at Angkor. Journal of Southeast Asian Studies, 16 (1985) 2: 226–244.

სქოლიო