აქ-სარაის სასახლე

აქ-სარაის სასახლე — დანგრეული სასახლე და ისტორიული ნაგებობა შაჰრისაბზში, უზბეკეთში. სასახლე აგებულია თიმურიდების პერიოდის დასაწყისში, დაახლოებით 1380-1404 წლებში, მბრძანებელი თემურის (თემურლენგის) მმართველობისას.ინფორმაციული დაფა სასახლის ნანგრევებთან; მითითებულია დასრულების თარიღი 1404 წელი, რაც ემთხვევა ესპანელი ელჩის, რუი გონსალეს დე კლავიხოს ცნობას, რომლის მიხედვითაც იმავე წელს მშენებლობა ჯერ კიდევ დაუსრულებელი იყო. 2000 წელს სასახლე შაჰრისაბზის ისტორიულ ცენტრთან ერთად იუნესკო-ს მსოფლიო მემკვიდრეობის ძეგლთა ნუსხაში შევიდა.

 ისტორია 
თემური შაჰრისაბზის (ძველი სახელით – ქეში) მიდამოებში დაიბადა და ქალაქს თავისი იმპერიის დედაქალაქად ქცევა სურდა, სამარყანდის ნაცვლად. ამ მიზნისთვის მან ბრძანა აქ გრანდიოზული სასახლის აგება. სასახლის მშენებლობა დაიწყო 1380 წელს და, წყაროების თანახმად, თითქმის 24 წელი გაგრძელდა; დასრულების თარიღად მიღებულია 1404 წელი, ანუ პერიოდს მცირედით უსწრებს თავად თემურის სიკვდილს.იგივე ინფორმაციული დაფა, იქვე.

XVI საუკუნეში შაჰრისაბზი და მასთან ერთად აქ-სარაის სასახლეც ბუხარის ხანის აბდულაჰან II-ის სამხედრო ლაშქრობების შედეგად მნიშვნელოვნად დაინგრა. მოგვიანებით ნანგრევები კიდევ უფრო დაზიანდა, თუმცა მონუმენტური შესასვლელი ნაწილის ფრაგმენტები მაინც შემორჩა.

უზბეკეთის სახელმწიფოებრივი დამოუკიდებლობის აღდგენის შემდეგ, 1994-1998 წლებში, სასახლის ტერიტორიაზე ჩატარდა კონსერვაციისა და გამაგრების ფართომასშტაბიანი სამუშაოები. სასახლის თავდაპირველი კომპოზიციის ხაზგასასმელად, მისი ცენტრალური ღერძის მიმართულებით აღმართულია თემურის კოლოსური ქანდაკება, მაღალ პედესტალზე, იმ ადგილზე, სადაც მიჩნეულია, რომ განთავსებული იყო მთავარი სასახლის ბირთვი.

 არქიტექტურა 
აქ-სარაის სასახლის ნანგრევები შაჰრისაბზის ისტორიული ცენტრის ჩრდილოეთით, ქალაქის ჩრდილოეთ კარიბჭესთან ახლომდებარე პარკში მდებარეობს. განსაკუთრებით თვალსაჩინოა ყოფილი მთავარი პორტალის დაახლოებით  სიმაღლის ორმაგი პილონები, რომელთა საყრდენს შორის კამარას -იანი განივი სივრცე ჰქონდა.Pander, B.: Zentralasien. München, 2004, ს. 236.

ფასადის სიბრტყე შემკულია დიდი ზომის გეომეტრიული და ეპიგრაფიკული ორნამენტებით, რომლებიც შესრულებულია ოქროსფერი, მუქი ლურჯი და ღია ლურჯი მოჭიქული აგურებით. ერთ-ერთ გრეხილ ლენტურ ფრიზზე თავს იჩენს ეპიგრაფიკული წარწერა, რომელიც ითარგმნება როგორც „ყველი სულთანის დღეები განუგრძოს ღმერთმა“.

სასახლის ძირითადი, თაღებიანი ეზო წყალსაცავით, წერილობითი წყაროების მიხედვით, – სიგანეზე და – სიგრძეზე იყო გაწერილი. ეზოს ოთხივე მხარეს მიწყობილი იყო სხვადასხვა დანიშნულების ნაგებობები; ტრადიციაში შემონახულია ცნობები, რომ მათგან ერთ-ერთი ექვსსართულიანი იყო. XVI საუკუნის დანგრევების გამო სხვა სათავსთა ზუსტი რაოდენობა და მასშტაბები სრულად აღარ იკითხება, თუმცა არქეოლოგიური და არქიტექტურული კვლევების საფუძველზე ეს კომპლექსი ერთ-ერთ ყველაზე მასშტაბურ სამეფო რეზიდენციად მიიჩნევა მთელ რეგიონში.


 არქიტექტურული მნიშვნელობა, ურბანული კონტექსტი და მემკვიდრეობის დაცვა 

„აქ-სარაის სასახლე“ მხოლოდ ცალკეული არქიტექტურული ნაგებობა არ არის; ის განიხილება, როგორც თემურ-ლენგის სამეფო იდეის ერთ-ერთი ყველაზე ამბიციური მატერიალური გამოხატულება. ისტორიული წყაროებისა და თანამედროვე კვლევების მიხედვით, სასახლე შედიოდა შაქრისაბზის გვიანი შუა  საუკუნეების ურბანულ კომპოზიციაში, რომელიც შეიცავდა სამეფო-რელიგიურ კომპლექსებს, საჯარო მოედნებსა და მებაღეობის გაფორმებულ სივრცეებს. სწორედ ამ კონტექსტში განიმარტება სასახლის გიგანტური პროპორციები და მისი ჩრდილოეთიდან ქალაქში შემომყვანი აქსისის დომინირება, რომელიც სტუმარს წინასწარ ამზადებდა მმართველთან შეხვედრის ცერემონიული სცენარისთვის.

არსებული ნაშთების მიხედვით, სასახლის მთავარი პორტალი დაახლოებით 38 მ  სიმაღლის იყო, თაღოვანი საფარველის გაწოვით კი 22 მ-ს აღწევდა, რაც შუა აზიის საერო არქიტექტურაში ერთ-ერთ უდიდეს მასშტაბად განიხილება. პორტალის ფასადი შემკული იყო დიდი მასშტაბის გეომეტრიული და ყუმარაგული ორნამენტებით, რომლებიც ჩამოყალიბებული იყო ღია ოქრისფერი, მუქი ლურჯი და ღია ლურჯი მინისებრი კერამიკული აგურებით. დეკორის სტილისტიკური ანალიზი აჩვენებს, რომ აქ გამოყენებული ორნამენტული სისტემა ახლოს დგას სამარყანდის მასშტაბურ პროგრამასთან (ბიბი-ხანიმის მეჩეთი, გურ-ემირის კომპლექსი და სხვ.), თუმცა შაქრისაბზში განსაკუთრებით გამოკვეთილია სიმბოლური აქცენტი მმართველის დიდებაზე, რაც კარგად იკითხება ფასადზე განთავსებული ეპიგრაფიკული ზოლის ტექსტში („ღმერთო, განუმტკიცე დღეები სულთანს“).

საეტაპო მნიშვნელობისაა სასახლის ეზოს სივრცითი სტრუქტურა. მთავარ პორტალს უკან მოსდევდა დიდი ოვალური ან ოდნავ წაგრძელებული მართკუთხა ეზო წყლის აუზით, რომლის განივი ზომა დაახლოებით 120–125 მ, სიგრძე კი 240–250 მ იყო. ამ ეზოს გარშემო განაწილებული იყო სხვადასხვა ფუნქციის ნაგებობები – საზეიმო დარბაზები, სავარაუდოდ საცხოვრებელი ფლიგელები და ადმინისტრაციული ოთახები. ერთ-ერთ ნაგებობას წყაროები ექვსსართულიანად აღწერენ, რაც გვიჩვენებს, რომ აქ-სარაი არა მხოლოდ მონუმენტური შესასვლელი პორტალია, არამედ რთული, მრავალსართულიანი სამეფო კომპლექსი, რომელიც აერთიანებდა საეტიკეტო, საცხოვრებელ და ადმინისტრაციულ ფუნქციებს.

თანამედროვე ურბანისტული კვლევები აქცენტს აკეთებს იმაზე, რომ სასახლე შედიოდა შაქრისაბზის სამეფო ლანდშაფტის უფრო ფართო სისტემაში: ჩრდილოეთიდან – სასახლის კომპლექსი, სამხრეთით – სამარხული ანსამბლები და მეჩეთები, ხოლო მათ შორის – ქარავანსარაებით, ბაზრებითა და საცხოვრებელი კვარტლებით გაჯერებული ქსელი. ამგვარი განლაგება გამოხატავდა თიმურის სურვილს, შეექმნა „იდეალური სამეფო ქალაქი“, სადაც ხელისუფლების, რელიგიისა და ყოველდღიური ვაჭრობის სივრცეები მკაფიო, მაგრამ ურთიერთდაკავშირებულ სისტემას ქმნიდნენ.

უზბეკეთის დამოუკიდებლობის შემდეგ, 1990-იან წლებში დაწყებული კონსერვაციის სამუშაოები მიზნად ისახავდა სასახლის ნაშთების სტაბილიზაციას და ტურისტული ინფრასტრუქტურის განვითარებას. 2000 წელს შაქრისაბზის ისტორიული ცენტრი, რომელსაც ერთ-ერთ მთავარ კომპონენტად სწორედ აქ-სარაი წარმოადგენს, შეიტანეს უნესკოს მსოფლიო მემკვიდრეობის სიაში, როგორც „თიმურიდული მონუმენტური და ურბანული დაგეგმვის გამოჩენილი ნიმუში“.

თუმცა XXI საუკუნის დასაწყისიდან განხორციელებულმა მასშტაბურმა „რეაბილიტაციის“ და კეთილმოწყობის პროექტებმა წარმოშვა სერიოზული დისკუსიები მემკვიდრეობის ავტენტურობისა და დაცულობის შესახებ. ახალი ბულვარების, ფართო გამზირებისა და რეკრეაციული პარკების მოწყობამ, ერთის მხრივ, გაზარდა ტურისტული მიმზიდველობა, მაგრამ, მეორეს მხრივ, მნიშვნელოვნად შეცვალა ისტორიული ურბანული ქსელი, რომელიც საუკუნეების განმავლობაში ერწყმოდა სასახლის კომპლექსს. 2016 წელს მსოფლიო მემკვიდრეობის კომიტეტმა შაქრისაბზის ისტორიული ცენტრი შეიყვანა საფრთხის ქვეშ მყოფ ძეგლთა სიაში, განსაკუთრებული მითითებით „უკონტროლო ურბანულ განვითარებაზე, რომელმაც ტრადიციული საცხოვრებელი ქსელის მნიშვნელოვანი ნაწილი გაანადგურა“ და კოორდინირებული მართვის ნაკლებობაზე.

საკითხავი, თუ როგორ უნდა დაბალანსდეს ტურიზმის განვითარება, ადგილობრივი საზოგადოების საჭიროებები და მონუმენტური მემკვიდრეობის დაცვა, აქ-სარაის შემთხვევაში განსაკუთრებით მწვავედ იჩენს თავს. რამდენიმე კვლევა მიუთითებს, რომ სასახლის ავტენტურობის გარშემო არსებული დისკუსია ტიპური მაგალითია იმ გამოწვევებისა, რომლებსაც შეგვიძლია ვუწოდოთ „პოსტ-სოციალისტური ურბანული რეაბილიტაციის პარადოქსი“: ყოფილი საბჭოთა რესპუბლიკები ცდილობენ ერთდროულად წარმოაჩინონ ეროვნული იდენტობა, დაამკვიდრონ თანამედროვე ქალაქგეგმარებითი სტანდარტები და ამავე დროს დაიცვან უმყიფესი ისტორიული სტრატები.

ამ ხედვით, „აქ-სარაის სასახლე“ განიხილება არა მხოლოდ, როგორც გვიანმობილური შუა აზიის არქიტექტურის შესწავლის მნიშვნელოვანი ობიექტი, არამედ, როგორც ცოცხალი ლაბორატორია, სადაც ერთმანეთთან იკვეთება კულტურული მემკვიდრეობის, სახელმწიფო პოლიტიკის, ადგილობრივი საზოგადოების მეხსიერებისა და გლობალური ტურიზმის ინტერესები.

სქოლიო

კატეგორია:სასახლეები აზიაში
კატეგორია:სასახლეები
კატეგორია:სასახლეები კონტინენტის მიხედვით
კატეგორია:სასახლეები ქვეყნების მიხედვით