მასაოკა შიკი

მასაოკა შიკი (正岡 子規; იაპონური წარმოთქმა: [ma.saꜜ.o.ka ɕi̥.kʲiꜜ, -sa.o.ka ɕi̥.kʲiꜜ], დ. 14 ოქტომბერი, 1867 — გ. 19 სექტემბერი, 1902), მასაოკა ნობორუს (正岡 升) ფსევდონიმი — იაპონელი პოეტი, მწერალი და ლიტერატურული კრიტიკოსი მეიჯის პერიოდის იაპონიაში. შიკი განიხილება, როგორც მთავარი ფიგურა თანამედროვე ჰაიკუ პოეზიის განვითარებაში, რომელსაც მიეწერება თავის მოკლე ცხოვრებაში თითქმის 20,000 სტროფის დაწერა.Beichman, Preface, p. i credited with writing nearly 20,000 stanzas during his short life. ის ასევე წერდა ტანკა პოეზიის რეფორმის შესახებ. credited with writing nearly 20,000 stanzas during his short life.

ზოგიერთი მასაოკას მიიჩნევს ჰაიკუს ოთხი დიდი ოსტატიდან ერთ-ერთად, რომელთა შორის არიან: მაცუო ბასიო, იოსა ბუსონი და კობაიაში ისა.

ბიოგრაფია

ადრეული ცხოვრება
შიკი, ან უფრო სწორად ცუნენორი (常規), როგორც თავდაპირველად ერქვა, დაიბადა ქალაქ მაცუიამაში, იოს პროვინციაში (თანამედროვე ეჰიმეს პრეფექტურა), მოკრძალებული შესაძლებლობების სამურაის კლასის ოჯახში.Frédéric, Louis. Japan encyclopedia. Harvard University Press, 2005. . p. 613 ბავშვობაში მას ეძახდნენ ტოკორონოსუკე (處之助); მოზარდობაში მისი სახელი შეიცვალა ნობორუდ (升).

მისი მამა, ცუნენაო (正岡常尚),Official website of the Shiki-an , Shiki's Tokyo residence, page  (in Japanese) ალკოჰოლს ეძალებოდა.  გარდაიცვალა, როდესაც შიკი ხუთი წლის იყო. მისი დედა, იაე, იყო კონფუციანელი მეცნიერის, ოჰარა კანზანის ქალიშვილი.Beichman, p. 27 კანზანი იყო შიკის პირველი კერძო მასწავლებელი; 7 წლის ასაკში ბიჭმა დაიწყო მენციუსის კითხვა მისი ხელმძღვანელობით. შიკი იხსენებდა, რომ ნაკლებად გულმოდგინე მოსწავლე იყო.

15 წლის ასაკში შიკი გახდა გარკვეულწილად პოლიტიკური რადიკალი, დაუახლოვდა მაშინ ჩახშული თავისუფლებისა და ხალხის უფლებების მოძრაობას და მაცუიამას საშუალო სკოლის დირექტორმა, სადაც სწავლობდა, აუკრძალა საჯარო გამოსვლები. დაახლოებით ამ დროს განუვითარდა ინტერესი ტოკიოში გადასახლების მიმართ და მიზანი 1883 წელს განახორციელა.

განათლება
ახალგაზრდა შიკი ჯერ დადიოდა მშობლიური ქალაქის, მაცუიამას საშუალო სკოლაში, რომელსაც მცირე ხნით ადრე დირექტორობდა კუსამა ტოკიოში, დისკრედიტირებული თავისუფლებისა და ხალხის უფლებების მოძრაობის ლიდერი. 1883 წელს დედის ძმა დაეხმარა ტოკიოში ჩასვლაში. შიკი ჯერ ჩაირიცხა კიორიცუს საშუალო სკოლაში და მოგვიანებით შევიდა მომზადებელ სკოლაში (დაიგაკუ იობიმონ), რომელიც დაკავშირებული იყო საიმპერატორო უნივერსიტეტთან (ტეიკოკუ დაიგაკუ). აქ სწავლის დროს თინეიჯერი შიკი მისდევდა ბეისბოლს და დაუმეგობრდა თანამედროვე სტუდენტს ნაცუმე სოსეკის, რომელიც შემდგომში გახდა ცნობილი მწერალი.

ის შევიდა ტოკიოს საიმპერატორო უნივერსიტეტში 1890 წელს. მაგრამ 1892 წლისთვის შიკიმ, საკუთარი განცხადებით, ძალიან გატაცებულმა ჰაიკუს წერით, ჩააბარა საბოლოო გამოცდები, დატოვა ჰონგოს საერთო საცხოვრებელი, რომელიც სტიპენდიით ჰქონდა დამსახურებული, და დატოვა კოლეჯი. სხვები ამბობენ, რომ ტუბერკულოზი, დაავადება, რომელიც მის გვიან ცხოვრებაში აწუხებდა, იყო მიზეზი, რის გამოც დატოვა სკოლა.

ლიტერატურული კარიერა

ჰაიკუს რეფორმა

მიუხედავად იმისა, რომ შიკი ყველაზე მეტად ცნობილია, როგორც ჰაიკუს პოეტი, ის წერდა სხვა ჟანრის პოეზიას, პოეზიის პროზაულ კრიტიკას, ავტობიოგრაფიული პროზას და ასევეიყო მოკლე პროზის ესეისტი.Burton, Watson. Introduction. Masaoka Shiki: selected poems, p. 11  (მისი უადრესი შემორჩენილი ნაშრომი არის სასკოლო ესე, იოკენ სეცუ („დასავლური ძაღლების შესახებ“), სადაც ის აქებს დასავლური ძაღლების მრავალფეროვან სარგებლიანობას, განსხვავებით იაპონური ძაღლებისგან, რომლებიც „მხოლოდ ნადირობაში ეხმარებიან და ქურდებს აშინებენ“).

შიკის დროს არსებობდა მოსაზრება, რომ ტრადიციული იაპონური პოეტური მოკლე ფორმები, როგორიცაა ჰაიკუ და ტანკა, ჩახშული იყო თანამედროვე მეიჯის პერიოდში მათი შეუსაბამობის გამო. შიკი ზოგჯერ გამოხატავდა მსგავს განწყობებს. მის დროს დიდი ცოცხალი პრაქტიკოსები აღარ იყვნენ, თუმცა პოეზიის ეს ფორმები ინარჩუნებდა გარკვეულ პოპულარობას.

უხერხულობის ატმოსფეროს მიუხედავად, მხოლოდ ერთი წლის ან მეტის შემდეგ, რაც ტოკიოში ჩავიდა (1883 წ.), შიკიმ დაიწყო ჰაიკუს წერა.Beichman,  pp. 18–19 1892 წელს, იმავე წელს, როდესაც მან დატოვა უნივერსიტეტი, შიკიმ გამოაქვეყნა სერიული ნაშრომი, დასაი შოოკუ ჰაივა ან „საუბრები ჰაიკუზე წავის ბუნაგიდან“, რომელიც იცავდა ჰაიკუს რეფორმას. ამ ნაშრომის დასრულებიდან ერთი თვის შემდეგ, 1892 წლის ნოემბერში, მას შესთავაზეს ჰაიკუს რედაქტორის თანამდებობა იმ ჟურნალში, რომელმაც წერილი გამოაქვეყნა. ეს იყო „ნიპონი“. შიკიმ შეინარჩუნა მჭიდრო ურთიერთობა ამ ჟურნალთან მთელი ცხოვრების განმავლობაში. 1895 წელს გამოქვეყნდა კიდევ ერთი სერიალი იმავე პერიოდულ გამოცემაში, „ტექსტი ჰაიკაიზე დამწყებთათვის“, ჰაიკაი ტაიიო. მოჰყვა სხვა სერიები: მეიჯი ნიჯუკუნენ ნო ჰაიკუკაი ან „ჰაიკუს სამყარო 1896 წელს“, სადაც ის აქებდა მოწაფეების, ტაკაჰამა კიოშისა და კავაჰიგაში ჰეკიგოტოს ნამუშევრებს, ჰაიჯინ ბუსონ ანუ „ჰაიკუს პოეტი ბუსონი“ (1896-1897) გამოხატავდა შიკის იდეას ამ მე-18 საუკუნის პოეტზე, რომელსაც ის აიგივებს ჰაიკუს თავის სკოლასთან, და უტაიომი ნი ატაურუ შო ან „წერილები ტანკას პოეტისთვის“ (1898), სადაც ის მოუწოდებდა ტანკა პოეზიის ფორმის რეფორმას.

ზემოთ აღნიშნული ნაშრომი, ტანკაზე, არის მაგალითი შიკის გაფართოებული ფოკუსისა მისი ცხოვრების ბოლო წლებში. ის გარდაიცვალა ოთხი წლის შემდეგ, რაც ტანკაზე მუშაობა დაიწყო. ნაწოლებით შეწუხებულმა, გარდაცვალებამდე ერთი წლით ადრე, დაიწყო სნეულის დღიურების წერა. ეს სამი არის ბოკუჯუ იტეკი(„მელნის წვეთი“, 1901), გიოგა მანროკუ („ბუნდოვანი ჩანაწერები ზურგზე წოლისას“, 1901-1902), და ბიოშო როკუშაკუ („ექვსფუტიანი საავადმყოფო საწოლი“,1902).

დაავადება და გარდაცვალება
შიკი იტანჯებოდა ტუბერკულოზით (TB) ძალიან დიდი ხნის განმავლობაში. 1888 ან 1889 წელს მას დაეწყო სისხლიანი ხველა და მალე მიიღო ფსევდონიმი „შიკი“ იაპონური ჰოტოტოგისუდან — იაპონური სახელი პატარა გუგულისთვის. იაპონური სიტყვა ჰოტოტოგისუ შეიძლება დაიწეროს ჩინური სიმბოლოების სხვადასხვა კომბინაციით, მათ შორის 子規, რომელიც ალტერნატიულად შეიძლება წაკითხულ იქნას, როგორც „ჰოტოტოგისუ“ ან „შიკი“. არის იაპონური მოსაზრება, რომ ეს ფრინველი ახველებს სისხლს, როდესაც გალობს, შესაბამისად ამ მნიშვნელობას შეიძლება ატარებდეს ფსევდონიმი „შიკი“ (რადგან TB-ის სიმპტომია სისხლის ხველა).

ტუბერკულოზის ადრეული სიმპტომებით, შიკი ეძებდა სამუშაოს როგორც სამხედრო კორესპონდენტი პირველ ჩინეთ-იაპონიის ომში და, საბოლოოდ მიაღწია თავის მიზანს, ჩინეთში ჩავიდა 1895 წლის 17 აპრილს, შიმონოსეკის ტრაქტატის ხელმოწერის შემდეგ. ომზე რეპორტაჟის მომზადების ნაცვლად, მას ბევრი უსიამოვნება შეხვდა: იაპონელი ჯარისკაცები აწუხებდნენ დალიანში, ლუანგტაოსა და ლუშუნკოუს რაიონში, 1895 წლის 10 მაისს შეხვდა ცნობილ მწერალს მორი ოგაის, რომელიც იმ დროს იყო არმიის ექიმი.

ცხოვრებამ ანტისანიტარიულ პირობებში ჩინეთში, როგორც ჩანს, გაართულა მისი TB. შიკი განაგრძობდა სისხლის ხველას მთელი გზა, იაპონიაში დაბრუნების დროს და ის კობეში ჰოსპიტალში მოათავსეს. გაწერის შემდეგ დაბრუნდა მშობლიურ ქალაქ მაცუიამაში და გამოჯანმრთელდა ცნობილი მწერლის, ნაცუმე სოსეკის სახლში. ამ დროს მან მოიზიდა მოწაფეები და გაავრცელა ჰაიკუს სტილი, რომელიც ყურადღებას ამახვილებდა ბუნების პირადი გამოცდილებიდან ინსპირაციის მიღებაზე. ჯერ კიდევ მაცუიამაში, 1897 წელს, ამ ჯგუფის წევრმა, იანიჰარა კიოკუდომ, დააარსა ჰაიკუს ჟურნალი, ჰოტოტოგისუ, რაც იყო მინიშნება შიკის ფსევდონიმზე. ამ ჟურნალის წარმოება სწრაფად გადატანილ იქნა ტოკიოში. ტაკაჰამა კიოშიმ, კიდევ ერთმა მოწაფემ, აიღო კონტროლი და ჟურნალის მასშტაბი გაფართოვდა, მასში პროზაული ნაშრომებიც შევიდა.

შიკი ტოკიოში ჩავიდა. მისი მოწაფეების ჯგუფი იქ უკვე ცნობილი იყო, როგორც „ნიპონის სკოლა“, იმ ჟურნალის სახელის მიხედვით, სადაც შიკი იყო ჰაიკუს რედაქტორი და რომელიც ახლა აქვეყნებდა ჯგუფის ნამუშევრებს.

მიუხედავად იმისა, რომ საწოლში იყო 1897 წლიდან, შიკის დაავადება კიდევ უფრო გაუარესდა დაახლოებით 1901 წელს. მას განუვითარდა პოტის დაავადება და დაიწყო მორფიუმის გამოყენება ტკივილგამაყუჩებლად. 1902 წლისთვის ის ძლიერ იყო დამოკიდებული ამ წამალზე. ამ დროს შიკიმ დაწერა სამი ავტობიოგრაფიული ნაშრომი. ის გარდაიცვალა ტუბერკულოზით 1902 წელს 34 წლის ასაკში.

მემკვიდრეობა
მინი|ალტ=მონუმენტი შიკის ჰაიკუთი, მაცუიამაში|მონუმენტი შიკის ჰაიკუთი, მაცუიამაში
შიკის შეიძლება მიეწეროს ტრადიციული მოკლე ფორმის იაპონური პოეზიის გადარჩენა და მისთვის ნიშის გამოკვეთა თანამედროვე მეიჯის პერიოდში.

მიუხედავად იმისა, რომ ის იცავდა ჰაიკუს რეფორმას, ეს რეფორმა ეფუძნებოდა იდეას, რომ ჰაიკუ იყო ლეგიტიმური ლიტერატურული ჟანრი. ის ამტკიცებდა, რომ ჰაიკუ უნდა შეფასდეს იმავე საზომით, რომელიც გამოიყენება ლიტერატურის სხვა ფორმების ღირებულების გაზომვისას — რაღაც, რაც ეწინააღმდეგებოდა წინა პოეტების მიერ გამოხატულ შეხედულებებს. შიკიმ ჰაიკუ მტკიცედ მოათავსა ლიტერატურის კატეგორიაში და ეს იყო უნიკალური.

ბეისბოლი
შიკი თამაშობდა ბეისბოლს თინეიჯერობაში და 2002 წელს შეიყვანეს იაპონიის ბეისბოლის დიდების დარბაზში. 1898 წლის მისი ტანკების ერთი ციკლი ახსენებს სპორტის ამ სახეობას.

იხილეთ აგრეთვე
Masaoka Shiki International Haiku Awards
Shiki Memorial Museum
Samukawa Sokotsu

სქოლიო

კატეგორია:იაპონელი პოეტები
კატეგორია:იაპონელი პედაგოგები
კატეგორია:იაპონელი მწერლები