ტადეუშ ბანახევიჩი

ტადეუშ არტუროვიჩ ბანაჩევიჩი (; დ. 13 თებერვალი, 1882, ვარშავა — გ. 17 ნოემბერი, 1954, კრაკოვი) — პოლონელი ასტრონომი, გეოდეზისტი და მათემატიკოსი. იყო კრაკოვის მეცნიერებათა აკადემიის წევრი (1922), პოლონეთის მეცნიერებათა აკადემიის საპატიო წევრი და რამდენიმე ევროპული უნივერსიტეტის საპატიო დოქტორი. ის იყო პოლონეთის ასტრონომიული საზოგადოების ერთ-ერთი დამფუძნებელი და მისი პრეზიდენტი მრავალი წლის განმავლობაში. ის ასევე იყო საერთაშორისო ასტრონომიული კავშირის ვიცე-პრეზიდენტი (1932–1938).

ბიოგრაფია
ტადეუშ ბანახევიჩი დაიბადა ვარშავაში 1882 წელს. 1904 წელს დაამთავრა ვარშავის საიმპერატორო უნივერსიტეტი და იქვე დარჩა პროფესორის თანამდებობაზე მოსამზადებლად. სტაჟირება გაიარა გეტინგენში კარლ შვარცშილდთან და პულკოვოში ოსკარ ბაკლუნდთან. 1908-1909 წლებში მუშაობდა ვარშავის უნივერსიტეტის ობსერვატორიაში, 1910-1915 წლებში ყაზანის მახლობლად მდებარე ენგელჰარდტის ობსერვატორიაში, ხოლო 1915-1918 წლებში იურიევის (ტარტუ) უნივერსიტეტში (1918 წელს უნივერსიტეტის ობსერვატორიის დირექტორი გახდა).

1918 წლიდან პოლონეთში გადავიდა. გეოდეზიას ასწავლიდა ვარშავის ტექნოლოგიურ უნივერსიტეტში, ხოლო 1919 წლიდან კრაკოვის იაგელონის უნივერსიტეტის ასტრონომიის განყოფილების ხელმძღვანელი და უნივერსიტეტის ობსერვატორიის დირექტორი გახდა (თანამდებობა, რომელიც გარდაცვალებამდე ეკავა).

ტადეუშ ბანახევიჩის ძირითადი ნაშრომები ასტრონომიის, ციური მექანიკის, მათემატიკის და გეოდეზიის სფეროებში. მან შეიმუშავა პლანეტებისა და კომეტების ორბიტების დაკვირვებიდან განსაზღვრის არაუნიკალურობის საკითხები. მან შეიმუშავა და დახვეწა გაუსისა და ოლბერსის მეთოდები პარაბოლური და ელიფსური ორბიტების დასადგენად. ციურ მექანიკასა და გეოდეზიაში მათემატიკური გამოთვლების გასამარტივებლად, მან შემოიღო მატრიცები - „კრაკოვიანები“ - რომელთა დახმარებითაც მან იპოვა სფერული პოლიგონომეტრიის ზოგადი პრობლემის გადაწყვეტა. მან შეიმუშავა ვარსკვლავების მთვარის დაჩრდილვის პროგნოზირების ახალი მეთოდი. ენგელჰარდტის ობსერვატორიაში მან ჩაატარა მთვარის ფიზიკური ლიბრაციის დაკვირვების სერია ჰელიომეტრის გამოყენებით, რამაც ღირებული მონაცემები მიაწოდა ობსერვატორიის თანამშრომლებს მუდმივი ლიბრაციის დასადგენად. კრაკოვის ობსერვატორიაში მან ორგანიზება გაუწია ცვლადი ვარსკვლავების სისტემატურ კვლევებს. მისი ინიციატივით, ბესკიდში (კარპატების მთები) შეიქმნა ასტრონომიული სადგური დაბნელებული ცვლადი ვარსკვლავების დასაკვირვებლად. მან შესთავაზა სრული მზის დაბნელების გამოყენება „მთვარის ტრიანგულაციისთვის“ - დედამიწის ზედაპირზე შორეული წერტილების გეოდეზიური კავშირისთვის. მან დაწერა ნაშრომები ატმოსფეროს რეფრაქციის თეორიაზე, დაბნელებების შესწავლაზე, ასტრონომიულ და გეოდეზიურ გაზომვებში არსებულ შეცდომებზე და ასევე დაწერა ასტრონომიის სახელმძღვანელოები. მან დააარსა ჟურნალი „Acta Astronomica“.

ხსოვნა
მის პატივსაცემად:
მთვარის ერთ-ერთ კრატერს დააქრვეს ბანახევიჩი;
მთავარი სარტყლის ასტეროიდებს (1286) ბანახევიჩა და (1287) ლორცია — მისი ცოლის სახსოვრად.

ლიტერატურა
Колчинский И.Г.,Корсунь А.А.,Родригес М.Г. Астрономы.Биографический справочник. — Киев: Наукова думка, 1986.

რესურსები ინტერნეტში
 Краковская обсерватория в годы руководства Банахевича

სქოლიო

კატეგორია:პოლონელი ასტრონომები
კატეგორია:პოლონელი მათემატიკოსები
კატეგორია:ვარშავაში დაბადებულები