აზერბაიჯანული კალენდარული რწმენები

მინი
აზერბაიჯანულ კულტურაში სხვადასხვა დროის პერიოდების დასახელებისა და აღქმის გამორჩეული ტრადიცია არსებობს. ხალხური კალენდარი ეფუძნება ბუნებასთან ურთიერთობას, ციური სხეულების მოძრაობასა და სასოფლო-სამეურნეო ტრადიციებს.

ივარ ლასის კვლევის მიხედვით, აზერბაიჯანულ რწმენებში არსებობს 10 კოსმოსური ციკლი, თითოეული 10000 წლის ხანგრძლივობითLassy, I. (1916). The Muharram Mysteries among the Azerbaijan Turks of Caucasia. Helsingfors. pp. 214–225.. ეს ციკლები იყოფა 12-წლიან მზის პერიოდებად. XX საუკუნის დასაწყისში მიიჩნეოდა, რომ მე-5 ციკლი მიმდინარეობდა.

 კალენდარები და მათი ისტორია 
ჯალალის კალენდარი

ნოვრუზის დღესასწაული ოფიციალურად შევიდა ჯალალის კალენდარში XI საუკუნეშიThe Ritual-Mythological Semantics of the Azerbaijan Khidir Nabi Holiday. ამით აიხსნება ნოვრუზის კონკრეტულ დღეს აღნიშვნა, განსხვავებით ხიზირ ნაბის დღესასწაულისგან, რომელსაც მკაცრად განსაზღვრული თარიღი არ გააჩნია.

თურქული კალენდარი

ქართული წყაროები მიუთითებენ აზერბაიჯანში თორმეტი ცხოველის კალენდრის არსებობაზე, რომელიც უიღურ-ჩაღათაური წარმოშობისაა და მონღოლთა პერიოდიდან მომდინარეობსTHE TWELVE-YEAR ANIMAL CYCLE CALENDAR IN GEORGIAN SOURCES. ოსმან თურანის მიხედვით, ეს კალენდარი აზერბაიჯანში დღემდე შემორჩენილიაTürk Dünyasında Kronolojik Sistemler. თურქულმა კალენდარმა მნიშვნელოვანი გავლენა მოახდინა არა მხოლოდ კავკასიის თურქულენოვან მოსახლეობაზე, არამედ მეზობელ ხალხებზეცSafevî Dönemi Tarih Yazımında On İki Hayvanlı Türk Takvimi / Turkish Twelve-Year Animal Cycle Calendar in Historiography of Safavid Period.

ყველაზე გავრცელებული სახელებია: თაგვი, ხარი-ძროხა, ვეფხვი, კურდღელი, დრაკონი (ან ნიანგი და თევზი), გველი, ცხენი, ცხვარი (ან თხა), მაიმუნი, ქათამი-მამალი (ან უბრალოდ ჩიტი), ძაღლი, ღორი. ამ სისტემას „თარიხ-ი თურქი" ეწოდება.

აზერბაიჯანულ ფოლკლორში გვხვდება რწმენები, რომლებიც თურქულ კალენდარს უკავშირდებაNərimanoğlu, K. V. (2004). Türk Dünyası Nevruz Ansiklopedisi (ed.). Nevruz ve Mitoloji. Ankara: AKMB Yayınları. pp. 217–226.. ხალხური რწმენით, წლის ბუნება და ხასიათი დამოკიდებულია იმ ცხოველზე, რომლის სახელსაც ატარებს. მაგალითად, გველის წელი თბილი და გვალვიანია, კურდღლის წელი მოსავლიანია, დრაკონის (ნიანგის) წელში ხშირი წვიმებია, ხოლო ღორის წელი მკაცრი ამინდით გამოირჩევაAzərbaycan etnoqrafiyası, Üç cilddə (PDF) (in Azerbaijani). Vol. III. Baku: Şərq-Qərb. 2007. ISBN 978-9952-34-152-2..

თეორიულ თურქულ კალენდარში პირველ თვეს არამი ჰქვია, ბოლო თვეს კი - ჰაქსაბატი. დანარჩენი თვეები ციფრებით აღინიშნება, ხოლო ყოველ მეორე ან მესამე წელს შუალედური თვე სახელად „სივანი“ (ტირილი) ემატება.

 აზერბაიჯანის ხალხური კალენდარი 
მინი|ჩელის საღამო
ხალხურ კალენდარში გამოიყენება ისეთი ტერმინები, როგორიცაა ხვნის თვე, გადასახლების თვე, ვაი ნენე, მორწყვის თვე და რთველის თვე.

ლეგენდის თანახმად, ძველად წელიწადის ყველა თვეს 32 დღე ჰქონდა, გარდა „ნაცრისფერი“ თვისა, რომელიც მხოლოდ 14 დღიანი იყო. სხვა თვეები ბოზის თვეს თავიანთ დღეებს უთმობდნენ, ამიტომ ამ თვეში დღეები ამინდის მიხედვითაც ცვალებადი იყო.

რეგიონების მიხედვით განსხვავებულია ნოვრუზისა და ხიდირ ნაბის დღესასწაულების აღნიშვნის ტრადიციები. იმ ადგილებში, სადაც ნოვრუზს ენთუზიაზმით აღნიშნავენ, ხიდირ ნაბის დღესასწაული ან საერთოდ არ აღინიშნება, ან მცირე მნიშვნელობა ენიჭება. ანალოგიურად, იქ, სადაც ხიდირ ნაბის დღესასწაული მნიშვნელოვანია, ნოვრუზს ნაკლები ყურადღება ეთმობა. აზერბაიჯანის რესპუბლიკის სამხრეთ რეგიონში და შირვანის მიდამოებში ხიდირ ნაბის დღესასწაული არ აღინიშნება.

 აზერბაიჯანული სეზონური დღესასწაულები და ტრადიციები 

 გაზაფხული 
ნოვრუზი (21 მარტი) - აზერბაიჯანული ახალი წელი, გაზაფხულის დადგომისა და ბუნების გამოღვიძების აღნიშვნა.

 ბაჯა-ბაჯას დღე - ნოვრუზის პირველი დღე
 ჩერშენბე სური - გაზაფხულის ბუნიობის შემდეგ პირველი სამშაბათი, როდესაც სამუშაოსგან თავს იკავებენ
 ბუნების დღე - ახალი წლის მეცამეტე დღეს ბუნებაში გასვლა და ზეიმობაİran Türklüğünde Geleneksel Türk İnançlarının Etki ve İzleri

 სეზონური პერიოდები 
 ყარაიაზი - აპრილის ბოლოდან გვიან გაზაფხულამდე პერიოდი
 გოიგავანი/გოიგოვანი - პერიოდი, როცა პირუტყვი ზამთრიდან გამოდისƏliyeva, Nuray (2018). Naxçıvan dialekt və şivələrinin etnoqrafik leksikası (in Azerbaijani). Nakhcivan: "Əcəmi" Nəşriyyat Poliqrafiya Birliyi.
 გარიბორჯუ - პერიოდი 15 აპრილამდე, როდესაც ცივა
 ტერჩიხის პერიოდი - დრო, როცა ახალი ბალახები იზრდება და ცხვრებს პარსავენ[15]
 კოტანის პერიოდი - ხვნის სამუშაოების დაწყების დრო

 რიტუალები და დღესასწაულები 
 ჰეფტესეირი - ყვავილების დღესასწაული შირვანში, რომელიც ნოვრუზიდან იწყება და 30-40 დღე გრძელდება
 მზის რიტუალები - თუ ნოვრუზის შემდეგ მე-3 და მე-4 დღეს წვიმს, ხალხი თოჯინებს აკეთებს და მზეს უმღერის
 სუჯედდიმი - გაზაფხულზე ბანაობის ტრადიციაSeyidov, M. A. (1996). "Eski Türk Kitabelerinde Yer-Sub Meselesi". A. Ü. D. T. C. F Tarih Araştırmaları Dergisi. 18 (29). Translated by S. Gömeç: 259.
 ჭრის დღესასწაული - ხარებს ყელზე ლავაშს უკეთებენ და ცხოველებს მინდორში უშვებენ
 ვარდების ფესტივალი - ერთმანეთისთვის ვარდის წყლის ჩუქება და რიტუალური თამაშები

 ზაფხული 

 დღესასწაულები 

 სუზეპენის დღესასწაული - ორდუბადში ზაფხულის დადგომისას მზის დახვედრა და ცხოველის მსხვერპლშეწირვა
 აბრიზაგანის დღესასწაული - წყალთან დაკავშირებული ცერემონიები მდინარეებთან და წყაროებთან
 ელათის დღესასწაული (26 ივლისი) - აღინიშნება მომთაბარეების მთიდან დაბრუნებისასGeorgia’s Azerbaijani nomads: ‘Our people have been humiliated’

 სეზონური პერიოდები 

 მოსავლის დრო - ზაფხულის დასაწყისი
 ჭრიჭინების პერიოდი (Cırhacır) - ზაფხულის შუა თვე, როცა სიცხისა და გვალვის გამო ჭრიჭინები ჭიკჭიკს იწყებენ
 გორადოიანი თვე - ზაფხულის შუა პერიოდი, როცა ყურძნის მტევნები იწყებენ მომწიფებას
 გორაბიშირის თვე - ზაფხულის ყველაზე ცხელი პერიოდი, აგვისტოს შუა რიცხვებამდე
 ყუირუგდოღდუ (კუდით დაბადებული) - ზაფხულის მეორე პერიოდი, განისაზღვრება კომეტის მსგავსი ვარსკვლავების გამოჩენით
 თაფლის მთვარე - თაფლის მოსავლის დაწყების პერიოდი
 ელგოვანი - ზაფხულის ბოლო თვე, ნისლიანი და წვიმიანი პერიოდი
 სონეი - ზაფხულის ბოლო მთვარის ღამეები, როდესაც ტარდება სპეციალური თამაშები
 ლეღვის სიმწიფის პერიოდი - აგვისტოს ბოლო და სექტემბრის დასაწყისი აფშერონში

 შემოდგომა 

 ღამისა და დღის თანასწორობა  - ძველი რწმენის მიხედვით, მზე და მთვარე შეყვარებულები არიან, რომლებიც ბუნიობის დროს ხედავენ ერთმანეთს, თუმცა ვერ ხვდებიან. ამ დღეს სოფლებში სხვადასხვა თამაშები იმართებაQaraqurd, Dəniz (2011). Türk Əfsanə Sözlüyü. Turkey..
 გოჭგარიშანი - შემოდგომის დასაწყისს აღნიშნავს ელიტარულ მოსახლეობაში. ამ პერიოდში ადრე გამოყვანილ ცხვრებს ნახირში უშვებენ. ამინდი გრილი, წვიმიანი და ქარიანია.
 შანიდერი - მადლიერების ცერემონია, რომელიც ყურძნის კრეფასა და დოშაბის (ყურძნის წვენის კონცენტრატი) მომზადებას უკავშირდება.
 მეჰრეგანის დღესასწაული - რთველის აღსანიშნავი დღესასწაული, რომელიც წლის შრომით გამარჯვებასა და მოსავლის დღესასწაულად ითვლებაAzərbaycan. Mədəniyyət və turizm, Prezident Kitabxanası.
 ხაზალის თვე (გიროვდუშენ) - ნოემბერი, წვიმიანი და ელვით გამორჩეული თვე.
 ბროწეულის დღესასწაული - ფესტივალი, სადაც წარმოდგენილია ადგილობრივი ჯიშის ბროწეულები და მათგან დამზადებული პროდუქტები. ფესტივალი მოიცავს მუსიკალურ და სპორტულ ღონისძიებებს, ფოლკლორულ წარმოდგენებსUNESCO assembles peoples around transnational traditions like couscous, one of 32 new inscriptions on its Intangible Heritage....
 კოვსეჯის ცერემონია - რიტუალი, რომლის დროსაც სასაცილო კოსტუმში გამოწყობილი ადამიანი სოფელში დადის და აცხადებს, რომ ზამთრის მტერია. მოსახლეობა მას წყალს ასხურებს და თოვლს ყრის, სხვადასხვა თამაშებით ერთობა.
 ნახირგოვანი (ოღლაგირანი) - შემოდგომის ბოლო თვეში, როდესაც ამინდი ისე ცივდება, რომ საქონელი ბეღელში გადაჰყავთ.

 ზამთარი 

 დიდი ჩელე - ზამთრის პირველი ეტაპი, რომელიც 40 დღე გრძელდება. დასაწყისს აღნიშნავს შაბ-ე ჩელე - ღამე შემოდგომის ბოლო დღესა და ზამთრის პირველ დღეს შორის.
 ჩელის ღამე - ზამთრის დასაწყისის აღსანიშნავად იმართება კოცონები, ფეიერვერკები, ხალხი თამაშობს, სწირავს მსხვერპლს და უკრავს მუსიკას.
 ყარაგიშ - დიდი ჩელის თოვლიანი, ქარიშხლიანი და ყინვიანი პერიოდი.
 პატარა ჩელე (1-20 თებერვალი) - ზამთრის მეორე ეტაპი, გამორჩეული ძლიერი ყინვებით. ამ პერიოდს „ზამთრის ყმაწვილკაცობასაც“ უწოდებენ.
 სადდა დღესასწაული - აღინიშნება ნოვრუზამდე 50 დღით ადრე და გამოხატავს ადამიანების დამოკიდებულებას ზამთრისადმი, აჩვენებს, რომ მათ არ ეშინიათ სიცივის.
 იალგუზაგის დრო - პატარა ჩელის პირველი 10 დღე, რომელსაც „ხიდირ ნაბის დღეებსაც“ უწოდებენ. ამბობენ, რომ „ხიდირი მოდის, მოდის ზამთარი; ხიდირი ტოვებს, ზამთარი ტოვებს“.
 ხიდირ ნაბის დღესასწაული - სეზონური დღესასწაული, რომელიც აღინიშნება სიმწვანისა და წყლის კულტთან დაკავშირებული ხიდირ ნაბის პატივსაცემად. ხიდირი მიჩნეულია მკურნალად, რომელიც ნაცრისფერ ცხენზე დადის. ამ დღეს ტრადიციულად მზადდება ცხვრის ხორცით კერძები. ითვლება, რომ ამ დღეს ყველა ცოცხალი არსება და მცენარე აღორძინებას იწყებს.
 პატარა ჩელის ხუთშაბათები - თარიღები, როდესაც ბუნება იწყებს გაცოცხლებას. მათ ეწოდებათ „ქურდული სამშაბათი“, „ქურდული ბუღა“, „ქურდული უსკუ“. ადამიანებს სჯერათ, რომ ბოროტი ძალებისგან დაცულები იქნებიან ფანტელების დაწვითა და სახლის გარშემო სამჯერ მიტანით.მინი|257x257პქ|ქოს-ქოსა
 ბოზის თვე (ჩელბეცესი, ალაჩალპოვი, ნაცრისფერი ჩელი, ალა ჩელლე) - ზამთრის ბოლო 30-დღიანი ეტაპი. ამინდის ხშირი ცვლილებებისა და პირქუში დღეების გამო მას „ნაცრისფერ“ და „ბნელ“ პერიოდს უწოდებენ.
 ბოზის თვის სამშაბათები - ნოვრუზამდე ოთხი სამშაბათი, რომლებიც ოთხ ელემენტს (ქარი, ცეცხლი, წყალი, დედამიწა) უკავშირდება.
 ქოს-ქოსა თამაში - იუმორისტული თამაში, რომელიც სიმბოლურად ასახავს ზამთრის სიკვდილსა და გაზაფხულის დასაწყისს. მეზობელი ბავშვები კარდაკარ დადიან და აგროვებენ ფულსა და საკვებს. „კოსანის“ (ნიღაბი) ტარება ბუნების სულისადმი ერთგულების სიმბოლოაBəydili, Celal (2003). Türk Mitolojisi Ansiklopedik Sözlük. Turkey: Yurt Yayınevi..
 ვასფი-ჰალი - ჩვეულება, როდესაც თასში თავსდება სხვადასხვა ნივთი (ბეჭდები, საყურეები, ორნამენტები), საზეიმო სიმღერის შემდეგ კი ფარულად ირჩევენ ერთ-ერთს. ნივთის ბედი მფლობელის განზრახვაზეა დამოკიდებული.
 დანათმა დრო: მზის ამოსვლისა და დახვედრის ცერემონია ბოლო სამშაბათს, სადაც გოგონები წყლით სავსე თასში სამკაულებს აწყობენAbdullayeva, S. A. (2007). Azərbaycan folklorunda çalğı alətləri. Bakı: Adiloğlu. p. 216..
 როცა სამყაროს სძინავს: იდუმალი დრო ზამთრის დასასრულსა და გაზაფხულის დასაწყისს შორის, წლის ბოლო სამშაბათს. ითვლება, რომ ერთი წუთით მდინარეები ჩერდებიან და შემდეგ კვლავ იწყებენ დინებას.

 მწყემსობასთან დაკავშირებული დღესასწაულები 

 ცხვრის დღე: აღინიშნება ფარაში პირველი დაბადების შემდეგ, ცეკვით, სიმღერით და შეჯიბრებებით.
 ვერძის დღე: იმართება მაღალმთიანეთში გადასვლამდე ათი დღით ადრე. ცხვრებს ფერადი მატყლით ამკობენ.
 ბალახის გადმოსლის დღე: სასოფლო სამუშაოების დასრულებასთან დაკავშირებით, როცა მოხუცები, ბავშვები და პირუტყვი საზაფხულო საძოვრებზე გადაჰყავთ.

 კვირის დღეები აზერბაიჯანულ დიალექტებში 

 მარილის დღე (I დღე): ზოგან „წინასწარმეტყველის“ სახელით ცნობილი.
 გლოვის დღე (II დღე): ცნობილია როგორც „ხას გიუნუ“ (განსაკუთრებული დღე)Axundov, A.A.; Kazımov, Q.Ş. (2007). Azərbaycan dilinin dialektoloji lüğəti (PDF). Şərq-Qərb. ISBN 978-9952-34-091-4..
 ად(ინა) დღე (IV დღე): ზოგან „ათა-ბაბას“ (მამის დღე) უწოდებენ, რადგან სულებთან ასოცირდება. ამ დღეს საფლავებს სტუმრობენ.
 ადინა დღე (V დღე): გამოიყენება გადაბაისა და თოუზში.
 ადინას მომდევნო დღე (VI დღე): შაბათი გადაბაიში.
 რძის დღე/აზადის დღე (VII დღე): გადაბაისა და თოუზის დიალექტებში „ხას გიუნუ“ (განსაკუთრებული დღე).

ითვლება, რომ რძისა და მარილის დღეები დაკავშირებულია მთვარესთან და მზესთან. თანამედროვე დროში პოეტმა თაფდიგმა შემოიტანა სახელები Gunbir, Guniki, Gunuch, Gundord, Gunbesh, Gunalti ბავშვებისთვის.

 ფოლკლორში 
აზერბაიჯანულ რელიგიურ ზღაპრებში კვირის დღეები კლასიფიცირდება როგორც სასარგებლო, წარმატებული ან წამგებიანი. პარასკევი ისლამში წმინდა დღეა, ხოლო ხუთშაბათი და შაბათი იღბლიან დღეებად ითვლება. აზერბაიჯანული ტრადიციის მიხედვით, შაბათს სამოგზაუროდ წასული ადრე ბრუნდება და მოგზაურობა უადვილდება«Reviews of Modern Science» (October 19-20, 2023). Zürich, Switzerland, 2023.

 აზერბაიჯანული ტრადიციები: წმინდა ადგილები და დროის აღქმა 
წმინდა ადგილების ვიზიტები

 ნაკადი: ზაფხულში დედები შვილებს წყალში ბანაობისას უკითხავენ პოეტურ ლოცვებსOymak, İskender (2010). "ANADOLU'DA SU KÜLTÜNÜN iZLERi". Fırat Üniversitesi İlahiyat Fakültesi Dergisi. 15 (1): 0..
 აინალის მთა: ზაფხულის მე-13 დღეს (ბუნების დღე) ირანელი აზერბაიჯანელები ამ მთის კალთებზე ცეკვავენ და ზეიმობენ.
 პირის მთა: დათესვამდე ან საზაფხულო საძოვრებზე გადასვლამდე სოფელ კივის მცხოვრებლები და მეცხვარეები მთაზე არსებულ საფლავს სტუმრობენ.
 შაჰდაღი: აზერბაიჯანის ჩრდილო-აღმოსავლეთის უდიდესი მთა, რომელიც წმინდად ითვლება. ზაფხულში აქ ეწყობა ვიზიტები, საფლავების მონახულება, ხეებზე ქსოვილის ნაჭრების მიბმა და მსხვერპლშეწირვაNajafov, A. (2019). Azerbaycan halk inanışları [Azerbaijani folk beliefs] (Unpublished master's thesis). Konya, Turkey: Necmettin Erbakan University, Institute of Social Sciences, Department of Philosophy and Religious Sciences..
 კირკგიზის გორაკი: გობუსთან ახლოს მდებარე ამ ბორცვზე, გადმოცემით, ქვები ყოველ პარასკევს ტირიან. ეს წყალი ქვებად ქცეული ორმოცი გოგონას ცრემლად ითვლება.

 დღისა და თვის განსაკუთრებული დროები 
დღის დროები

 ობაშდანი/მზე არ გატყდა: დილაადრიანიƏliyeva, Nuray (2018). Naxçıvan dialekt və şivələrinin etnoqrafik leksikası (in Azerbaijani). Nakhcivan: "Əcəmi" Nəşriyyat Poliqrafiya Birliyi..
 ბინდი და ალაგარანლიგი: გამთენიისას და მზის ჩასვლის შემდეგი პერიოდები, როცა ცაზე ზოჰრას ვარსკვლავი ჩნდება. საქორწილო ცერემონიებისთვის შესაფერის დროდ ითვლება. არსებობს რწმენა, რომ „მზის ჩასვლისას დაბადებული ბავშვი თავის დღეს საზღვარგარეთ ატარებს“, ხოლო „მზის ამოსვლისას დაბადებული ბავშვი რაინდი ხდება“.
 გუნორთა/შუადღე: შუადღე აზერბაიჯანულ დიალექტებში.
 შერ დრო/დარ დრო: საღამო, დღის დასასრული.

თვის განსაკუთრებული დღეები

 ახალი მთვარე: არსებობს რწმენა, რომ „ვინც მთვარეს ამოსვლისას ხედავს, წარმატებული იქნება“. ახალი მთვარის ამოსვლისას იკითხება ლოცვა „კურთხეული!“, ისხმება სურვილები და კარზე რქის ფორმის ორნამენტი იკიდებაRona-Tas, A. (1976). "A Volga Bulgarian Inscription from 1307". Acta Orientalia Academiae Scientiarum Hungaricae. 30 (2)..
 აი ბაში: თვის პირველი დღე აზერბაიჯანელებში და სხვა თურქულ ხალხებში.
 თვის მე-3 დღე: ითვლება, რომ ამ დროს განზრახვის შემდეგ თუ 3 დღე მთვარეს უყურებ, სიზმარში დაინახავ მომავალ მეუღლეს.
 თვის მე-15 დღე: გადმოცემით, ამ დროს დაბადებული ბავშვი მოჭიდავეს ემსგავსება.

 სქოლიო 

კატეგორია:აზერბაიჯანული კულტურა
კატეგორია:კალენდარი