არუმინული ლიტერატურა

არუმინული ლიტერატურა''' () — ლიტერატურა, რომელიც დაწერილია არუმინულ ენაზე. პირველი ავტორები, რომლებმაც არუმინულად დაწერეს, გამოჩნდნენ XVIII საუკუნის მეორე ნახევარში მოსკოპოლეს მეტროპოლიაში (თეოდორე კავალიოტისი, დანიელ მოსკოპოლიტესი და კონსტანტინ უკუტა), ხოლო ნამდვილი კულტურული ლიტერატურა არუმინულ ენაზე დაიბადა XIX საუკუნესა და XX საუკუნის დასაწყისში. ცნობილ ავტორებს შორის არიან კონსტანტინ ბელიმაჩე, ცნობილი არუმინული ჰიმნის Dimãndarea pãrinteascã („წინაპართა ანდერძი“) ავტორი; ნუში ტულიუ, რომლის რომანი Mirmintsã fãrã crutsi („უჯვრო საფლავები“) იყო პირველი არუმინულ ენაზე; და ლეონ ბოგა, რომლის 150-სონეტიანმა ეპიკურმა პოემამ Voshopolea („მოსკოპოლე“) დააფუძნა არუმინული ლიტერატურული მიმდინარეობა უტოპიური მოსკოპოლეს შესახებ.

თეატრში გამოირჩევა ტომა ენაჩე.

ისტორია
XVIII საუკუნეში პირველი ავტორები, რომლებმაც დაწერეს და გამოაქვეყნეს თავიანთი ნაშრომები არუმინულ ენაზე, გამოჩნდნენ მოსკოპოლეში, არუმინებით დასახლებულ მნიშვნელოვან კომერციულ და ინდუსტრიულ ცენტრში XVIII საუკუნის ოსმალეთის იმპერიაში. ეს ავტორები იყვნენ: თეოდორე კავალიოტისი, დანიელ მოსკოპოლიტესი და კონსტანტინ უკუტა, რომლებსაც XIX საუკუნის დასაწყისში მოჰყვნენ გეორგე კონსტანტინ როჟა და მიხაილ გ. ბოიაჯი. ამავე პერიოდს მიეკუთვნება ანონიმური ხელნაწერები არუმინული მისალი და კოდექსი დიმონი. ზოგიერთი ავტორი, მათ შორის რუმინელი არუმინელი ისტორიკოსი სტოიკა ლასკუ, ამ პერიოდს XVIII საუკუნის მეორე ნახევარში მოიხსენიებს, როგორც „პირველ არუმინულ რენესანსს“, რომელიც უნდა მომხდარიყო განმანათლებლობის იდეების გავლენით და ამ ადრეული ავტორების მიერ ეთნიკური და ლინგვისტური იდენტობის აღიარებით, რომელიც განსხვავდებოდა ბერძნულისგან.

სიმოტას ვაზის წარწერის ლექსები წარმოადგენს პირველ ცნობილ პოემას არუმინულ ენაზე, რომელიც თარიღდება XVIII საუკუნით. რუმინელი არუმინელი პროფესორის, გეორგე კარაჯეანის თანახმად, ნამდვილი და კულტურული არუმინული ლიტერატურა დაიბადა გვიან XIX და ადრეულ XX საუკუნეებში, პირველი არუმინელი პოეტი კი იყო მიხაილ ნიკოლესკუ მაგარევოდან. მას მოჰყვნენ სხვა პოეტები, მათ შორის ზიკუ არაია, ნიკოლაე კონსტანტინ ბაცარია, კონსტანტინ ბელიმაჩე, მარკუ ბეზა, გეორგე ჩეარა, კონსტანტინ ი. კოსმესკუ, გეორგე მურნუ, ნუში ტულიუ და ნიკოლაე ველო. ყველა მათგანი სწავლობდა რუმინულ სკოლებში ბალკანეთში, მათ ნაშრომებში კი შეიმჩნევა რუმინული ენის გავლენა. ყველაზე ცნობილი ლექსი არუმინულ ენაზე არის ბელიმაჩეს 1888 წლის Dimãndarea pãrinteascã („წინაპართა ანდერძი“), რომელიც დღეს მიჩნეულია არუმინების ჰიმნად. ტულიუს რომანი Mirmintsã fãrã crutsi („უჯვრო საფლავები“) იყო პირველი რომანი არუმინულ ენაზე.

1922 წელს რუმინელმა არუმინელმა ფოლკლორისტმა და ენათმეცნიერმა ტაჩე პაპახაჯიმ გამოაქვეყნა თავისი Antologie aromânească („არუმინული ანთოლოგია“) — ანთოლოგია, რომელიც შეიცავს არუმინული ხალხური ტექსტების (ანდაზები, გამოცანები, ლირიკული ლექსები, ბალადები, ლეგენდები, ისტორიები, ტრადიციები და ზღაპრები), კულტურული ლიტერატურის (ნაწყვეტები არაიას, ბაცარიას, ბელიმაჩეს, ბეზას, ლეონ ბოგას, ტაჩე კაჩიონას, ჩეარას, იონ ფოტის, მურნუს, ტულიუს, ველოს და სხვების ნაშრომებიდან), ხალხური მუსიკისა და ლექსიკონის კრებულს.

მოსკოპოლე მნიშვნელოვნად დაზიანდა და განადგურდა XVIII საუკუნის მეორე ნახევარში. არუმინელმა ნაციონალისტებმა განავითარეს უტოპიური ოცნება მოსკოპოლეს შესახებ, და ყოფილი მეტროპოლია მიჩნეულ იქნა, როგორც „ოქროს ხანა“ არუმინების ისტორიაში. არუმინული ლიტერატურის დაბადებასთან ერთად, ბევრმა არუმინელმა მწერალმა, უპირატესად ახალგაზრდა არუმინებმა, რომლებიც განათლებას იღებდნენ რუმინულ სკოლებში, დაიწყეს სტატიების, ლექსებისა და მოთხრობების წერა არუმინულ გამოცემებში უტოპიური მოსკოპოლეს შესახებ. ამ ნაწერებში დომინირებდა სიყვარული, ნოსტალგია, ცრურწმენები, მენტალიტეტი, ემოციები და ყოველდღიური ცხოვრების ასპექტები, დეპრესია და ნოსტალგია ქალაქის მიმართ კი იყო პროტაგონისტი ამ ლიტერატურულ ფენომენში. ამ ლიტერატურული მიმდინარეობის დამფუძნებელი იყო ბოგა თავისი ეპიკური პოემით, 150 სონეტით Voshopolea'' („მოსკოპოლე“). სხვა არუმინელი მწერლები, რომლებმაც დაწერეს მოსკოპოლეზე, იყვნენ ბაცარია, ნიკოლაე კარატანა, ფოტი, კირა მანცუ და ველო.

თეატრთან დაკავშირებით, კარაგიალეს სახელობის თეატრისა და კინოს ეროვნული უნივერსიტეტის თეატრის ფაკულტეტის დამთავრების შემდეგ, 1997 წელს, რუმინელმა არუმინელმა კინორეჟისორმა და მსახიობმა ტომა ენაჩემ რამდენიმე თეატრალური წარმოდგენა გამართა რუმინეთსა და სხვა ქვეყნებში არუმინულ ენაზე, ასევე თარგმნა თეატრალური პიესები ამ ენაზე. მას ასევე დაწერილი აქვს პოეზია და უთარგმნია ლექსები არუმინულ ენაზე.

აგრეთვე იხილეთ
 რუმინული ლიტერატურა

ბიბლიოგრაფია











დამატებითი ბმულები
 A collection of  ნახვა შესაძლებელია ვებგვერდზე Avdhela Project არუმინულ ენაზე
  ნახვა შესაძლებელია დინი ტრანდუს ციფრულ ბიბლიოთეკაშიavailable at Dini Trandu's online library არუმინულ ენაზე

სქოლიო

კატეგორია:არუმინული ლიტერატურა
კატეგორია:არუმინული კულტურა
კატეგორია:არუმინული ენა
კატეგორია:ლიტერატურა ერების მიხედვით
კატეგორია:ლიტერატურა ენების მიხედვით
კატეგორია:ევროპული ლიტერატურა