სიცილიის საამირო

სიცილიის საამირო () — ისლამური სახელმწიფო წარმონაქმნი, რომელიც 965–1072 წლებში სრულად აკონტროლებდა სიცილიის კუნძულს. არაბურ-ისლამური ეპოქა სიცილიის ისტორიაში 827 წლიდან 1091 წლამდე გაგრძელდა. მუსლიმური თემი კი კუნძულზე XIII საუკუნის პირველ ნახევრამდე არსებობდა.

 ისტორია 
535 წელს იმპერატორმა იუსტინიანე I-მა სიცილია ბიზანტიას დაუბრუნა, რის შემდეგაც იგი ბიზანტიური პროვინცია გახდა. იმპერიული კონტროლის  შესუსტებამ არაბებს რეგიონში შეჭრა საშუალება მისცა. პირველად ეს მოხდა 652 წელს ხალიფა უსმან იბნ აფანის დროსDenis Mack Smith,. A History of Sicily: Medieval Sicily 800—1713. — Chatto & Windus, London,, 1968. — ISBN 7011 1347 2..

VII საუკუნის მიწურულისთვის არაბებმა  კონტროლი დაამყარეს მთელ ჩრდილოეთ აფრიკაზე და ფლოტი გააძლიერეს. ეს მათ საშუალებას აძლევდა სიცილიას რეგულარული თავდასხმები განეხორციელებინათ. VIII საუკუნის განმავლობაში არაერთი წარუმატებელი ლაშქრობა განხორციელდა: მათ შორის აღსანიშნავია იფრიკიის გუბერნატორის, მუავია იბნ ჰუდაიჯის, და ხალიფა იაზიდ II-ის დროინდელი შეტევები. 740 წელს მუსლიმებმა სირაკუზას შტურმი მოაწყვეს, თუმცა აფრიკაში ბერბერთა აჯანყებამ მათ უკან დახევა აიძულა.

805 წელს აღლაბიდების დინასტიამ ბიზანტიელებთან ზავი გააფორმა, თუმცა შეთანხმება მალევე დაირღვა. 812 წელს მუსლიმებმა რამდენიმე კუნძული დაიპყრეს, თუმცა ბიზანტიამ საპასუხო შეტევით ხელახლა დაიბრუნა პოზიციები. ამის შემდეგ 813 წელს ხელი მოეწერა ახალ 10-წლიან ზავს, მაგრამ დაძაბულობა კვლავ შენარჩუნდა. საბოლოოდ, აღლაბიდების ვალიმ ზიადათულა I-ლა ახალი ლაშქრობა მოაწყო, რომელიც სრულმასშტაბიან ოკუპაციაშე ვერ გადაიზარდა, თუმცა ტყვე მუსლიმთა გათავისუფლება შეძლო.

 ევტიმიუსის აჯანყება (826 წ.) 
826 წელს ბიზანტიის ფლოტის მეთაურმა ევტიმიუსმა, მონაზონს დაქორწინებას აიძულებდა. იმპერატორმა მიხეილ II ტრავლმა მისი დასჯა და ცხვირის მოჭრა მოითხოვა. გამწარებულმა ევტიმიუსმა აჯანყება წამოიწყო და სირაკუზა დაიკავა. მან თავი სიცილიის მმართველად გამოაცხადა. მისმა მეტოქე ბალტამ, პალერმოს მმართველის მხარდაჭერით, სამხედრო ძალით აიღო სირაკუზა და ევტიმიუსი ჩრდილოეთ აფრიკაში გააქციაEuphemius – The Byzantine commander of Sicily. ევტიმიუსი ჩრდილოეთ აფრიკაში გადავიდა და კუნძულის დაპყრობის სანაცვლოდ აღლაბიდებს პოლიტიკური მხარდაჭერა შესთავაზა. გარიგების საფუძველზე, ევტიმიუსი სიცილიის მმართველად აღიარებული იქნებოდა და ყოველწლიური ხარკი უნდა გადაეხადა აღლაბიდებისათვის.

827 წლის 17 ივნისს აღლაბიდებმა ასად იბნ ალ-ფურატის მეთაურობით კუნძულზე დესანტი გადმოსხეს მაზარა დელ ვალოში. არმია დაახლოებით 10 000 ქვეითისა და 700 კავალერით იყო დაკომპლექტებული, მათ შორის არაბები, ბერბერები, კრეტელები და ხორასნელები. პირველი ბრძოლა მაზარასთან მუსლიმთა გამარჯვებით დასრულდა.

 არაბული დაპყრობები 
ამის შემდეგ მუსლიმებმა სამხრეთ სანაპირო დაიკავეს და სირაკუზის ალყა დაიწყეს, რომელიც დაახლოებით ერთ წელიწადს გაგრძელდა (827–828). მიუხედავად იმისა, რომ მათ ვენეციური ფლოტის მხარდაჭერით გაგზავნილი ბიზანტიური არმია დაამარცხეს, შიმშილმა და ჭირმა არმია მნიშვნელოვნად შეასუსტა. თავად ასად იბნ ალ-ფურატი ეპიდემიის შედეგად გარდაიცვალა. მუსლიმები იძულებულნი გახდნენ, უკან, მაზარაში, დაეხიათ. 830 წელს მათ დამატებითი ძალები მიიღეს აფრიკიდან და ანდალუსიიდან — 30 000-მდე მეომარი. ანდალუსიელმა მუსლიმებმა თეოდოტეს მეთაურობით ბიზანტიელები დაამარცხეს, თუმცა ჭირის გავრცელებამ კვლავ აიძულა ისინი უკან დაეხიათ.

831 წელს მუსლიმებმა ერთწლიანი ალყის შემდეგ აიღეს პალერმო, რომელიც ალ-მადინას სახელით მუსლიმური სიცილიის დედაქალაქად იქცა. კუნძულის სრულად დაპყრობის პროცესი საუკუნეზე მეტხანს გაგრძელდა. 859 წელს მოტყუებით აიღეს ციხესიმაგრე კასტროჯოვანი, 902 წელს — ტაორმინა, ხოლო 965 წელს, რომეტას დაცემის შემდეგ, მთელ სიცილიაზე მუსლიმებმა კონტროლი დაამყარეს. 901–956 წლებში მუსლიმური ძალები დროებით აკონტროლებდნენ მატერიკულ ქალაქ რეჯოსაც — კალაბრიის ბიზანტიური საჰერცოგოს ცენტრს, რომელიც მესინის სრუტესთან მდებარეობდა. მიუხედავად ამისა, მუსლიმური სიცილია საამიროს სტატუსით ჯერ კიდევ არ იყო ოფიციალურად გამოცხადებული.

 სიცილიის საამირო (965–1072) 
მუსლიმური სიცილიის მმართველობა თავდაპირველად ტუნისში განთავსებული სუნიტური აღლაბიდების დინასტიას ეკუთვნოდა, ხოლო შემდგომ — შიიტური ფატიმიდების ხელში გადავიდა. მმართველ დინასტიებს შორის წარმოშობილმა ბრძოლებმა ბიზანტიას საშუალება მისცა, დროებით დაიკავებინა კუნძულის აღმოსავლეთი ნაწილი.

948 წელს ფატიმიდთა ხალიფამ ალ-მანსურმა სიცილიის ემირად დანიშნა ჰასან ალ-კალბი, რომელმაც შეძლო ბიზანტიელთა საბოლოო განდევნა და კალბიტების დინასტია დააარსა (948–964). კალბიტები აქტიურ შეტევებს ახორციელებდნენ სამხრეთ იტალიაზე XI საუკუნის დასაწყისამდე. 982 წელს მათ მნიშვნელოვანი გამარჯვება მოიპოვეს საღვთო რომის იმპერატორ ოტო II-ის არმიაზე კროტონესთან.

საამიროს დასუსტება დაიწყო იუსუფ ალ-კალბის მმართველობის დროს (990–998). ალ-ახალის მმართველობისას (1017–1037) შიდა დინასტიური კონფლიქტები გაღრმავდა და მმართველი სახლის ნაწილი ბიზანტიასთან და ბერბერულ ზირიდებთან ალიანსში შევიდა. ჰასან ალ-სამსამის მმართველობისას (1040–1053) საამირო ფაქტობრივად დაიშალა მცირე დაპირისპირებულ სამთავროებად.

მუსლიმური მმართველობის დროს სიცილიაში გატარდა მიწის რეფორმა, რამაც ხელი შეუწყო მცირე ფერმების განვითარებასა და სოფლის მეურნეობის პროდუქტიულობის ზრდას, რაც რადიკალურად განსხვავდებოდა რომაული პერიოდის დიდი ლატიფუნდიის სისტემისგან. გააუმჯობესდა სარწყავი ინფრასტრუქტურა და დაიწყო ახალი კულტურების — ფორთოხლის, ლიმონის, ნუშის და შაქრის ლერწმის — მოყვანა.

ქალაქი პალერმო, რომელიც საამიროს დედაქალაქად იქცა, მნიშვნელოვან ურბანულ ცენტრად ჩამოყალიბდა. ქალაქის გეგმარება ძირითადად მუსლიმური ეპოქიდან იღებს სათავეს, ხოლო მისი კათედრალი აშენებულია ყოფილი მეჩეთის ადგილას. ემირის რეზიდენცია მდებარეობდა ალ-ხალისას (დღევანდელი კალსა) გარეუბანში. ცნობილმა მოგზაურმა იბნ ჯუბაირმა, რომელიც ქალაქს ესტუმრა, პალერმო აღწერა როგორც მდიდარი და თვალწარმტაცი ქალაქი.

დაპყრობის შემდეგ სიცილიის მოსახლეობის უმრავლესობას ქრისტიანები შეადგენდნენ, რომლებიც ბერძნულად საუბრობდნენ. ასევე  ებრაული თემების რაოდენობა მნიშვნელოვანი იყო. მუსლიმური მმართველობა ფორმალურად უზრუნველყოფდა რელიგიურ თავისუფლებას, თუმცა არამუსლიმები დიმების სტატუსში იმყოფებოდნენ, რაც მათ სამოქალაქო უფლებებს ზღუდავდა. მათ ეკრძალებოდათ იარაღის ტარება, ცხენზე ჯირითი, მუსლიმებზე მაღალი სახლების აშენება და არაბული სახელების გამოყენება. ასევე, მათ უნდა ეტარებინათ განმასხვავებელი ტანსაცმელი და სახლებზე სპეციალური ნიშნები ჰქონოდათ. დიმები ვალდებულნი იყვნენ გადაეხადათ ორი სახის სპეციალური გადასახადი: ჯიზია და ხარაჯა. რელიგიური დისკრიმინაციის თავიდან აცილება შესაძლებელი იყო ისლამზე მოქცევით, რაც მასობრივად ხდებოდა. ფატიმიდებმა X საუკუნის შუა ხანებში გააძლიერეს პროზელიტიზმი და ქრისტიანებზე ზეწოლა გაამკაცრესRemembrance of Islam in Sicily?.

XI საუკუნის შუა ხანებისთვის კუნძულის მოსახლეობის მნიშვნელოვანი ნაწილი, დაახლოებით ნახევარი, მუსლიმი იყო. თუმცა საამიროს დასრულების პერიოდისთვის, კუნძულზე კვლავ მრავლად არსებობდა ბერძნულენოვანი ქრისტიანული თემები, განსაკუთრებით — ჩრდილო-აღმოსავლეთ სიცილიაში. ეს ფაქტორი, საბოლოოდ, ხელს უწყობდა ნორმანების მიერ კუნძულის დაპყრობას და საამიროს დაცემასCharles Dalli, From Islam to Christianity: the Case of Sicily, p. 153..

 სიცილიის საემიროს დაცემა (XI ს.) 
XI საუკუნის პირველ ნახევარში სიცილიის საემირო, შიდა დინასტიური დაპირისპირების შედეგად, დამოუკიდებელ მცირე სამთავროებად დაიშალა. ამავე პერიოდში სამხრეთ იტალიის ქრისტიან მმართველებს მუსლიმური თავდასხმებით ემუქრებოდნენ, რის გამოც მათ დაქირავებულ მეომრებთან დაიწყეს თანამშრომლობა.

ნორმანული დაპყრობა როჯერ I-ისა და მისი უფროსი ძმის, რობერტ გიისკარის მეთაურობით განხორციელდა. 1060 წელს პაპ ნიკოლოზ II-ის მხარდაჭერით, რობერტ გიისკარმა მიიღო სიცილიის ჰერცოგის ტიტული და დაიწყო კუნძულზე შეტევა, რომელიც იმ დროისთვის სამ ერთმანეთთან მტრულად განწყობილ საემიროებად იყო დაყოფილი. ქრისტიანულმა მოსახლეობამ ნორმანთა არმია კეთილგანწყობით მიიღო. 1061 წელს როჯერ I-მ დაიპყრო მესინა, ხოლო 1068 წელს მიზილმერისთან ბრძოლაში მუსლიმები დაამარცხა. საბოლოო გამარჯვება მოიპოვა პალერმოს აღების შემდეგ, რის შემდეგაც ნორმანებმა ემირი იუსუფ იბნ აბდულაჰი ტახტიდან გადააყენეს.

ნორმანთა გამარჯვების მიუხედავად, კუნძულის ნაწილზე მუსლიმური მმართველობა დროებით კიდევ გაგრძელდა. ქალაქ ენას ემირი იბნ ალ-ჰავასი მართავდა, ხოლო მისი მემკვიდრე იბნ ჰამუდი 1087 წელს ნორმანებს დამორჩილდა, ქრისტიანობა მიიღო და კალაბრიაში გადასახლდა, სადაც დიდგვაროვნად მიიღეს. 1091 წელს ნორმანებმა აიღეს ბუტერა და ნოტო — მუსლიმური წინააღმდეგობის უკანასკნელი კერები — და მალტა, რითაც მუსლიმური საამირო ოფიციალურად დასრულდა.

 საემიროს დაცემის შემდგომი პერიოდი 
ნორმანთა მმართველობა რელიგიური ტოლერანტობით გამოირჩეოდა [6]. არაბული ენა სახელმწიფოს ადმინისტრაციულ ენა თითქმის ერთი საუკუნის განმავლობაში იყო და მისმა ლექსიკონმა მნიშვნელოვანი კვალი დატოვა თანამედროვე სიცილიურ ენაში. ნორმანული არქიტექტურა თვალსაჩინოდ ინახავს არაბულ გავლენას — მაგალითია მონრეალესა და პალერმოს კათედრალები, მარტორანა, პალატინის სამლოცველო, სან ჯოვანი დელი ერემიტი და სან ჯოვანი დელ ლებროსი, ასევე კუბისა და ზისას სასახლეებიSicilian Peoples: The Normans.

XIII საუკუნეში, როჯერ II-ის შვილიშვილმა, იმპერატორმა ფრედერიკ II ჰოენშტაუფენმა (1215–1250), მუსლიმებს კონტინენტზე დასახლების, მეჩეთების აშენების და ჯარში მსახურების უფლება მისცა. მისი პირადი გვარდიის რიგებშიც მუსლიმები შედიოდნენ. მიუხედავად ამისა, პაპთა ზეწოლით, ფრედერიკმა ასევე განახორციელა რეპრესიული პოლიტიკა, რამაც მუსლიმთა აჯანყებები გამოიწვია. შედეგად, მან ბრძანა  სიცილიაში მცხოვრები მუსლიმების გადასახლება აპენინის ნახევარკუნძულის ქალაქ ლუკერაში. გადასახლება ეტაპობრივად განხორციელდა, ხოლო 1240-იან წლებში დასრულდა. 1300 წელს ლუკერას მუსლიმური კოლონია გაანადგურა ნეაპოლის მეფე კარლ II-მ.

დროთა განმავლობაში სიცილიის მოსახლეობა ლათინიზებული იქნა და კათოლიკე ეკლესიის იურისდიქციას დაექვემდებარა.

 რესურსები ინტერნეტში 

 Sicily History timeline
 Islam in Sicily
 A History of Muslim Sicily

 სქოლიო 

კატეგორია:იტალიის ყოფილი სახელმწიფოები
კატეგორია:სიცილია