ნერვას ფორუმი

ნერვას ფორუმი (; ) — ძველი ნაგებობა რომში, იტალიაში, რომელიც ქრონოლოგიურად უკანასკნელი იმპერიული ფორუმების შემდეგია.  აგებულია 97 წელს.

 ნერვას ფორუმი (ფორუმი ტრანსიტორიუმი) 
რომის ქალაქის იმპერიული ფორუმები, ბოლო ათწლეულებში კვლავ იპყრობს არქეოლოგების ყურადღებას ქალაქში. ფორუმი ტრანსიტორიუმის აღმოსავლეთი ნაწილი აღმოაჩინეს ფართომასშტაბიანი გათხრების დროს, რომლებიც ფაშისტური რეჟიმის დროს ტარდებოდა იმპერიული გზის, Via dei Fori Imperiali-ის, მშენებლობის დროს. Packer, James E. “Report From Rome: The Imperial Fora, a Retrospective.” In American Journal of Archaeology. Vol. 101. No. 2. (1997): 307-330 როდოლფო ლანჩიანი პირველი იყო, ვინც 1883 წელს შეაგროვა ისტორიული წყაროები ფორუმი ტრანსიტორიუმის შესახებ. 1913, 1926-28 და 1932-41 წლების დასაწყისში, გათხრებისას აღმოაჩინეს მინერვას ტაძრისა და პერიმეტრული კედლის საძირკვლები. D’Ambra, Eve. Private Lives, Imperial Virtues: The Frieze of the Forum Transitorium in Rome. Princeton: Princeton University Press, 1993 ამ ტაძარმა ფორუმს კიდევ ერთი სახელი მისცა, რომელსაც იყენებს მარციალი, ფორუმი პალადიუმი. XX საუკუნემდე ფორუმის შესახებ ცოტა რამ იყო ცნობილი, ლიტერატურული ტექსტების გარდა. ახალ გათხრებსა და შეხედულებებს მეცნიერები და არქეოლოგები ახალი და საინტერესო თეორიებისკენ მიჰყავს იმის შესახებ, თუ რამდენად გამოყენებოდა ეს ფორუმი და რა მნიშვნელობა ჰქონდა რომის ურბანული პეიზაჟისთვის.
 ისტორია 
მინი|Colonnacce del Foro di Nerva
ნერვას ფორუმი იყო იმპერიული ფორუმებიდან მეოთხე და ყველაზე მცირე. მისი მშენებლობა იმპერატორმა დომიციანემ დაიწყო 85 წლამდე, მაგრამ ოფიციალურად დაასრულა და გახსნა მისმა მემკვიდრემ, ნერვამ, 97 წელს, ამიტომ მიიღო ოფიციალური სახელი. ქუჩა, რომელიც ფორუმმა შეცვალა, არგილიტუმი, დიდი ხანი მოქმედებდა ბაზრის ტერიტორიად, განსაკუთრებით წიგნის მაღაზიებისა და ფეხსაცმლის მწარმოებლებისთვის.

ნერვას ფორუმის გეგმა გრძელი და ვიწროა, კედლებს ამშვენებს გამოწეული სვეტები, არკადების ნაცვლად. დასავლეთ ბოლოს დომინირებდა მინერვას ტაძარი, რომლის მიღმაც იყო ძეგლოვანი შესასვლელი.
დასავლეთ რომის იმპერიის დაცემის შემდეგ, ტერიტორია გადაიქცა ჭაობად. IX საუკუნეში ამ ადგილას აშენდა რამდენიმე სახლი, ნანგრევებიდან ამოღებული მასალებით. მინერვას ტაძარი თითქმის მთლიანად შემორჩა, პაპ პავლე V-ის მიერ 1606 წელს მისი გადაკეთების შემდეგ.
კომპლექსის აღმოსავლეთ ბოლო გათხრილი იყო 1926-1940 წლებში, ხოლო გათხრების ნაწილი შემდგომ შეწყდა იმპერიული ფორუმების ქუჩის შექმნისას. არქეოლოგიური სამუშაოები განახლდა 1990-იანი წლების ბოლოს.

 დომიციანის პერიოდი 
ფორუმი ტრანსიტორიუმი თავდაპირველად იყო დომიციანეს რეორგანიზაცია და მონუმენტალიზაცია არგილიტუმისა, ძველი გზისა, რომელიც აკავშირებდა რომის ფორუმს სუბურას რაიონთან. Wightman, Greg. "The Imperial Fora of Rome: Some Design Considerations." In Journal of the Society of Architectural Historians. Vol. 56. No. 1. (1997): 64-88Anderson, James C., Jr. The Historical Topography of the Imperial Fora. Brussels: Latomus, 1984  სახელი „ფორუმი ტრანსიტორიუმი“ უმეტესად დამკვიდრდა იმის გამო, რომ გარემოცვა მოიცავდა ამ ძველი გზის ნაწილს.  ეს გზა დიდ მანძილზე გადიოდა რომში, აკავშირებდა ტიბრს ესკვილინთან. დიდი ალბათობაა, რომ მისი მშენებლობის გეგმა შექმნა რაბირიუსმა, იგივე არქიტექტორმა, რომელმაც დააპროექტა დომიციანის დომუს ავგუსტანა. ეს დასტურდება ფორუმში გამოყენებული გარკვეული დეკორატიული დეტალებით. ფორუმი გრძელი და თხელია (დაახლოებით 160x46 მ) და შეესაბამება წინა ფორუმების ძირითად განლაგებას; ერთ ბოლოში დომინირებს ტაძარი და მაღალი კედლები აკრავს გარს ღია ეზოს კოლონადასთან, რომელიც ამარაგებდა თავშესაფარს და გადასასვლელებს.  ის ჯერ კიდევ არ იყო დასრულებული 96 წელს, როდესაც დომიციანი მოკლეს, თუმცა, სავარაუდოდ, ახლოს იყო დასრულებასთან.  ნერვას გარდაცვალების შემდეგ, 97 წელს დაერქვა ფორუმი ნერვე. Grainger, John D. Nerva and the Roman Succession Crisis of AD 96-99. New York: Routledge, 2003
 სტრუქტურა 
ნერვას ფორუმის სტრუქტურა განისაზღვრა წინა სტრუქტურებს შორის არსებული სივრცის მიხედვით. ხელმისაწვდომი სივრცე იყო გრძელი დავიწრო (131 x 45 მეტრი), გარე კედლები დამზადებული იყო ლავის ქვის პეპერინოს ბლოკებიდან, დაფარული მარმარილოს ფილებით და გაფორმებული გამოწეული წყვილი სვეტით. ენტაბლატურის ფრიზი ასახავდა არაქნეს მითს და სხვა რელიეფებს.

ფორუმში შესვლა შესაძლებელი იყო გვერდებიდან, რომაული ფორუმის მხარეს სამი და მონუმენტური შესასვლელით საპირისპირო მხარეს, ნახევარწრის ფორმის ექსედრა პორტიკით. ამ შესასვლელს ეწოდებოდა პორტიკუს აბსიდატა.

ფორუმის ჩრდილოეთ და სამხრეთ ბოლოები ნახევარწრის ფორმის იყო, დასავლეთ ბოლოში მდებარეობდა მინერვას ტაძარი (დომიტიანის მფარველი ღვთაება), ჩრდილოეთ ნახევარწრეში, პორტიკუს აბსიდატას გვერდით. ტაძარი აშენებული იყო მაღალ პოდიუმზე და ჰქონდა ექვსი კორინთული სვეტი წინა მხარეს და სამი გვერდებზე. ტაძრის უკანა მხარე ფორუმიდან დაფარული იყო კედლით. საპირისპირო ბოლოსთან შესაძლოა არსებობდა იანუსის ტაძარი. ქვედა ნაწილში გადიოდა კლოაკა მაქსიმა, რომელიც ფორუმის გასწვრივ იყო გაშლილი.

 არქეოლოგია 
არქეოლოგიური მტკიცებულებები ფორუმ ტრანსიტორიუმის შესახებ არ არის მასშტაბური, მაგრამ არსებული მტკიცებულებები, რომლებიც შედის რომის ქალაქის მარმარილოს გეგმასა (Forma Urbis Romae) და რენესანსის ნახატების სერიასთან, რომლებიც ფორუმს ასახავდნენ, საშუალებას იძლევა საკმაოდ ზუსტი რეპროდუქციის შექმნისთვის.   არქეოლოგიური მტკიცებულებები მოიცავს მინერვას ტაძრის პოდიუმის ბირთვს, ასევე ტაძრის იატაკისა და ორთოსტატების ნაწილს, პორტიკუს აბსიდატის საძირკვლებს და „კოლონაცეს“.   მტკიცებულებების უმეტესობა მდებარეობს გარემოცვის ჩრდილოეთ ბოლოში, დანარჩენი კი იმპერიული ფორუმების გზის გადაფარულ ზედაპირზე. 

ფორუმის გარემოცვის კედლის სამხრეთ მხარეს არის ერთადერთი შემორჩენილი მტკიცებულება ენ რესოუტის სვეტების შესახებ, რომლებიც ცნობილია როგორც კოლონაცე, რომლებიც გარემოცვის სივრცის შიგნით იყო განლაგებული.  ეს სვეტები იყო ჩანაცვლება ჩვეულებრივი კოლონადებისთვის, რომლებიც ამშვენებდნენ წინა იმპერიულ ფორუმებს. ამ ჩანაცვლების მიზეზი სულაც არ იყო ესთეტიკური, არამედ პრაქტიკული, რადგან ავგუსტუსის ფორუმსა და პაცის ტაძარს შორის სივრცე ძალიან შეზღუდული იყო.   სინამდვილეში, სივრცის შეზღუდვა და მიმდებარე ფორუმების კედლების პარალელურობის არარსებობა იმას გულისხმობდა, რომ ფორუმის სიგანე იცვლებოდა იმის მიხედვით, თუ სად იზომებოდა იგი (დაახლოებით 41 მეტრიდან 49 მეტრამდე).  სვეტების განთავსება გარემოცვის კედლებიდან დაახლოებით 1,75 მეტრის დაშორებით ემსახურებოდა ფორუმის შიგნით სივრცის გაზრდას. ფლუტებით გაფორმებული პავონაცეტოს სვეტები ეყრდნობა მდიდრულად გაფორმებულ ენტაბლატურას, რომელსაც აქვს ფიგურული ფრიზი. შემონახული სცენებიდან ყველაზე ცნობილია არაქნეს მითი. ატიკაშიც იყო ფიგურები, მაგრამ მხოლოდ მინერვას გამოსახულებით ცენტრალური პანელი შემორჩა თავის ადგილზე. 
მინი|ნერვას ფორუმის რელიეფი, არაქნეს მითი|323x323პქ
ძველი მტკიცებულებები ასევე მიუთითებს, რომ დომიციანეს შეიძლებოდა გადაეწყვიტა არგილიტუმის მემორიალის შენარჩუნება ფორუმ ტრანსიტორიუმში, იანუს კვადრიფონის სალოცავის განთავსებით. სალოცავის არსებობის არქეოლოგიური მტკიცებულება არ არსებობს. თუმცა, მარციალი და სტაციუსი მიუთითებენ რომ, რადგან ღმერთმა დომიციანის „ოქროს ხანა“ გამოაცხადა, იანუსი შევიდოდა ახალი ფორუმის გეგმაში. 

 მინერვას ტაძარი 
მინერვა იყო დომიციანეს მფარველი ღვთაება, რომელმაც დაიწყო ტრანსიტორიუმის ფორუმის მშენებლობა. ამ პერიოდში მინერვას აღმავლობა მიეწერება მისი კულტის წარმოშობას საბინის რეგიონში.   ბაუერის მიერ ჩატარებული კვლევის თანახმად, ტრავერტინისა და პეპერინოს საძირკვლები წარმოადგენს მშენებლობის ორ სხვადასხვა ეტაპს.  უფრო ადრეული ტაძარი შედარებით ვიწრო იყო, თუმცა ფორუმის ღია სივრცეში უფრო შორს გადადიოდა, ვიდრე გვიანდელი საკურთხეველი.   ადრეულ ტაძარში სიმეტრია იყო სვეტთაშორის სივრცეებში, ხოლო გვიანდელ ტაძარში სვეტებს შორის მანძილი განსხვავებული იყო მათი მდებარეობის მიხედვით.   მინერვას ტაძრის ვერანდა გადაჭიმული იყო ფორუმის ღია სივრცეში, ხოლო უკანა ნაწილი (ცელა) ჩრდილო-დასავლეთით შევიწროვდა ავგუსტუსის ფორუმიდან გამოწეული ჰემიციკლებიდან ერთ-ერთის განთავსებისას. 

ტაძარი იყო ფრონტალური იტალიური ტაძარი მარმარილოს საფარით, მდებარეობდა მაღალ პოდიუმზე, რომელიც აღემატებოდა ტრანსიტორიუმის ფორუმის დიდი წინა ეზოს სიმაღლეს.  დროის სხვა ტაძრების მსგავსად, ცელა მთავრდებოდა აფსიდით, რომელშიც მდებარეობდა კულტის ქანდაკება. ეს აფსიდი დეტალურადაა აღწერილი Forma Urbis Romae-ში.  ფასადი იყო ჰექსასტილი (ექვსი სვეტი წინა მხარეს), პრონაოსი (წინა ოთახი) შეიცავდა ორ ან სამ სვეტს ანტას თითოეულ ბოლოში (არქიტექტურულად წარმოადგენდა ხის საყრდენებს, რომლებიც უძველესი ხის ტაძრების სახურავს ეჭირა). ეს სვეტები იყო კორინთული სტილის და დამზადებული იყო ფრიგიული მარმარილოსგან.   თუმცა, ძალიან ცუდი შემონახვის პირობების გამო, ტაძრის წინა მხარის ზუსტი გაზომვა ვერ ხერხდება. 
 გალერეა 

 მოგვიანებითი ისტორია 
ის, რაც ცნობილია ტრანსიტორიუმის ფორუმის შემდგომი ისტორიის შესახებ, მხოლოდ ფრაგმენტულია. ფორუმზე განხორციელებული პირველი ცვლილებები, როგორც ჩანს, განხორციელდა ალექსანდრე სევერუსის მიერ (მეფობდა ახ. წ. 222-235 წწ.), რომელმაც შექმნა გაღმერთებული იმპერატორების ქანდაკებების გალერეა. 1425, 1504, 1522 და 1527 წლებში ჩნდება კონტრაქტები მშენებლობისთვის ქვის ამოღების შესახებ, რომლებიც 1520 წელს რომის სასამართლოებში უარყოფილ იქნა ფორუმის მცირე ნაწილის შენარჩუნების მცდელობით. წმ. მარიას ეკლესია მაჩელოში, რომელიც გამოჩნდა 1517 წლის ხელშეკრულებაში, შესაძლოა მოგვითხრობდეს მის მდებარეობაზე ფორუმსა და ქანდაკებაზე, რომელიც 1550-დან 1555 წლამდე პაპ იულიუს III-ის ბრძანებით ამოიღეს სივრციდან.
მინერვას ტაძარი დაიშალა 1592 წლიდან.  
ლიტერატურა

რესურსები ინტერნეტში
Official site
Museum of the Imperial Fora 
High-resolution 360° Panoramas and Images of Forum of Nerva | Art Atlas 

სქოლიო

კატეგორია:რომის ღირსშესანიშნაობები
კატეგორია:იტალიის ღირსშესანიშნაობები
კატეგორია:ევროპის ღირსშესანიშნაობები
კატეგორია:ძველი რომის არქიტექტურა
კატეგორია:იტალიის არქიტექტურა
კატეგორია:ევროპული არქიტექტურა
კატეგორია:ღირსშესანიშნაობები ქვეყნების მიხედვით
კატეგორია:ღირსშესანიშნაობები
კატეგორია:I საუკუნე
კატეგორია:არქიტექტურა საუკუნის მიხედვით