დედე გორგუდის ეპოსის ისტორიულობა

„დედე გორგუდის ეპოსის“ ისტორიულობა გულისხმობს ამ ეპოსში აღწერილი მოვლენების, პერსონაჟების და ტოპონიმების რეალურ ისტორიასთან შესაბამისობის შესწავლას. „ქითაბი-დედე გორგუდი“ არის შუა საუკუნეების თურქულ ენაზე შედგენილი ეპოსი, რომელიც შედგება თორმეტი მოთხრობისგან („ბოი“) და ასახავს ოღუზთა ტომების გმირულ ბრძოლებს, ყოფით ცხოვრებასა და რწმენით წარმოდგენებს. ტექსტი ფასდება როგორც თურქულ-მუსლიმური კულტურის მნიშვნელოვანი ძეგლი და ოღუზთა ზეპირსიტყვიერი ტრადიციების წერილობითი ფორმით დაფიქსირების მაგალითი.

მიუხედავად იმისა, რომ ჩვენამდე მოღწეული ხელნაწერი XV საუკუნეს მიეკუთვნება, მეცნიერები თვლიან, რომ მის საფუძველს წარმოადგენს უფრო ძველი ზეპირსიტყვიერი გადმოცემები, რომლებიც IX-X საუკუნეებში არსებულ ისტორიულ რეალობას ეხმიანება. ამ კუთხით, ტექსტის „ისტორიულობის“ განხილვა მოიცავს მისი შინაარსის შედარებას იმდროინდელ პოლიტიკურ, რელიგიურ და ეთნოკულტურულ პროცესებთან და ასევე ტექსტში წარმოდგენილი ფიგურების შესაძლო ისტორიული ანალოგების გამოვლენას.

 ეპოსის ისტორიულ-კულტურული გარემო 
ეპოსის ერთ-ერთი გამორჩეული პერსონაჟი, სალურის წარმომადგენელი ყაზან ხანი, შესაძლოა რეალური ისტორიული ფიგურა — ოღუზთა მეთაური ყოფილიყო, რომელიც სირდარიას ჩრდილოეთით მდებარე ტერიტორიებზე პაჭანიკებთან გამართული ბრძოლებით გამოირჩეოდა. მიუხედავად იმისა, რომ ყველა აღწერილი ომი მის მმართველობას არ ეკუთვნის, დროთა განმავლობაში იგი ამ პერიოდის კოლექტიურ გმირად იქცა.Boratov, 2010. გვ. 40 ნარატივში მითითებულია, რომ ყაზან ხანი დედე გორგუდის ეპოქაში ცხოვრობდა, ხოლო მისი ბრძოლები რელიგიური იყო, რადგან დედე გორგუდი წმინდანად მიიჩნეოდა.DEDE KORKUT HİKÂYELERİNDEKİ TÂRİHÎ OLAYLAR VE KİTABIN TE'LİF TARİHİ Pertev Naili Boratav  გვ.41-42 დედე გორგუდი ეპოსში წარმოდგენილია როგორც ბრძენი მუსლიმი მრჩეველი. მეცნიერების აზრით, ის შეიძლება ყოფილიყო ან ოღუზ იაბგულების დროის მრჩეველი, ან შამანური ტრადიციის ბარდი ისლამამდელ პერიოდში.DEDE KORKUT HİKÂYELERİNDEKİ TÂRİHÎ OLAYLAR VE KİTABIN TE'LİF TARİHİ Pertev Naili Boratav  გვ.38-39

როდესაც ოღუზები ანატოლიასა და კავკასიაში გადავიდნენ, ეპოსის სიუჟეტებიც ახალ ვითარებას მოერგო. ზოგიერთი მოთხრობა უკვე იმდროინდელ პოლიტიკურ მოვლენებს ასახავს. მაგალითად, გან თურალის ამბავი, სავარაუდოდ, დაკავშირებულია აყ-ყოიუნლუსა და ტრაპიზონის კომნენოსთა დინასტიურ კავშირთან.DEDE KORKUT HİKÂYELERİNDEKİ TÂRİHÎ OLAYLAR VE KİTABIN TE'LİF TARİHİ Pertev Naili Boratav  გვ.32-33 ეპოსში აღწერილია ოღუზ-თურქმენების დიდი სამფლობელო, რომელიც მოიცავდა ხორასანს, კავკასიას, ევფრატის აუზსა და ანატოლიას.

„ქითაბი-დედე გორგუდი“ დაწერილია სალურის ტომის სახელით, თუმცა ჩანს, რომ ყაზან ხანამდე ეს ტომი მნიშვნელოვან პოლიტიკურ როლს არ ასრულებდა. აბულ-გაზი ბაჰადირ ხანი აღნიშნავს, რომ მათი გენეალოგია ფრაგმენტულია და პოლიტიკურად დიდი გავლენა არ ჰქონიათ.

სალურების კავშირი ბაიანდურ ხანის საგვარეულოსთან, შესაძლოა, ბარდების თხრობებით ან მემატიანეთა ჩანაწერებით შეიქმნა. XII-XIV საუკუნეებში სალურის ტომი უმეტესად სხვა ტომების მეთაურების ხელმძღვანელობით მოქმედებდა. XVI საუკუნეში სალურისა და ბაიანდურის ტომები ჯერ კიდევ არსებობდნენ, რაც ნიშნავს, რომ მათ შორის კავშირი გარკვეულწილად შენარჩუნებული იყო.DEDE KORKUT HİKÂYELERİNDEKİ TÂRİHÎ OLAYLAR VE KİTABIN TE'LİF TARİHİ Pertev Naili Boratavგვ. 56-59

„ქიტაბი-დედე გორგუდის“ საბოლოო ფორმით დაწერის თარიღად XV საუკუნე ითვლება, თუმცა მისი ზეპირი გადმოცემა სხვადასხვა ისტორიულ პერიოდში, IX-X საუკუნეებიდან XIII საუკუნემდე ვრცელდება. ეპოსში აისახა როგორც ადრეული თურქული, ასევე კავკასიური არქაული წარმოდგენები. სიუჟეტები მიკერძოებულია ოღუზთა ბრძოლებსა და ცენტრალურ აზიაში ყივჩაღებისა და პაჭანიკების წინააღმდეგ, ასევე ანატოლიაში აყ-ყოიუნლუს ტომებისა და ქრისტიანების ურთიერთობებს.AZƏRBAYCAN TÜRKLƏRİNİN MİFOLOGİYASI (qaynaqları, təsnifatı, obrazları,  genezisi,  evolyusiyası və poetikası) BAKI – 2010 The Dede Korkut Ethic

აზერბაიჯანულ მითოლოგიაში მნიშვნელოვანი ადგილი უკავია „ოღუზნამესა“ და „ქიტაბი-დედე გორგუდის“ ეპოსს [10]. XII-XIV საუკუნეების ისტორიკოსმა რაშიდ ად-დინმა საკუთარ მოთხრობებში გამოიყენა ადგილობრივი და აღმოსავლური გენეალოგიური ლეგენდები თურქების ისტორიის დასაწერად.  XV საუკუნეში აზერბაიჯანში თურქმენებმა ოღუზების ლეგენდები დინასტიურ მითებად აქციეს. მაგალითად, ყარა იუსიფსა და აყ-ყოიუნლუს სჯეროდათ, რომ ისინი ოღუზ ხანის შვილები იყვნენ. ჰასან იბნ მაჰმუდმა მოგზაურობისას თან წაიღო ოღუზების წიგნი და დაწერა „კამ-ი ჯემ-აინი“, სადაც ასევე ბევრი ადგილობრივი ისტორიაა ჩაწერილი.Həsən Mahmud oğlu Bayati. Cami-Cəm ayin (2011)

ნაწარმოებში ნახსენებია ყივჩაყები, რომლებიც XII საუკუნის შემდეგ მუსლიმები გახდნენ, მაგრამ იქამდე ოღუზების მტრები იყვნენ.ეპოსის სიუჟეტებში არსებობს გარკვეული მსგავსება ძველ ბერძნულ ლიტერატურასთან, კერძოდ, ევრიპიდეს „ალკესტის“ პერსონაჟსა და ოდისევსის დაბრუნების ამბებთან, რაც ბიზანტიის კულტურული გავლენით აიხსნება.

 ოღუზების ისტორია კავკასიასა და ცენტრალურ აზიაში 
რაშიდ ად-დინის და აბულ-გაზი ბაჰადირ ხანის „შაჯარაი თარაქამას“ მიხედვით, ისლამის ადრეულ პერიოდში დედე გორგუდი თურქი ხანების მსახური იყო. რაშიდ ად-დინის მიხედვით, ის ინალ სერ იავკუის დროს ცხოვრობდა და 295 წელი იცოცხლა. ისტორიკოსი ზექი ვალიდი ტოგანი ფიქრობდა, რომ „იავკუი“ შეცვლილი „იაბგუსი“ იყო და დედე გორგუდი შესაძლებელია მოღვაწეობდა თურქი მმართველი ოღუზ იაბგუს მმართველობის პერიოდში, ისლამის მიღებამდე. ოღუზების ისლამზე გადასვლის შემდეგ კი გორგუდი წმინდანად შერაცხეს.

რაშიდ ალ-დინისა და „შაჯარაი თარაქამას“ მასალების მიხედვით დედე გორგუდი, სავარაუდოდ, ყაზან ხანის თანამედროვე იყო, რომელიც აბასიდების პერიოდში ცხოვრობდა. თუმცა ამის მტკიცებულება არ არსებობს. ამიტომ, ლეგენდები ყაზან ხანისა და დედე გორგუდის ერთ პერიოდში ცხოვრებაზე, სავარაუდოდ, გვიანდელი ანატოლიური და აზერბაიჯანული წარმოშობის არის. ყაზან ხანის დაკავშირება დედე გორგუდთან  მის ბრძოლებს რელიგიურ მნიშვნელობას ანიჭებს.

ფაზლულაჰ რაშიდ ალ-დინისა და „შაჯარაი თარაქამას“ მიხედვით, ქაი ტომის ხანები სალურების ეპოქამდე მართავდნენ, თუმცა მათი ადრეული მმართველობის შესახებ დეტალური ცნობები შემორჩენილი არაა და შესაძლოა შექმნილი იყო ოსმალეთის დინასტიის მხარდაჭერისთვის. „ქითაბი-დედე გორგუდის“ წინასიტყვაობაში აღნიშნულია, რომ ოსმალეთის ოჯახი იმეფებდა დროის აღსასრულამდე, რაც აძლიერებს თეზისს, რომ ქაიები ძველი პერიოდის მმართველები იყვნენ.DEDE KORKUT HİKÂYELERİNDEKİ TÂRİHÎ OLAYLAR VE KİTABIN TE'LİF TARİHİ Pertev Naili Boratav გვ.43-44

„ქიტაბი-დედე გორგუდსა“ და „შაჯარაი თარაქამას“ მიხედვით, ყაზან ხანის დედა პაჭანიკებმა დააპატიმრეს, მაგრამ ის დაბრუნდა და შვილიც გააჩინა. ეპოსში მტერი აპირებდა ყაზან ხანის შვილის გამოყენებას მის წინააღმდეგ. [3] ნაწარმოებში ოღუზ-პაჭანიკთა მტრობა ჯიჰადის მნიშვნელობის გარეშეა აღწერილი და ისლამის მტრების წინააღმდეგ ბრძოლის ელემენტები მოგვიანებით დაემატა.

„შაჯარაი თარაქამა“ ერაყში მიგრირებული ოღუზების გენეალოგიას გვაცნობს, სადაც ყაზან ხანის ოჯახის წევრების სახელებია მოხსენიებული. „ქიტაბი-დედე გორგუდში“ და სხვა წყაროებში ყაზან ხანის ცოლს ბურლა ხათუნს უწოდებენ. ეპოსში მოქმედება ანატოლიაში ხდება.

ზოგი წყაროს მიხედვით, ოღუზები სამხრეთ კავკასიაში მოციქული მუჰამედის დროიდან (VII ს.) დასახლდნენ, თუმცა ეს არ ნიშნავს იმას, რომ ეპოსის ძირითადი სიუჟეტი სწორედ ამ პერიოდს ეკუთვნის. ასეთი ცნობები უფრო ხელს უწყობდა იმ ისტორიული მეხსიერების ჩამოყალიბებას, რომელიც ეპოსში სირდარიადან ანატოლიასა და კავკასიაში გადაადგილებას ასახავს. ეპოსში ასევე ჩანს სხვა ხალხების ფოლკლორული თემები და ძველი მეზობელი ტომების გავლენა.DEDE KORKUT HİKÂYELERİNDEKİ TÂRİHÎ OLAYLAR VE KİTABIN TE'LİF TARİHİ Pertev Naili Boratav გვ.48-49  XIII საუკუნიდან აყ-ყოიუნლუს ლაშქრობებმა აღმოსავლეთ ანატოლიასა და კავკასიაში ამ ურთიერთობებს ახალი პოლიტიკური მნიშვნელობა მიანიჭა. ბაიანდურ ხანისა და სალურ ხანის ეპიკური კავშირი, სავარაუდოდ, ბარდების ან კონკრეტული ტომების ისტორიულ მეხსიერებაზეა დაფუძნებული. სალურის ტომი XII-XIV საუკუნეებში აქტიური იყო, თუმცა, როგორც ჩანს, სხვა ტომების მეთაურობით მოქმედებდა. XVI საუკუნეში მათი და ბაიანდურების არსებობა მიუთითებს კავშირის შესაძლო გაგრძელებაზე, თუმცა მცირე მასშტაბით.

აყ-ყოიუნლუს ოფიციალური მატიანეები ყარა იულიუქ ოსმანს ოღუზ ხანის შთამომავლად მოიხსენიებენ და მის წინაპრებს მოციქული მუჰამედის დროსთან აკავშირებენ. „თავარიჰ-ი ჯიჰანში“ ბაიანდურ ხანის შესახებ ურთიერთგამომრიცხავი ცნობებია: მას ხან ახ. წ. I საუკუნეს, ხან VII საუკუნეს უკავშირებენ. თუმცა, თხრობა უფრო ემთხვევა ეპოსს – ყაზანი აქ ბაიანდურის ვეზირია, ხოლო გორგუდ ათა — ისლამური მურშიდი. ტექსტში აღნიშნულია, რომ ბაიანდურის შთამომავალი უზუნ ჰასანი მართავდა აჯამას, რაც  ანატოლიური ტრადიციის გავლენას ხაზს უსვამს.

იგივე წყარო ამტკიცებს, რომ სალურ ყაზანის ვაჟი ხუდაბენდა თავრიზში დაკრძალეს. ეს, სავარაუდოდ, ჰულაგიანთა პერიოდის ფიგურებთან, მაჰმუდ ყაზანთან და ულჯაიტუსთანაა აღრეული. ეს დაბნეულობა შესაძლოა ეპოსში სალურ ყაზანის გამორჩეულ როლსაც ხსნიდეს.

თურქულ ზეპირ ტრადიციაში გავრცელებულია ლეგენდა ბეირაქის ბრძოლაზე სომეხ მმართველთან ბაიბურთის ციხესთან. თუმცა ეპოსში ამ ეპიზოდში სომხები არ არიან მოხსენიებული, რაც შეიძლება მიუთითებდეს, რომ ნაწარმოები შედგენილია იმ პერიოდში, როდესაც სომხებმა დაკარგეს სამხედრო-პოლიტიკური ძალაუფლება. ამიტომ ტექსტში მხოლოდ მათი ძლიერების წარსული მეხსიერება ირეკლება.

1638 წელს გერმანელი სწავლული და მოგზაური ადამ ოლეარი, დერბენტს ეწვია — ქალაქს, რომელიც ოღუზური ტრადიციის ერთ-ერთ მნიშვნელოვან ცენტრად ითვლებოდა. იქ ყოფნისას მან მოისმინა ადგილობრივი მოსახლეობის მიერ შემონახული გადმოცემები დედე გორგუდისა და მისი ეპოსის პერსონაჟების შესახებ. კერძოდ, მას უამბეს ყაზან ხანის ცოლის — ბურლა ხათუნის — შესახებ, რომელიც დედე გორგუდის ეპოსის ერთ-ერთ მნიშვნელოვანი ქალი ფიგურა იყო. ოლეარის ცნობით, თავრიზშიც არსებობდა ლოკალური ტრადიცია, რომელიც ამ მითიურ პერსონაჟებთან დაკავშირებულ საფლავებს ასახელებდა. ეს ფაქტი მიგვანიშნებს, რომ დედე გორგუდის პერსონაჟები რეალურ გეოგრაფიულ სივრცეში უკვე ფესვგადგმულ ლეგენდებთან იყვნენ დაკავშირებული, რაც მეტყველებს იმაზე, რომ ოღუზური ეპოსი სამხრეთ კავკასიისა და ირანის ტერიტორიებზე არა მხოლოდ წერილობით, არამედ ზეპირი ფოლკლორის ფორმითაც გავრცელებული და გავლენიანი იყო.АСЭ, 1981, გვ. 408.

 ეპოსის მიხედვით აყ-ყოიუნლუსა და ტრაპიზონის იმპერიის კავშირი 
„ქიტაბი-დედე გორგუდში“ ტრაპიზონის ციხე და მისი ბერძენი მმართველები რამდენჯერმე იხსენიება, რაც მიანიშნებს, რომ ეპოსი ასახავს ანატოლიელი ბეგების ურთიერთობას ტრაპიზონის იმპერიასთან, კერძოდ კომნესონთა დინასტიასთან [23]. ტრაპიზონის იმპერატორები ხშირად ქმნიდნენ საგარეო-პოლიტიკურ კავშირებს თურქ ბეგებთან შუღლების გზით — ან თავად ირთავდნენ ცოლად თურქი ბეგების ქალიშვილებს, ან თავიანთ ქალიშვილებს ათხოვებდნენ მათზე. ზოგიერთ კომნესონს თურქული სახელიც კი ჰქონდა.DEDE KORKUT HİKÂYELERİNDEKİ TÂRİHÎ OLAYLAR VE KİTABIN TE'LİF TARİHİ Pertev Naili Boratav გვ.50-53
მინი|354x354პქ|კომნესონთა პრინცესა
ეთნოგრაფი ეტორე როსი თვლის, რომ ეპოსის ზოგიერთი პერსონაჟი რეალურ ისტორიულ პირებს ეყრდნობა, მაგალითად, გან თურალის და ალაედინ თურალის მსგავსება. ფარუკ შუმერის აზრით, ეპოსის სიუჟეტები ადრინდელ ისტორიებს ეყრდნობა, მაგრამ მოგვიანებით აყ-ყოიუნლუს ეპოქის რეალიებზეა მორგებული.

ეპოსში აღწერილი ტერიტორიები შეესაბამება იმ სივრცეს, რომელსაც აყ-ყოიუნლუს დინასტია აკონტროლებდა. ეს ამტკიცებს, რომ ეპოსის საბოლოო რედაქცია სწორედ ამ ისტორიულ კონტექსტზეა დაყრდნობილი. თუ აყ-ყოიუნლუ დინასტია ბაიანდურებს უკავშირდება, მაშინ შესაძლებელია სალურებისა და ბაიანდურების კავშირის დადასტურებაც. ამას მხარს უჭერს „დედე გორგუდი“ და სხვა ტექსტები, სადაც ისინი ერთგვარ მემკვიდრეობით კავშირში არიან წარმოდგენილნი. გან თურალის ტომი, სადაც გმირი ქრისტიანი მმართველის ქალიშვილზე ქორწინდება, შეიძლება ტრაპიზონის იმპერიისა და თურქი ბეგების ურთიერთობის ლიტერატურულ ანარეკლად მივიჩნიოთ.

ეპოსში გმირების სახელების და მიღწევების ჩამოთვლა ზოგან თანმიმდევრულია, ზოგან კი — დარღვეული. განსაკუთრებით გამოირჩევა დირსა ხანის, დელი დომრულის და გან ტურალის ტომები, რომლებიც სხვა გმირებისგან განცალკევებულად ჩანს. ეს მიანიშნებს, რომ ისინი შესაძლოა ეპოსს მოგვიანებით დაემატნენ.

ეპოსი, სავარაუდოდ, XV საუკუნის მეორე ნახევარში დაიწერა, უზუნ ჰასანის მმართველობის დროს. ტექსტი ასახავს ბაიანდურების სახელმწიფოს, თუმცა ასევე ფიგურირებს ოსმალების სახელიც, რაც მიგვანიშნებს, რომ ავტორი ცდილობდა ორივე პოლიტიკური ძალის მიმართ ლოიალობა შეენარჩუნებინა.

 იხილეთ აგრეთვე 

 დედე გორგუდის წიგნი 

 სქოლიო 

კატეგორია:თურქულენოვანი ნაწარმოებები
კატეგორია:თურქულენოვანი ხალხის კულტურა