მატია ბანი

მატია ბანი (, დ. 16 დეკემბერი, 1818, დუბროვნიკი — გ. 14 მარტი, 1903, ბელგრადი) — სერბი პოეტი და დრამატურგი. დაიბადა ხორვატიის ქალაქ დუბროვნიკში, თუმცა 1844 წელს გადასახლდა სერბეთში, სადაც მრავალი წლის განმავლობაში მონაწილეობდა დიპლომატიურ მისიებში სერბეთის სამთავროს სამსახურში.

მატია ბანი იყო სერბული ერთიანობისა და დამოუკიდებლობის მხურვალე მხარდამჭერი, თან ერთდროულად პანსლავისტიც. აღსანიშნავია ისიც, რომ სწორედ მან გამოიყენა პირველად ტერმინი „იუგოსლავია“ 1835 წელს დაწერილ ერთ-ერთ ლექსში.

ბიოგრაფია
მატია ბანი დაიბადა დუბროვნიკში (თანამედროვე ხორვატია) კათოლიკურ ოჯახში. დუბროვნიკის ლიცეუმის დამთავრების შემდეგ მას სურდა მინორიტთა ორდენს შერთებოდა, თუმცა მოულოდნელად შეცვალა თავისი გეგმები და აღმოსავლეთისკენ — თურქეთსა და საბერძნეთში — გაემგზავრა სამოგზაუროს. თავდაპირველად ის ცხოვრობდა და მუშაობდა სხვადასხვა ადგილებში, მათ შორის კონსტანტინეპოლის (სტამბოლის) მახლობლად მდებარე ჰეიბელიადას კუნძულზე, ბურსაში და თვითონ კონსტანტინეპოლშიც. მას ასევე ჰქონდა მცირე უძრავი ქონება ანატოლიაში, სადაც ის ისვენებდა და დღესასწაულებს ატარებდა.

ბავშვობაში კარგად შეისწავლა ფრანგული და იტალიური ენები და სწორედ ამ ახალგაზრდულ წლებში დაიწყო თავისი ლიტერატურული მოღვაწეობა — შექმნა რამდენიმე სასიყვარულო და სატირული ხასიათის ლექსი იტალიურ ენაზე, მაგალითად: «Il terremoto di Ragusa», «Tingal», «Radimiro», «Il Moscovite».

მოგვიანებით, პანსლავისტებისა და რომანტიკული ნაციონალიზმის მხარდამჭერების — მიხეილ ჩაიკოვსკისა და ფრანტიშეკ ზახას — იდეების გავლენით, მან გადაწყვიტა ბელგრადში წასვლა, რათა გაევრცელებინა შეხედულება, რომ სერბული პატრიოტიზმი არ უნდა შემოიფარგლოს მხოლოდ სახელმწიფოებრივი საზღვრებით.

მატია ბანი 1844 წელს ჩავიდა ბელგრადში, სადაც მუშაობა დაიწყო სამთავროს მთავრობაში. იქვე გამოსცა წიგნი „ქალთა აღმზრდელი“ (სამი ტომი, ბელგრადი, 1847 წელი), რომელიც დაწერა თავისი მოსწავლეებისთვის — თავადი ალექსანდრ კარაგეორგიევიჩის ქალიშვილებისთვის.

ბელგრადში ყოფნისას დაწერა თავისი ცნობილი ტრაგედია „მეირიმა“, რომელიც რუსულ ენაზე ნათარგმნი 1876 წელს გამოქვეყნდა ჟურნალ „რუსკი ვესტნიკში“-ში სახელწოდებით „მეირიმა, ანუ ბოსნიელები“. 

ამავე პერიოდში ის სერიოზულად დაინტერესდა სერბულ-ხორვატული ლიტერატურით, რაც დაკავშირებული იყო დიდი სერბი ლინგვისტისა და ენის რეფორმატორის, რომანტიკული პოეტისა და სერბული ანბანის სტანდარტიზატორის ვუკ კარაჯიჩის, ასევე ლირიკული პოეტის ბრანკო რადიჩევიჩის ზეგავლენასთან.

მომდევნო რამდენიმე წლის განმავლობაში, სერბეთის პოლიტიკური ცხოვრებაში უფრო აქტიურად ჩასართავად, მატია ბანმა დაამყარა მეგობრული და სამუშაო ურთიერთობები სერბეთის საგარეო საქმეთა მინისტრ ილია გარაშანინთან — „ნაჩერტანიეს“ ავტორთან. ამ დოკუმენტის თანახმად, გარაშანინი მოუწოდებდა ოსმალეთის მმართველობის დამხობას იუგოსლავიური ტერიტორიებზე და მათი გაერთიანებას მონარქიული სერბეთის ქვეშ. თუმცა, როგორც მატია ბანის, ისე ვუკ კარაჯიჩის იდეები სერბეთის ხელისუფლებამ არ მიიღო. ამას ხელი შეუწყო იოვან პოპოვიჩმა და სერბეთის ეკლესიამ, რომლებიც ეწინააღმდეგებოდნენ სერბული ნაციონალიზმის გავრცელებას სერბეთის სახელმწიფო საზღვრებს გარეთ.

1849 წელს მატია ბანი დაბრუნდა დუბროვნიკში, სადაც დააარსა ლიტერატურულ-სამეცნიერო ჟურნალი „დუბროვნიკი“ (Dubrovnik). მისი მეოთხე და უკანასკნელი ნომერი გამოიცა 1853 წელს. იმავე წელს ბანმა გამოსცა თავისი პირველი ლექსების კრებული „სხვადასხვა ლექსები“ (Rozlične pjesme), რომელშიც თავმოყრილია როგორც სასიყვარულო, ასევე პოლიტიკური შინაარსის პოეზია. მომდევნო წელს იგი კვლავ დაბრუნდა ბელგრადში და დაინიშნა ფრანგული და იტალიური ენების მასწავლებლად იქაურ ლიცეუმში. თუმცა მას შემდეგ, რაც ოსმალეთის სულთანს მიუძღვნა ოდა, რამაც სერბ მოსახლეობაში მის მიმართ მტრულად განწყობილი ატმოსფერო შექმნა, იძულებული გახდა დაეტოვებინა პედაგოგიური თანამდებობა. ამის შემდეგ მან თავი მთლიანად მიუძღვნა მოგზაურობასა და ლიტერატურულ მოღვაწეობას.

1887 წელს მატია ბანი გახდა სერბეთის სამეფო მეცნიერებათა აკადემიის ერთ-ერთი პირველი წევრი (აკადემიკოსი) ხელოვნების განყოფილებაში.

მატია ბანის შემოქმედებიდან აღსანიშნავია რამდენიმე ტრაგედია, რომლებიც ისტორიულ და პათოსით გამორჩეულ თემებს ეძღვნება. მათ შორის არიან: „Dobrilo a Milenka“, „Uroš V“, „Car Lazar“, „Smrt kneza Dobroslava“ („თავად დობროსლავის სიკვდილი“), „Vukašin“, „Zla kob“ („ბოროტი ბედი“), „Jan Hus“ (ჩეხი რეფორმატორის, იან ჰუსის შესახებ) — (1884), „Marta Posadnica ili pad Velikoga Novgoroda“ („მართა პოზადნიცა ანუ დიდი ნოვგოროდის დაცემა“), „Kobna tajna“ (1881) — „საბედისწერო საიდუმლო“, „Marojica Kaboga“ (1880) — („საბედისწერო საიდუმლო“) 
„Marojica Kaboga“ (1880).

ეს ტრაგედიები ასახავენ როგორც სლავურ ისტორიას, ისე ავტორის პატრიოტულ, პანსლავისტურ და რომანტიკულ იდეალებს.

ლიტერატურა
Бан, Матвей // Энциклопедический словарь Брокгауза и Ефрона : в 86 т. (82 т. и 4 доп.). — СПб., 1890—1907.

სქოლიო

კატეგორია:მწერლები ანბანის მიხედვით