ზემელვაისის მედიცინის ისტორიის მუზეუმი

ზემელვაისის მედიცინის ისტორიის მუზეუმი () — მუზეუმი, ბიბლიოთეკა და არქივი ბუდაპეშტში, უნგრეთი. დაარსდა 1965 წელს და 2017 წელს გახდა უნგრეთის ეროვნული მუზეუმის დეპარტამენტი. მუზეუმი მდებარეობს XVIII საუკუნის სახლში, სადაც იგნაც ზემელვაისი დაიბადა 1818 წელს. გამოფენა მოიცავს უნგრეთში ჯანდაცვის განვითარებას და ევროპაში მედიცინის ისტორიის მთავარ ეტაპებს.

მეინდლის სახლი
მინი|220პქ|მარცხნივ|იოსებ ზემელვაის, იგნაც ზემელვაისის მამა.

მეინდლის სახლი არის XVIII საუკუნის შენობა ვარჰეგის (ციხესიმაგრის გორა) ძირში, ტაბანის უბანში, მდინარე დუნაისსიახლოვეს (ამჟამინდელი მისამართია აპროდ უტცა 1-3). სახლი შეტანილია ეროვნული ძეგლების სიაში მისი არქიტექტურული მნიშვნელობისა და იმის გამო, რომ იგნაც ზემელვეისის დაბადების ადგილია, რომელიც ანტისეპტიკური პროცედურების ადრეული პიონერი იყო. ცნობილი როგორც „დედების მხსნელი“, ზემელვაისმა აღმოაჩინა, რომ მშობიარობის ცხელების შემთხვევები შეიძლება დრამატულად შემცირდეს სამეანო კლინიკებში ხელების დეზინფექციის მოთხოვნით.Semmelweis Ignác élettörténete/ (Semmelweis Egyetem)

იგნაც ზემელვეისი დაიბადა ამ სახლში 1818 წლის 1 ივლისს. ის იყო იოზეფ ზემელვეისისა და ტერეზია მიულერის მეხუთე შვილი. ზემელვაისების ოჯახი ეთნიკური გერმანელებისგან შედგებოდა, მამამისი დაიბადა კისმარტონში ავსტრიის საზღვართან ახლოს, ხოლო დედამისი იყო ქალაქ ბუდაში მცხოვრები ეტლების მშენებლის ქალიშვილი.József Antall, Géza Szebellédy: Aus den Jahrhunderten der Heilkunde, Budapest: Corvina Verlag, 1973, pp. 7–8 იოზეფ ზემელვაისს მიენიჭა ბუდას მოქალაქეობა 1806 წელს და, იმავე წელს, მან გახსნა საბითუმო ბიზნესი სანელებლებისა და ზოგადი სამომხმარებლო საქონლისთვის. მაღაზიას ერქვა „Zum weißen Elefanten“ (თეთრ სპილოსთან) და მდებარეობდა მეინდლის სახლის პირველ სართულზე (შესასვლელის მარჯვნივ).Hermann Baum: Ignaz Semmelweis. Seine Vorfahren väterlicherseits und mütterlicherseits, Norderstedt, 2018, p. 11 იოზეფ ზემელვაისი ცხოვრობდა ბინაში პირველ სართულზე თავის მზარდ ოჯახთან ერთად. პირველ სართულზე იყო კაფე (მარცხენა მხარეს), რომელიც ეკუთვნოდა სახლის მფლობელს, იოჰან მეინდლს. 1823 წელს იოზეფ ზემელვაისმა გადაიტანა თავისი საკვები მაღაზია ქუჩის მეორე მხარეს, სახლში, რომელიც მან ერთი წლით ადრე შეიძინა.József Antall: Semmelweis Ignác tabáni szülőháza és utolsó pesti lakhelye, Műemlékvédelem 10 (1966) No. 3., pp. 172-180 ზემელვაისების ოჯახიც გადავიდა ამ სახლში 1830 წლამდე; იგნაც ზემელვაისმა დატოვა ბუდა 1837 წელს, როდესაც წავიდა სასწავლებლად ვენის უნივერსიტეტში.Katalin Simon: Semmelweis Ignác és családja 1. – Fiatalkor Budán, Levéltári Mozaikok, 2023/14 

მეინდლის სახლი ააგეს დაახლოებით 1790 წელს, მაგრამ ის გადააკეთეს გვიანდელ ბაროკოს  სტილში დიდი ტაბანის ხანძრის შემდეგ 1810 წელს. იმ დროს მისი მდებარეობა პეშტ-ბუდას მცურავ ხიდთან გამოირჩეოდა. ხიდი აერთიანებდა ორ ქალაქს,  საიდანაც ქუჩები მიემართებოდა ჩრდილოეთით, სამხრეთით და ზემოთ ბუდას ციხისკენ. უკანასკნელს ერქვა ვარფელიარატი, სახლი აშენდა ამ გზის პირას, ციცაბო კიბეების კუთხეში. მას შემდეგ, რაც ჯაჭვის ხიდი გაიხსნა 1849 წელს, ამ ტერიტორიამ დაკარგა თავისი როლი, როგორც ვაჭრობისა და ტრანსპორტის ცენტრმა.Edit Szentesi: A tabáni Szarvas-ház, Tanulmányok Budapest Múltjából 34. (2009), p. 67

არქიტექტურულად ფასადის ყველაზე საინტერესო ელემენტია კარნიზი, რომელიც ოდესღაც ითვლებოდა ბუდაში ყველაზე ლამაზად. მას აქვს ტყუპი კონსოლები და დახვეწილი ჩამოკიდებული სტუკოს გირლანდები.Albert Petrik: A régi Buda-Pest épitőművészete, Vol. 3., Ifj. Nagel Ottó Könyvkeresk. 1911, p. 32 ციხესიმაგრის გორის ციცაბო ფერდობის გამო, სახლის ვიწრო უკანა ფრთა აშენდა ქვის შემაკავებელ კედელზე, ოთხი სარდაფით მიწაში. ზედა სართულზე ეზოს სამივე მხარეს ჩამოკიდებული დერეფნები იყო, ხოლო ჩრდილოეთ ფრთას ჰქონდა ფართო ტერასა. მთავარი სახლის უკან იყო ზედა ეზო მცირე დამხმარე შენობებით, რომლებიც დაანგრიეს 1890-იანი წლების ბოლოს, როდესაც სამეფო ბაღების დირექტორატის შტაბ-ბინა აშენდა დაყოფილ მიწის.Gábor László Fecske: Eltűnt épületek nyomában (61.) – A Királyi Várkertészet igazgatósági épülete, Vasárnap, 2022. 10. 26. 

სახლი იოჰან მეინდლის საკუთრებაში დარჩა 1844 წლამდე. შემდეგ მისი მფლობელები იყვნენ ლორინც იანკოვიჩი (1844-დან 1852 წლამდე) და ლეო შალინგერი (1852 წლიდან). შალინგერის მემკვიდრეებმა გაყიდეს სახლი 1885 წელს მარტონ ვოლფზე, რომელიც მისი მფლობელი დარჩა გარდაცვალებამდე,  პირველი მსოფლიო ომის ბოლო წლებამდე.  პირველ სართულზე იყო მაღაზიები და პაბები, მათ შორის ბუდაპეშტში ყველაზე ცნობილი საათების მაღაზია, რომელიც დააარსა ვიქტორ ჰოზერმა და რომელსაც შემდეგ მისი შვილი მართავდა.Noémi Saly: Régi idők, régi órások, Budapest, 2011, no. 4, p. 31 მაღაზია აქ მუშაობდა 1880 წლიდან 1935 წლამდე, როდესაც გადავიდა ახლოს მდებარე ატილა კორუტზე. კიდევ ერთი ხანგრძლივი ბიზნესი იყო მორ ფრიდის ფეხსაცმლის მაღაზია. ჰერკულანუმი მულატო იყო პოპულარული კაფე შანტანი 1880-იან წლებში, რომელსაც, ადგილობრივი ლეგენდების თანახმად, ხშირად სტუმრობდა პრინცი რუდოლფი თავის მეგობრებთან ერთად, მას ჰქონდა ლუდის ბაღი შიდა ეზოში.Eltűnik az egykori budai "zengeráj" háza, in: Budai Napló, 1938 June 23, p. 3; and Béla Bevilacqua Borsody: Pest-budai kávéházak, Budapesti Kávésok Ipartestülete, 1935, Vol. I, p. 205 

1906 წელს ბუდაპეშტში ჩატარდა იგნაც ზემელვაისის მიღწევების აღსანიშნავი ღონისძიებები. ეს ღონისძიებები ორგანიზებული იყო ბუდაპეშტის სამეფო ექიმთა საზოგადოების მიერ, წითელი გრანიტის ფილა გააკრეს  მის ბავშვობის სახლში აპროდის ქუჩაზე.Semmelweis emlékezete, in: Magyarország, 1906 October 2

დაახლოებით 1918 წელს სახლი შეიძინა გიულა კალმარმა, ლიქიორის ქარხნის მფლობელმა, რომელსაც სურდა მისი დანგრევა 1936 წელს, მაგრამ მისი განაცხადი ექვსსართულიანი საცხოვრებელი შენობის შესახებ უარყო მუნიციპალიტეტმა. ორი წლის შემდეგ მუნიციპალიტეტმა შეიძინა სახლი 152 000 პენგოდ იმ განზრახვით, რომ გაენადგურებინა იგი, როგორც ტაბანის ტერიტორიის მიმდინარე ურბანული განახლების პროექტის ნაწილი.Fővárosi Közlöny, 1938 no. 33., p. 858

იმ დროისთვის ძველი სახლი უკვე ავარიულ მდგომარეობაში იყო, და მისი მაცხოვრებლები უკიდურესად ღარიბები იყვნენ. შენობა დაცარიელდა 1939 წელს, მაგრამ ორი წლის შემდეგ იგი კვლავ დასახლდა ღარიბი ოჯახებით, რომლებიც იქ ცხოვრობდნენ არაჯანსაღ პირობებში. სახლის ბედი წლების განმავლობაში გაურკვეველი რჩებოდა, რადგან ზოგიერთი ამტკიცებდა, რომ ის უნდა აღდგენილიყო ზემელვაისთან მისი ისტორიული კავშირის გამო, ხოლო სხვები ამტკიცებდნენ, რომ ის იმდენად დაზიანებული იყო, რომ შეუძლებელი იყო მისი შეკეთება. მიუხედავად იმისა, რომ ის კვლავ გადატვირთული იყო ღარიბებით, საბოლოოდ ის დაცულ ძეგლად აღიარეს 1942 წელს მინისტრის ბრძანებით. მუნიციპალიტეტს განზრახული ჰქონდა შენობაში მუზეუმისა და საბავშვო ბაღის შექმნა ომის შემდეგ.Csak a háború után szűnnek meg a szükséglakások Semmelweis szülőházában, Ujság, 1944 no. 23., p. 7

მიმდებარე ტერიტორია თითქმის მთლიანად განადგურდა 1945 წელს ბუდაპეშტის ალყის დროს, ნანგრევები გაწმინდეს მომდევნო წლებში. მეინდლის სახლი გამონაკლისი იყო: მიუხედავად იმისა, რომ ჩრდილოეთი და უკანა ფრთები დაიკარგა (მათ შორის ზემელვაისების ოჯახის ყოფილი ბინა), გადარჩენილი ნაწილი სასწრაფოდ შეაკეთეს ომის შემდეგ, რათა ის კვლავ საცხოვრებლად გამოსადეგი გამხდარიყო. ჭიშკრის თავზე მოთავსებული ფილაც გადაურჩა ომს, მაგრამ რამდენიმე წლის შემდეგ გაუჩინარდა უცნობ გარემოებებში. შვიდი ოჯახი ცხოვრობდა სახლის დარჩენილ ნახევარში 1959 წელს წყალგაყვანილობის გარეშე, ასევე იქ იყო მანქანების შეკეთების სახელოსნო ეზოში და გაზრდილი ნანგრევების გროვა, სადაც განადგურებული ფრთა იდგა.Kocsis Tamás: Mentsük meg a Semmwelweis-házat!, in: Magyar Nemzet, 1959 September 10, p. 3.

მედიცინის ისტორიის მუზეუმი
ავარიული შენობა კვლავ ინარჩუნებდა ომის კვალს 1958 წელს, როდესაც ჯანდაცვის სამინისტრომ გადაწყვიტა სამედიცინო ისტორიის მუზეუმის შექმნა უნგრეთის ყველაზე ცნობილი ექიმის დაბადების ადგილზე. მდგმურები გამოასახლეს 1962 წელს და სახლის დიდხანს გადადებული რეკონსტრუქცია საბოლოოდ დაიწყო. სამედიცინო ისტორიის ბიბლიოთეკაში არსებული არტეფაქტები და სამახსოვრო ნივთები და უნივერსიტეტი გახდა კოლექციის ბირთვი, მაგრამ ასევე დაიწყო საერთო-ეროვნული კამპანია უფრო მეტი შესაბამისი ობიექტის შესაგროვებლად. მუზეუმი ოფიციალურად დაარსდა 1965 წლის 13 აგვისტოს, ზემელვაისის გარდაცვალებიდან 100 წლის თავზე.

მეინდლის სახლი რეკონსტრუირებული იყო ბუდაპეშტის ქალაქის მშენებლობის საპროექტო კომპანიის  მიერ, ეგონ პფანლის გეგმების მიხედვით. გარე ფასადი გულდასმით აღდგა და შენობის დაკარგული ნახევარი ხელახლა აშენდა. მაღაზიების ვიტრინები და კარები პირველ სართულზე შეიცვალა ფანჯრებით, და ლითონის ჩარჩოიანი მინის კარი დამონტაჟდა, რათა გამვლელებს დაენახათ თაღოვანი შესასვლელი და ეზო. გვიანდელი ბაროკოს ფასადი შეიღება წითლად და თეთრად. ეზოს გარშემო ახალი ჩრდილოეთისა და დასავლეთის ფრთები აშენდა შუა საუკუნეების თანამედროვე სტილში, უხეში ქვის კედლებით პირველ სართულზე და დიდი ლენტური ფანჯრებით ზედა სართულზე. სახლის გადარჩენილი ნაწილები კიბით, ჩამოკიდებული დერეფნებით ეზოს გარშემო და რამდენიმე თაღოვანი ოთახი აღდგა. პირველი სართულის სივრცეები გადაკეთდა ოფისებად, ბიბლიოთეკად, საბჭოს ოთახად და სხვა დამხმარე დანიშნულებით, ხოლო ზედა სართულზე განთავსდა გამოფენა იგნაც ზემელვაისის მემორიალური ოთახით ჩრდილო-დასავლეთ კუთხეში და თურქული აფთიაქის გადმოტანილი ინტერიერით მეზობელ ოთახში. თანამედროვე საგამოფენო სივრცეები დაპროექტებული იყო იშტვან ნემეთის მიერ, რომელიც იმ დროს ბუდას ციხის ახალ ინტერიერებზე მუშაობდა.Emőke Gréczi: Múzeumi beruházások a hatvanas években Budapesten, in: MúzeumCafé, 2021, no. 85., p. 240


იგნაც ზემელვაისის ნეშტი გადაასვენეს კერეპეშის სასაფლაოდან მუზეუმში 1963 წელს და დაკრძალეს ნიშაში დასავლეთის მხარეს ეზოს შემაკავებელ კედელში. ეს საფლავი გახდა ცნობილი ექიმის მეხუთე დაკრძალვის ადგილი. „დედობა“, მიკლოშ ბორშოშის ბრინჯაოს ქანდაკება, გაიხსნა 1965 წლის 13 აგვისტოს. მუზეუმის პირველი დირექტორი იყო გამორჩეული გინეკოლოგი და სამედიცინო ისტორიკოსი, შანდორ ფეკეტე, იგნაც ზემელვაისის ბიოგრაფი. იგი დაინიშნა 1964 წელს და დირექტორად მუშაობდა პენსიაზე გასვლამდე 1971 წლამდე. შემდეგი დირექტორი იყო თერაპევტი ემილ შულთეისი (1972-დან 1973 წლამდე), რომელიც იმ დროს ასევე იყო ჯანდაცვის მინისტრის მოადგილე. სამედიცინო ისტორიის ბიბლიოთეკა შეერწყა მუზეუმს 1968 წელს და გაერთიანებული დაწესებულება გახდა ეროვნული მნიშვნელობის მუზეუმი 1972 წელს. პირველი მუდმივი გამოფენა გაიხსნა 1968 წელს, სახელწოდებით „სურათები მედიცინის ისტორიიდან“. გადაწყობილი და გაფართოებული გამოფენა ხელახლა გაიხსნა 1974 წლის 21 მაისს ემილ შულთეისის მიერ, რომელიც იმ დროს იყო ჯანდაცვის მინისტრი. მუზეუმის მუდმივი გამოფენა დიდხანს არ შეცვლილა და მისი ძირითადი მოწყობა კვლავ იგივეა (2022 წლის მდგომარეობით).Géza Buzinkay: A Semmelweis Orvostörténeti Múzeum újjárendezett állandó kiállítása, in: Orvosi Hetilap, 1974, no. 36., p. 2144

ზემელვაისის მედიცინის ისტორიის მუზეუმმა მნიშვნელოვანი როლი ითამაშა იოზეფ ანტალის კარიერაში, რომელიც იყო უნგრეთის პირველი დემოკრატიულად არჩეული პრემიერ-მინისტრი კომუნიზმის დასრულების შემდეგ. როგორც ისტორიკოსმა, მან დაწერა 80 ექიმის ბიოგრაფია უნგრული ბიოგრაფიების ლექსიკონისთვის 1963 წელს და დაინტერესდა მედიცინის ისტორიით. მან დაიწყო მუშაობა მუზეუმში მომდევნო წელს, როგორც მკვლევარმა, და დაწინაურდა დირექტორის მოადგილედ 1967 წელს. იგი დაინიშნა მოქმედ გენერალურ დირექტორად 1974 წელს და დარჩა ამ პოზიციაზე 1990 წლის მაისამდე, როდესაც ის გახდა პრემიერ-მინისტრი პირველი თავისუფალი არჩევნების შემდეგ. როგორც სამედიცინო ისტორიკოსი, ანტალი საერთაშორისოდ იყო აღიარებული, მისი ხელმძღვანელობით მუზეუმმა დაამყარა ურთიერთობები სამეცნიერო დაწესებულებებთან დასავლეთ ევროპასა და აშშ-ში. სამედიცინო ისტორიის კვლევის მეთოდოლოგია შეიმუშავეს ანტალმა და მისმა კოლეგებმა ამ ათწლეულებში, რადგან ეს იმ დროს ჯერ კიდევ შედარებით ახალი კვლევის სფერო იყო უნგრეთში. ანტალი ასევე ზედამხედველობდა მუზეუმის აფთიაქების დაარსებას სხვა ქალაქებში (შოპრონი, პეჩი, სეკეშფეჰერვარი, კოსეგი, კეჩკემეტი, ეგერი) და დაახლოებით 60 აფთიაქის დაცული ავეჯის შენარჩუნებას. მან ორგანიზება გაუკეთა საერთაშორისო სამედიცინო ისტორიის კონგრესს 1974 წელს ბუდაპეშტში და საერთაშორისო ფარმაცევტულ-ისტორიულ კონგრესს 1981 წელს.[28] მუზეუმი იყო თავშესაფარი ანტალისთვის კომუნისტური დიქტატურის წლებში 1956 წლის უნგრულ რევოლუციაში მონაწილეობის შემდეგ და სასწავლებლიდან მისი ანტიკომუნისტური შეხედულებების გამო გაძევების შემდეგ. ეს კვლავ მისი სამუშაო ადგილი იყო კადარის რეჟიმის ბოლო წლებში, როდესაც ის კვლავ პოლიტიკურად აქტიური გახდა ოპოზიციურ მოძრაობებში და დემოკრატიისკენ გარდამავალ პერიოდში.Eszter Zsófia Tóth: Ceruzavonások Antall József arcéléhez, Veritas Történetkutató Intézet, 2018, pp. 16-17

მუზეუმმა მოიგო წლის მუზეუმის ჯილდო 2010 წელს.Judit Jankó: Tanulságos borzongások, avagy sétálni a szívben, in: MúzeumCafé, 2011, no. 21-26., p. 79 გენერალური დირექტორი ბენედეკ ვარგა დაინიშნა უნგრეთის ეროვნული მუზეუმის გენერალურ დირექტორად 2016 წელს და ორი ინსტიტუცია გაერთიანდა. მეინდლის სახლის ფასადი აღდგა და ხელახლა შეიღება თავის ორიგინალურ კრემისფერში 2014 წელს.

რესურსები ინტერნეტში
 Official website

სქოლიო

კატეგორია:მედიცინის მუზეუმები
კატეგორია:ბუდაპეშტის მუზეუმები
კატეგორია:უნგრეთის ეროვნული მუზეუმები
კატეგორია:მუზეუმები ანბანის მიხედვით