თარაქამა

თარაქამა () — აზერბაიჯანელთა ქვეეთნიკური ჯგუფიГаджиева С. Ш. Дагестанские терекеменцы. XIX — начало XX в.: Историко-этнографическое исследование. — Наука, 1990. — 216 с. — ISBN 5-02-016761-4.Баскаков Н. А. Огузский ареал в истории консолидации тюркских языков // Советская тюркология. — Баку: Коммунист, 1987. — № 1. — С. 5., რომლის წარმომადგენლები დღესდღეობით დასახლებულნი არიან აზერბაიჯანის ტერიტორიაზე, აგრეთვე რუსეთში (დაღესტანი), თურქეთში, საქართველოსა და ყაზახეთში.

 ისტორია 

 ეთნონიმი და წარმოშობა 
ტერმინი „თარაქამა“ ისტორიულად მჭიდრო კავშირშია ეთნონიმ „თურქმენთან“. წარსულში აღნიშნული ტერმინი ფართო გამოყენებით ხასიათდებოდა და მრავალი შემთხვევაში ემთხვეოდა ეთნიკურ ან ტომობრივ თვითიდენტიფიკაციას. მე-19 საუკუნემდე თარაქამები განიხილებოდნენ როგორც თვითმყოფადი ეთნიკური ერთეულიГильденштедт И. А. Путешествие по Кавказу в 1770—1773 гг.. — Петербургское Востоковедение. — 508 с. с..

დაღესტანში თარაქამები მე-20 საუკუნის დასაწყისამდე ცალკე ეთნიკურ ჯგუფად ითვლებოდნენ. თუმცა, შემდგომ პერიოდში აზერბაიჯანელ მოსახლეობასთან ინტეგრირდნენ, საკუთარი ეთნონიმისა და იდენტობის შენარჩუნებით. აღსანიშნავია, რომ დაღესტნის თარაქამები, აზერბაიჯანში მცხოვრები თანამოძმეთა უმრავლესობისაგან განსხვავებით, ძირითადად სოფლის მეურნეობას მისდევდნენГаджиева С. Ш. Дагестанские терекеменцы: XIX - начало XX в.: Историко-этнографическое исследование. — Наука, 1990. — С. 32. — ISBN 5-02-016761-4..

მე-19 და მე-20 საუკუნეების მიჯნაზე აზერბაიჯანში ტერმინი „თარაქამა“ ხშირად გამოიყენებოდა რეგიონის მომთაბარე მესაქონლეობის სფეროში ჩართული მოსახლეობის აღსანიშნავად და მას თან ერთვოდა „მომთაბარის“ მნიშვნელობით დატვირთვაИоаганн Антон Гильденштедт. Путешествие по Кавказу в 1770—1773 гг.. — СПб.: Петербургское Востоковедение, 2002. — С. 409—410. — ISBN 5-85803-213-3..

ამ გარემოებაზე ყურადღებას ამახვილებდა მწერალი და ისტორიკოსი ა. დ. ერიცოვიც. მისი დაკვირვებით, ტერმინი „თარაქამა“ ადგილობრივ მოსახლეობაში არ იკითხებოდა, როგორც ცალკე ეროვნული ჯგუფის ან სპეციფიკური კლანური გაერთიანების სახელწოდება. ერიცოვის განმარტებით, „თარაქამა“ წარმოადგენდა ზოგად დასახელებას ყველა მომთაბარესთვის, განურჩევლად წარმოშობისა. ელიზავეტპოლის გუბერნიის ყაზახური ოლქის კვლევისას იგი აღნიშნავდა, რომ ამ ოლქში დომინანტ აზერბაიჯანულ მოსახლეობას სწორედ ამ ტერმინით მოიხსენიებდნენ. ავტორის მიერ დოკუმენტირებული თარაქამას ტომობრივი ჯგუფები – აირუმები, ბაიათები, კადირლები, ყარაყოიუნლები, ყარახანლები, კენგერლები, სალახლები, სოფულები,  – ასევე ფიქსირდებიან მეზობელ ოლქებშიВолкова Н. Г. Этнонимия в трудах экономического обследования Кавказа 1880-х годов // Имя и этнос: общие вопросы ономастики, этнонимия, антропонимия, теонимия, топонимия: сборник. — М.: Ин-т этнологии и антропологии, 1996. — С. 26—27. — ISBN 5-201-00825-9..

ი. ა. აბელოვი მიუთითებს, რომ ადგილობრივი მოსახლეობა მომთაბარე თათრებს (შემახასა და გეოკჩაის რეგიონებიდან) თარაქამებად ანუ ქოჩარებად მოიხსენიებდა, განსხვავებით თათად წოდებული მეზობელი ჯგუფებისგან. თავის მხრივ, ლ. ბუდაგოვის განმარტებით, ტერმინი „თარაქამა“ მოიაზრებოდა, როგორც „გლეხი კაცი (კავკასიაში და მის ფარგლებს გარეთ)“Волкова Н. Г. Этнонимия в трудах экономического обследования Кавказа 1880-х годов // Имя и этнос: общие вопросы ономастики, этнонимия, антропонимия, теонимия, топонимия: сборник. — М.: Ин-т этнологии и антропологии, 1996. — С. 31. — ISBN 5-201-00825-9..

ტერმინები „თარაქამა“ და „ყარაფაფახი“ ხშირად იდენტურად განიხილება და ურთიერთშემცვლელადაც კი იხმარება. ლინგვისტ ბასკაკოვის მიხედვით, ამ ორ სახელწოდებას შორის ძირითადი განსხვავება მათი ეტიმოლოგიაა. კერძოდ, „თარაქამა“ მიიჩნევა სპარსულიდან მომდინარე ზოგად სახელად, რომელიც სპარსელებმა გამოიყენეს აღნიშნული ჯგუფის მიმართ. ბასკაკოვი მას არაბული ფორმით წარმოსახავს, როგორც სიტყვა „თურქის“ (تركي) მრავლობით რიცხვს (تركمه). ამის საპირისპიროდ, ეთნონიმი „ყარაფაფახი“ სავარაუდოდ წარმოიშვა თურქული წარმომავლობის ხალხებში და უკავშირდება მათი ტანსაცმლის – კონკრეტულად კი შავი ფერის თავსაბურავის – სპეციფიკასБаскаков Н. А. Карапапахи, или терекеме, и изучение их языка (из материалов по азербайджанским диалектам Армении) // Краткие сообщения Института народов Азии. Вып. 65. — М.: «Наука», 1964. — С. 27..

თანამედროვე თურქი მკვლევრების თვალსაზრისით, თურქეთის ტერიტორიაზე „ყარაფაფახი“ ხშირად აღნიშნავს თარაქამების იმ ნაწილს, რომელებიც ყარსისა და ახალციხის რეგიონებში საცხოვრებლად გადავიდნენ. იმავე დროს, ტერმინი „თარაქამა“ უფრო მეტად მომთაბარე ცხოვრების წესთან ასოცირდებაБаскаков Н. А. Огузский ареал в истории консолидации тюркских языков. — Советская тюркология, 1987. — № 1. — С. 5..

სამეცნიერო ლიტერატურაში, თარაქამათა მომთაბარე მეურნეობასთან ასოცირების გამო ტერმინს ზოგჯერ იყენებენ ერთობლივად რამდენიმე ეთნოგრაფიული ჯგუფის – კერძოდ, ყარაფაპფხების, პადარების და შაჰსევენების – აღსანიშნავად, რასაც საფუძვლად უდევს მათი ეკონომიკური სისტემის ძირითადი მესაქონლეობრივი ერთგვაროვნებაAzerbaĭdzhant︠s︡y.
მინი|300x300პქ

 დასახლების არეალები 
თარაქამა ეთნიკური ჯგუფის წარმომადგენლები დღესდღეობით კომპაქტურად არიან დასახლებული აზერბაიჯანის დასავლეთ და ცენტრალურ რეგიონებში, მათ შორის განჯის, ყაზახის, თოუზის, აღჯაბედის, იმიშლის, ბეილაგანისა და შემახას ადმინისტრაციულ ერთეულებში.

ეთნიკური ჯგუფი თურქეთში  1921 წლის შემდგომ ძირითადად ყარსის გუბერნიის ტერიტორიაზე დასახლდა. ისინი როგორც ადმინისტრაციული ცენტრის სოფლებში, ისე სელიმის, სარიკამიშისა და არპაჩაის რაიონების სოფლებში არიან წარმოდგენილნიDr. Ahmet B. Ercilasun. Kars ili ağızları. — 29. — Ankara: Gazi Universitesi, 1983. — С. 41 (раздел «Kars Terekemeleri (Karapapaklar)»). — 386 с..

დაღესტანში თარაქამა ეთნიკური ერთეულის წარმომადგენლები თავმოყრილად ცხოვრობენ დერბენტის რაიონის არაერთ სოფელში: ბერიკეი, ველიქენთი, დელიჩობანი, ჯემიქენთი, გეჯუხი, კარადაგლი, კალა, მამედკალა, პადარი, სალიკი, სეგელერი, ტატლიარი, ულლუტერკემე და ჩინარიЛексико-семантические особенности говоров дербентского диалекта азербайджанского языка : диссертация … кандидата филологических наук : 10.02.02. — Махачкала, 2002. — 161 с.

თარაქამას ზოგიერთი ჯგუფი, რომლებმაც ეთნიკური ასიმილაცია განიცადეს კუმიკებთან, ამჟამად ცხოვრობენ ხასავიურტისა და კიზილიურტის რაიონების ჩონტაულის სოფლებშიГаджиева С. Ш. Дагестанские терекеменцы. XIX — начало XX в.: Историко-этнографическое исследование. — Наука, 1990. — 216 с. — ISBN 5-02-016761-4..

თარაქამათა გამოჩენა კახეთის ტერიტორიაზე ისტორიულად ასოცირდება შაჰ აბას I-ის მიერ განხორციელებულ სამხედრო კამპანიებთან აღმოსავლეთ საქართველოში. 1656 წელს, შაჰის განკარგულებით კახეთის გამგებლად დანიშნულმა განჯის ხანმა, სელიმმა, აზერბაიჯანიდან მნიშვნელოვანი რაოდენობით თარაქამა ოჯახები გადაასახლა კახეთში[42]. ეფიმ მიშეცკის ცნობით, რომელიც ელჩის სტატუსით იმყოფებოდა მეფე თეიმურაზ I-ის კარზე, თარაქამათა იურტები განლაგებული იყო მდინარე ალაზნის მიდამოებში, ხოლო მათი დროებითი დაბანაკების ადგილები ასევე ფიქსირდებოდა გრემსა და ზაგემს შორის არსებულ ტერიტორიაზეВолкова Н. Г. Статейные списки русских посольств XVI — XVII вв. как этнографический источник // Кавказский этнографический сборник. — М.: Наука, 1976. — Т. 6. — С. 264..

მე-18 საუკუნის ნატურალისტმა გიულდენშტედტმა თარაქამები ეთნიკურ აზერბაიჯანელებად მოიხსენია.

 ენა 
საქინატ გაჯიევას მიხედვით, დაღესტანში თარაქამათა მიერ გამოყენებული მეტყველება განსაკუთრებით ახლოს დგას აზერბაიჯანული ენის ყუბასა და შემახას დიალექტებთან, რომლებიც კლასიფიცირდება როგორც აზერბაიჯანული დიალექტების აღმოსავლური ჯგუფი.

1952 წელს, ნ. ა. ბასკაკოვის მიერ სომხეთის სსრ კალინინის ოლქში თარაქამებზე ან ყარაფაფახებზე ჩატარებულმა დიალექტოლოგიურმა გამოკვლევებმა ცხადყო, რომ მათი მეტყველება მიეკუთვნება აზერბაიჯანული ენის სამხრეთ დიალექტურ ჯგუფს, მ. შირალიევის დიალექტოლოგიური კლასიფიკაციის თანახმად.

 სქოლიო 

კატეგორია:თურქულენოვანი ხალხები
კატეგორია:აზერბაიჯანელები