კუმაირის ისტორიული რაიონი

კუმაირის ისტორიული რაიონი () — ასევე ცნობილია როგორც კუმაირის ისტორიული და კულტურული მუზეუმ-ნაკრძალი, არის გიუმრის უძველესი ნაწილი თავისი უნიკალური არქიტექტურით. მას აქვს ათასზე მეტი შენობა, რომელიც თარიღდება მე-19 და მე-20 საუკუნეებით. რაიონი ერთ-ერთია იმ მცირერიცხოვან ადგილებს შორის სომხეთში და მსოფლიოში, რომელსაც ავთენტური ურბანული სომხური არქიტექტურა გააჩნია. კუმაირის რაიონის თითქმის ყველა ნაგებობა გადაურჩა 1926 და 1988 წლებში მომხდარ ორ დიდ მიწისძვრას. კუმაირის ისტორიული რაიონი იკავებს თანამედროვე გიუმრის ცენტრალურ და დასავლეთ ნაწილს.

 ისტორია 
მინი|კუმაირის ორონტიდების დასახლება, ძვ.წ. V–II სს
ეს ტერიტორია პირველად მოიხსენიება როგორც კუმაირი ისტორიულ ურარტულ წარწერებში, რომლებიც თარიღდება ძვ.წ. VIII საუკუნით. ისტორიკოსები თვლიან, რომ ქსენოფონტმა გაიარა კუმაირი შავ ზღვაში დაბრუნების დროს, ეს იყო მოგზაურობა, რომელიც უკვდავყო მის ანაბასისში.  
მინი|ძველი კუმაირის დიორამა წმიდა მაცხოვრის ეკლესიასთან (1859–1873 წწ.)
კუმაირი კვლავ მოიხსენიება 773 წელს არაბთა ბატონობის წინააღმდეგ აჯანყების დროს, რომელსაც ხელმძღვანელობდა არტავაზდ მამიკონიანი, ამან გამოიწვია სომხური სახელმწიფოებრიობის აღორძინება. მოგვიანებით, ბაგრატიდების მეფობის დროს და მის შემდეგ, კუმაირი ჩამოყალიბდა კეთილმოწყობილ თანამედროვე ქალაქად, რომელიც წარმოადგენდა რეგიონის სავაჭრო ცენტრს. 

რუსეთ-სპარსეთის ომის (1804–1813) დასაწყისში, 1804 წელს, რუსულმა ძალებმა შირაკის რეგიონი აიღეს. გიულისტანის ხელშეკრულებით კუმაირი ოფიციალურად გახდა რუსეთის იმპერიის ნაწილი. რუსეთის მმართველობის პერიოდში კუმაირი გახდა ამიერკავკასიის ერთ-ერთი განვითარებადი ქალაქი. 1829 წელს, რუსეთ-თურქეთის ომის შემდეგ, სომეხი მოსახლეობის დიდი შემოდინება მოხდა. დაახლოებით 3000 ოჯახი, რომლებიც გადმოსახლებული იყვნენ ოსმალეთის იმპერიის ტერიტორიებიდან,  განსაკუთრებით ქალაქებიდან ყარსიდან, ერზრუმიდან და დოღუბაიაზითიდან - დასახლდნენ კუმაირში და მის მიმდებარედ.

ამ ადგილას 1837 წელს აშენდა რუსეთის მთავარი ციხე. გიუმრი საბოლოოდ ჩამოყალიბდა ქალაქად 1840 წელს, რომელიც გახდა ახლად დაარსებული ალექსანდროპოლის ცენტრი და განიცდიდა სწრაფ ზრდას მისი პირველი ათწლეულის განმავლობაში. 1849 წელს ალექსანდროპოლის უეზდი შევიდა ერივანის გუბერნატორის შემადგენლობაში. ქალაქი მნიშვნელოვანი ფორპოსტი იყო იმპერიული რუსეთის შეიარაღებული ძალებისთვის ამიერკავკასიაში, სადაც მათ სამხედრო ყაზარმები დააარსეს მაგალითად, პოლიგონებში, სევერსკიში, კაზაკურ პოსტში. რუსებმა 1830-იან წლებში ქალაქის დასავლეთ კიდეზე სევ ბერდის ციხესიმაგრე ააშენეს, ეს იყო პასუხი რუსეთ-ოსმალეთის 1828–1829 წლების ომზე.  

1877–1878 წლების რუსეთ-ოსმალეთის ომის დროს ალექსანდროპოლი სწრაფად გადაიქცა რუსული ჯარების ერთ-ერთ მთავარ ცენტრად. 1899 წელს რკინიგზის სადგურის დაარსების შემდეგ, ალექსანდროპოლმა მნიშვნელოვანი ზრდა განიცადა და გახდა აღმოსავლეთ სომხეთის ყველაზე დიდი ქალაქი. მე-19 საუკუნის ბოლოს ალექსანდროპოლში 430 სავაჭრო მაღაზია, ასევე რამდენიმე სახელოსნო და კულტურული დაწესებულება ფუნქციონირებდა.  

კუმაირის ისტორიული შენობების უმეტესობა მე-19 და მე-20 საუკუნეებიდან მოდის. ჯერ კიდევ დგას ისეთი ძეგლები, როგორიცაა ცნობილი სომეხი კულტურული მოღვაწეების და წინასაბჭოთა პერიოდის მდიდარი ოჯახების საცხოვრებელი სახლები, ასევე რამდენიმე ეკლესია, მათ შორის რუსული სამლოცველო. 

 ძეგლები 
ისტორიული უბანი შეიცავს დაახლოებით 1600 კულტურული მნიშვნელობის ძეგლს, რომლებიც იკავებს გორკის, აბოვიანის, რუსთაველისა და ვარდაპეტების ქუჩებს. მინი|მარცხნივ|აბოვიანის ქუჩა კუმაირში 

 ძითოღციანის ეროვნული არქიტექტურის მუზეუმი 
ცნობილი ძითოღციანების ოჯახის სახლი 1872 წელს აშენდა ოთხი ძმის მიერ, რომლებიც დასავლეთ სომხეთის სოფელ ძითოხიდან ალექსანდროპოლში გადმოსახლდნენ. ის აშენებულია შირაკის ცნობილი წითელი ტუფის ქვით. 
სახლ-მუზეუმში წარმოდგენილია ალექსანდროპოლის სოციალური ცხოვრების თავისებურებები, მე-19 საუკუნიდან 1920-იან წლებამდე. მუზეუმი ასევე ასახავს ქალაქის კულტურულ, არქიტექტურულ და რელიგიურ ასპექტებს. 

 მარიამ და ერნუჰი ასლამაზიანების გალერეა 
გალერეა გიუმრის ცენტრალური მოედნის მახლობლად მდებარეობს. შენობა 1880 წელს აშენდა ქეშიშიანების ოჯახის მიერ, რომლებიც ცნობილი იყვნენ როგორც მდიდარი ვაჭრები. 1988 წლის დამანგრეველი მიწისძვრის შემდეგ გალერეის შენობა უსახლკაროებს გადაეცა, ხოლო 2004 წელს კვლავ გაიხსნა.მინი|მარჯვნივ|გალერეის მე-19 საუკუნის სტილის აივანი.  
ეს არის ერთადერთი მუზეუმი სომხეთში, რომელიც ქალ ხელოვანებს ეძღვნება და მათ სახელს ატარებს. 1980 წლიდან შენობა მთავრობის მიერ ისტორიულ და კულტურულ მემკვიდრეობადაა აღიარებული და დაცულია.  

 გიუმრის წმინდა მხსნელის ეკლესია   
სომხური სამოციქულო ეკლესია კუმაირის ცენტრში. მისი მშენებლობა 1872 წელს დასრულდა და 1873 წელს ეკლესია კურთხეული იქნა. მშენებლობა განხორციელდა კუმაირის მოსახლეობისა და დრამპიანების ოჯახის შემოწირულობებით.  
ეკლესიის დიზაინი ანის საკათედრო ტაძრის არქიტექტურიდან მოდის, თუმცა წმინდა მხსნელის ეკლესია ანის საკათედრო ტაძარზე გაცილებით დიდი ზომისაა. 

 ჰოვანეს შირაზის სახლ-მუზეუმი   
შენობა 1886 წელს აშენდა შირაკის პროვინციის წითელი ტუფის ქვით და თავდაპირველად მდიდარ ვაჭარს, ქეშიშიანს, ეკუთვნოდა. საბჭოთა პერიოდის უმეტეს ნაწილში შენობა საწყობად გამოიყენებოდა. 
მინი|ჰოვანეს შირაზის სახლ-მუზეუმი
1983 წლის ივლისში, შირაზის სიცოცხლეშივე მის პატივსაცემად, ხელისუფლებამ მას საცხოვრებლად ეს სახლი შესთავაზა. თუმცა პოეტმა ამ სახლში მხოლოდ ერთი წელი იცხოვრა, რადგან 1984 წლის მარტში გარდაიცვალა.
მისი მემკვიდრეობის შესანარჩუნებლად, მოგვიანებით შენობა სომხეთის მთავრობის გადაწყვეტილებით სახლ-მუზეუმად გადაიქცა. 

 შავი ციხე (სევ ბერდი)  
შავი ციხე აშენდა გორაკის თავზე მას შემდეგ, რაც რეგიონი რუსეთის კონტროლის ქვეშ მოექცა. მთლიანი გამაგრებითი სამუშაოები ათწლეული გაგრძელდა და მისი პირველი ქვები 1834 წელს დაიდო. ციხესიმაგრე 360 გრადუსიანი მრგვალი სტრუქტურაა, აშენებული შავი ქვით, რის გამოც მას ეს სახელი დაერქვა. ყირიმის ომში რუსეთის მარცხის შემდეგ, სევ ბერდი განახლდა და „პირველი კლასის“ ციხესიმაგრედ გამოცხადდა. მიუხედავად იმისა, რომ ალყის ქვეშ არასდროს ყოფილა, ის სტრატეგიულად მნიშვნელოვანი აღმოჩნდა თურქებზე გამარჯვებაში, რომლებიც 1878 წლამდე მიმდინარე ომებში მონაწილეობდნენ. 1877–1878 წლების რუსეთ-ოსმალეთის ომის შემდეგ, როდესაც რუსეთმა კარსსა და ბათუმში გამაგრებული პოზიციები მოიპოვა, 1887 წელს ციხესიმაგრეს „მეორე კლასის“ სტატუსი მიენიჭა.

 გიუმრის ღვთისმშობლის საკათედრო ტაძარი 
1884 წელს აშენებული ღვთისმშობლის ეკლესია სომხური ეკლესიების ჯვაროვან სტილს მიეკუთვნება და გარეგნულად მართკუთხა ფორმა აქვს. სამრეკლო შენობის დასავლეთ მხარეს, მთავარი შესასვლელის ზემოთ მდებარეობს. ეკლესიის ცენტრში დიდი გუმბათია, რომელსაც ორი მცირე გუმბათი აკრავს. სხვა სომხური ეკლესიებისგან განსხვავებით, ღვთისმშობლის ტაძრის საკურთხეველი გამორჩეულია თავისი მრავალხატოვანი დეკორაციით.

 პოლოზ მუკუჩის ლუდსახარში   
რესტორანი და ცნობილი ლუდსახარში გიუმრში. იგი 1960-იან წლებში გაიხსნა საბჭოთა სომხეთში და მდებარეობს ისტორიულ კუმაირის უბანში. ლუდსახარში განთავსებულია ძველ ოსობნიაკში, რომელიც 1860-იან წლებში აშენდა. ლუდსახარიშს სახელი ჰუმორისტ მკრტიჩ მელქონიანის (1881–1931) პატივსაცემად დაერქვა, რომელიც გიუმრის მკვიდრი იყო და საზოგადოებაში პოლოზ მუკუჩის სახელით იყო ცნობილი. დღესდღეობით, ეს ლუდსახარში გიუმრის ერთ-ერთი გამორჩეული ღირსშესანიშნაობაა.

 პარიზის სასტუმრო 
რაფიელიანების სახლი, რომელიც 1880-იან წლებში აშენდა ამ სახელით ცნობილ მდიდარ ოჯახს, პირველყოფილად საცხოვრებელი საცეკვაოდ იყო განკუთვნილი.მინი|პარიზის სასტუმრო მოგვიანებით, შენობა პარიზის სასტუმროდ გადაიქცა, ხოლო საბჭოთა პერიოდში ის სამშობიარო საავადმყოფოდ მოიხმარებოდა. ამჟამად შენობა საკუთარი მფლობელების მიერ კვლავ რეკონსტრუირდება.

 რუსული მართლმადიდებელი ეკლესია 
რუსული ეკლესია გიუმრში, ქალაქის სამხრეთ ნაწილში აშენდა. მე-19 საუკუნის პირველ ნახევარში, ეს გორაკი ქრისტიანულ სასაფლაოდ იყო გამოყენებული, სადაც მოქალაქეები და ჯარისკაცები იყვნენ დამარხული. 1853 წელს, კომპლექსმა მიიღო „საპატიო გორას“ სახელი. ამ ეკლესიას წარმოადგენს პატარა კლასიკური რუსული ეკლესიის ნათელი მაგალითი, რომელიც აშენებულია სომხური შავი ტუფის ქვით და წმინდა მიქაელ მთავარანგელოზს ეძღვნება. ხატმწვანის ქანის გამო, ალექსანდროპოლის მოსახლეობამ მისი გუმბათი „პლპლანი“ (სათარგმნი - მბრწყინავი ან მბრწყინავი) უწოდა. საბჭოთა ხელისუფლების დროს ეკლესია სასაწყობო შენობად გამოიყენებოდა. 
მინი|რუსული მართმადიდებელი ეკლესია

სქოლიო

კატეგორია:სომხეთის ისტორია