ყარაფაფახები

ყარაფაფახები () — თურქული ეთნოგრაფიული ჯგუფი, რომელიც ზოგიერთ წყაროში ტომთა გაერთიანებად მიიჩნევა ან აზერბაიჯანელთა ეთნოგრაფიულ ერთეულს წარმოადგენსКАРАПАПА́ХИBarthold W., Wixman R. THE ENCYCLOPAEDIA OF ISLAM. — 1997. — Т. IV. — С. 627.Советская страна после окончания гражданской войны: территория и населения. მათი საცხოვრებელი რეგიონები მოიცავს ჩრდილო-აღმოსავლეთ თურქეთს (ყარსი, იღდირი), ჩრდილო-დასავლეთ ირანს, ასევე საქართველოს (ქვემო ქართლი) და აზერბაიჯანის დასავლეთ ნაწილებს (ძირითადად ყაზახისა და აღსტაფას რაიონები).Гарапапаглар / Под ред. Дж. Кулиева. — Азербайджанская советская энциклопедия. — Баку: Главная редакция Азербайджанской советской энциклопедии, 1979. — Т. III. — С. 64.Алиев А. И., Мамедов И. О. Об этнониме карапапах // Ономастика Кавказа (межвузовский сборник статей). — Орджоникидзе: Северо-Осетинский гос. университет им. К. Л. Хетагурова, 1980. — С. 62.

ყარაფაფახებს შორის გამოირჩევიან ბორჩალოს, სარალის, არაფლოს, ჯან-აჰმედის, ჩაჰარლის, ულაშლოსა და სხვა ტომებსАзербайджанцы, армяне, айсоры // Народы Передней Азии. — М.: Изд-во Академии наук СССР, 1957. — С. 286..

მათი ძირითადი საუბრის ენა აზერბაიჯანული დიალექტიაAzerbaĭdzhant︠s︡y. ისტორიულად, 1935 და 1950 წლებში თურქეთის აღწერებში ყარაფაფახები, თურქებთან და თურქმენებთან ერთად, აღიარებული იყვნენ თურქულენოვან მოსახლეობადНароды Зарубежной Азии // Численность и расселение народов мира. — М.: Изд-во Академии наук СССР, 1962. — С. 205—206.. 1897 წლის რუსეთის აღწერაში აღნიშნულია, რომ ყარაფაფახები საუბრობდნენ თავიანთ ენაზე.

ყარაფაფახების გარკვეული ნაწილი ინტეგრირდა შაჰსევენების ეთნოსში. ისინი ისლამის აღმსარებლები არიან - ირანელ ყარაფაფახებში ძირითადად შიიტური მიმდინარეობა (მათ შორის ალევიტები) დომინირებს, ხოლო თურქეთში — სუნიტური მუსლიმები.

 ისტორია 
ყივჩაღთა ქვეეთნიკური ჯგუფის, ყარაფაფახების, ისტორია პირდაპირ კავშირშია კავკასიის, აღმოსავლეთ ანატოლიისა და ირანის ტერიტორიებთან, სადაც ისინი ცხოვრობდნენ. ყარაფაფახთა წარმომადგენლები ამჟამად 5 სხვადასხვა ქვეყანაში ცხოვრობენ:  საქართველოში, აზერბაიჯანში, ირანში, თურქეთსა და ყაზახეთის რესპუბლიკის სამხრეთ ყაზახეთშიKarapapak Turks.

ყარაფაფახები თურქენოვანი ტომია. კავკასიაში დასახლების შემდეგ, ზოგიერთი მათგანი გლეხობით დაკავდაGeorge Bournoutian. The Khanate of Erevan Under Qajar Rule, 1795–1828. Mazda Publishers. 1992..

შაჰ ისმაილ I 1520–1522 წლებში აღმოსავლეთ საქართველოში გაემართა ყიზილბაშთა რელიგიის გასავრცელებლად. ამ ლაშქრობაშიყარაფაფახებიც მონაწილეობდნენ. თამაზ I-ის მეფობის ადრეულ წლებში ყიზილბაშთა ძალაუფლება საქართველოში შესუსტდა და ყარაფაფახები 1549 წელს ოსმალეთის მმართველ სულეიმან I-ს დაემორჩილნენ. 1555 წელს ამასიის სამშვიდობო ხელშეკრულებით ყარაფაფახები კვლავ სეფიანთა მმართველობას დაემორჩილნენ. ამ პერიოდში შიიტი ყარაფაფახები ყიზილბაშთა ქუდს ატარებდნენ, ხოლო სუნიტები - შავ ქუდს. ამ პერიოდში ზოგიერთი სუნიტი ყარაფაფახი იძულებული გახდა მიგრაციაში წასულიყო. შაჰ აბას I-ის მმართველობის დროს სუნიტ ყარაფაფახებს წვერის გადასახადი დაეკისრათSemra Alyılmaz. Borçalı (Gürcistan) Karapapaklarının / Terekemelerinin Tarihine Dair. Yeni Türkiye. 2002. ISBN 1300-4174..

თურქმენჩაის ზავის შემდეგ, ყარაფაფახების ერთი შტო სამხრეთ აზერბაიჯანში გადასახლდა, ​​ხოლო მეორე შტო ყარსში, ჩილდირში, სარიგამიშში, არპაჩაიში, აღბაბაში, ჩალდირანში, სოკმანოვაში, გარაკოშეჰსა და დაშლიჩაიში (ყველა თანამედროვე თურქეთის ტერიტორიაზე მდებარეობს).
მინი|ყარაფაფახები ყიზილაჯლოდან
რუსი ისტორიკოსი ივან შოპინი თავის ნაშრომებში აღნიშნავდა, რომ ყაზახები სავარაუდოდ, ხაზარებისა და სხვა ისტორიულ წყაროებში შემონახული ხალხის მსგავსად XI საუკუნეში დასახლდნენ მცირე აზიაში, მათ შორის ყარაფაფახებიც სწორედ ამ ტომების ნაწილიაИсторическій памятникъ состоянія Армянской Области въ эпоху ея присоединенія къ Россійской Имперіи... ყარაფაფახებს  შავქუდიანების სახელით იცნობდნენ. მათ საერთო ენა და ცხოვრების წესი ჰქონდათ არალის ზღვის მახლობლად მცხოვრებ ყარაკალპაკებთანИсторическій памятникъ состоянія Армянской Области въ эпоху ея присоединенія къ Россійской Имперіи... მათ შორის მთავარ ტომებს მიეკუთვნებოდნენ: ყარაფაფახები, ბოიუკ-ჩობანკარები, სარაშლები, დამირჩილები, ქერიმ-ბეგლები, კაფარლები, შეიხლარები, ყარაბაგლები, ჯაფარლები, ალი-შარურლი, გედაკლები, ჯამ-მილები, ჩახირლები, კორქი-ბაშლები.

1814 წელს ერევნის უკანასკნელმა სარდარმა ჰუსეინ ხან ყაჯარმა ყარაფაფახების ნაწილი ერევნის სახანოდან გადაასახლაИ. Шопен. Исторический памятник состояния Армянской области в эпоху его присоединения к Российской империи. — Санкт-Петербург: Императорская Академия наук, 1852. — С. 446.. XIX საუკუნის მეორე ნახევრამდე ისინი სევანის ტბის ჩრდილოეთითაც ცხოვრობდნენ.

ყარაფაფახების რაზმები აქტიურად მონაწილეობდნენ 1826-1828 წლების რუსეთ-სპარსეთის ომში. ომის შემდეგ, სევანის ტბის მიდამოებიდან რვაასი ოჯახი გადავიდა სპარსეთსა და ოსმალეთშიСавина В. И. Этнонимы и топонимии Ирана // Ономастика Востока. — М.: Наука, 1980. — С. 151.. სპარსელმა შაჰებმა მათ მიწები მიანიჭეს რეზაიეს ტბის სამხრეთ სანაპიროზეАзербайджанцы, армяне, айсоры // Народы Передней Азии. — М.: Изд-во Академии наук СССР, 1957. — С. 286.. აქ ყარაფაფახები შეერია ქურთულ ტომ მამაშს და ამით აითვისეს ქურთული კულტურის ზოგიერთი ელემენტი. თურქეთში ყარაფაფახებს გადაეცათ მიწები ყარსის რეგიონში.

1886 წელს კავკასიის რეგიონში 24 ათას ყარაფაფახს ითვლიდნენ, ყველა მათგანი ყარსის რეგიონში ცხოვრობდავაშლთა და კულინარიის სახელმძღვანელო.

1878 წელს ყარსის რეგიონი ოსმალეთის იმპერიიდან გადავიდა რუსეთის იმპერიაში. ამ ცვლილებების შედეგად, ბროკჰაუსისა და ეფრონის ენციკლოპედიურ ლექსიკონში ყარაფაფახები განიხილებოდნენ როგორც ცალკე ეთნიკური ჯგუფი, მაგრამ ამავდროულად აღნიშნავდნენ, რომ „ყარაფაფახები არის ამიერკავკასიის თათრების (ანუ აზერბაიჯანელების) სახელწოდება, რომლებიც ამიერკავკასიის სასაზღვრო პროვინციებიდან ყარსის რეგიონში გადავიდნენ“ვაშლთა და კულინარიის სახელმძღვანელო.

ბეელ-ის მიხედვით, XIX საუკუნის ბოლოს ყარსის მოსახლეობის 22,5%-ს ყარაფაფახები შეადგენდნენ, ასევე მთლიანი რეგიონის 14%-სЭСБЕ/Карс, город.

 წარმოშობა 
თურქი ისტორიკოსისა და მკვლევარის კირზიოღლუს ჰიპოთეზის მიხედვით, უზბეკეთში მცხოვრები ყარაკალპახები ყარაფაფახების ნათესავები არიან და ორივე ჯგუფი კუმანებისა და ყიფჩაღების, ასევე ბულგარებისა და ხაზარების მემკვიდრეებად ითვლება.KARAPAPAKLAR

პირველ დიდ საბჭოთა ენციკლოპედიაში ყარაფაფახები აღწერილები არიან, როგორც „ბორჩალოს რეგიონის აზერბაიჯანელი თურქებისა და ოსმალო თურქების ნაზავი“Большая советская энциклопедия. — М.: Советская энциклопедия, 1933. — Т. 26. — С. 33. და მოგვიანებით, როგორც „თურქული ჯგუფის ხალხი, აზერბაიჯანელებისა და ანატოლიელი თურქების ნაზავი“Большая советская энциклопедия. — М.: Советская энциклопедия, 1937. — Т. 31. — С. 463..

 ეტიმოლოგია 
ეთნონიმი „ყარაფაფახი“ ითარგმნება როგორც „შავი ქუდი“, ან ასევე გამოიყენება ვარიანტი „ყარაბერკი“, სადაც „ტყრა“ ნიშნავს შავს, ხოლო „ბერკი“ — ქუდს.

სახელწოდება „ყარაფაფახი“ ხშირად მეტსახელად გამოიყენება მომთაბარე ტომებისათვის და უკავშირდება ტანსაცმლის ერთ-ერთ დამახასიათებელ დეტალს. თურქი მეცნიერი აჰმედ ჯაფეროღლუს მიხედვით, თურქეთში ყარაფაფახები ძირითადად მიეკუთვნებიან ყარსში მოსახლე თარაქამას ტომსБаскаков Н. А. Карапапахи, или терекеме, и изучение их языка (из материалов по азербайджанским диалектам Армении) // Краткие сообщения Института народов Азии. Вып. 65. — М.: «Наука», 1964. — С. 27..

სამეცნიერო ლიტერატურაში, ტრადიციული მესაქონლეობის ეკონომიკური ფორმის გათვალისწინებით, ყარაფაფახები, პადარები და შაჰსევენები ხშირად გაერთიანებული არიან კოლექტიურ ტერმინში „თარაქამა“. 

 ყარაფაფახთა დასახლებები 
ყარაფაფახები ტრადიციულად ცხოვრობენ ჩრდილო-აღმოსავლეთ თურქეთში, ჩრდილო-დასავლეთ ირანში (სულდუზის რაიონი), საქართველოში (ქვემო ქართლი) და აზერბაიჯანში (ყაზახისა და აღსთაფას რეგიონები)Гарапапаглар / Под ред. Дж. Кулиева. — Азербайджанская советская энциклопедия. — Баку: Главная редакция Азербайджанской советской энциклопедии, 1979. — Т. III. — С. 64.Valehoğlu F. Qarapapaqlar və onların XIX əsr hərb tarixi. — Баку: «Səda», 2005. — С. 7..

აზერბაიჯანის ტერიტორიაზე ისინი ძირითადად ყაზახის მუნიციპალიტეტში, კერძოდ ქალაქ ყაზახსა და მის შემოგარენში არსებულ სოფლებში (იუხარი სალაჰლი, აშაგი სალაჰლი, ორტა სალაჰლი, და სხვ.) გვხვდებიან, აგრეთვე აღსტაფის მუნიციპალიტეტში (სამედ ვურგუნის დასახლება, სადიკლი, მუღანლი და სხვ.).

თურქეთის ჩრდილო-აღმოსავლეთში ყარაფაფახების დასახლებები მოიცავს როგორც სრულად, ისე ნაწილობრივ დაუსახლებელ ადგილებს, როგორიცაა აშაგი ჯამბაზი, იუხარი ჯამბაზი, ბაშკოი და სხვაDr. Ahmet B. Ercilasun[тур.]. Kars ili ağızları. — 29. — Ankara: Gazi Universitesi, 1983. — С. 43—44 (раздел «Kars Terekemeleri (Karapapaklar)»). — 386 с..

საქართველოს ტერიტორიაზე ყარაფაფახები ცხოვრობენ ქვემო ქართლისა და კახეთის რაიონებში და აზერბაიჯანულ ეთნოსს წარმოადგენენ.

ყარაფაფახები ფართოდ არიან წარმოდგენილნი დასავლეთ აზერბაიჯანის ოსტანში, განსაკუთრებულად სულდუზის რაიონში, რომელიც ურმიის ტბის დასავლეთით მდებარეობს. მათი რაოდენობა იქ დაახლოებით 250,000 ადამიანს შეადგენსAhmet Çam. Şahseven Türkçesi. — Ankara: Türk Dil Kurumu, 2023. — С. 67.. ძირითად დასახლებებს შორისაა: ადა, არ, აღჩა, ზეივა, აგაბეილი, ალაგოზი, ემინლი, ოქსარი, ბარანლი, ბალიქჩი, ბაირამბოგა, კერვანსარაი, დერბენტი, დემირჩი, ჰაჯიხანლი, გალალარი, კოპეკლი, ჩაკალ მუსტაფა, გორხანა, ლავაშილი, გოლ, ყარაფაფახ იეღლარი და სხვა.

ქალაქ სულდუზში ყარაფაფახების რაოდენობა 100,000-მდე იყო შეფასებული, მაშინ როცა მთლიანად მოსახლეობა 190,000 იყოYaşar Kalafat. Karapapah Türkleri. — Ankara. — С. 846..

 სქოლიო 

კატეგორია:თურქულენოვანი ხალხები
კატეგორია:აზერბაიჯანელები