აფრიკა (ქალღმერთი)

ქალღმერთი აფრიკა, ლათინურად Dea Africa — აფრიკის გაპიროვნება რომაელების მიერ, ახალი წელთაღრიცხვის ადრეულ საუკუნეებში. იყო ერთ-ერთი ნაყოფიერებისა და სიუხვის ღვთაება ჩრდილოეთ აფრიკაში, ეთაყვანებოდა იფრის ტომი. იკონოგრაფიაში ჩვეულებრივ გამოისახებოდა სპილოს ნიღბის თავსაბურავით. მის სიმბოლიკაში ითვლებოდა სიუხვის რქა და ლომი.

რომაელებისთვის „აფრიკა“ მხოლოდ თავიანთ იმპერიულ პროვინციას წარმოადგენდა, რომელიც დაახლოებით თანამედროვე ჩრდილო-აღმოსავლეთ ალჟირს, ტუნისს და ლიბიის სანაპიროებს უტოლდებოდა, და ამის გამო ქალღმერთს სუბსაჰარის მახასიათებლებს არ აწერდნენ. ის ბერბერად მიიჩნეოდა, განსაკუთრებით მას შემდეგ, რაც რენესანსის პერიოდში პოპულარობა მოიპოვა, როგორც ერთადერთმა აფრიკის გაპიროვნებამ, რომელსაც ღვთაებრივი პრეტენზიები არ გააჩნდა. 
 ეტიმოლოგია 
აფრი ლათინური სახელი იყო, რომელიც მაშინდელი ჩრდილოეთ აფრიკის, მდინარე ნილოსის დასავლეთით მცხოვრებთა აღსანიშნავად გამოიყენებოდა, და ყველაზე ფართო გაგებით ხმელთაშუა ზღვის სამხრეთით მდებარე ყველა მიწებს, ანუ ანტიკურ ლიბიას მოიცავდა. როგორც ჩანს, ეს სახელი თავდაპირველად მოიხსენიებდა ადგილობრივ ლიბიურ ტომს, რომელიც თანამედროვე ბერბერების წინაპარი უნდა ყოფილიყო.

აფრიკა ასევე ცნობილია ბერბერული სიტყვიდან ifri (მრავლობითში - ifran) რაც „გამოქვაბულს“  აღნიშნავდა. იგივე სიტყვა შეიძლება მოიძებნოს ბანუ იფრანის (Banu Ifran), ალჟირიული და ტრიპოლიტანიური ტომის, სახელში, რომელიც წარმოშობით იაფრანიდან (ასევე ცნობილი როგორც იფრანი) ჩრდილო-დასავლეთ ლიბიიდან იყო.Edward Lipinski, Itineraria Phoenicia , Peeters Publishers, 2004, p. 200.  
 რომაული გამოყენება 
ის რომაულ აფრიკაში ზოგიერთ მონეტაზე, მოჩუქურთმებულ ქვასა და მოზაიკაზე გვხვდება. რომაული აფრიკის ამსახველი მოზაიკა გვხვდება ტუნისის ელ-ჯემის მუზეუმში. ალჟირში, ტიმგარდში აღმოჩენილ საკურთხეველში შეგვიძლია ვიხილოთ ქალღმერთ აფრიკის იკონოგრაფიაც.  

ის იყო ერთ-ერთი „პროვინციების გაპიროვნებებიდან“, როგორებიც იყვნენ ბრიტანია, ისპანია, მაკედონია და ბერძნულენოვანი პროვინციები. აფრიკა ერთ-ერთი ყველაზე ადრეულია და შესაძლოა წარმოიშვა პომპეუს დიდის ძვ. წ. 80 წელს, აფრიკული ტრიუმფის შედეგად. შემორჩენილია ზოგიერთი მონეტა, რომლებზეც პომპეუსი და აფრიკა არიან გამოსახულნი. 

სპილოს თავსაბურავი პირველად ალექსანდრე მაკედონელის გამოსახულებიან მონეტებზე ჩნდება, რომლებიც მის მიერ ინდოეთის დაპყრობის აღსანიშნავად დაიბეჭდა. სურათი მოგვიანებით აგათოკლე სირაკუზელის მონეტებზე გადაიტანეს, დაახლოებით ძვ. წ. 304 წელს, როდესაც მან აფრიკაში გაილაშქრა. ის გვხვდება ნუმიდიას სამეფოში, მეფე იბარასის ვალუტაზეც, რომელიც პომპეუსმა ძვ. წ. პირველ საუკუნეში დაამარცხა, და სავარაუდოდ მონეტის სტილიც გადაიღო. 
 ქალღმერთი 
რომაელებისთვის განსხვავება ქალღმერთების იმ ორ კატეგორიას შორის, რომელთაგან ერთნი მხოლოდ გაპიროვნებებს წარმოადგენდნენ, ხოლო მეორენი თაყვანისცემასა და მსხვერპლს იმსახურებდნენ, მეტად დაუზუსტებელი იყო, და აფრიკა სავარაუდოდ ამ ორს შორის ზღვარად მიიჩნეოდა. ის ნამდვილად არ იყო მნიშვნელოვანი ღვთაება, მაგრამ დროგამოშვებით, შესაძლოა შესაწირავიც ჰქონოდა და მიმდევრებიც ჰყოლოდა. 

პლინიუს უფროსმა თავის წიგნში „ბუნებრივი ისტორია“, დაწერა - „in Africa nemo destinat aliquid nisi praefatus Africam“, რომელსაც მკვლევარები თარგმნიან, როგორც - „აფრიკაში არავინ არაფერს აკეთებს სანამ ჯერ ქალღმერთ აფრიკას არ სთხოვს შეწევნას.“J. A. Maritz (2006), "Dea Africa: Examining the Evidence", Scholia: Studies in Classical Antiquity, Volume 15, page 102 ეს ქალღმერთის არსებობისა და მნიშვნელობის უტყუარ ლიტერატურულ მტკიცებულებად მიიჩნევა. სხვა მწერლებს აფრიკის მდედრობითი გაპიროვნება „დეას“ ან „ქალღმერთის“ სახელით ჰყავთ ნახსენები.  

თუმცა, მარიცმა ეჭვქვეშ დააყენა, იყო თუ არა გაპიროვნებული აფრიკა რომაელებისთვის ან ნებისმიერი სხვა ხალხისათვის „დეა“, ან ქალღმერთი. „დეა აფრიკის“ სპილოს ნიღბიანი იკონოგრაფიული გამოსახულებები მხოლოდ რომაულ აფრიკის გამოსახულებას წარმოადგენდა - აცხადებს მარიცი. ეს, სავარაუდოდ, იმიტომ, რომ არც პლინიუსს და არც რომელიმე მწერალს არ ჩაუწერია ის როგორც „დეა აფრიკა", საპირისპიროდ იმისა, რომ სხვა რომაული ქალღმერთები „დეას“ პრეფიქსს ტექსტების უმრავლესობაში ატარებდნენ. რომაელებს უკვე ჰყავდათ ნაყოფიერებისა და სიუხვის ქალღმერთები, ამატებს მარიცი, და არანაირი საჭიროება არ იყო, მათთვის კონკურენტი ფიგურა მიეჩინათ.J. A. Maritz (2006), "Dea Africa: Examining the Evidence", Scholia: Studies in Classical Antiquity, Volume 15, pages 102-121  
 პოპულარობა რენესანსის ეპოქაში 
რენესანსის ეპოქაში აფრიკამ, სხვა რეგიონების, ქვეყნებისა და პროვინციების გაპიროვნებებთან ერთად, ახალი პოპულარობა ჰპოვა, და XVII საუკუნის გამოსახულებებში ძირითადად მუქი კანით, ხვეული თმითა და ფართო ცხვირით (ამავდროულად ჩვეული რომაული ატრიბუტებით) იხატებოდა. ის იყო ოთხი კონტინენტის გაპიროვნების აუცილებელი შემადგენელი, რომლებიც მრავალ სხვადასხვა სახის მედიაში (ქანდაკებაში, მინიატურაში, ფერწერაში, ა.შ.) გვხვდებოდნენ.  
ლიტერატურა
Paul Corbier, Marc Griesheimer, L’Afrique romaine 146 av. J.-C.- 439 ap. J.-C. (Ellipses, Paris, 2005)
რესურსები ინტერნეტში

სქოლიო

კატეგორია:რომაული ღვთაებები
კატეგორია:რომაული ქალღმერთები
კატეგორია:რომაული მითოლოგია
კატეგორია:რელიგია აფრიკაში
კატეგორია:ნაყოფიერების ქალღმერთები
კატეგორია:შვილიერების ღვთაებები