ფარნეზეს სასახლე

ფარნეზეს სასახლე () — ერთ-ერთი უმნიშვნელოვანესი მაღალი რენესანსის სასახლე რომში. იტალიის რესპუბლიკის საკუთრებაში მყოფი, იგი 1936 წელს საფრანგეთის მთავრობას გადაეცა 99 წლის ვადით და ამჟამად იტალიაში საფრანგეთის საელჩოს წარმოადგენს.

თავდაპირველად 1517 წელს ფარნეზეების ოჯახისთვის დაპროექტებული, შენობა გაიზარდა ზომაში და კონცეფციაში, როდესაც ალესანდრო ფარნეზე პაპი პავლე III გახდა 1534 წელს, ანტონიო და სანგალო უმცროსის პროექტით. მისი მშენებლობის ისტორიაში მონაწილეობდნენ XVI საუკუნის უმნიშვნელოვანესი იტალიელი არქიტექტორები, მათ შორის მიქელანჯელო, ჯაკოპო ბაროცი და ვინიოლა და ჯაკომო დელა პორტა.

XVI საუკუნის ბოლოს ფარნეზეს გალერეაში მნიშვნელოვანი ფრესკის ციკლი ღმერთების სიყვარული შეასრულა ბოლონიელმა მხატვარმა ანიბალე კარაჩიმ, რამაც დასაბამი მისცა XVII საუკუნის მხატვრობაში ორ განსხვავებულ მიმართულებას, რომაულ მაღალ ბაროკოსა და კლასიციზმს. სასახლეში განთავსებული იყო ცნობილი ფარნეზეს ქანდაკებების კოლექცია, რომელიც ამჟამად ნეაპოლის ეროვნულ არქეოლოგიურ მუზეუმშია, ისევე როგორც სხვა ფარნეზეს კოლექციები, რომლებიც ამჟამად ძირითადად ნეაპოლის კაპოდიმონტეს მუზეუმში ინახება.

ისტორია
300px|მინი
300px|მინი
300px|მინი

„XVI საუკუნის ყველაზე შთამბეჭდავი იტალიური სასახლე“, სერ ბანისტერ ფლეტჩერის თქმით, D. Cruikshank, ed. Sir Banister Fletcher's A History of Architecture, 20th edition 1996:873. ეს პალაცო დაპროექტდა ანტონიო და სანგალო უმცროსის მიერ, რომელიც იყო ბრამანტეს ასისტენტი წმინდა პეტრეს ტაძრის დაპროექტებაში და თავად მნიშვნელოვანი რენესანსის არქიტექტორი. მშენებლობა დაიწყო 1515 წელს ერთი ან ორი წლის მომზადების შემდეგ, The definitive date, based on new documentary information was published by Christoph Frommel, (in A. Chastel, ed. Le palais Farnèse; Murray 1963 cited construction beginning in 1513, Giedion in 1514 და დაკვეთა გასცა ალესანდრო ფარნეზემ, რომელიც კარდინალად დაინიშნა 1493 წელს 25 წლის ასაკში Thanks to his sister, who was Pope Alexander VI Borgia's official mistress და ცხოვრობდა მეფური ცხოვრებით. სამუშაოები შეწყდა რომის დარბევის გამო 1527 წელს.

როდესაც 1534 წლის იანვარში ალესანდრო გახდა პაპი პავლე III, სასახლის ზომა მნიშვნელოვნად გაიზარდა და მან დაასაქმა მიქელანჯელო, რომელმაც დაასრულა გადაპროექტებული მესამე სართული თავისი ღრმა კარნიზით და ასევე გადააკეთა ეზოც. 1534 წლის შემდგომი განვითარება არა მხოლოდ ალესანდროს სტატუსის ცვლილების ასახვა იყო, არამედ არქიტექტურის გამოყენება ფარნეზეების ოჯახის ძალაუფლების გამოსახატავად, როგორც ეს მათ ვილა ფარნეზეში კაპრაროლაშია. სასახლის მასიური ბლოკი და მისი ფასადი დომინირებს პიაცა ფარნეზეზე.

მთავარი ფასადის არქიტექტურული მახასიათებლები Facade conservation works made in 2000 by Laura Cherubini see Alessandro Pergoli Campanelli, Il Restauro di Palazzo Farnese – AR, XXXV, luglio-agosto 2000, pp. 36–39. მოიცავს მონაცვლეობით სამკუთხა და სეგმენტურ ფრონტონებს, რომლებიც ფარავენ პიანო ნობილეს ფანჯრებს, ცენტრალურ რუსტიკულ პორტალს და მიქელანჯელოს გამოწეულ კარნიზს, რომელიც ღრმა ჩრდილს ფენს ფასადის ზედა ნაწილზე. მიქელანჯელომ 1541 წელს გადააკეთა ცენტრალური ფანჯარა, დაამატა არქიტრავი ფასადისთვის ცენტრალური ფოკუსის მისაცემად, რომლის ზემოთაც არის უდიდესი პაპის სტემა, ანუ გერბი პაპის ტიარით, რაც რომს ოდესმე უნახავს. როდესაც პავლე აივანზე გამოჩნდებოდა, მთელი ფასადი მისი პიროვნების დეკორაციად იქცეოდა. "The incredibly pretentious magnificence of this residence for a single man points to the imminence of Baroque.... This monumental window seems to await the arrival of the great overlord who is about to show himself to the populace", remarked Siegfried Giedion, Space, Time and Architecture (1941) 1962, pp. 56–57. ეზო, თავდაპირველად ღია არკადებით, გარშემორტყმულია აღმავალი ორდერების აკადემიური ვარჯიშით (დორიული, იონიური და კორინთული). პიანო ნობილეს ენტაბლატურას მიქელანჯელომ დაამატა ფრიზი გირლანდებით.

სასახლის ბაღის მხარეს, რომელიც მდინარე ტიბერს უყურებდა, მიქელანჯელომ შესთავაზა ხიდის ინოვაციური დიზაინი, რომელიც, დასრულების შემთხვევაში, დააკავშირებდა სასახლეს ვინია ფარნეზეს ბაღებთან, ალესანდროს მფლობელობაში არსებულ ტერიტორიასთან მოპირდაპირე ნაპირზე, რომელიც მოგვიანებით ჩიჯის ოჯახის მეზობელ ვილაში შევიდა, და რომელიც ფარნეზებმა შეიძინეს 1584 წელს და გადაარქვეს ვილა ფარნეზინა. Coffin David, The Villa in the Life of Renaissance Rome, Princeton University Press, 1979, p. 90 მიუხედავად იმისა, რომ ამ ხიდის განხორციელების პრაქტიკულობა საეჭვო რჩება, იდეა თამამი და მასშტაბური იყო.

XVI საუკუნის განმავლობაში კარაკალას აბანოებიდან ორი დიდი გრანიტის აუზი გადაკეთდა შადრევნებად პიაცა ფარნეზეზე, სასახლის „ურბანულ“ მხარეზე.

პალაცო შემდგომში შეცვალა პაპის ძმისწულმა რანუჩო ფარნეზემ ჯაკოპო ბაროცი და ვინიოლას მეშვეობით. იგი დაასრულა მეორე კარდინალმა ალესანდრო ფარნეზემ ჯაკომო დელა პორტას პორტიკიანი ფასადით ტიბერისკენ, რომელიც დასრულდა 1589 წელს.

კარდინალ ოდოარდო ფარნეზეს გარდაცვალების შემდეგ 1626 წელს, პალაცო პრაქტიკულად დაუსახლებელი იყო ოცი წლის განმავლობაში. კასტროს ომის დასრულების შემდეგ პაპობასთან, ჰერცოგ ოდოარდომ შეძლო თავისი ოჯახის ქონების დაბრუნება, რომელიც სეკვესტრირებული იყო. შედეგად მიღებული ინვენტარი არის პალაცო ფარნეზეს უძველესი შემორჩენილი სრული ინვენტარი.

250px|მინი
ოდოარდოს გარდაცვალების შემდეგ, პაპმა ალექსანდრე VII-მ დედოფალ ქრისტინა შვედელს მისცა ნება, რამდენიმე თვის განმავლობაში სასახლეში ეცხოვრა, მაგრამ ის „ჯოჯოხეთიდან მოსული მდგმური აღმოჩნდა“. Quoted from: Colvin, Clare. Eccentric Rebel Without a Crown. Independent, 24 May 2004. პარიზში მისი გამგზავრების შემდეგ, პაპის ხელისუფლებამ აღმოაჩინა, რომ მის მოურიდებელ მსახურებს არა მხოლოდ მოპარული ჰქონდათ ვერცხლი, გობელენები და ნახატები, არამედ ასევე „დაუმტვრევიათ კარები შეშად“ და მოუხსნიათ სპილენძის სახურავის ნაწილები. Pavel Muratov. Images of Italy. Berlin, 1924. Reprinted St. Petersburg, 2005. . Vol. 2, page 155.

ინტერიერის დეკორაციები
რამდენიმე მთავარი ოთახი მოხატულია შთამბეჭდავი ალეგორიული პროგრამებით, მათ შორისაა ჰერკულესის ციკლი სალა დ'ერკოლეში ანუ ჰერკულესის დარბაზში, „სალა დელ მაპამონდო“ ანუ რუკების დარბაზი, და ცნობილი ღმერთების სიყვარული (1597-1608) ფარნეზეს გალერეაში, ორივე ბოლონიელი მხატვრის ანიბალე კარაჩის მიერ შესრულებული. სხვა ოთახებში ფრესკები შესრულებულია დანიელე და ვოლტერას და სხვა ხელოვანების მიერ.

თაობების განმავლობაში, ჰერკულესის ფრესკებიანი ოთახი მასპინძლობდა ცნობილ ბერძნულ-რომაულ ანტიკურ ქანდაკებას, რომელიც ცნობილია როგორც ფარნეზეს ჰერკულესი. სასახლეში ასევე განთავსებული იყო ოჯახის კლასიკური ქანდაკებების კოლექციის სხვა ნიმუშებიც.

ანიბალე კარაჩის ერთ-ერთი კამარისა და ჭერის ფრესკა არის გალერეა ფარნეზე, ხელოვნების გალერეა. ენ საზერლენდ ჰარისის თანახმად, „გალერეის ფრესკები კიდევ უფრო ფართოდ იყენებს ანტიკურ სკულპტურულ და არქიტექტურულ წყაროებს, და გარდა ამისა, მათი ძირითადი სტრუქტურა ეფუძნება რომში მაღალი რენესანსის ყველაზე პრესტიჟული ხელოვანების ორ ჭერს - რაფაელის ფსიქეას ლოჯიას და მიქელანჯელოს სიქსტეს კაპელის ჭერს“. კარაჩიმ გამოიყენა კვადრი რიპორტატი, სადაც ჭერი დაყოფილია ერთეულებად და გადააქცია ის ჩარჩოში ჩასმული ნახატების კოლექციად, გირლანდებს შორის ჩაყოლებული ნიღბებით, გამოქანდაკებული პუტიებით და ქანდაკებებით, რომლებიც ცენტრალურ სცენას უჭერენ მხარს. ეს დიდი ცენტრალური სცენა ასახავს ბახუსისა და არიადნეს ტრიუმფალურ სვლას. ორი უფრო პატარა ნახატი მიმაგრებულია ცენტრალური სურათის ზედა და ქვედა ნაწილში, და ორი ვერტიკალური სურათი ორივე მხარეს, სფინქსებით, პანით და ორი სატირით სავსე.

შთაგონებული ნამუშევრები
სასახლის დიზაინმა შთააგონა რამდენიმე შენობა იტალიის გარეთ, მათ შორის დეტროიტის ათლეტიკური კლუბი დეტროიტში, მიჩიგანი;  შატო გრიმალდი ექს-ან-პროვანსთან, საფრანგეთში; ეროვნული მშენებლობის მუზეუმი ვაშინგტონში, კოლუმბიის ოლქი, აშშ; მთავარი მდივნის შენობა სიდნეიში; ბანკო დი რომა ალექსანდრიაში, ეგვიპტე; სამეფო სასახლე სტოკჰოლმში და კუნარდის შენობა ლივერპულში. ასევე ინგლისში, ჩარლზ ბერის დიდმა აღფრთოვანებამ ამ შენობით page 49, in the Rev. Alfred Barry's, The Life and Times of Sir Charles Barry R.A., F.S.A., 1867, John Murray უბიძგა მას, გამოეყენებინა იგი როგორც მოდელი ლონდონის რეფორმ კლუბისთვის.

პუჩინის ტოსკა
პუჩინის ოპერაში ტოსკა (1900), რომელიც ნაპოლეონის რომშია მოქცეული, მთავარი გმირი ქალის კონფრონტაცია ბოროტ პოლიციის უფროსთან, სკარპიასთან, პალაცო ფარნეზეში ხდება. პალაცო ფარნეზეებისგან მემკვიდრეობით გადაეცა ნეაპოლის ბურბონების მეფეებს, რომლებისგანაც საფრანგეთის მთავრობამ იგი 1874 წელს შეიძინა. მიუხედავად იმისა, რომ ბენიტო მუსოლინის მთავრობამ ის 1936 წელს გამოისყიდა, საფრანგეთის საელჩო რჩება იქ 99-წლიანი იჯარით, რისთვისაც ისინი იტალიის მთავრობას უხდიან სიმბოლურ საფასურს თვეში 1 ევროს ოდენობით.

პალაცო ფარნეზეს ბიბლიოთეკა
პალაცო ფარნეზე სახლობს დიდ სამეცნიერო ბიბლიოთეკას, რომელიც შეაგროვა Ecole Française de Rome-მა (რომის ფრანგულმა სკოლამ), განსაკუთრებით კონცენტრირებულს იტალიის არქეოლოგიასა და შუასაუკუნეების პაპების ისტორიაზე. Ecole Française de Rome-მა დაიწყო მასშტაბური პროექტი, რომელიც მიზნად ისახავდა სასახლის მშენებლობის, მისი ფრესკებისა და ავეჯის, ბიბლიოთეკისა და ხელოვნების ნიმუშების შესახებ არსებული დოკუმენტაციის დიდი ნაწილის გამოქვეყნებას, სრულად ანოტირებულს და ინდექსირებულს. პირველი სამი ტომია:
 F.C. Uginet, Le palais farnèse à travers les documents financiers (Rome 1980).
 A. Chastel, Le Palais Farnèse. Ecole Française de Rome I.1 and I.2 and II (Rome 1980–82).
 F. Fossier. Le Palais Farnèse III.2. La bibliothèque Farnèse. Étude des manuscrits latins et en langue vernaculaire (Rome 1982).
 B. Jestaz, Le Palais Farnèse III.3. L'inventaire du palais et des propriéeés Farnèse à Rome en 1644 (Rome 1994)

პალაცო ფარნეზე პოპულარულ კულტურაში
პალაცო ფარნეზე გადაღებულ იქნა, როგორც 2013 წლის ჯულიან ფელოუზის მიერ შექსპირის რომეო და ჯულიეტას ეკრანიზაციის ნაწილი, სადაც დაგლას ბუთი რომეოს როლშია.

ლიტერატურა


რესურსები ინტერნეტში
 Romeartlover site with 1765 print by Giuseppi Vasi
 Romeartlover entry for Farnese
 Satellite photo – The Palazzo Farnese is the massive, almost square, courtyarded structure in the center of the photo, to the North of the Tiber. The smaller bracket-shaped building southwest (lower) across the Tiber is the Villa Farnesina.
 Farnese Palace 



სქოლიო

კატეგორია:რომის ღირსშესანიშნაობები
კატეგორია:ძველი რომის არქიტექტურა