სკანდინავიურ-ბოშური ენა

სკანდორომანული ენა — არის პარაბოშური დიალექტი, რომლითაც ლაპარაკობენ რომანისაელები — ბოშების ქვეჯგუფი ნორვეგიასა და შვედეთში. ნორვეგიაში დაახლოებით 100–150 ხანდაზმული მოლაპარაკეა სკანდორომანულ ენაზე.

ქვედა ფორმები ცნობილია როგორც:

ნორვეგიული ბოშური ენა ან ტრაველერების ნორვეგიული (, სიტყვასიტყვით — „მოგზაურების ენა“). ნორვეგიულად ეწოდება  ან  (ნორვეგიული ბოშური); ბოშური ენა, რომელსაც ლაპარაკობენ ნორვეგიელი რომები, ცნობილია როგორც .

შვედური ბოშური ენა ან ტავრინგერის ბოშური,  (შვედური ბოშური), ასევე ცნობილია როგორც ტრაველერების შვედური ან ტატარე.

დანიელი ტრაველერების ენა † — რომელიც ადრე გავრცელებული იყო დანიაში.

სკანდორომანული ენა, ისევე როგორც ანგლორომანული ენა დიდ ბრიტანეთში და კალო ენა ესპანეთში, დაფუძნებულია ბოშური ენის ლექსიკურ საფარზე. თუმცა მისმა მოლაპარაკეებმა თითქმის სრულად დაკარგეს ტრადიციული ბოშური გრამატიკა და დღეს იყენებენ შვედურ ან ნორვეგიულ გრამატიკას.

სკანდორომანულ ენას არ გააჩნია სტანდარტული ფორმა, რის გამოც განსხვავებებია ლექსიკაში, გამოთქმასა და გამოყენებაში, რაც დამოკიდებულია კონკრეტულ მოლაპარაკეზე. ბეჭდვით ტექსტებში სკანდორომანული სიტყვები ხშირად იწერება შვედური (S) ან ნორვეგიული (N) ანბანის სიმბოლოებით — მაგალითად: ä, æ, ø, å ან კომბინაციებით, რომლებსაც ბოშური ბგერების აღსანიშნავად იყენებენ, მაგ. tj- () ან kj- (, ), რომლებიც გადმოსცემს ბოშურ ბგერებს č  და čh .

ზოგიერთი მაგალითი განსხვავებული ფორმებისაა:  (შვედური) / (ნორვეგიული) – 'დანა';  (შვედური) /  (ნორვეგიული) – 'ცხენი'.

 სოციალურ-ფუნქციური დისკრეცია და ენობრივი შრეები 
სკანდორომანული ენა წარმოადგენს უიშვიათეს შემთხვევას, როცა ბოშური ლექსიკა სრულიად ახალ სოციალურ ფუნქციას იძენს არა მხოლოდ ეთნიკური იდენტობის გამოხატვისთვის, არამედ ჯგუფის შიგნით ინფორმაციის შეგნებულად დაფარვის საშუალებად. ენათმეცნიერები ამ მოვლენას აღწერენ როგორც სოციოლინგვისტური დისკრეციის ფორმას, რომლის დროსაც ენა იძენს შიფრირებული კომუნიკაციის თვისებებს¹.

ნორვეგიასა და შვედეთში რომანისაელების ყოველდღიურ ცხოვრებაში სკანდორომანული ენა ხშირად გამოიყენებოდა ისეთი თემების განსახილველად, რომელთა საჯაროდ წარმოთქმა ან საზოგადოებრივ ენაზე ფორმულირება არ იყო სასურველი. ამის შედეგად დომინანტურ ენებში შემოჭრილი ბოშური loan-word-ები (სესხული სიტყვები) კონტექსტურად განსხვავებულ მნიშვნელობებს იძენდნენ. მაგალითად, სიტყვა  (დანა) შესაძლოა კონტექსტუალურად ნიშნავდეს "თავდაცვას" ან "გაფრთხილებას", რაც გამორიცხავს მის მორფოლოგიურ ან სინტაქსურ სინონიმებთან იდენტიფიცირებას შვედურ ან ნორვეგიულ ენებში.

ასევე აღსანიშნავია, რომ სკანდორომანული ენით მოთხრობილი ხალხური სიმღერები და ანეკდოტური ტექსტები (რომლებიც მცირე ნაწილია მხოლოდ ჩაწერილი) ქმნიან ენობრივი "შრეს", რომელშიც არქაული ლექსიკა ნეოლოგიზმების გვერდით თანაარსებობს. ეს შრე ხშირად ემსახურება ტრაველერების ქვეჯგუფების იდენტობის შენარჩუნებას — რაც ხშირად ითარგმნება როგორც სიმბოლური წინააღმდეგობა სახელმწიფო პოლიტიკის ასიმილაციურ მექანიზმებთან.

მიუხედავად იმისა, რომ სკანდორომანული ენა ამჟამად მიიჩნევა იუნესკოს მიერ როგორც მძიმედ გადაშენების საფრთხის წინაშე მყოფი, მისი ლექსიკური და სემანტიკური შრეების კვლევა ცხადყოფს, რომ ენა ფუნქციონირებს არა მხოლოდ როგორც კომუნიკაციის იარაღი, არამედ როგორც კულტურული მეხსიერების კონტეინერი. ამას ადასტურებს ინტერაქცია თანამედროვე ახალგაზრდობაში, რომლებიც სკანდორომანულს იყენებენ მონაცვლეობით შვედურსა და ბოშურ სიტყვებს შორის — არა ენის გადასარჩენად, არამედ იდენტობის განმტკიცების მიზნით².

 ენის ცვლილება ინტერფერენციის გავლენით და სინთეზური ფუნქცია 
სკანდორომანული ენა არ არის მხოლოდ შერეული ენობრივი სისტემა, არამედ დინამიკურად მოქმედი სოციალური ინსტრუმენტი, რომელიც რეაგირებს გარე სტრუქტურულ ზეწოლებზე — განსაკუთრებით შვედური და ნორვეგიული სახელმწიფოს ასიმილაციურ პოლიტიკაზე. ენის ფუნქცია თანამედროვე პირობებში სცილდება მხოლოდ კომუნიკაციურ მიზნებს და ცხადყოფს რთულ პროცესს, რომელსაც ენათმეცნიერები აღწერენ როგორც ინტერფერენციული სინთეზი — ისეთი პროცესი, სადაც ერთი ენის ელემენტები არა მხოლოდ იჭრება მეორეში, არამედ გარდაქმნის მის ფუნქციურ მექანიზმებს¹.

კონკრეტულად სკანდორომანულში ეს პროცესი გამოიხატება იმით, რომ ბოშური ლექსიკა ინტეგრირებულია შვედური გრამატიკის შიგნით ისე, რომ მომხდარია არა მხოლოდ გრამატიკული სტრუქტურის დაკარგვა, არამედ ახალი სინტაქსური ერთეულების წარმოქმნაც. მაგალითად, ტერმინები, როგორიცაა  (‘ცხენი’) ან  (‘დანა’), ხშირად იძენს მეტაფორულ მნიშვნელობას და გამოიყენება კონტექსტურად ისეთი მახასიათებლების გადმოსაცემად, როგორიცაა „მობილობა“, „თავდაცვა“, „სიმამაცე“ და ა.შ.

ენის ინტერფერენციულმა განვითარებამ განსაკუთრებით გამოავლინა თავი XXI საუკუნის დასაწყისში, როდესაც შვედეთში მცხოვრები ახალგაზრდა ტრაველერები განუწყვეტლივ იყენებენ სკანდორომანულ ტერმინებს ონლაინსივრცეში, განსაკუთრებით სოციალურ მედიაში. TikTok-ის, Instagram-ისა და Snapchat-ის ვიდეოკონტენტში შეინიშნება ტრაველერული იდენტობის თვითწარმოდგენა სკანდორომანული ლექსიკის ჩასმით, რაც ხდება სოციალური კოდის ნაწილად.

გარდა ამისა, აღსანიშნავია ენის სიმბოლური წინააღმდეგობის ფუნქცია — თანამედროვე ტრაველერები ხშირად იყენებენ სკანდორომანულს სწორედ მაშინ, როდესაც მათ იდენტობას საფრთხე ექმნება საჯარო სივრცეში. ეს ენა იქცევა ფარული გამყოფის ნიშნად „ჩვენი“ და „სხვების“ შორის, რაც განამტკიცებს ჯგუფის შიდა სოლიდარობას და ქმნის ე.წ. „ლინგვისტურ თავშესაფარს“².

დამატებითი ლიტერატურა 

 — ტავრინგერის ბოშური ენის ლექსიკონი და გრამატიკული მიმოხილვა; შეიცავს მოგზაური ბოშების სიმღერებს სრული ტექსტებით.

იხილეთ აგრეთვე
ფინური კალოს ენა
პარაბოშური ენები

რესურსები ინტერნეტში

ნორვეგიული ბოშური ენის ლექსიკონი , 

ტავრინგერის ბოშური ენის ტექსტის მაგალითები — შვედეთის პარლამენტის ვებსაიტიდან

შვედეთის ენის საბჭოს საიტი — ტავრინგერის ბოშურ ენაზე 

სქოლიო

კატეგორია:ბოშები ნორვეგიაში
კატეგორია:ბოშები შვედეთში
კატეგორია:ბოშები დანიაში
კატეგორია:პარაბოშური ენები
კატეგორია:ნორვეგიის ენები
კატეგორია:შვედეთის ენები
კატეგორია:დანიის ენები
კატეგორია:შერეული ენები