ძველი ბერძნული პუნქტუაცია

ძველი ბერძნული პუნქტუაცია — სასვენ ნიშანთა გამოყენების სისტემა, რომლის არსებობა ჩვენს წელთაღრიცხვამდე შესრულებულ ბერძნულ პაპირუსულ ხელნაწერებში უკვე დადასტურებულია. 

ძველი ბერძნები და რომაელები თავიდან წერილობით ძეგლებს ინტერვალისა და სასვენი ნიშნების გარეშე ადგენდნენ (. ჩვენს წელთაღრიცხვამდე შექმნილ ხელნაწერებში გამოყენებულია „წერტილი“ და აბზაცის მიმანიშნებელი გრაფიკული ნიშანი „პარაგრაფი“. ეს უკანასკნელი ტერმინი პირველად არისტოტელესთან არის დადასტურებული. მიაჩნიათ, რომ „პარაგრაფი“, როგორც გარკვეული წერითი ნიშანი, ყველაზე ადრე შემოიღეს და მისი დანიშნულება იყო, რომ ტექსტი მუხლებრივად დაეყოთ. 
ალექსანდრიული პერიოდის პუნქტუაცია
პუნქტუაციის გარკვეული კანონზომიერი სისტემის შექმნა ბერძნულში ალექსანდრიული პერიოდიდან იწყება და დაკავშირებულია არისტოფანე ბიზანტიონელის სახელთან. პუნქტუაციის ეს ძველი, მაგრამ მარტივი სისტემა, ეფუძნებოდა ერთი წერტილის გრაფიკული ნიშნის სტრიქონთან მიმართებით განსხვავებული ადგილმდებარეობით გამოყენებას: სტრიქონის ზემოთ დასმული ერთი წერტილი მიანიშნებდა გარკვეული აზრის დამთავრებას, ანუ უდრიდა დღევანდელ წერტილს. უშუალოდ სტრიქონზე დასმული ერთი წერტილი კი გამოხატავდა უფრო მოკლე აზრობრივ მონაკვეთს, მცირე პაუზას, ანუ უდრიდა დაახლოებით დღევანდელ წერტილ-მძიმეს, ხოლო სტრიქონის შუა პოზიციაში დასმული ერთი წერტილი გადმოსცემდა წინადადების გარკვეული კომპონენტის საზღვარს და დღევანდელი მძიმის მნიშვნელობისა იყო. 

ერთი წერტილის განსხვავებულ ლოკაციაზე დამყარებული პუნქტუაციის ეს სისტემა არისტოფანე ბიზანტიონელის მოწაფე არისტარქესგან შეითვისა დიონისე თრაკიელმა, რომელიც თავისი „გრამატიკის ხელოვნების“ მეოთზე თავში პუნქტუაციაზე მსჯელობს, კერძოდ, სტრიქონს ზემოთ დასმული ერთი წერტილი წერტილის მნიშვნელობისაა, შუა პოზიციისა — წერტილ-მძიმისა, ხოლო ქვედა კი — მძიმისა. მისი სიტყვებით, წერტილი არის აზრის დასრულების მიმანიშნებელი ნიშანი; წერტილ-მძიმე ისეთი ნიშანია, რომელიც ფშვინვის სახით მოისმის, ე. ი. სულის მოსათქმელია, ხოლო მძიმე ნიშანია არა აზრის დასრულებისა, არამედ მისი კიდევ გაგძელებისა. 

ძველ ბერძენ გრამატიკოსებს ( მაგალითად, ნიკანორს ) პუნქტუაციის უფრო რთული სისტემებიც შეუმუშავებიათ, მაგრამ მოღწეულ ძველ ხელნაწერებში არსებითად განსხვავებულად ლოკალიზებული ერთწერტილიანი წესებია გატარებული. თუმცაღა ხელნაწერებში ეს წესები ზოგჯერ დარღვეულია, სისტემებრ არ არის გატარებული, ან ზოგს პუნქტუაცია საერთოდ არ აქვს. მაგალითად, III საუკუნის ბერძნული პაპირუსების ნაწილში გამოყენებულია ერთი წერტილი სტრიქონის ზედა და შუა პოზიციაში, ასევე ორი წერტილი აბზაცის ან თავის დასასრულს, ნაწილში კი სასვენი ნიშანი საერთოდ არ არის ნახმარი. ბიბლიის ადრეულ (IV-V სს.) ბერძნულ ხელნაწერებშიც ჭრელი სურათია: სინურ კოდექსში გამოყოფილია აბზაცები, სასვენი ნიშნები არ იხამრება, ვატიკანურში იშვიათად გამოიყენება ერთი წერტილი საკუთარ და უცხო წარმომავლობის სახელებთან (აქედან ჩანს, რომ ამ ერთ წერტილს უშუალოდ პუნქტუაციური დანიშნულება არ აქვს), ალექსანდრიულში კი ერთი წერტილი სტრიქონის ზედა და შუა პოზიციაშია გამოყენებული. 

V-VIII საუკუნეებში ზოგ ბერძნულ ხელნაწერში ორი მოგრძო წერტილის შეერთებული მახვილის მსგავსი ნიშანიცაა დადასტურებული.

სასვენი ნიშნები უფრო სისტემურად იხმარება შუა საუკუნეების ბერძნულ უნციალში (ასომთავრულში). VIII-IX საუკუნეებიდან ბერძნულ უნციალურ ხელნაწერებში შემოდის ახალი სასვენი ნიაშანი, კითხვის ნიშანი, რომელიც გრაფიკულად მძიმის, წერტილ-მძიმის თუ მარჯვნივ რკალმოვლებული წერტილის სახითაა გამოხატული. 

IX საუკუნიდან მინისკულურ (ნუსხურ) ხელნაწერებში გრაფიკული ნიშანი მძიმეც შემოდის, რომელიც ზოგჯერ სტრიქონს შუა პოზიციის წერტილის მნიშვნელობისასაცაა. უნციალურ და მინისკულურ ხელნაწერებში აბზაცის ან თავის დასასრულის აღსანიშნავად მიღებული იყო ორი მოგრძო პარალელური მდებარეობის წერტილი (=), ან სამი მოგრძო წერტილების ნაირგვარად შეხამება (=_, =-, -=, = =), ზოგჯერ ჯვრის მსგავსი ნიშნის ოთხივე კუთხეში ჩაწერილი თითო წერტილი. 

ბერძნულმა პუნქტუაციამ ქრისტიანული მწერლობის გზით შეაღწია სხვა ხალხთა დამწერლობაში, კერძოდ, ლათინურში, სლავურში, სოხურსა და ქართულშიც. 

ლიტერატურა
 დანელია კ., სარჯველაძე ზ., „ქართული პალეოგრაფია“, გამომცემლობა „ნეკერი“, გვ. 318-320., თბ. 1997
რესურსები ინტერნეტში
http://www.poesialatina.it/_ns/greek/html/Interpunzione-en.html

კატეგორია:დამწერლობები
კატეგორია:ძველი საბერძნეთი