უილარდ ვან ორმან კვაინი

უილარდ ვან ორმან კვაინი ( ; დ. 25 ივნისი, 1908, აკრონი, ოჰაიო — 25 დეკემბერი, 2000, ბოსტონი, მასაჩუსეტსი) — ამერიკელი ფილოსოფოსი და ლოგიკოსი, ანალიტიკური ფილოსოფიის წარმომადგენელი.

დაამთავრა ჰარვარდის უნივერსიტეტი (1932), იყო ალფრედ ნორთ უაიტჰედის მოწაფე. ასწავლიდა ამავე უნივერსიტეტში (1936–1978, პროფესორი 1948 წლიდან). განიცადა პრაგმატიზმის გავლენა, ასევე ლოგიკური პოზიტივიზმისა (1930-იანი წლების დასაწყისში ვენის წრის წევრი იყო), რომლის დოქტრინაც შემდგომში თავადვე გააკრიტიკა. 1951 წელს სტატიაში „ემპირიზმის ორი დოგმა“ პირველ რიგში გამოვიდა ანალიტიკური და სინთეტიკური წინადადებების გამიჯვნის წინააღმდეგ (პირველის ჭეშმარიტება დამოკიდებულია მხოლოდ მასში შემავალი ტერმინების მნიშვნელობაზე, მეორე კი ეფუძნება ფაქტებს); მეორე მხრივ შეეწინააღმდეგა წინადადების აზრის დაყვანას მასში შემავალი იმ ტერმინების მნიშვნელობებამდე, რომლებიც მიუთითებენ სუბიექტის უშუალო გრძნობით გამოცდილებაზე. ამ „დოგმების“ წყაროდ კვაინი ხედავდა მცდარ დაშვებას, რომელიც გულისხმობს ცალკეული წინადადებების განხილვას ენობრივი სისტემის ან თეორიის მთლიან კონტექსტში მათი როლის განყენებულად წარმოდგენით.

წარმოსახავდა რა თავის ფილოსოფიურ პოზიციას ნატურალიზმად, კვაინი ფართოდ იყენებდა ლინგვისტიკის, ანთროპოლოგიის, ბიჰევიორისტული ფსიქოლოგიის მონაცემებს. ენას განიხილავდა ადამიანის ქცევის უმნიშვნელოვანეს ფორმად, ხოლო მეცნიერებას ორგანიზმის გარემოსთან შეგუების ერთ-ერთი გზად. ნოამ ჩომსკის (ხომსკის) ლინგვისტიკურ ნატივიზმს კვაინმა დაუპირისპირა მოძღვრება ენის, როგორც ვერბალური ქცევისკენ მიმართული შეძენილი დისპოზიციების შესახებ. მან შემოიტანა „სტიმულური მნიშვნელობის“ ცნება, რაც გულისხმობს იმ გარე სტიმულების ერთობლიობას, რომლებიც იწვევენ თანხმობას ან უარყოფას გამოთქმულ ფრაზასთან მიმართებით, და ამასთან დაკავშირებით გამოიკვლია სინონიმიის, როგორც ასეთი მნიშვნელობების იგივეობის პრობლემა ერთ ენაზე მოსაუბრე ადამიანებისთვის. ფორმალური ლოგიკის შრომებში კვაინი იცავდა ექსტენსიონალურ მიდგომას და აკრიტიკებდა ინტენსიონალურ ლოგიკებს (მოდალური ლოგიკის ჩათვლით).

დიდი რეზონანსი გამოიწვია კვაინის კვლევებმა ონტოლოგიის სფეროში, რომლის ხასიათიც, კვაინის მიხედვით, განისაზღვრება ენის „კონცეპტუალური სქემით“. ექსტენსიონალური ლოგიკის ენაზე კვაინმა ჩამოაყალიბა ცნობილი თეზისი: „არსებობა ნიშნავს იყო დაკავშირებული ცვლადის მნიშვნელობა“ („To be is to be the value of a variable“). ამა თუ იმ თეორიის მიღებისას უპირატესობა ენიჭება იმ ონტოლოგიებს, რომლებიც აკმაყოფილებენ სიმარტივის, ეკონომიურობის და სამეცნიერო ცოდნის არსებულ კორპუსთან უკეთესად თანხვედრის კრიტერიუმებს. ონტოლოგიურ პრობლემატიკას უკავშირებდა ენების (ბუნებრივის თუ ხელოვნურის) თარგმნადობის საკითხს და ხაზს უსვამდა პრინციპულად „განუსაზღვრელ თარგმანს“ „რადიკალურად“ განსხვავებული ენების შემთხვევაში; აღნიშნავდა რეფერენციის, ანუ სიტყვისა და ამ სიტყვით აღნიშნული ცნების დამოკიდებულების „გაუმჭვირვალობას“ („ონტოლოგიური განუსაზღვრელობის“ თეზისი).

 სქოლიო 

კატეგორია:XX საუკუნის ამერიკელი ფილოსოფოსები
კატეგორია:ამერიკელი ათეისტები
კატეგორია:ათეისტი ფილოსოფოსები
კატეგორია:ემპირისტები
კატეგორია:ჰარვარდის უნივერსიტეტის კურსდამთავრებულები
კატეგორია:მატერიალისტები
კატეგორია:ონტოლოგები
კატეგორია:ამერიკის ფილოსოფიური საზოგადოების წევრები