ალბანური ხალხური პოეზია

მინი
ალბანური ხალხური პოეზია — ზეპირი ტრადიციის ფორმა, რომელიც ალბანელმა ხალხმა შექმნა და დღემდე ცოცხლობსElsie, Robert (2014). "Why Is Albanian Epic Verse So Neglected?" (PDF). Paper Presented at the International Conference on the Albanian Epic of Legendary Songs in Five Balkan Countries: Albania, Kosova, Macedonia, Serbia and Montenegro. Pristina: Institute of Albanian Studies.. მისი შემსრულებლები ძირითადად გვხვდებიან კოსოვოში, ჩრდილოეთ ალბანეთსა და მონტენეგროში. ეს ტრადიცია ერთ-ერთი შემორჩენილია თანამედროვე ევროპაში და ბალკანეთშიThe Epic World.

ალბანური ხალხური პოეზია მნიშვნელოვანია ჰომეროსის მეცნიერებისთვის, რადგან მისი ხანგრძლივი ზეპირი ტრადიცია ამტკიცებს, რომ ჰომეროსამდელი ეპოსიც ზეპირი იყოTruth and Method. ამ ტრადიციის შესწავლით ზეპირ-ფორმულური კომპოზიციის თეორიაც შემუშავდაMusic Theory in Ethnomusicology.

ჩრდილოეთ ალბანური ხალხური პოეზია ეროვნული ინსტრუმენტების ლაჰუტას ან ჩიფტელის თანხლებით სრულდება.[5] ალბანურ ეპიკურ პოეზიაში გამოიყოფა ორი ძირითადი ციკლი: „კანგე კრეშნიკეშ“ (არაისტორიული გმირული ციკლი) და სკანდერბეგის სიმღერები (ისტორიული ციკლი)Music in the Balkans.

 დოკუმენტაცია 
ალბანური ტრადიციები თაობიდან თაობას ზეპირად გადაეცემოდაAlbanian Folktales and Legends. მათი შენარჩუნება აიხსნება ალბანელებში სახელმწიფოებრივი ჩამოყალიბების არარსებობით, რამაც ტომობრივი ორგანიზაციის შენარჩუნება განაპირობაMemory and Nation Building: From Ancient Times to the Islamic State.

ალბანური მითები და ლეგენდები მე-15 საუკუნიდან იწერება, თუმცა მათი სისტემატური შეგროვება მხოლოდ მე-19 საუკუნეში დაიწყოAlbanian and South Slavic Oral Epic Poetry, Volume 44.

პირველი, ვინც ალბანურ გმირულ სიმღერებს ახსენებს, ლორდ ბაირონია „ჩაილდ ჰაროლდის მომლოცველობაში“(1812–1818). 1830 წელს ვუკ კარაჯიჩმა ჩაწერა 12 ალბანური სიმღერა დოვიცა ობადოვიჩისგან. ეს კრებული წარმოადგენს ალბანური ზეპირი ლექსის ერთ-ერთ უძველეს ჩანაწერს კოსოვოდან.

მე-19 საუკუნის ბოლოს, რომანტიზმის გავლენით, გაიზარდა ინტერესი ეროვნული კულტურული იდენტობის მიმართ. არბერეშელი (იტალიელი ალბანელები) მწერლები პირველნი იყვნენ, ვინც შეაგროვეს ალბანური ფოლკლორი. 1847 წელს ვინჩენცო დორსამ გამოაქვეყნა სამი ალბანური ლექსის იტალიური თარგმანი. გერმანელმა ექიმმა კარლ რაინჰოლდმა ჩაწერა ალბანური ხალხური ლექსები საბერძნეთის კუნძულებიდან და გამოაქვეყნა 1855 წელს "The Rediscovery of folk literature in Albania.

ალბანური ფოლკლორის მნიშვნელოვანი არბერეშელი გამომცემლები იყვნენ დემეტრიო კამარდა, რომელმაც 1866 წელს გამოაქვეყნა სიცილიიდან და კალაბრიიდან შეგროვებული სიმღერები, და ჯიროლამო დე რადა, რომელმაც 1866 წელს გამოაქვეყნა "Rapsodie di un poema albanese" - 72 ეპიკური პოემის კრებულიAlbanian folktales and legends.

ალბანეთიდან პირველი ალბანელი კოლექციონერი იყო ზეფ ჯუბანი, რომელიც ფრანგი კონსულის ლუი ჰეკარდის თარჯიმნად მუშაობდა. მათ შეაგროვეს ფოლკლორული მასალა ჩრდილოეთ ალბანეთში, რომელიც 1858 წელს გამოიცა ჰეკარდის წიგნში ფრანგულ ენაზე. ჯუბანმა 1871 წელს თვითონაც გამოაქვეყნა ალბანური სიმღერების კრებული იტალიური თარგმანით.

მნიშვნელოვანი კრებული იყო „ალბანური მელისა – ბელიეტა სკიპეტარე“ (ალბანური ფუტკარი), რომელიც 1878 წელს გამოიცა თიმი მიტკოს მიერ და 123 გმირულ სიმღერისგან შედგებოდა.

ალბანური ხალხური ლექსების მნიშვნელოვანი კრებული გამოაქვეყნა მიკელე მარჩიანომ 1908 წელს, რომელიც 1737 წლის ხელნაწერს ეფუძნებოდა.

ჩრდილოეთ ალბანეთში მოღვაწე ფრანცისკანელმა მღვდლებმა და მეცნიერებმა, შტიეფენ გეჩოვმა, ბერნარდინ პალაგმა და დონატ კურტიმ, მე-20 საუკუნის დასაბამს ალბანური ხალხური სიმღერები ჩაწერეს. პალაგმა და კურტიმ 1937 წელს  უმნიშვნელოვანესი კრებული "Kângë kreshnikësh dhe legenda" (სასაზღვრო მეომრებისა და ლეგენდების სიმღერები) გამოაქვეყნესSongs of the Frontier Warriors.

ანტონ ჩეტას და ქემალ ჰაჯიჰასანის ხელმძღვანელობით, ალბანოლოგებმა გამოაქვეყნეს მრავალი ტომი ეპოსზე. XXI საუკუნის დასაწყისამდე კრეშნიკეშის ციკლის დაახლოებით ნახევარი მილიონი ლექსი შეგროვდაFrom the Archive to the Field: New Research on Albanian Epic Songs.

2004 წელს რობერტ ელსიმ და ჯენის მათიე-ჰეკმა პალაგისა და კურტის კოლექციიდან 23 სიმღერა (6,165 ლექსი) ინგლისურად თარგმნეს. 2021 წელს გამოიცა „ველური სიმღერები, ტკბილი სიმღერები: ალბანური ეპოსი მილმან პერისა და ალბერტ ბ. ლორდის კოლექციებში“, რომელიც პერისა და ლორდის ალბანური ტექსტების სრულ კატალოგს წარმოადგენსWild Songs, Sweet Songs: The Albanian Epic in the Collections of Milman Parry and Albert B. Lord.

 შესრულება 
ალბანურ გმირულ ციკლს (Kângë Kreshnikësh) მღერიან ხანდაზმული მამაკაცები, რომლებსაც ლაჰუტარები ეწოდებათ და უკრავენ ერთსიმიან ინსტრუმენტზე - ლაჰუტაზე ან გუსლეზე.

ჩრდილოეთ ალბანური ეპიკური პოეზია სრულდება ლაჰუტეს ან ჩიფტელის თანხლებითWorld music : the rough guide.

ლაჰუტა არის ერთსიმიანი ინსტრუმენტი გრძელი კისრით და ოვალური ფორმის კორპუსით. ის დამზადებულია ხისგან, დაფარულია ცხოველის ტყავით და მორთულია თხის, ვერძის ან ცხენის თავით. სიმი ცხენის ბეწვისგან არის დამზადებული. ინსტრუმენტი ვერტიკალურად იჭერება მუხლებს შორის და მასზე უკრავენ სიმზე გადაჭიმული ბაფთითA History of European Folk Music.

ჩიფთელია არის ორსიმიანი ინსტრუმენტი. ერთი სიმი ატარებს მელოდიას, მეორე კი ბურდონს.

„მთიანი ლუტა“ (ალბანური: Lahuta e Malcís) არის ალბანური ეროვნული ეპიკური პოემა, რომელიც დაწერილია კათოლიკე ბერის გეორგი ფიშტას მიერ და გამოქვეყნებულია 1937 წელს. იგი 30 სიმღერისა და 17,000-ზე მეტი ლექსისგან შედგება და  ჩრდილოეთ ალბანური ზეპირი ეპიკური პოეზიითაა შთაგონებულიAlbanian Literature: A Short History.

 სამეცნიერო მნიშვნელობა 
ალბანური ეპოსი ბალკანეთის ცოცხალი ტრადიციაა, რომელიც მდიდარია უძველესი მოტივებითElsie, Robert. Why Is Albanian Epic Verse So Neglected?. ის განსაკუთრებით მნიშვნელოვანია ჰომეროსის ეპოსის შესწავლისთვის და ზეპირ-ფორმულური კომპოზიციის თეორიის განვითარებისთვის.

ალბანური ენობრივი ბარიერისა და ქვეყნის პოლიტიკური იზოლაციის გამო, ამ ტრადიციას  საერთაშორისო სამეცნიერო აღიარება დიდხანს არ ჰქონიაAlbanian Literature. ალბანური ენის არქაული სტრუქტურა და ქვეყნის იზოლაცია მე-20 საუკუნის მეორე ნახევარში ართულებდა მის შესწავლას გარეშე მკვლევარების მიერ.

 სქოლიო 

კატეგორია:ალბანური კულტურა