ხეოსმანი

ხეოსმანი () — ისტორიული სოფელი სამცხის ოლქის იმ ნაწილში, რომელიც დღეს თურქეთში რჩება, კერძოდ ახლანდელი არდაჰანის პროვინციის, ფოსოფის რაიონის იურთბეკლერის (ჯაკი) სოფელში გამქრალი სოფელია.2012-2013 Yılları Tao-Klarceti Tarihi Eserleri Araştırma Gezisi Sonuçları (ტაო-კლარჯეთის ძეგლების 2012-2013 წლების საკვლევი ექსპედიციების ანგარიშები), Tiflis, 2019, s. 35. ISBN 978-9941-9639-0-2.

ისტორია
ქართული ადგილობრივი სახელწოდება ხეოსმანი (ხეოსმანი), ცვლილებას განიცდიდა ხევისუბნის (ხევისუბანი) სახელწოდებიდან, რომელიც წარმოიშვა „ხევი“ (ხევი) სიტყვიდან, რაც ნიშნავს ხეობას ან ღრმულს. ხევისუბანი კი ნიშნავს „ხეობის უბანს“. სწორედ ასე, ხეოსმანის სოფელი მდებარეობდა ჯაყისწყლის (ჯაყისწყალი) სახელწოდების მქონე ხევის ნაპირზე, რომელსაც დღეს ჯაკ სუიუ ეწოდება."ხევი" - A Comprehensive Georgian-English Dictionary, Londra, 2006, 2 cilt ISBN 0-9535878-3-5"უბანი" - A Comprehensive Georgian-English Dictionary, Londra, 2006, 2 cilt ISBN 0-9535878-3-5Praskovya Uvarova, Кавказъ. Абхазія, Аджарія, Шавшетія, Посховскій участок (Kafkasya: Abhazya, Acara, Şavşeti, Potshovi Kazası, Moskova, 1891, s. 270.Defter-i Mufassal-i Vilayet-i Gürcistan (გურჯისტანის ვილაიეთის დიდი დავთარი: გამოკვლევა: წიგნი III), (Yayımlayan) Sergi Cikia, Tiflis, 1947-1958, 3 cilt, III. Cilt (1958), s. 460.

ხეოსმანის სოფლის მდებარეობის ისტორიული სამცხის რეგიონი, გარდა ერთი ნაწილისა, დღესაც საქართველოს საზღვრებშია. ოსმალებმა ეს რეგიონი და სოფელი 1578 წელს სრულად დაიკავეს. ხეოსმანის ეკლესიაც ამ პერიოდიდან შემორჩა.

ხეოსმანი 1595 წლის ოსმალური მუფასალ დეფთერში გვხვდება ხეოსმან ან ხევისმანის (خوسمان) სახით. ამ დეფთერის გამომცემელმა ქართველმა თურქოლოგმა სერგი ჩიკიამ ეს ადგილობრივი სახელწოდება ჯერ ხუსმანად წაიკითხა, შემდეგ კი ხეოსმანად შეასწორა. ამ დროს ეს დასახლება საქართველოს ვილაიეთში, ფოშოვის ლივასის ჩრდილოეთ ნაჰიეს ეკუთვნოდა. მოსახლეობა 15 ქრისტიანული ოჯახისგან შედგებოდა და ოჯახების მეთაურები ქართულ სახელებს ატარებდნენ. სოფელში იყო ხორბლის, ქერის და წიწიბურის მიწათმოქმედება, ასევე ფუტკრის მეურნეობა, იზრდებოდა ცხვარი და ღორი. იყო ორი წყლის წისქვილი .Defter-i Mufassal-i Vilayet-i Gürcistan (გურჯისტანის ვილაიეთის დიდი დავთარი : თარგმანი : წიგნი II), (Yayımlayan) Sergi Cikia, Tiflis, 1941-1958, 3 cilt; II. cilt (1941), s. 319.

ხეოსმანის სოფელი ჩილდირის ეიალეთის 1694-1732 წლების ოსმალურ ჯებე დეფთერში იგივე სახელით არის ჩაწერილი და იგივე ადმინისტრაციულ მდგომარეობას ფლობდა. ჰიჯრი 1118 (1706/1707) წელს სოფელი ჰასან სახელის მქონე პირს იყო გადაცემული და 8.000 აქჩე გადასახადი იყო დაწესებული.Defter-i Caba-i Eyalet-i Çıldır 1694-1732 (ჩილდირის ვილაიეთის ჯაბა დავთარი : 1694-1732 წწ.), (Yayıma hazırlayan) Tsisana Abuladze, Tiflis, 1979, 126, 305.

ოსმალური მუფასალ დეფთერის გამომცემელმა ქართველმა თურქოლოგმა სერგი ჩიკიამ დაწერა, რომ ხეოსმანის სოფელი რუსულ წყაროებში ხეოსმანის (Хеосмани) სახით გვხვდება. თუმცა ეს დასახლება 1886 წლის რუსულ აღწერაში ფოშოვის მაზრაში როგორც სოფელი არ იყო მოხსენიებული.Свод статистических данных о населении Закавказскаго края, извлеченных из посемейных списков 1886 г. (Transkafkasya Bölgesinin Nüfusuna Dair 1886 Yılı Aile Listelerinden Edinilmiş istatistik Verilerin Özeti), Tiflis, 1893, "Kars oblastı" - 348-402 იგულისხმება, რომ ხეოსმანი ამ თარიღამდე სოფლად ყოფნა შეწყვიტა.

რუსმა არქეოლოგმა პრასკოვია უვაროვამ სოფლის სახელი 1891 წელს ხეოსმანად (Хеосмани) დაწერა. უვაროვას მიცემული ინფორმაციის მიხედვით, ჯაყისწყლის ნაპირზე მდებარე ეს სოფელი მიტოვებული იყო და მისი ეკლესია დანგრეული. სოფლის ადგილას მინერალური წყლები იყო და ხალხი ამ წყლებს სამკურნალოდ მიიჩნევდა. ქართველმა ისტორიკოსმა ალექსანდრე პრონელმა კი 1914 წელს მხოლოდ დანგრეული ეკლესიის შესახებ ისაუბრა, მაგრამ სოფლის შესახებ ინფორმაცია არ მისცა.Aleksandre Proneli, Görkemli Mesheti (დიდებული მესხეთი), Gori, 1914, s. 183.

სოფელში არსებობის შესახებ ცნობილი ერთადერთი ისტორიული ნაგებობა ხეოსმანის ეკლესიაა. ეს ნაგებობა უვაროვას მიცემული ინფორმაციის მიხედვით 1891 წელს სრულად იყო დანგრეული. ალექსანდრე პრონელმა კი 1914 წელს დაწერა, რომ ნანგრევებად ქცეული ეკლესია ყველა მხრიდან ბუჩქნარით იყო გარშემორტყმული, პატარა ეკლესია თითქმის არ ჩანდა და რომელიმე მხრიდან ეკლესიასთან მისვლა შეუძლებელი იყო. ხეოსმანის ეკლესიის კედლების ნაწილი დღემდე არის შემორჩენილი.

სქოლიო

კატეგორია:თურქეთის ისტორიული ქართული სოფლები