გასლაითინგი

გასლაითინგი () — მანიპულირების მეთოდი, რომელიც ადამიანს აიძულებს კითხვის ნიშნის ქვეშ დააყენოს საკუთარი რეალობის აღქმა. ტერმინი მომდინარეობს 1944 წლის ფილმიდან „აირის ნათება“ (Gaslight) და პოპულარული გახდა 2010-იანი წლების შუა პერიოდში.

ზოგიერთმა ფსიქიკური ჯანმრთელობის ექსპერტმა შეშფოთება გამოთქვა, რომ ტერმინი ზედმეტად ფართოდ გამოიყენება. 2022 წელს, გაზეთმა „ვაშინგტონ პოსტმა“ აღნიშნა, რომ ის პოპულარული სიტყვა გახდა და არასწორად გამოიყენებოდა ჩვეულებრივი უთანხმოებების აღსაწერად.

 ეტიმოლოგია 
მინი| ჩარლზ ბოიერი, ინგრიდ ბერგმანი და ჯოზეფ კოტენი გასლაითის 1944 წლის ამერიკულ კინოვერსიაში
ტერმინი სათავეს იღებს პატრიკ ჰამილტონის 1938 წლის ბრიტანულ პიესაში „აირის ნათება“. პიესის მიხედვით 1940 წელს დიდ ბრიტანეთში გადაიღეს ფილმი, რომლის რიმეიქი 1944 წელს გადაიღეს აშშ-ში. ვიქტორიანული ეპოქის ლონდონის ელიტაში განვითარებული Gaslight და მისი ადაპტაციები ასახავს ერთი შეხედვით კეთილშობილ ქმარს, რომელიც ტყუილსა და მანიპულაციას იყენებს მემკვიდრე ცოლის იზოლირებისა და მისი ფსიქიკურად დაავადებული მეუღლის მიმართ, რათა მათი გაქურდვა შეძლოს. ქმრის ერთ-ერთი ხრიკი არის ფარულად გაანათოს და დააბნელოს შიდა გაზის განათება, ამტკიცებს რა, რომ ეს მხოლოდ მისი ცოლის ფანტაზიებია. 

ტერმინის გერუნდული ფორმა "გასლაითინგი" პიესებში და ფილმებში როგორც წესი არ ჩანს. პირველად ამ ფორმით 1950-იან წლებში გამოიყენეს ბერნსის და ალენის შოუს პირველ სერიაში. ნიუ იორკ თაიმსში  1995 წელს მორენ დოუდის სტატიაში. ამერიკული ფსიქოლოგიის ასოციაციაზე დაყრდნობით 2021 წელს გასლაითინგი “ერთ დროს გულისხმობდა ადამიანის მანიპულაციის იმდენად უკიდურეს ფორმას, რომ იწვევდა ფსიქიკურ დაავადებას და “გასლაითირებული” პიროვნების ფსიქიატრიულ დაწესებულებაში მოთავსებას. მერიამ-ვებსტერი გასლაითინგს განსაზღვრავს როგორც ფსიქოლოგიურ მანიპულაციას, რათა ადამიანმა ეჭვი შეიტანოს საკუთარი რეალობის აღქმაში. ამერიკის დიალექტების საზოგადოებამ გასლაითი 2016 წლის ყველაზე სასარგებლო ახალ სიტყვად დაასახელა. გასლაითი ოქსფორდის უნივერსიტეტის გამომცემლობამ 2018 წლის ყველაზე პოპულარული სიტყვების სიაში მეორე ადგილას დაასახელა.

 სამოყვარულო ფსიქოლოგიაში 
ტერმინი გასლაითნგი ასევე გამოიყენება სამოყვარულო ფსიქოლოგიაში, პერსონალური ურთიერთობების (რომანტიკული და მშობლური) დასახასიათებლად. გასლაითინგი მოიცავს 2 მხარეს, “გასლაითერი” -  რომელიც მანიპულირების მიზნით გამუდმებით ცრუ ნარატივს გვთავაზობს და მეორე მხარე რომელიც ინდივიდუალური ავტონომიის შესანარჩუნებლად იბრძვის. გაზლაითინგი, როგორც წესი, ეფექტურია მხოლოდ მაშინ, როდესაც ურთიერთობაში ძალაუფლების არათანაბარია.

გასლაითინგი ნორმალური ურთიერთობრივი უთანხმოებისგან განსხავებულია და გამოირჩევა შემდეგი მახასიათებლებით: 

 ერთი პარტნიორი მუდმივად უსმენს და ითვალისწინებს მეორე პარტნიორის ხედვას;
 ერთი პარტნიორი გამუდმებით უარყოფს მეორის ხედვას და ამტკიცებს, რომ ის ცდება ან ეუბნება, რომ მათი ემოციური რეაქცია არარაციონალური ან დისფუნქციურია .

ტერმინი „გასლაითინგი“ უფრო ხშირად გამოიყენება ხანგრძლივი პერიოდის განმავლობაში და არა ერთჯერადად დარწმუნებისთვის, თუმცა დარწმუნების მეთოდი(ები) გაზლაითინგის ქცევის განმსაზღვრელი თვისებაა. დროთა განმავლობაში, მსმენელ პარტნიორს შეიძლება გამოუვლინდეს სიმპტომები, რომლებიც ხშირად ასოცირდება შფოთვით აშლილობებთან, დეპრესიასთან ან დაბალ თვითშეფასებასთან . გაზლაითინგი განსხვავდება ნამდვილი ურთიერთობებში არსებული კონფლიქტისგან იმით, რომ ერთი მხარე მანიპულირებს მეორის აღქმაზე.

 ფსიქიატრიასა და ფსიქოლოგიაში 
სიტყვა გასლაითინგი ასევე გამოიყენება კლინიკურ ლიტერატურაში, თუმცა ამერიკის ფსიქოლოგთა ასოციაცია მას სასაუბრო ტერმინად მიიჩნევს. ბარტონმა და უაითჰედმა  გაზლაითინგის სამი შემთხვევა აღწერეს, რომელთა მიზანიც იყო პირის იძულებითი ჰოსპიტალიზაცია ფსიქიატრიულ დაწესებულებაში, ხშირად მოტივირებული ნათესავების მოშორების მიზნით ან ფინანსური სარგებლის მიღებით: ცოლი ცდილობდა ქმრის მოძალადედ წარმოჩენას, რათა შეყვარებულთან ერთად გაქცეულიყო; სხვა შემთხვევაში, ქალი ამტკიცებდა, რომ მისი ქმარი, ბარის მფლობელი, ალკოჰოლიკი იყო, რაც მას საშუალებას აძლევდა მიეტოვებინა და თავად ჩაეგდო ხელში ბიზნესი; მესამე შემთხვევაში კი, მოხუცთა თავშესაფრის მენეჯერმა მაცხოვრებელს საფაღარათო საშუალება მისცა და შემდეგ იგი ფსიქიატრიულ საავადმყოფოში გადაამისამართა, თითქოს მას დემენცია ჰქონდა.

1977 წელს, როცა ტერმინი გასლაითინგი ჯერ არ იყო გავრცელებული, ლუნდმა და გარდინერმა გამოსცა მოხსენება სადაც ხანდაზმული ქალბატონი მოხუცთა თავშესაფრის თანამშრომლებმა არაერთხელ მოათავსეს საავადმყოფოში სავარაუდო ფსიქოზის მიზეზით, თუმცა მოთავსებიდან მალევე, ყოველგვარი მკურნალობის გარეშე მალევე ქრებოდა სიმპტომები, გამოძიების შემდეგ გაირკვა, რომ ქალბატონის პარანოია თავშესაფრის თანამშრომლების "გასლაითინგის" შედეგი იყო.

 მოტივაციები 
გაზლაითინგი მომენტის კონტროლის, კონფლიქტის შეჩერების, შფოთვის შემცირებისა და კონტროლის საშუალებაა. თუმცა, ეს პასუხისმგებლობისგან თავის არიდება მეორე ადამიანს ანგრევს.

 შეძენილი ქცევა 
გაზლაითინგი შეძენილი თვისებაა. ისინი ამას თავად ხედავენ, განიცდიან ან შემთხვევით წააწყდებიან და ხედავენ, რომ ფსიქოლოგიურად მუშაობს. კვლევებმა აჩვენა, რომ გაზლაითინგი უფრო ისეთ წყვილებშია გავრცელებული, სადაც ერთ ან ორივე პარტნიორს რაიმე სახის ფსიქიკური პრობლემა აქვს (მაგალითად, ისეთი თვისებები, როგორიცაა დეპრესია, რომელიც დაკავშირებულია ხანმოკლე ფსიქიკურ დაავადებასთან), ნივთიერებებით გამოწვეული დაავადება (მაგ., ალკოჰოლიზმი ), განწყობითი აშლილობები (მაგ., ბიპოლარული აშლილობა ), შფოთვითი აშლილობები (მაგ., პოსტტრავმული სტრესული აშლილობა ), პიროვნების აშლილობა, ნეიროგანვითარების აშლილობა (მაგ., ყურადღების დეფიციტისა და ჰიპერაქტივობის აშლილობა) ან ზემოთ ჩამოთვლილი ფაქტორების კომბინაცია და ოსტატურად არწმუნებენ სხვებს, რომ ეჭვი შეიტანონ საკუთარ აღქმაში. 

 ფართო გამოყენება 
2022 წელს მერიამ-ვებსტერმა “გასლაითინგი” წლის სიტყვად დაასახელა. სიტყვა ხშირად არასწორად გამოიყენება კონფლიქტებისა და უთანხმოების მიმართ. იელის უნივერსიტეტის ემოციური ინტელექტის ცენტრის თანადამფუძნებლის, ნევროლოგიის დოქტორის, რობინ სტერნის თქმით, „გაზლაითინგი ხშირად გამოიყენება ბრალდების  მნიშვნელობით, როდესაც ვინმე შეიძლება უბრალოდ დაჟინებით მოითხოვდეს რაღაცას ან ვინმე თქვენზე გავლენის მოხდენას ცდილობს. ეს გაზლაითინგი არ არის“.

ზოგიერთი ფსიქიკური ჯანმრთელობის ექსპერტი თვლის, რომ ტერმინის ზოგადი გამოყენება მის სარგებლიანობას ასუსტებს და შესაძლოა გაართულოს კონკრეტული ძალადობის ტიპის აღწერა. „ვაშინგტონ პოსტის“ 2022 წლის მოხსენების თანახმად, ტერმინი მოდური გახდა და არასწორად გამოიყენება ჩვეულებრივი უთანხმოებების აღსაწერად და არა იმ სიტუაციების აღსაწერად.

 მედიცინაში 
სამედიცინო გაზლაითინგი არაფორმალური ტერმინია, როდესაც სამედიცინო პერსონალი პაციენტების რეალურ სიმპტომებს უგულვებელყოფენ, რაც არასწორ დიაგნოზის დასმას იწვევს.

 პოლიტიკაში 
გაზლაითინგი უფრო ეფექტურია, როდესაც გაზლაითერს ძალაუფლების პოზიცია უჭირავს.

ტერმინი გამოიყენება პოლიტიკოსებისა და მედიის დასახასიათებლად როგორც მარცხენა ასევე მარჯვენა პოლიტიკურ სპექტრში. მაგალითად:

 ამერიკელმა ჟურნალისტებმა სიტყვა „გაზლაითინგი“ გამოიყენეს დონალდ ტრამპის ქმედებების აღსაწერად 2016 წლის აშშ-ის საპრეზიდენტო არჩევნების დროს და მისი ორივე საპრეზიდენტო ვადის განმავლობაში. 

 2025 წელს CNN-ის ჟურნალისტმა ჯეიკ ტაპერმა მინესოტას გუბერნატორ ტიმ უოლცს ჰკითხა, იყენებდნენ თუ არა გასლაითინგს დემოკრატები 2024 წლის აშშ-ის საპრეზიდენტო არჩევნების დროს.

 “გასლაითინგი” ასევე იქნა გამოყენებული ფსიქოლოგიურ შევიწროებად აღმოსავლეთ გერმანიაში 1970 - 1980-იან წლებში. ეს ტექნიკა გამოიყენებოდა შტაზის (სახელმწიფო უსაფრთხოების სამსახურის) მიერ, მტრულად განწყობილი და მეამბოხე ადამიანების მიმართ. 

სქოლიო

კატეგორია:ფსიქოთერაპია
კატეგორია:ტყუილი
კატეგორია:ფსიქოლოგია
კატეგორია:სლენგი