ალ-ფერგანი

აბუ-ლ-აბას აჰმად იბნ მუჰამად ალ-ფერგანი (; ; დაახლოებით 798 — 861«Астроном Аль-Фергани»  — статья на сайте Пензенской региональной общественной организации «Просвещение».) — IX საუკუნის ერთ-ერთი უდიდესი სპარსელიA brief exposition in 30 chapters was composed in Baghdad by the Persian astronomer al-Farghani (in Latin. Alfraganus. с. л. D. 800-c. 870).Sir Patrick Moore, The Data Book of Astronomy, CRC Press, 2000, BG 48ref Henry Corbin, The Voyage and the Messenger: Iran and Philosophy, North Atlantic Books, 1998, pg 44 მეცნიერი, ცენტრალური აზიის ასტრონომი, მათემატიკოსი და გეოგრაფი. ფერგანის ველის მკვიდრი. ევროპაში იგი ლათინიზებული სახელით იყო ცნობილი, ალფრაგანუსი ().

 ბიოგრაფია 
მეცნიერის შესახებ ბიოგრაფიული ინფორმაცია და დაბადების ზუსტი ადგილი უცნობია, თუმცა, მისი ფსევდონიმით, ალფრაგანუსით თუ ვიმსჯელებთ, ის ფერგანას ველის მკვიდრი იყო. ცნობილია, რომ შუა საუკუნეებში ალ-ფერგანი ბაღდადში ცხოვრობდა და მუშაობდა „სიბრძნის სახლში“ (ალ-მამუნის აკადემია), რომელიც მმართველმა ალ-მამუნმა დააარსა. აკადემიაში მთელი ცენტრალური აზიიდან მოწვეულნი იყვნენ ცნობილი მეცნიერები და მეცნიერების მოღვაწეები. აკადემიაში ასევე მუშაობდნენ ასტრონომი და მათემატიკოსი ალ-ხვარაზმი, ფიზიკოსი ალ-კინდი, ექიმები აბუ ბაქრ არ-რაზი და ჰუნაინ იბნ იშაკი. ბაღდადში აშენდა ორი ობსერვატორია, რომლებიც აღჭურვილი იყო იმ დროის საუკეთესო ინსტრუმენტებით, რაც მეცნიერებს საშუალებას აძლევდა დაკვირვებოდნენ ვარსკვლავურ ცას და ჩაეტარებინათ მათემატიკური გამოთვლები. ასტრონომების ჯგუფმა: იაჰია იბნ აბუ მანსური, ალ-მარვარუდი, ჰაბაშ ალ-ჰასიბი და აჰმად ალ-ფარღანი, „სიბრძნის სახლის“ ხელმძღვანელის, მათემატიკოსისა და ასტრონომის ალ-ხვარიზმის ხელმძღვანელობით, მრავალი წლის განმავლობაში უამრავი აღმოჩენა გააკეთა, მათ შორის: დედამიწის მერიდიანის ზომის გამოთვლა, დედამიწის გარშემოწერილობის გამოთვლა, ზიჯდას (ვარსკვლავური ცის ცხრილის) შედგენა, რომელიც შეიცავდა ზუსტ კოორდინატებსა და ათასობით ციური სხეულის აღწერილობას.

IX საუკუნის შუა ხანებში ალ-ფერგანი კაიროში გადავიდა საცხოვრებლად, სადაც სიკვდილამდე ცხოვრობდა.

ის მუშაობდა ასტროლაბის დიზაინზე — მოწყობილობაზე, რომელიც ციურ სხეულებს ადგილმდებარეობისა და მათ შორის მანძილის დასადგენად იყო განკუთვნილი. მან ამ ინსტრუმენტზე სამეცნიერო ტრაქტატი დაწერა, 861 წელს კი კაიროს მახლობლად, რაუდას კუნძულზე ნილომეტრი აღადგინა. ეს მოწყობილობა, რომელიც ნილოსის წყლის შემცველობის გამოსათვლელად და წყალდიდობების პროგნოზირებისთვის გამოიყენებოდა, ასუანის კაშხლის დიზაინში გამოიყენეს და დღემდე არ დაუკარგავს აქტუალობა, რადგან ის ეგვიპტის დედაქალაქის ერთ-ერთ ღირსშესანიშნაობას წარმოადგენს.

1998 წელს, იუნესკოს ეგიდით, მეცნიერის დაბადებიდან 1200 წლისთავი აღინიშნა.

 აღმოჩენები 
 მეცნიერულად დაამტკიცა, რომ დედამიწას სფეროს ფორმა ჰქონდა;
 მათემატიკურად დაამტკიცა და გამოთვალა წლის ყველაზე მცირე და დიდი დღეების სიდიდე (22 ივნისი და 23 დეკემბერი);
 დაადგინა, რომ მზეს გააჩნია ლაქები და იწინასწარმეტყველა 832 წლის მზის დაბნელება.

ხსოვნა
მის პატივსაცემად, მთვარის ერთ-ერთ კრატერს დაარქვეს ალფრაგანუსი.

ლიტერატურა
 Матвиевская Г. П. Учение о числе на средневековом Ближнем и Среднем Востоке. — Ташкент: Фан, 1967.
 Розенфельд Б. А., Добровольский И. Г., Сергеева Н. Д. Об астрономических трактатах ал-Фаргани. — Историко-астрономические исследования, 11, 1972, с. 191—210.
 Richard Lorch (ed.) Al-Farghānī on the Astrolabe. Arabic text edited with translation and commentary. Stuttgart, 2005.

სქოლიო

კატეგორია:დაბადებული 798
კატეგორია:გარდაცვლილი 861
კატეგორია:სპარსელი ასტრონომები
კატეგორია:სპარსელი მათემატიკოსები
კატეგორია:სპარსელი გეოგრაფები
კატეგორია:დაბადების წელი უცნობია