მოიდამი

ფრანგ-მაი-დამი ან მოიდამი — აჰომური რელიგიის ტრადიციული გორასამარხი. ჩარაიდეოს სამეფოს „მაიდამები“ იუნესკოს მსოფლიო მემკვიდრეობის ძეგლების სიაშია შეტანილი.World Heritage ListKalita 2023, Times of India, Unesco ICOMOS Expert Arrives At Assam's Charaideo District, Vying For World Heritage Status დღეს ოთხი კლანის ხალხი - მო-ჰუნგი, მო-ჩამი, ჩაოდანგი და მო-პლონგი - იცავენ აჰომური რელიგიის საფლავის ტრადიციას.

სტრუქტურულად, „მაიდამი“ შედგება ერთი ან მეტი კამერიანი სარდაფებისგან. სარდაფებს აქვთ გუმბათისებრი ზედნაშენი, რომელიც დაფარულია ნახევარსფეროსებრი თიხის ბორცვით, რომელიც მიწიდან მაღლა ადის მწვერვალზე ღია პავილიონით და რომელსაც „ჩოუ ჩალი“ ეწოდება. მთელ მაიდამს რვაკუთხა ჯუჯა კედელი აკრავს.

დაკრძალვა არის ტაიების მთავარი საღმრთო რიტუალი, რომელსაც აჰომელი ხალხი თავდაპირველად მისდევდა. ეს ეწინააღმდეგება ინდუისტურ კრემაციის სისტემას. მას შემდეგ, რაც აჰომელმა მეფეებმა ინდუიზმი მიიღეს, მათ აირჩიეს კრემაციის შემდეგ ნაცარის გორაკებში დაკრძალვა.

ასამის აჰომელი თემი თვლის, რომ გათხრები მათი ტრადიციისთვის შეურაცხყოფაა, რადგან „მაიდამები“ დაკავშირებულნი არიან აჰომელ წინაპართა თაყვანისცემასთან და მე-დამ-მე-ფის ფესტივალთან.

ეტიმოლოგია
სიტყვა მოიდამი არის ტაი-აჰომური სიტყვა და ფრანგ-მაი-დამის შემოკლებული ფორმა.Brochure on moidams at Charaideo , Sivasagar, Government of Assam p. 04 ფრანგ-მაი ნიშნავს დაკრძალვას, ხოლო დამი ნიშნავს მკვდრებს ან წინაპართა სულებს.

მაიდამები
მაიდამების შიგნით არის მიწისქვეშა კამერები სხვადასხვა დანიშნულებით, ერთი გარდაცვლილი მეფის სხეულის შესანახად ყველა საჭირო ნივთთან ერთად შემდგომი ცხოვრებისთვის, ხოლო სხვები მსახურებისთვის, მზრუნველებისთვის, ცხენებისთვის და სპილენძისთვის. მაიდამების დღევანდელი სიმაღლე შემცირებულია სხვადასხვა ბუნებრივი კატასტროფების გამო. ადრე მინიმუმ 10 ცოცხალი ადამიანი იკრძალებოდა გარდაცვლილ მეფესთან ერთად, რომ ზეცაში ეზრუნათ მისთვის, თუმცა ეს ჩვეულება გააუქმა რუდრა სინგჰამ.

მაიდამების სიმაღლე დამოკიდებული იყო მეფეთა ძალაუფლებაზე. მაიდამების უმეტესობა არ იყო აღნიშნული მეფეთა სახელებით, ამიტომ ბევრი რჩება არაიდენტიფიცირებული, გადადჰარ სინგჰისა და რუდრა სინგჰის მაიდამების გარდა. დიდი მაიდამების უმეტესობა XVII საუკუნის ბოლოს და XVIII საუკუნეს განეკუთვნება. ადრე მაიდამების კამერების უმეტესობა შენდებოდა მყარი ხის ბოძებითა და კოჭებით, რაც შეიცვალა აგურითა და ქვებით გადადჰარ სინგჰიდან და მისი მემკვიდრეებიდან. ჩვეულების თანახმად, მხოლოდ ღარფალიასა და ლახურახანის კლანების ხალხს ჰქონდა უფლება დაეკრძალათ მეფეებისა და დედოფლების გვამები. იყო სპეციალური ოფიცერი ჩანგ-რუნგ ფუკანი, რომელიც პასუხისმგებელი იყო მაიდამების მშენებლობაზე. ჩანგ-რუნგ ფუკანი ასევე იყო აჰომის სამეფოს მთავარი არქიტექტორი. ოფიცრები, რომლებსაც მაიდამ ფუკანები ეწოდებოდა, და მცველები, რომლებსაც მაიდამიები ერქვათ, ინიშნებოდნენ მაიდამების დასაცავად და შესანარჩუნებლად.

სტრუქტურული მშენებლობა და სამეფო დაკრძალვის პროცესი აღწერილია ისტორიულ დოკუმენტებში, რომელსაც „ჩანგ-რუნგ ფუკანორ ბურანჯი“ ეწოდება, რომელიც დეტალურად აღწერს იმ ნივთებსაც კი, რომლებიც იკრძალებოდა. მოგვიანებით ინდოეთის არქეოლოგიური კვლევის სამსახურის მიერ ჩატარებულმა გათხრებმა აღმოაჩინა რამდენიმე „მაიდამი“, რომლებიც ადრე განადგურებული და დაკარგული იყო. ბევრი „მაიდამი“ იყო გათხრილი და გაძარცვული, ყველაზე ცნობილი მუღალთა გენერალ მირ ჯუმლას მიერ, რომელმაც XVII საუკუნეში მოკლე ხანს დაიკავა გარჰგაონი, და ბრიტანელების მიერ 1826 წლის შემდეგ.

წარსულში, როცა რომელიმე მეფე ან მეომარი იღუპებოდა ბრძოლაში, მათი მოჭრილი თავები მოჰქონდათ აქ და კრძალავდნენ. 1524 წელს როცა ჩუტიას სამეფო დამარცხდა აჰომებთან, ჩუტიას მეფისა და მისი ვაჟის თავები ასევე დაიკრძალა ჩარაიდეოს საფლავში.Barua, G.C, "Ahom Buranji, p. 57

გათხრები
განძებით სახელგანთქმული მაიდამები ასევე ხშირად იძარცვებოდა - მუღალებიდან, ბრიტანელებიდან ადგილობრივ ხალხამდე, რომლებმაც მაიდამები არაერთხელ გაძარცვეს. მაიდამის ყველაზე ადრეული ესკიზი შექმნა 1848 წელს სერჟანტმა კ. კლეიტონმა, რომელიც ხელმძღვანელობდა მაიდამის გათხრას 1840-იან წლებში.

2000-2002 წლებში ინდოეთის არქეოლოგიური კვლევის სამსახურმა, გუვაჰატის წრემ გათხარა მაიდამი ნომერი 2. მაიდამში შენარჩუნებული იყო სრულყოფილი მაიდამის მახასიათებლები. მაიდამის სარდაფი და დამფარავი მიწისეული გორაკი შექმნილი იყო დამწვარი აგურისგან და შემოსაზღვრული იყო რვაკუთხა სასაზღვრო კედლით. მაიდამის სახურავში იყო ხვრელი, რაც მიუთითებდა, რომ ადრე იყო გაძარცული. მაიდამის თაღისებრი კარი აღმოაჩინეს დასავლეთ მხარეს გათხრის შემდეგ, რომელიც თავდაპირველად იყო დაფარული აგურითა და ქვის ქანდაკებით. მიუხედავად იმისა, რომ უკვე გაძარცული იყო, მან მაინც მოგვცა რამდენიმე არტეფაქტი, მათ შორის 5 ინდივიდის ჩონჩხის ნაშთები, ძვლის დეკორატიული ნაწილები, ხის ნივთების რამდენიმე ნაწილი (მათ შორის ხორაი, რომელიც სვეტის ფორმით იყო დიზაინირებული), ძვლის პანელი, რომელზეც გამოსახული იყო აჰომის სამეფო ინსიგნია, სპილენძების, ფაშკუნჯების და ყვავილოვანი მოტივების ჩუქურთმები და ა. შ. ამ მაიდამის ზუსტი დათარიღება ვერ მოხერხდა, მაგრამ ვარაუდობენ, რომ იგი აგებულია XVII საუკუნის პირველ ნახევარში.

რესურსები ინტერნეტში

 Moidams in Dibrugarh District, Assam 
 Lachit Moidam The Moidam of Lachit Borphukan.
 Multi-crore rupee project to give facelift to Ahom maidams The Telegraph, August 4, 2006.

სქოლიო

კატეგორია:მსოფლიო მემკვიდრეობის ძეგლები ინდოეთში