აფარის სამკუთხედი

აფარის სამკუთხედი (), აფარის დეპრესია (), აფარის ღრმული — ტექტონიკური ღრმული აფრიკაში, ეთიოპიის მთიანეთის აღმოსავლეთით. იგი წარმოქმნილია აფარის სამმაგი შეერთებით, რომელიც აღმოსავლეთ აფრიკაში არსებული დიდი რიფტული ხეობის ნაწილია. რეგიონში აღმოჩენილია ყველაზე ადრეული ჰომინინების ნამარხი ნიმუშები ანუ ადამიანის კლადის ყველაზე ადრეული წარმომადგენლები და ზოგიერთი პალეონტოლოგი მას კაცობრიობის ევოლუციის აკვანად მიიჩნევს. დეპრესია მოიცავს ერიტრეას, ჯიბუტის და ეთიოპიის სრულიად აფარის რეგიონის საზღვრებს. ღრმულის ჩრდილოეთი ნაწილი ზღვის დონეზე 80–116 მ-ით, ხოლო აღმოსავლეთი ნაწილი (ასალის ტბის ქვაბულში) 150 მ-ით დაბალია (აფრიკაში ყველაზე დაბალი ადგილი). აფარის სამკუთხედი ერთ-ერთი ყველაზე ცხელი ადგილია დედამიწაზე. ტემპერატურის საშუალო მინიმუმი 25°C, საშუალო მაქსიმუმი 35°C. ნალექები დაახლოებით 200 მმ წელიწადში. აფარის სამკუთხედის ზედაპირის დიდი ნაწილი თიხნარ-მლაშობიან და ქვიშიან უდაბნოებს უკავია.

მდინარე ავაში რეგიონში მთავარი წყლის ნაკადია, მაგრამ ყოველწლიური მშრალი სეზონის პერიოდში დროდადრო შრება და მთავრდება მარილიანი ტბების ჯაჭვით. აფარის დეპრესიის ჩრდილოეთ ნაწილს ასევე დანაკილის დეპრესია ეწოდება.

აფარის სამკუთხედი შემდეგნაირად ესაზღვრება: დასავლეთით ეთიოპიის პლატო და ესკარპი; ჩრდილო-აღმოსავლეთით (მასსა და წითელ ზღვას შორის) დანაკილის ბლოკი; სამხრეთით სომალის პლატო და ესკარპი; და სამხრეთ-აღმოსავლეთით ალი-საბიეს ბლოკი (რომელიც სომალის პლატოს ესაზღვრება).

აფარის რეგიონში არსებობს მრავალი მნიშვნელოვანი ნამარხი ადგილი, მათ შორის შუა ავაშის რეგიონი და ჰადარის, დიკიკას და ვორანსო-მილეს ადგილები. ამ ადგილებში აღმოჩენილია უძველესი (ნამარხი) ჰომინიდების და ადამიანის იარაღების კულტურის ნიმუშები, ასევე სხვადასხვა ფლორისა და ფაუნის მრავალი ნამარხი.

გარემო
აფარის სამკუთხედის ჩრდილოეთის დანაკილის დეპრესიაში მდებარე დალოლი დედამიწაზე წლის განმავლობაში ერთ-ერთი ყველაზე ცხელი ადგილია. წლის განმავლობაში წვიმა იშვიათად მოდის; წლიური ნალექების საშუალო რაოდენობა 100-დან 200 მმ-მდე მერყეობს, სანაპიროსთან უფრო ახლოს ნალექი  კიდევ უფრო ნაკლებია. 1960-1966 წლებში დალოლში დღიური საშუალო ტემპერატურა იანვარში 30°C-დან ივლისში 39°C-მდე მერყეობდა.

მდინარე ავაში, რომელიც ჩრდილო-აღმოსავლეთით მიედინება აფარის რეგიონის სამხრეთ ნაწილში, ქმნის ვიწრო მწვანე სარტყელს, რომელიც უზრუნველყოფს სიცოცხლისუნარიანობას ამ ტერიტორიაზე არსებული ფლორისა და ფაუნისთვის და დანაკილის უდაბნოში მცხოვრები მომთაბარე ხალხის, აფარებისთვის. წითელი ზღვიდან დაახლოებით 128 კმ-ში ავაში მარილიანი ტბების ჯაჭვით მთავრდება, სადაც მისი წყლის ნაკადი ორთქლდება ისევე სწრაფად, როგორც ჩაედინება. აფარის დეპრესიის დაახლოებით 1,200 კმ²დაფარულია მარილის საბადოებით და მარილის მოპოვება შემოსავლის მთავარი წყაროა მრავალი აფარული ჯგუფისთვის.

აფარის დეპრესიის ბიომი ხასიათდება, როგორც უდაბნოს ბუჩქნარი. მცენარეულობა ძირითადად შემოიფარგლება გვალვაგამძლე მცენარეებით, როგორიცაა პატარა ხეები (მაგ. დრაკონის ხის სახეობები), ბუჩქები და ბალახები. ველური ბუნება მოიცავს მრავალ ბალახისმჭამელს, როგორიცაა გრევის ზებრა, სომერინგის ქურციკი, ბეისა და, განსაკუთრებით, აფრიკული ველური ვირის (Equus africanus somalicus) ბოლო სიცოცხლისუნარიანი პოპულაცია.

ფრინველებს შორისაა სირაქლემა, ენდემური მშვილდოსანი ტოროლა, მდივანი ფრინველი, არაბული და კორის ტრაბახები, აბისინიური გორგოლაჭებიანი ლოკოკინა და ქედიანი ფრანკოლინი. ვაკის სამხრეთ ნაწილში მდებარეობს მილე-სერდოს ველური ბუნების ნაკრძალი.

აფარის სამკუთხედი უძველესი ჰომინიდების აკვანია. იგი მოიცავს პალეოარქეოლოგიურ რაიონს, რომელიც მოიცავს შუა ავაშის რეგიონს და ნამარხი ჰომინიდების აღმოჩენის მრავალ პრეისტორიულ ადგილს, მათ შორის: ჰომინიდები და შესაძლო ჰომინიდები, არდი, ანუ Ardipithecus ramidus და Ardipithecus kadabba; გონადან გავისის თავის ქალის ჰომინიდი; მსოფლიოში უძველესი ქვის იარაღების რამდენიმე ადგილი; ჰადარი, ლუსის ადგილი, Australopithecus afarensis-ის ნამარხი ნიმუში; და დიკიკა, ნამარხი ბავშვის სელამის ადგილი, ავსტრალოპითეკიანი ჰომინიდი.

1994 წელს, ეთიოპიაში, ავაშის მდინარის მახლობლად, ტიმ დ. უაითმა აღმოაჩინა იმ დროისთვის უძველესი ადამიანის წინაპარი: 4.4 მილიონი წლის Ar. ramidus. მდედრი ჰომინინის ნამარხი თითქმის სრული ჩონჩხი, რომელსაც მან „არდი“ უწოდა, თითქმის 15 წელი დასჭირდა ნიმუშის უსაფრთხოდ გათხრას, შენახვას და აღწერას, ასევე მოვლენის პუბლიკაციის მომზადებას.

გეოლოგია
აფარის სამკუთხედი ტექტონიკური სამმაგი შეერთებაა (აფარის სამმაგი შეერთება), სადაც წითელი ზღვისა და ადენის ყურის გაშლილი ქედები აღმოსავლეთ აფრიკის რიფტს ხვდება. ეს რიფტები გამოწვეულია არაბეთის ფილის ჩრდილო-აღმოსავლეთით გადაადგილებით (დაახლოებით 20 მმ/წელიწადში) და სომალის ფილის გაცილებით ნელი აღმოსავლეთით გადაადგილებით (დაახლოებით 5 მმ/წელიწადში) ნუბიის (აფრიკული) ფილასთან შედარებით.

მცირე მასშტაბით, აფარის სამკუთხედის ტექტონიკა უფრო რთულია. დამოუკიდებელი მიკროფილა, დანაკილის (ან არატას) მიკროფილა, აფარსა და წითელ ზღვას შორის კონტინენტური მასალის ნაჭერს (დანაკილის ბლოკს) ატარებს და საათის ისრის საწინააღმდეგო მიმართულებით ბრუნავს, რაც იწვევს აფარის რიფტის ჩრდილოეთით და წითელი ზღვის რიფტის სამხრეთით გავრცელებას. 

აფარის სამკუთხედის უახლესი გეოლოგიური ისტორია დაახლოებით 33 მილიონი წლის წინ დაიწყო რიფტოგენეზამდე, ეთიოპიის ბაზალტების ამოფრქვევით, რომლებმაც ეთიოპიისა და იემენის დიდი ნაწილები ასობით და ათასობით მეტრის სისქის ვულკანური ქანებით დაფარა. ეს ამოფრქვევები გამოწვეული იყო მანტიიდან ცხელი ამომავალი ლავით, რომელმაც კონტინენტურ ქერქზე იმოქმედა და წარმოქმნა დიდი რაოდენობით მაგმა. მანტიური პლუმით ამ ზემოქმედებამ ასევე გამოიწვია რეგიონის მაღალი ტოპოგრაფია, რაც დღესაც თვალსაჩინოა.

ამ ვულკანურმა აქტივობამ დაასუსტა ქერქი და ხელი შეუწყო არაბეთისა და ნუბიის ფილებს შორის განცალკევების დაწყებას. ადენის ყურის რიფტი დასავლეთისკენ გავრცელდა და რიფტოგენეზი დაიწყო დაახლოებით 28 მილიონი წლის წინ, იმავე დროს, როდესაც დაიწყო წითელი ზღვის სამხრეთით. 13-დან 8 მილიონ წლამდე პერიოდში რეგიონში მნიშვნელოვანი რეორგანიზაცია მოხდა. დანაკილის მიკროფილამ ბრუნვა დაიწყო, რამაც გამოიწვია ტექტონიკური აქტივობის გამოყოფა სამხრეთით მდებარე წითელ ზღვაში და აფარის რიფტის გავრცელება დანაკილის დეპრესიაში (ანუ აფარის სამკუთხედის ჩრდილოეთ ნაწილში). ამავდროულად, დაიწყო ეთიოპიის მთავარი რიფტის (აღმოსავლეთ აფრიკის რიფტული სისტემის ყველაზე ჩრდილოეთი ნაწილი) ფორმირება და აფარის დეპრესია სამმაგ შეერთებად იქცა. სამი ძირითადი ფილის მიერ სამი სხვადასხვა მიმართულებით ამ მოძრაობამ გამოიწვია ქერქის გაფართოება და გათხელება, რაც ხსნის აფარის სამკუთხედის ზოგად მორფოლოგიას.

გაფართოების დროს, ვულკანიზმი დეპრესიაში ძალიან მნიშვნელოვან როლს ასრულებდა, ცენტრალურ აფარში ბაზალტებით დომინირებული ვულკანური ქანების კილომეტრებით განლაგებით. ქერქში იმდენად ბევრი მაგმური ქანა დაემატა, როგორც ზედაპირზე, როგორც ლავის ნაკადები, ასევე ქერქში, როგორც ინტრუზიები და ქერქის ქვემოთ, როგორც ქვედა ფენა, რომ ის არ გათხელებულა ისე, როგორც მოსალოდნელი იყო. ამ ფენომენს მაგმით კომპენსირებულ გათხელებას უწოდებენ და მას შეუძლია ახსნას, თუ რატომ არის ცენტრალური აფარი ადენის ყურის — წითელი ზღვის სისტემის ერთადერთი ნაწილი, რომელსაც არ აქვს ნორმალური ოკეანური ქერქი. ამ მაღალი ვულკანური აქტივობის გამო, ზოგიერთი მკვლევარი ვარაუდობს, რომ ამ რეგიონმა შესაძლოა არასდროს შექმნას ნორმალური ოკეანე, არამედ შექმნას ოკეანური პლატო, ისლანდიის მსგავსი. 

სამკუთხედში ვულკანური და ტექტონიკური აქტივობა კვლავ ძალიან ძლიერია. აფარის სხვადასხვა რეგიონში გაფართოება განპირობებულია რღვევებით ან მაგმატური ინტრუზიებით. რღვევები ქმნიან ჰორსტისა და გრაბენის რთულ სისტემას, რომელიც ადვილად შესამჩნევია ორთოფოტოებზე უდაბნოს გარემოს წყალობით. მაგმატური ინტრუზიები ქერქში შეიჭრება ჯებირების სახით, რომლებსაც ასევე შეუძლიათ ზედაპირზე ამოფრქვევა. ორივე პროცესი იწვევს მნიშვნელოვან მიწისძვრებს, რომლებიც 6 მაგნიტუდას აღწევს და დამანგრეველი შედეგები მოაქვს ადგილობრივი მოსახლეობისთვის. 2005 წელს, დაბაჰუში მნიშვნელოვანმა მაგმატურმა და ტექტონიკურმა კრიზისმა გამოიწვია 8 მეტრამდე გაფართოება 60 კმ-იანი რიფტის სეგმენტის გასწვრივ და 2.5 კმ³ ლავის შეღწევა მხოლოდ ორ კვირაში. დაახლოებით 20 მმ/წელიწადში გაფართოების სიჩქარის გათვალისწინებით, გაფართოების 8 მ შეესაბამება ქერქში 400 წლიანი სტრესის დაგროვების გამოთავისუფლებას.

აფარის სამკუთხედის ჩრდილოეთ ნაწილში, რომელსაც დანაკილის დეპრესიას უწოდებენ, ვულკანური აქტივობა ნაკლებად ინტენსიური იყო დაახლოებით 0.6 მილის წინანდელ პერიოდამდე. ამან ქერქი აფარის ცენტრალურ ნაწილზე მეტად გათხელების საშუალება მისცა და ტოპოგრაფია ზღვის დონიდან დაბლა მდებარეობდა. ამან წითელ ზღვას საშუალება მისცა, დანაკილის დეპრესია პლეისტოცენში ზღვის მაღალი დონის მინიმუმ ოთხი პერიოდის განმავლობაში შეეჭრა. ბოლო წყალდიდობა დაახლოებით 130 000 წლის წინ მოხდა. ამ წყალდიდობებს მოწმობს ნამარხი მარჯნის რიფები და სქელი (>500 მ) ევაპორიტების დეპოზიტები (ძირითადად ჰალიტი, ანუ მარილი), რომლებიც აუზის ცენტრალურ ნაწილში გვხვდება.

გეოლოგები ვარაუდობენ, რომ დაახლოებით 10 მილიონ წელიწადში აღმოსავლეთ აფრიკის რიფტის მთელი 6000 კმ სიგრძე წყალში ჩაიძირება, რაც შექმნის ახალ ოკეანის აუზს, რომელიც დღევანდელი წითელი ზღვის ზომის იქნება და სომალისა და აფრიკის რქის ფილას კონტინენტის დანარჩენი ნაწილისგან გამოყოფს. Includes a photo essay of the region and its geologic changes.

ლიტერატურა

 Includes a photo essay of the region and its geologic changes.

Jon Kalb: Adventures in the Bone Trade. The Race to Discover Human Ancestors in Ethiopia's Afar Depression. Copernicus Books, New York 2001, 


რესურსები ინტერნეტში
 The Ethiopian state of Afar: Topography and Climate
  Photos of Afars and Danakil
 Photos of Erta Ale, Hotsprings at Dallol and Danakil
 Huge collection of (3000) photos from different expeditions in the Dallol, Erta Ale and Danakil regions 
  Photos of Afar Depression: between Ethiopia and Djibouti
  Web site of Main Ethiopian Rift
Science news: Death of a Continent, Birth of an Ocean

სქოლიო

კატეგორია:დიდი რიფტული ხეობა
კატეგორია:ჯიბუტის რელიეფი
კატეგორია:ერიტრეის რელიეფი
კატეგორია:ეთიოპიის რელიეფი