რას ირ-რაჰები

რას ირ-რაჰები (ასევე ცნობილია როგორც რას ილ-კნეიეს; მალტ. Ras ir-Raħeb, Ras il-Knejjes) — თვალწარმტაცი კირქვისგან შემდგარი შერჩეული შვერილი ჩრდილო-დასავლეთ მალტაში, სოფელ ბაჰრიას მახლობლად.Buġeja, Lino. "Showcase of Malta's scenic and archaeological sites." Times of Malta, 20 იანვარი, 2013. https://www.timesofmalta.com/articles/view/20130120/life-features/Showcase-of-Malta-s-scenic-and-archaeological-sites.454171Wilson, R., Talbert, R., Gillies, S., Elliott, T. "Places: 462463 (Ras-ir Raheb Roman Farm)." Pleiades, 4 იანვარი, 2019. http://pleiades.stoa.org/places/462463 კლდოვანი შვერილი შედის რაბატის ადმინისტრაციულ ტერიტორიაში. იგი მდებარეობს რაბატის, დინგლისა და მდინას პლატოს ჩრდილო-დასავლეთ კუთხეში, ფომ ირ-რიჰის ყურესთან ახლოს. სიმაღლე ზღვის დონიდან შეადგენს 45 მეტრს.Buħaġiar, Keith. "Baħrija: Its archaeological significance." Melita Historica, ტომი XIV, ნომერი 4, 2007, გვ. 357–374. მწვერვალიდან იშლება ხედი კუნძულის დასავლეთ სანაპიროზე, გოცოზე მდებარე ტა ჩენჩის კლდეებამდე.

შვერილზე ხარობს მრავალფეროვანი მცენარეები, მათ შორის ესპარტოს ბალახის მნიშვნელოვანი რაოდენობა იზრდება მიმდებარე თიხნარ ფერდობებზე. გარდა ამისა, შვერილი ნავიგაციისთვის წარმოადგენს ღირებული სანავიგაციო ნიშანს."Sea traffic restrictions during Commonwealth meeting." Times of Malta, 28 ოქტომბერი, 2005. https://www.timesofmalta.com/articles/view/20051028/local/sea-traffic-restrictions-during-commonwealth-meeting.73887

შვერილზე განთავსებულია მეგალითური ტაძრის ნანგრევები და ფინიკიური-რომაული ხანის არქეოლოგიური ძეგლები.Scerri, Louis. "Cremation, cart ruts, tombs, and archaeological reassessments." Times of Malta, 17 თებერვალი, 2013. https://www.timesofmalta.com/articles/view/20130217/books/Cremation-cart-ruts-tombs-and-archaeological-reasssessments.458189 მეცნიერები უკვე ათწლეულებია კამათობენ ამ ნაშთების დანიშნულებაზე. ზოგიერთი მათგანი მას რომაულ ვილად, სხვები კი მცირე საკულტო წმინდად, ან ჰერაკლესადმი მიძღვნილ მთავარ ტაძრად მიიჩნევენ.Sagona, C. Punic Antiquities of Malta and Other Ancient Artefacts Held in Ecclesiastic and Private Collections, ტომი II, Peeters Publishers, ბელგია, 2006, გვ. 14.

შვერილი პოპულარულია სკუტერით მოცურავეთათვის.Vella, E. "Ras ir-Raheb. Boat dive." Atlam Sub Aqua Club. http://www.atlam.org/update/diveofthemonth.pdf "St. Peter's Cave." Luna Diving. http://www.lunadiving.com/divesite.asp?dive=25 "Ras ir-Raħeb." Sunflower Hotel Malta. http://www.sunflowerhotel.com.mt/outdooractivities/RasIrRaheb/tabid/1264/language/en-US/Default.aspx 

რას ირ-რაჰების სანაპირო ზოლი შედის „რდუმ მაიიესადან რას ირ-რაჰებამდე“ ზღვისდაცვით ზონაში, რომელიც მალტაში პირველი ოფიციალურად დაცული ზღვის ტერიტორია გახდა 2005 წელს.Schembri, P. "RDUM MAJJIESA TO RAS IR-RAHEB MPA." University of Malta. https://www.um.edu.mt/science/biology/staff/profpatrickschembri/empafish/rdum_majjiesa_to_ras_ir-raheb"Which are the current Marine Protected Areas of Malta?" MEPA. https://www.mepa.org.mt/currentareas"Habitats of the Maltese islands (20) Marine habitats (6) – Protection of ecosystems." Times of Malta, 6 ივლისი, 2010. https://www.timesofmalta.com/articles/view/20100706/opinion/habitats-of-the-maltese-islands-20.316407

 ტოპონიმიკა და გეოგრაფია 
ორი მალტური ტოპონიმი — "მონაზვნის შვერილი" (Ras ir-Raħeb) და "ეკლესიების შვერილი" (Ras il-Knejjes) — შესაძლოა მიუთითებდეს, რომ აღნიშნულ ტერიტორიას რელიგიური მნიშვნელობა ჰქონდა უკვე გვიანდელ შუა საუკუნეებში.

სანაპირო ზოლი რდუმ მაიიესადან რას ირ-რაჰებამდე არაერთ დოკუმენტში იყო მითითებული როგორც დასაცავი მემკვიდრეობის არეალი. მათ შორის არის მალტის კუნძულების სტრუქტურული გეგმაPlanning Services Division, Works Department. Structure Plan for the Maltese Islands, მალტა: Ministry for Development of Infrastructure, 1990. და გაეროს გარემოსდაცვითი პროგრამის (UNEP) საზღვაო სანაპირო მართვის პროგრამა (CAMP) მალტისთვის.UNEP/MAP/PAP. MAP CAMP Project "Malta": Final Integrated Project Document and Selected Thematic Documents: Volume I, მალტა: PAP/RAC, 2003, გვ. 34. http://195.97.36.231/acrobatfiles/MTSAcrobatfiles/mts138Vol2.pdf 

იმის გამო, რომ შვერილი და კლდეები ნაკლებად მისადგომია და ბუნებრივად იცავს ტერიტორიას, ისინი თავშესაფარს წარმოადგენენ მალტისთვის დამახასიათებელი ენდემური ფლორისა და ფაუნის სახეობებისთვის. ამავდროულად, მისი მიუწვდომლობა ზრდის ორნითოლოგიურ მნიშვნელობას, განსაკუთრებით მას შემდეგ, რაც ურბანულმა განვითარებამ მნიშვნელოვნად შეამცირა იმ ჰაბიტატების ფართობი, რომლებიც გამოიყენებოდა ფრინველების ბუდობის, კვებისა და ზამთრის გადამფრენის მიზნებისთვის. ახლა ეს საქმიანობა თითქმის მხოლოდ მალტისა და გოცოს დასავლეთის კლდეებზეა კონცენტრირებული.

აღნიშნული ტერიტორია ასევე წარმოადგენს ზღვის მცენარეების მთავარ ტიპებს მალტის კუნძულებზე, რაც კიდევ უფრო ზრდის მის ეკოლოგიურ ღირებულებას. მცენარეების ნაწილი შეიცავს პოსიდონიას ზღვის ბალახის მდელოებს, რომლებიც მრავალი კონსერვაციული მნიშვნელობის მქონე ორგანიზმისთვის ქმნის ეკოსისტემურ გარემოს, მათ შორის „ბრწყინვალე ზღვის მუყაოსთვის“."Il-Majjiesa/Ras ir-Raħeb area." Times of Malta, 2 ივნისი, 2011. https://www.timesofmalta.com/articles/view/20110602/environment/Il-Majjiesa-Ras-ir-Ra-eb-area.368405 ასევე გვხვდება ვრცელი ქვიშოვანი რიფები და ნაპირის ღრმულებში მდგარი ქვირითიანი ზონები, რომლებიც ხელს უწყობენ ფსკერზე მცხოვრები ცხოველების მრავალფეროვნებას.

აღნიშნული ადგილი შეტანილია Natura 2000-ის დაცულ ზონათა ქსელში.Sansone, Kurt. "Mepa designates four new marine protected areas." Times of Malta, 30 ივლისი, 2010. https://www.timesofmalta.com/articles/view/20100730/local/mepa-designates-four-new-marine-protected-areas.320242Żammit, Anne. "Natura 2000 – ensuring long-term survival for Europe's species." Times of Malta, 8 აპრილი, 2007. https://www.timesofmalta.com/articles/view/20070408/environment/natura-2000-ensuring-long-term-survival-for-europes-species.21087

რას ირ-რაჰების სტატუსი როგორც ზღვისდაცვითი ზონა და მისი გეოლოგიური სტრუქტურა — მღვიმეებითა და ზღვის ბალახის მდელოებით — მას განსაკუთრებულ და პოპულარულ დაივინგის ადგილად აქცევს.Cooke, Patrick. "Divers call for better enforcement, protection measures at dive sites." Times of Malta, 15 აგვისტო, 2010. https://www.timesofmalta.com/articles/view/20100815/local/divers-call-for-better-enforcement-protection-measures-at-dive-sites.322500 მყვინთავებისთვის მოწყობილია წყალქვეშა ბილიკი შესაბამისი ნიშნებით.Sansone, Kurt. "Seabed signs off Għajn Tuffieħa." Times of Malta, 8 ნოემბერი, 2010. https://www.timesofmalta.com/articles/view/20101108/local/seabed-signs-off-ghajn-tuffieha.335233

 არქეოლოგიური გათხრები 


რას ირ-რაჰების არქეოლოგიური მნიშვნელობა ცნობილია უკვე XVI საუკუნის ბოლოდან. ზოგიერთი მცდელობა უკავშირებდა ნაშთებს ციცერონის მიერ ხსენებულ იუნონას ტაძარს (Fanum Iunonis).Cicero. In Verrem IV, 46–47.Bosio, Giacomo. Historia della Sacra Religione et Illustrissima Militia di San Giovanni Gierosolimitano, ნაწილი III, რომი, 1621–29, გვ. 924.Axiaq, M.A. Relazione della nuova e grandissima devotione introdotta nella S. Grotta di S. Paolo nell'Isola di Malta, მალტა: Notitie di Malta, 1610, ბიბლიოთეკა N L M Lib. 515, ff. 21v–22. სხვა რენესანსის პერიოდის ისტორიკოსები არ ეთანხმებოდნენ ამ მოსაზრებას და მხოლოდ "ნანგრევებსა და ძველ ნაგებობებს" აღწერდნენ.

1922 წელს ნაკვეთის მფლობელმა ინფორმაცია მიაწოდა მალტელ არქეოლოგს თემისტოკლე ზამიტს. მიწათმოქმედმა, რომელიც ამუშავებდა ნაკვეთს, აღმოაჩინა სწორად დაგებული, გამომწვარი ფილებით მოპირკეთებული ფართო კვადრატული არეალი. ზამიტმა მიწიდან ამოიღო ქვის კარკასის ნაშთები და ზღურბლის ელემენტები. აღმოჩენილი კერამიკის რაოდენობა მიუთითებდა ფართო დასახლებაზე. ზამიტმა აღნიშნა, რომ „ამ ტერიტორიას უნდა მიექცეს ყურადღება, როგორც პერსპექტიულ კვლევისა და გათხრის ობიექტს.“Museums Department Annual Report, 1922/3, გვ. v.

გათხრების ნაწილი ჩაატარეს ბრიტანეთის სამეფო საზღვაო ფლოტის ოფიცრებმა, კაპიტანი დ. სკოტისა და სენიორ-კომანდორი პ. პიუს ხელმძღვანელობით.Museums Department Annual Report, 1962, გვ. 6. თუმცა, ნაშთების დიდი ნაწილი ეროზიას დაექვემდებარა, რამაც არქეოლოგიური ინტერპრეტაცია გაართულა. სამუშაოები მიმდინარეობდა 1961 წლის ნოემბრიდან 1962 წლის მაისამდე, რა დროსაც საზღვაო მყვინთავებმა შეისწავლეს შვერილის მიმდებარე ზღვის ფსკერი 60 მეტრის სიღრმემდე.ქვიშაში რამდენიმე ქვაბლოკი იქნა აღმოჩენილი. გათხრების ანგარიში მოკლეა, ხოლო გამოქვეყნებული გეგმა — არაზუსტი.Buħaġiar, Mario. Melita Historica, ტ. XIV, № 4, 2007, გვ. 357–374. გუნდი მიიჩნევდა, რომ ადგილი რელიგიური დანიშნულებით გამოიყენებოდა ნეოლითის ეპოქიდან დაახლოებით ახ. წ. IV საუკუნემდე.

ნაგებობის არქიტექტურა მიუთითებს კომპლექსურ და სტატუსიან ობიექტზე, რომელიც მართავდა ზღვისკენ ხედებს. მინიმუმ სამ მხარეს ის გარშემორტყმული იყო ესპლანადით, რომელსაც ნახევარწრიული კედელი ესაზღვრებოდა. კედელი აღმოსავლეთიდან დასავლეთისკენ გრძელდებოდა და დღემდე მისდევენ დაახლოებით 62 მეტრზე.დღევანდელ პირობებში შემორჩენილია მხოლოდ ფუნდამენტის ქვები, რომლებიც კვადრატული კირქვით არის ნაგები. შიდა ეზოს გარშემო განლაგებული მართკუთხა ოთახების განლაგება კვლავ აღსაქმელია. ერთ-ერთ ოთახში შენარჩუნებული იყო თეთრი მარმარილოს კუბიკებით მოპირკეთებული იატაკი და რამდენიმე რომბის ფორმის ფილა 1977 წლამდე,Lewis, H. Ancient Malta – A Study of its Antiquities, Colin Smythe, ბაკინგემშირი, 1977, გვ. 92. თუმცა 1988 წლისთვის ეს ელემენტები უკვე გამქრალი იყო. მთავარი ოთახის შუაგულში მდებარეობს ორი დამუშავებული გრძივი ქვა, რომლებიც შესაძლოა საკურთხევლის ნაწილი ყოფილიყო.

შვერილის ჩრდილო-აღმოსავლეთ კუთხეში დგას ვიწრო მართკუთხა ცისტერნა. მას აქვს წრიული ხვრელი კირქვის ბლოკში და სათავსო წვიმის წყლისთვის. მიუხედავად იმისა, რომ წყარო არ კვებავს ცისტერნას, შესაძლებელია რომ ახლომდებარე წყაროს — Għajn Bierda-ს — წყალი გადაუმართავთ და მიწისქვეშ მისდიოდა ნაგებობამდე.


ერთ-ერთი ძირითადი მახასიათებელი რას ირ-რაჰების კომპლექსისაა ორი ხისტი მეგალითის ინტეგრირება ფინიკიურ-რომაულ სტრუქტურაში. ეს ელემენტები ეკუთვნის უძველეს, პრეჰისტორიულ ნაგებობას. მალტაზე მსგავსი მაგალითი მხოლოდ ტას-შილჯის კომპლექსში გვხვდება, სადაც მეგალითური ტაძრის უკანა აფსიდი ინტეგრირებულია ფინიკიურ-რომაულ ნაგებობაში. ორი ძეგლი მსგავსი სტრუქტურული პარალელებით გამოირჩევა, რაც აჩენს ვარაუდს, რომ რას ირ-რაჰების ტერიტორიასაც ჰქონდა საკულტო დანიშნულება. პტოლემეს აღწერების ხელახალი გაანალიზებისას გაჩნდა ჰიპოთეზა, რომ ეს ტერიტორია შეიძლებოდა ჰერაკლეს ტაძრად ყოფილიყო მიჩნეული, — „კუნძული მელიტე, რომელზეც ... ჰერაკლეს ტაძარიც იყო.“Claudius Ptolemy. Geographia, ტ. I, რედ. Carolus Nobbe, ლაიპციგი: Carolus Tauchnitius, 1843, გვ. 246. https://books.google.com/books?id=4ksBAAAAMAAJ&pg=PA246 თუმცა ამ მოსაზრებას გადამწყვეტი მტკიცებულებები არ გააჩნია.Ventura, F. "Ptolemy's Maltese Co-ordinates." Hyphen, ტ. V, № 6, 1988, გვ. 253–269.

1962 წლის გათხრებისას აღმოჩნდა მონეტა კონსტანციუს II-ის ხანიდან, რაც შეიძლება მიანიშნებდეს კომპლექსის არსებობაზე ადრექრისტიანულ ხანაშიც. ცისტერნაში ნაპოვნი დიდი ოდენობით კერამიკა მოიცავდა მთელი რომაული პერიოდის ნიმუშებს. ნაპოვნია ასევე ოთხი მონეტა, რომელთაგან ორი მნიშვნელოვანი კოროზიით იყო დაზიანებული და სიქულო-ფინიკიურ პერიოდს მიეკუთვნება.


განსაკუთრებულ ყურადღებას იმსახურებს სპილოს ძვლის ტაბულა, რომელზეც დაბალი რელიეფით გამოსახულია შეწოლილი ტახი, რომელიც არ გამოხატავს კლასიკურ ბერძნულ გავლენას და შესაძლოა მიუთითებდეს ფინიკიური კულტურის არსებობაზე. ასევე აღმოჩენილია ორი თიხის სატირის ნიღაბი, რომლებიც მიჩნეულია ფინიკიურად. ნაპოვნია ასევე შიშველი მამაკაცის თიხის ფიგურა, რომელიც, სავარაუდოდ, ეკუთვნის გვიან ჰელენისტურ ეპოქას. გარდა ამისა, აღმოჩენილია სხვა თიხის ფიგურების ფრაგმენტები: შიშველი მამაკაცი, ქალის ფიგურა მცირედით დაფარული სამოსით, რომელიც პატარა პიქსს იჭერს, ასევე — ჭაღარა და ღარიბული სახის პატარა თავი და მოსასხამიანი ფიგურის ნაწილი. ნაპოვნია საკმევლის სადგამების ფრაგმენტებიც.Culican, William. Near Eastern Researches II – Oriental Studies, Leeds University Oriental Society, E. J. Brill, ლაიდენი, 1980, გვ. 96. ISBN 90-04-05966-0. აღნიშნული კომპლექსის სამხრეთით მდებარეობს მცირე კარიერი, რომლის ასაკი უცნობია, თუმცა სავარაუდოა, რომ ის გამოიყენებოდა სამშენებლო მასალის მოსაპოვებლად.

 იურიდიული სტატუსი და შენახვის მდგომარეობა 


რას ირ-რაჰების ბუნებრივი სილამაზე და რთულად მისადგომობა მას პოპულარულ ადგილად აქცევს ლაშქრობის მოყვარულთათვის.Buġeja, Lino. "Malta's fantastic coasts beckon." Times of Malta, 18 მარტი, 2012. https://www.timesofmalta.com/articles/view/20120318/life-features/Malta-s-fantastic-coasts-beckon.411691Buġeja, Lino. "Ramblers seek pastures new." Times of Malta, 6 იანვარი, 2012. https://www.timesofmalta.com/articles/view/20120106/local/Ramblers-seek-pastures-new.401231 თუმცა ამან გარკვეული დაპირისპირება გამოიწვია,Micallef, Mark. "Ramblers in protest walk over access to Fomm ir-Riħ bay." Times of Malta, 28 ივლისი, 2008. https://www.timesofmalta.com/articles/view/20080728/local/ramblers-in-protest-walk-over-access-to-fomm-ir-rih-bay.218509Buġeja, Lino. "Everyone's right to ramble." Times of Malta, 22 სექტემბერი, 2012. https://www.timesofmalta.com/articles/view/20120922/opinion/Everyone-s-right-to-ramble.437878Buġeja, Lino. "Craving for a room for our view." Times of Malta, 27 ოქტომბერი, 2011. https://www.timesofmalta.com/articles/view/20111027/opinion/Craving-for-a-room-for-our-view.390957 ვინაიდან შვერილის სამართლებრივი მფლობელობა გაურკვეველია.Cini, George. "Ramblers turned away from site of historic value." Times of Malta, 19 იანვარი, 2005. https://www.timesofmalta.com/articles/view/20050119/local/ramblers-turned-away-from-site-of-historic-value.101746 2004 წლის ბოლოს, ადგილობრივმა მონადირემ ტერიტორიიდან გააძევა ლაშქართა ჯგუფი, რომელშიც რამდენიმე არქეოლოგიც შედიოდა. მათ შესაბამის უწყებას მიმართეს შეკითხვით, თუ რატომ იყო მნიშვნელოვანი არქეოლოგიური ადგილი საზოგადოებისთვის მიუწვდომელი."Killing Malta's heritage softly." Malta Today, 8 მაისი, 2005. https://www.maltatoday.com.mt/2005/05/08/t21.html 

სამსახურმა განმარტა, რომ „დამუშავებულია მიწის ექსპროპრიაციის პროცესი [...] ტერიტორია ექსპროპრირებული იქნა 1975 წლის 29 ივლისის მთავრობის ნოტისით (498), თუმცა იურიდიულად მიწა კვლავ , რადგან საკუთრების გადაცემის აქტს ჯერ არ დაუმტკიცებია.“Debono, James. "Fighting for access to Fomm ir-Rih beach." Malta Today, 15 იანვარი, 2006. https://www.maltatoday.com.mt/2006/01/15/t15.html  თუმცა 2006 წელს, მაშინდელმა იუსტიციის მინისტრმა ტონიო ბორგმა განაცხადა, რომ იმ ტერიტორიებზე, რომლებიც 1994 წლამდე პრეზიდენტის პროკლამაციით გადაეცა სახელმწიფოს—even without final payment—საზოგადოებას აქვს კანონიერი წვდომის უფლება, და არც მფლობელს შეუძლია ამის აკრძალვა."Resume' of contents of Meeting which RAM had with Dr Tonio Borg..." Ramblers Association Malta, 9 მაისი, 2006. http://www.ramblersmalta.org/dloads/RAM_Tonio_Borg.doc  ფინიკიურ-რომაული ნაშთები ოფიციალურად შეტანილ იქნა სახელმწიფო დაცულ ობიექტთა სიაში 1998 წელს."No. 278, Scheduling of property." Gazzetta tal-Gvern ta' Malta, 3 აპრილი, 1998. https://www.mepa.org.mt/file.aspx?f=1007 

2007 წელს ძლიერმა ხანძარმა სერიოზულად დააზიანა შვერილის სანაპირო ზოლი, რასაც არასამთავრობო ორგანიზაციების მოწოდებები მოჰყვა მოსახლეობისკენ, რათა ყურადღება მიექციათ ვანდალიზმისა და უკანონო მშენებლობის ფაქტებზე."Mepa demolishes illegal structure in protected countryside." Times of Malta, 5 თებერვალი, 2011. https://www.timesofmalta.com/articles/view/20110205/local/mepa-demolishes-illegal-structure-in-protected-countryside.348693 2016 წელს ადგილობრივი არქიტექტურული მემკვიდრეობის ზოგიერთი ელემენტი დაზიანდა: კირქვის ბლოკებში გახვრიტეს ხვრელები და ჩასვეს რკინის ღერძები და კაუჭები კლდეზე ცოცვისთვის."Fdalijiet storiċi 'mtaqqbin' bi drillers u b'ħadid għat-tixbit." iNewsMalta, 1 ივნისი, 2016. https://www.inewsmalta.com/dart/20160601-fdalijiet-stori-mtaqqbin-bi-drillers-adid-at-tixbit

ამავე წელს, შვერილის ნაწილის — ხუთი ტუმოლოს — გაყიდვა დაიწყო, მათ შორის არქეოლოგიური ნაშთების არეალიც."Fdalijiet Rumani f'Ras ir-Raheb għall-bejgħ!" iNewsMalta, 17 მაისი, 2016. https://www.inewsmalta.com/dart/20160517-fdalijiet-rumani-ras-ir-raheb-all-bejg მემკვიდრეობის ექსპერტებმა აღნიშნეს, რომ მიუხედავად მიწის საკუთრების სტატუსის გაურკვევლობისა, მალტაში ახლადმიღებული საჯარო დომენის კანონი გამორიცხავს მსგავსი ტერიტორიების გასხვისებას. 2016 წლის ივლისში, გარემოსდაცვითმა ორგანიზაციამ Earth-ის მეგობრები მალტა ოფიციალური განაცხადი წარადგინა, რათა რას ირ-რაჰები და კიდევ ექვსი ტერიტორია დარეგისტრირებულიყო როგორც საჯარო დომენის ზონა."Friends of the Earth Malta proposes seven sites for 'Public Domain Act' protection." 21 ივლისი, 2016. https://foemalta.org/web/news/98-2016/300-friends-of-the-earth-malta-proposes-seven-sites-for-public-domain-act-protection "eNGO proposes seven sites for Public Domain Act." MaltaToday, 21 ივლისი, 2016. https://www.maltatoday.com.mt/lifestyle/environment/67783/engo_proposes_seven_sites_for_public_domain_act#.V9QkkJh97Dc

 იხილეთ აგრეთვე 

ტას-შილჯი

მალტის გეოგრაფია

მალტის ზოგადი მიმოხილვა

მალტური ენდემური ფლორა და ფაუნა

ლიტერატურა







 რესურსები ინტერნეტში 

რას ირ-რაჰები – NATURA 2000 – სტანდარტული მონაცემთა ფორმა 

Natura 2000 მონაცემთა გადმოწერა – დაცული ტერიტორების ევროპული ქსელი (ევროპის გარემოს სააგენტო)

Natura 2000 – Natura ქსელის ინიციატივა – Natura 2000 მოქმედებაში

რდუმ მაიიესადან რას ირ-რაჰებამდე

maltain360.com-ზე რას ირ-რაჰების ფოტო და რუკა

რას ირ-რაჰების რომაული მეურნეობა — Pleiades პროექტი

მეგალითური ტაძარი და ფინიკიურ-რომაული ნაშთები რას ირ-რაჰეში

კატეგორია:მალტის არქეოლოგია
კატეგორია:მალტის გეოგრაფია
კატეგორია:მალტის დაცული ტერიტორიები

სქოლიო