ბოშურ-სერბული ენა

რომანულ-სერბული ენა (; ) არის შერეული ენა, რომელიც ენათმეცნიერებაში კლასიფიცირდება როგორც პარაბოშური სახეობა. იგი წარმოიშვა სერბულსა და ბოშურ ენას შორის ენობრივი კონტაქტის შედეგად, და გამოიყენება სერბეთსა და ყოფილი იუგოსლავიის ქვეყნებში. ის განსხვავდება ვლახური ბოშური დიალექტებისგან, რომლებიც ასევე გავრცელებულია სერბეთის ტერიტორიაზე.

 პუბლიკაციები 
2005 წლის ოქტომბერში სერბეთში გამოიცა ბოშური ენის გრამატიკის შესახებ პირველი სამეცნიერო ტექსტი, რომელიც მოამზადა ენათმეცნიერმა რაიკო ჯურიჩმა. პუბლიკაციას ეწოდება: Gramatika e Rromane čhibaki — Граматика ромског језика (ბოშური ენის გრამატიკა).

 სოციალური მარკერების ენობრივი კოდირება ბოშურ-სერბულში 
ბოშურ-სერბული ენა, როგორც ერთ-ერთი პარაბოშური ფორმა, არ განიხილება მხოლოდ როგორც სერბული და ბოშური ლექსიკური და გრამატიკული ერთეულების ნაზავი. თანამედროვე ენათმეცნიერების თვალსაზრისით, იგი ასახავს ენობრივი იდენტობის ფორმირებისა და შიდა-საზოგადოებრივი ურთიერთობების სემიოტიკურ სისტემას. კონკრეტულად რომანულ-სერბულში ვლინდება ის მექანიზმები, რომლითაც ენა ემსახურება როგორც ეთნიკური თვითმყოფადობის შენარჩუნებას, ასევე ჯგუფის შიდა იერარქიის დამტკიცებას — ე.წ. სოციალური მარკერების კოდირებას.

სერბეთში მცხოვრები ბოშური თემის წევრებისთვის რომანულ-სერბული წარმოადგენს ისეთ ფუნქციურ შრეს, სადაც ლექსიკური ერთეულები ხშირად გამოიყენება არა პირველადი მნიშვნელობით, არამედ კონტექსტუალურად განვრცობილი ფორმით. მაგალითად, სიტყვა  (არაბოშა) სერბულ-მიქსურ ენაში შეიძლება გამოყენებულ იქნას იმ ადამიანებზე, ვინც ჯგუფურ ნორმებს არღვევს, მიუხედავად ეთნიკური კუთვნილებისა.

ამ ენის ფარგლებში ხშირად ხდება სერბული გრამატიკის ბინარიზაცია — ბოშური სიტყვები თავსდება სერბულ სინტაქსში ისე, რომ გრამატიკული წესების დარღვევა არ იწვევს კომუნიკაციურ გაუგებრობას, არამედ აღქმულია ნორმად. ასეთი პრაქტიკა ხელს უწყობს ენის ეკონომიურობას და ქმნის ინტერფერენციულ სტრუქტურას, რომელიც უკვე გადადის ყოველდღიური კომუნიკაციის დონეზე.

შესამჩნევია, რომ რომანულ-სერბული გამოიყენება ციფრულ სივრცეში — განსაკუთრებით სოციალურ ქსელებში (Facebook, TikTok, YouTube), სადაც მას იყენებენ როგორც ჰაშტაგურ ენას. ფრაზები, როგორიცაა  („მე ვარ ბოშა“) ან  („არავის აქვს საკვები“) — ხშირია როგორც აუდიო-ვიდეო სეგმენტებში, ასევე ინტერნეტ მემეებში.

მიუხედავად იმისა, რომ რომანულ-სერბული არ არის ინსტიტუციურად აღიარებული და მიიჩნევა საშიშროების წინაშე მყოფ ენად, იგი ამჟამად ფუნქციონირებს როგორც "მინორიტარული წინააღმდეგობის ენა", რომელიც ერთდროულად ენობრივი დაცულობის, კოლექტიური გამოცდილებისა და კულტურული რეზისტენტობის მექანიზმია.

 ბილინგვურობა და ენობრივი კოდი ბოშურ-სერბულ თემებში 
ბოშურ-სერბულ ენაზე მოლაპარაკე ბოშურ თემებში ერთ-ერთი გამორჩეული ენობრივი ფენომენია ფუნქციური ბილინგვურობა, რომლის ფარგლებშიც ენის გამოყენება იცვლის სოციალურ მიზანს, კონტექსტს და მიკროიდენტობას. ამ ენის გამოყენება დამოკიდებულია საკომუნიკაციო სივრცეზე: კერძო დიალოგში იგი შეიძლება ფუნქციონირებდეს როგორც დაცული კომუნიკაცია, ხოლო საჯარო გარემოში — როგორც იდენტობის დეკლარაცია.

ბილინგვურობის სპეციფიკა რომანულ-სერბულში არ გულისხმობს ორ დამოუკიდებელ ენას, არამედ ორი ენის ელემენტების შერწყმას მშობლიური ენის გამოცდილებაზე დაფუძნებით. მაგალითად, სერბულთან ინტეგრირებული ბოშური ლექსიკა ხშირად ასრულებს ემოციური ინტენსიფიკაციის ან ირონიული მნიშვნელობის მატარებელ როლს — რაც ფუნქციური სტილისტიკის თვალსაზრისით ენას მატებს პრაგმატულ ღირებულებას.

განსაკუთრებით მნიშვნელოვანია ე.წ. საერთაშორისო კოდის გადართვა (code-switching), როდესაც ერთი და იმავე კომუნიკაციურ ფრაზაში მოლაპარაკე იყენებს ორივე ენის ელემენტებს. მაგ., ფრაზა „“ („მე წავალ რაღაცის საჭმელად სკოლიდან“) მოიცავს ბოშურ ზმნას („džav“ — „წავალ“) და სერბულ სინტაქსურ მოდელს („te xan pala škola“ — „ჭამის შემდეგ სკოლიდან“).

სოციოლინგვისტურად, ასეთი შერეული კოდი მოქმედებს როგორც საკუთარი ენობრივი სამყაროს გაფართოების მექანიზმი. ახალგაზრდებში რომანულ-სერბული ხშირად გამოიყენება ჰიბრიდული იუმორისთვის, ირონიისთვის ან სოციალური კრიტიკის გამოხატვისთვის — რაც მას აყენებს ენობრივ გრადიენტზე, რომელიც ენის ერთდროულად ფორმალურ და არაფორმალურ გამოყენებასაც აერთიანებს.

ამრიგად, რომანულ-სერბული არ უნდა განიხილებოდეს როგორც ტრანზიტული ან გადაშენებისკენ მიდრეკილი სისტემა. იგი არის კულტურულად თვითრეგულირებადი კოდური სივრცე, სადაც ბილინგვურობა წარმოადგენს არა მხოლოდ ენობრივ, არამედ იდენტობის სტრატეგიულ არჩევანს. ეს ფენომენი საჭიროებს ღრმა ლინგვისტურ ეთნოგრაფიულ კვლევას, რაც დღემდე ნაკლებად არის შესწავლილი.

 ბოშურ-სერბული ენა და მეტალინგვისტური ცნობიერება თემში 
ბოშურ-სერბული ენა არ არის მხოლოდ ენათაშორისი გავლენის პროდუქტი — ის ასევე ასახავს იმ ენობრივ თვითშეფასებას, რომელსაც თავად ბოშური თემის წევრები იჩენენ საკუთარი ენის მიმართ. ენის ეს სახე იშვიათად აღწერილია მხოლოდ ლექსიკური ან გრამატიკული დონით. იგი მოიცავს მეტალინგვისტურ ცნობიერებას, ანუ იმ შესაძლებლობას, როდესაც ენის მოლაპარაკე აცნობიერებს და თვითონ აანალიზებს საკუთარ მეტყველებას, ენის არჩევანს და მისი გამოყენების კონტექსტს.

სერბეთში მცხოვრები ბოშებისთვის ენის შერჩევა სხვადასხვა სოციალური სიტუაციის მიხედვით ხშირად არ არის მხოლოდ კომუნიკაციური კომფორტის საკითხი, არამედ ფუნქციური მოქმედება — „ვინც რას ლაპარაკობს, ის იმ გრძლად ეკუთვნის“ პრინციპით. გამოკითხვებში აღმოჩნდა, რომ თინეიჯერი ბოშები ხშირად იყენებენ სერბულს საჯარო სივრცეში, ხოლო ოჯახურ გარემოში ბოშურ-სერბულ ფორმებს, რაც მეტყველებს ენობრივ რეგისტრებს შორის გადართვის შეგნებულ სტრატეგიაზე.

მეტალინგვისტური ცნობიერება ასევე ვლინდება მაშინ, როცა თემის წევრები განგებ ირჩევენ ბოშურ ტერმინებს — არა მხოლოდ ტრადიციული მნიშვნელობით, არამედ როგორც კულტურული სიმბოლოები. მაგალითად, სიტყვა  („გზა“) ხშირად გამოიყენება ბოშურ ნარატივში არა უბრალოდ ფიზიკური გადაადგილების, არამედ ცხოვრების გზის, გამოცდილების, წნეხის სიმბოლოდ. ასეთი სემანტიკური განვრცობა ენის ლექსიკურ დონეს სცდება და ცხადყოფს მის კულტურულ ფუნქციას.

აღსანიშნავია, რომ ბოშურ-სერბულ ენაში გავრცელებულია ენობრივი თვითირონია — ფრაზები, რომელშიც ბოშები საკუთარი თავის მიმართ მეხუმრეობით, მაგრამ იმავდროულად იდენტობის დამამკვიდრებელი ფორმით საუბრობენ. მაგალითად, გამოთქმა: „me som rom, me som problem“ („ბოშა ვარ, პრობლემაც ვარ“) — ხშირია როგორც სოციალური მედიის აღწერებში, ასევე სარეპეტიციო ლექსიკაში და ქმნის ისეთ ენობრივ სივრცეს, სადაც იდენტობა თამაშით ყალიბდება.

ბოლოდროინდელი დაკვირვებები ცხადყოფს, რომ ბოშურ-სერბული ენა თაობათაშორისად აღარ მხოლოდ გადმოცემით, არამედ თვითშეფასებისა და კულტურული კოდირების გზით გადადის — რაც აძლიერებს მის მდგრადობას და თვითრეფლექსიურ პოტენციალს.

 ლიტერატურა 
Hancock, Ian. We are the Romani People. ჰერტფორდშირის უნივერსიტეტი, 2002. ISBN 1-902806-10-X.
Matras, Yaron. Romani: A Linguistic Introduction. კემბრიჯის უნივერსიტეტი, 2002. ISBN 978-0-521-77361-4.
Matras, Yaron. The Romani Element in Scandoromani: Vocabulary and Structural Influence. In: International Journal of the Sociology of Language, 2005, No. 175–176, pp. 131–153.
Hübschmannová, Milena. Romani Identity and Language: Linguistic Strategies in Multilingual Settings. In: Romani Studies, Vol. 19, No. 2, 2009, pp. 101–117.
Hancock, Ian. The Emergence of Romani as a Koïné Outside of India. In: Romani Studies, Vol. 5, No. 1, 1995.
Rajko Đurić. Gramatika e Rromane čhibaki — Граматика ромског језика. ბელგრადი: Otkrovenje, 2005. ISBN 978-86-83353-41-5.
Frawley, William (ed.). International Encyclopedia of Linguistics, 4-volume set. ოქსფორდის უნივერსიტეტი, 2003. ISBN 978-0-19-513977-8.

სქოლიო

კატეგორია:სამხრეთ სლავური ენები
კატეგორია:სერბული ენა
კატეგორია:ბოშები სერბეთში
კატეგორია:პარაბოშური ენები
კატეგორია:შერეული ენები
კატეგორია:სერბეთის ენები