დიოკლეტიანეს აბანოები

დიოკლეტიანეს აბანოები (), ()  —  საჯარო აბანოები ძველ რომში. დასახელებული იმპერატორ დიოკლეტიანეს სახელის მიხედვით და აშენებული ახ.წ. 298-დან 306 წლამდე, ისინი იყო უდიდესი საიმპერატორო აბანოები. პროექტი თავდაპირველად დაუკვეთა მაქსიმიანემ რომში დაბრუნების შემდეგ 298 წლის შემოდგომაზე და გაგრძელდა მისი და დიოკლეტიანეს გადადგომის შემდეგ კონსტანციუსის, კონსტანტინეს მამის, ხელმძღვანელობით.

აბანოები ღია იყო დაახლოებით 537 წლამდე, როდესაც ოსტგოთებმა გადაჭრეს აკვედუკები, რომლებიც რომის ქალაქს ამარაგებდა. ამ ტერიტორიაზე მდებარეობს სანტა მარია დელი ანჯელი ე დეი მარტირის ბაზილიკა, რომელიც აშენებულია ნანგრევებში მე-16 საუკუნ]ში, სან ბერნარდო ალე ტერმეს ეკლესია და ეროვნული რომაული მუზეუმის ნაწილი.

მდებარეობა
აბანოები მდებარეობს მაღალ ადგილზე, ვიმინალის ბორცვის ჩრდილო-აღმოსავლეთ მწვერვალზე, რომელიც რომის შვიდი ბორცვიდან ყველაზე პატარაა, სერვიანის კედელის აგერის (Agger) შიგნით (დღევანდელი პიაცა დელა რეპუბლიკასა და ტერმინის სარკინიგზო სადგურის ახლოს). ისინი ემსახურებოდნენ ქალაქის ვიმინალის, კვირინალისა და ესკვილინის უბნებში მცხოვრებ ხალხს. კვადრიგე პიზონის (Quadrigae Pisonis), მე-2 საუკუნის ძეგლი სხვადასხვა ბარელიეფებით, რამდენიმე კერძო სახლი და ბარელიეფი, რომელიც წარმოადგენდა კვირინუსის ტაძარს, ოდესღაც იდგა ამ ადგილზე, მაგრამ დაანგრიეს აბანოების ასაშენებლად. წყლით მომარაგებას უზრუნველყოფდა აკვა-მარცია (Aqua Marcia), აკვედუკი, რომელიც დიდი ხნის განმავლობაში ემსახურებოდა რომის ქალაქს მე-2 საუკუნის დასაწყისიდან. აბანოების სათანადოდ მოსამარაგებლად, ქალაქში წყლის მიწოდება გაიზარდა დიოკლეტიანეს ბრძანებით. აბანოები შესაძლოა ასევე მარაგდებოდა აკვა ანტონინიანათი (Aqua Antoniniana), რომელიც თავდაპირველად განთავსებული იყო კარაკალას აბანოების მოსამარაგებლად მე-3 საუკუნის დასაწყისში.

ისტორია
აბანოები დაკვეთილი იყო მაქსიმიანეს მიერ თანაიმპერატორ დიოკლეტიანეს პატივსაცემად ახ.წ. 298 წელს, იმავე წელს, როდესაც ის დაბრუნდა აფრიკიდან. ამის დამადასტურებელი მტკიცებულება შეიძლება ვიპოვოთ აბანოების მთავარი ნაწილის აგურებში, რომლებზეც მკაფიოდ ჩანს დიოკლეტიანეს პერიოდის ბეჭდები. ეს მტკიცებულება აჩვენებს უზარმაზარი პროექტის გავლენას აგურის წარმოებაზე, რადგან მათი ყველა სამუშაო გადამისამართდა და იმპერატორის კონტროლის ქვეშ მოექცა. მშენებლობა მიმდინარეობდა მისი პირველი დაკვეთის წლიდან რაღაც დრომდე დიოკლეტიანეს გადადგომასა (305 წ.) და კონსტანციუსის სიკვდილს (306 წლის ივლისი) შორის.

მე-5 საუკუნის დასაწყისში აბანოები აღადგინეს. აბანოები გამოიყენებოდა 537 წელს რომის ალყამდე, როდესაც ოსტგუთების მეფე ვიტიგესმა გადაჭრა აკვედუკები.

შუა საუკუნეების გზამკვლევის Mirabilia Urbis Romae-ს თანახმად, აბანოები იმ დროს ცნობილი იყო როგორც „Palatium Diocletiani“.

1560-იან წლებში პაპმა პიუს IV-მ  ბრძანა ნანგრევების ნაწილში ბაზილიკის აშენება, რათა პატივი მიეგო ქრისტიანი წამებულებისთვის, რომლებიც ლეგენდის თანახმად დაიღუპნენ აბანოების მშენებლობის დროს, სანტა მარია დელი ანჯელი ე დეი მარტირი. ამას მიუერთდა  კართაგენელთა მონასტერი. მიქელანჯელოს დაევალა ეკლესიის დაპროექტება და მან გამოიყენა როგორც ფრიგიდარიუმის (civi), ასევე ტეპიდარიუმის (tepidarium) სტრუქტურები. მან ასევე დაგეგმა მონასტრის მთავარი ეზო. ეკლესიის პრესბიტერიის გვერდით აშენდა პატარა ეზო, რომელიც იკავებდა იმ ტერიტორიის ნაწილს, სადაც აბანოების ნატაციო (საცურაო აუზი) მდებარეობდა. 1575 წლის შემდეგ, დაწყებული პაპ გრიგოლ XIII-ის დროიდან, აბანოების რამდენიმე დარჩენილი დარბაზი გადაკეთდა რომის ქალაქის მარცვლეულისა და ზეთის საცავებად.

მას შემდეგ, რაც რომი იტალიის სამეფოს ნაწილი გახდა, მისი მთავრობის რეზიდენცია ქალაქში გადავიდა. 1884 წელს კართაგენელებმა დატოვეს მონასტერი და აბანოების მიმდებარე ტერიტორია მნიშვნელოვან ცვლილებებს დაექვემდებარა. აშენდა რომა ტერმინის სადგური, ეკონომიკის სამინისტრო გადავიდა ამ ტერიტორიაზე, და აშენდა გრანდ-ოტელი და პალაცო მასიმო. გაეტანო კოკმა დააპროექტა პალაცი პიაცა დელ'ეზედრას (ამჟამად პიაცა დელა რეპუბლიკა) წინ, რითაც განადგურდა თავდაპირველი ეზედრას ნაწილი. ვია ჩერნაიამ მოჭრა დასავლეთის გიმნაზია შემოზღუდვის კედლის ნარჩენებისგან (ეს უკანასკნელი ახლა ვია პარიჯშია). 1889 წელს იტალიის მთავრობამ დააარსა მუზეო ნაციონალე რომანო (ეროვნული რომაული მუზეუმი) აბანოებსა და მონასტერში.

მოზეს ჯეიკობ ეზეკიელის სტუდია
მოზეს ჯეიკობ ეზეკიელი (28 ოქტომბერი, 1844 – 27 მარტი, 1917) იყო ამერიკელი მოქანდაკე, რომელმაც დააარსა მხატვრის სტუდია დიოკლეტიანეს აბანოებში — სადაც ის ცხოვრობდა და მუშაობდა 1879 წლიდან 1910 წლამდე, ყიდდა რა მარტო თავის ნამუშევრებს საერთაშორისო მასშტაბით, მათ შორის შეკვეთებს აშშ-ში. 

აქ, დიოკლეტიანეს დროს აშენებულ თაღოვან თერმებში, მან შეკრიბა განძეული მრავალი ქვეყნიდან და ეპოქიდან. ძველი მარმარილოები და ალებასტრები, ბრინჯაოები, ძვირფასი ლითონები და რელიკვიები, შემკული ძვირფასი ქვებით, შუა საუკუნეების პერგამენტები და საეკლესიო სამკაულები, აღმოსავლური სპილოს ძვლები, ხავერდები და აბრეშუმები ეკიდა ყველა მხარეს, მიმზიდველ კონტრასტში თანამედროვე ავეჯთან და მეოცე საუკუნის როიალთან, რაც აცხადებდა ამ მსოფლიო მოქალაქის ფართო სიმპათიებსა და კათოლიკურ გემოვნებას.

ამერიკის ებრაული წელიწდეული, 1917

ეზეკიელის სტუდია ითვლებოდა „მარადიული ქალაქის ერთ-ერთ საჩვენებელ ადგილად, დიდებული პროპორციებით და მდიდარი ხელოვნების ნიმუშებით“. ის მართავდა ღია კარის დღეს ყოველ პარასკევს საღამოს, ასევე მუსიკალურ საღამოებს, სადაც შეიძლებოდა გეგონათ „საუკეთესო მუსიკა უდიდესი ტალანტების მიერ“. მის სტუდიას სტუმრობდნენ:

გაბრიელე დ'ანუნციო
იტალიის დედოფალი მარგერიტა სავოიელი
გენერალი და მომავალი აშშ-ს პრეზიდენტი ულის გრანტი
ფრანც ლისტი
გერმანიის იმპერატორი ვილჰელმ II

30 წლის შემდეგ, მთავრობამ „მოითხოვა ამ ნანგრევების ნაწილის ფლობა, როგორც ეროვნული რომაული მუზეუმის დანამატი“.

აღწერა
300px|მინი
დიოკლეტიანეს აბანოების მთავარი შესასვლელის გარშემო არსებული ოთხი წარწერიდან ერთ-ერთი, ლათინურიდან თარგმნილი, ამბობს: „ჩვენმა ბატონებმა დიოკლეტიანემ და მაქსიმიანემ, უფროსმა და უძლეველმა ავგუსტუსებმა, იმპერატორებისა და კეისრების მამებმა, ჩვენმა ბატონებმა კონსტანციუსმა და მაქსიმიანემ და სევერუსმა და მაქსიმუმმა, უკეთილშობილესმა კეისრებმა, მიუძღვნეს თავიანთ საყვარელ რომაელებს ეს კეთილისმომასწავებელი დიოკლეტიანეს აბანოები, რომელთა აშენება და კურთხევა ღვთაებრივმა მაქსიმინმა აფრიკიდან დაბრუნებისას ბრძანა თავისი ძმის დიოკლეტიანეს სახელით, შეიძინა რა ასეთი უზარმაზარი და შესანიშნავი ნამუშევრისთვის საჭირო შენობები და აღჭურვა ისინი უმდიდრესი დახვეწილობით.“ მიუხედავად იმისა, რომ დღეს წარწერის მხოლოდ ფრაგმენტებია შემორჩენილი, სრული ტრანსკრიფცია გააკეთა მე-8 ან მე-9 საუკუნის მომლოცველმა და იგი შენახული იყო აინზიდელნის სააბატოში შვეიცარიაში.

აბანოების კომპლექსის შემოზღუდვის ტერიტორია მოიცავდა 13 ჰექტარს (32 აკრს) უბნიდან, დაახლოებით იმავე ზომის, რაც კარაკალას-აბანოები. მთავარი შესასვლელი მდებარეობდა ჩრდილო-აღმოსავლეთით. სამხრეთ-დასავლეთით იყო დიდი ეზედრა (ახლა კვლავ ჩანს როგორც პიაცა დელა რეპუბლიკას კონტური). ეზედრას ფლანგებზე იყო ორი დიდი შენობა, სავარაუდოდ ბიბლიოთეკები. ეს უკანასკნელნი, თავის მხრივ, უკავშირდებოდნენ წრიულ დარბაზებს: ერთ-ერთი მათგანი ახლა სან ბერნარდოს ეკლესიაა, მეორე კი ჩანს ვია დელ ვიმინალეს დასაწყისში.აბანოების ცენტრალური ბლოკი იყო 280 (910 ფუტი) 160 მეტრზე (520 ფუტი) ან 10.85 აკრი (კარაკალას აბანოების 6 აკრთან შედარებით).

ცენტრალური ბლოკი შედგებოდა ფრიგიდარიუმის, ტეპიდარიუმის და კალდარიუმისგან ერთ ღერძზე, სხვა დარბაზებით სიმეტრიულად განლაგებული მათ გარშემო. ფრიგიდარიუმის გვერდით იყო ორი ღია ცის ქვეშ გიმნაზია (დასავლეთის ნაშთები ხელმისაწვდომია ვია ჩერნაია-ზე). ორი რვაკუთხა დარბაზი ფლანგავდა კალდარიუმს.

მიუხედავად მათი მსგავსი ზომისა, დიოკლეტიანეს აბანოების ტევადობა, როგორც ამბობდნენ, ბევრად უფრო დიდი იყო, ვიდრე კარაკალას აბანოებისა. ეს შეიძლება იმიტომ, რომ შესასვლელი და ოთახები უფრო დიდი გაკეთდა, ვიდრე მისი წინამორბედი ბლოკის ზომით, რამაც უფრო მეტი სივრცე და ფუნქციონალობა უზრუნველყო. ოლიმპიოდორუსის თანახმად, აბანოებს შეეძლო ერთდროულად 3,000 ადამიანის დატევა. თუმცა, ეს მტკიცება სადავოა, რადგან ოლიმპიოდორუსმა არასდროს აღწერა, როგორ გამოთვალა ეს ციფრი.

ფრიგიდარიუმი
სიტყვა ფრიგიდარიუმი წარმოდგება ლათინური სიტყვიდან frigeo, რაც ნიშნავს „ვიყო ცივი“. ოთახისა და მისი შემაერთებელი ოთახების მნიშვნელოვნება აჩვენებდა ცივი აბანო]ების პოპულარობის ზრდას მე-4 საუკუნის დასაწყისში ცხელ აბანოებთან შედარებით. ეს ასევე შეიძლება ყოფილიყო მიმდებარე ტყეების გამოფიტვის შედეგი, რაც იწვევდა საწვავის ნაკლებობას. ფრიგიდარიუმი, ან cella frigidaria შედგებოდა აუზისგან და მთავარ ოთახთან დაკავშირებული უფრო მცირე აბანოებისგან. ოთახში შემავალი წყალი მოდიოდა მილიდან ან ცისტერნიდან და გადიოდა აუზში არსებული სადინარის საშუალებით. აუზის წყალი, სავარაუდოდ, გამოიყენებოდა კომპლექსში არსებული საპირფარეშოების ჩასარეცხად. ფრიგიდარიუმი გამოიყენებოდა ძირითადად როგორც საცურაო აუზი ან ცივი წყლის აბანო, დროის მიხედვით. ჩვეულებრივ, ადამიანი გააგრძელებდა გზას ფრიგიდარიუმისკენ ცხელი წყლის აბანოების გამოყენების შემდეგ ან პალესტრაში ვარჯიშის შემდეგ. ოთახის უზარმაზარი ზომის აღნიშვნით, მიაჩნდათ, რომ ის გამოიყენებოდა როგორც სოციალური ოთახიც. ამ იდეას ამყარებს კედლების გასწვრივ ქანდაკებებისა და დახვეწილი ნიშების არსებობა. ფრიგიდარიუმის თითოეულ ბოლოში არის დიდი მარჩხი აუზები, რომლებიც განკუთვნილი იყო ღია ცის ქვეშ საბანაო აუზებად. დღეს ეს ოთახი წარმოადგენს წმინდა მარიამის ბაზილიკის კოლოსალური ტრანსეპტის ნაწილს.

კალდარიუმი
300px|მინი
სიტყვა კალდარიუმი წარმოდგება ლათინური სიტყვიდან caleo, რაც ნიშნავს „ვიყო ცხელი“. კალდარიუმის დანიშნულება იყო აბანოებში მთავარი საბანაო დარბაზის ფუნქციის შესრულება. სახელის მიხედვით, ოთახი გამოიყენებოდა ცხელი წყლის აბანოსთვის ან საუნებისთვის ან ორთქლის ოთახებისთვის. ოთახი შეიძლება გამოყენებულიყო ასევე აბანოს წინ ან შემდეგ ზეთის წასასმელად, თუმცა, უმეტეს შემთხვევაში, ეს გადატანილი იყო კალდარიუმიდან ცალკე ოთახში.

კალდარიუმი, ან cella caldaria, იყო მართკუთხა ფორმის, მრავალი რვაკუთხა ოთახი მის მახლობლად, სტრუქტურის კუთხეში. ეს ზონა, როგორც ჩანს, ეხმიანებოდა უფრო ძველ ნერონსა და ტიტუსის აბანოებს თავისი საწყისი დიზაინით. რამაც ეს კალდარიუმი გამოარჩია, იყო ოთახის უზარმაზარი მასშტაბი მის წინამორბედებთან შედარებით. იგი აგრძელებდა ბაზილიკისებურ თემას ფრიგიდარიუმიდან, ჯვარედინად გადახურული შუა უბითა და სამი გამოშვერილი აფსიდით. ეს არქიტექტურული ტექნიკები ქმნიდა უფრო ღია სივრცის შეგრძნებას მომხმარებლისთვის. გასახდელები, ასევე ცნობილი როგორც აპოდიტერია, მდებარეობდა კალდარიუმის ორივე მხარეს. კალდარიუმის გვერდებზე განლაგებული იყო კერძო ოთახები, რომლებსაც, სავარაუდოდ, ჰქონდათ მრავალმხრივი ფუნქციები, მათ შორის კერძო აბანოები, პოეზიის კითხვა, რიტორიკოსები და ა.შ. კალდარიუმთან დაკავშირებული სხვა ზონები იყო ბაღი, დასასვენებელი ოთახები, გიმნაზიები და პატარა დარბაზები და ნახევარწრიული ეზედრები, რომლებიც გამოიყენებოდა როგორც სალექციო და საკითხავი ოთახები.

ბიბლიოთეკების არსებობა
ჰემიციკლთან დაკავშირებული მართკუთხა დარბაზები სავარაუდოდ ბიბლიოთეკებს წარმოადგენდა, მათი კარაკალას აბანოებში არსებული მსგავსი მოწყობილობის გამო. ისტორიკოსებმა, ამ თეორიის მხარდასაჭერად, აჩვენეს, რომ ამ დარბაზებს თავიანთი ნიშებით შეეძლოთ სათანადოდ მოეთავსებინათ გრაგნილები და/ან კოდექსები. (პრობუსის ცხოვრების ავტორი ახსენებს, რომ Bibliotheca Ulpia-ს ნაწილი მდებარეობდა ტრაიანეს ფორუმზე, ხოლო ნაწილი - ტრაიანეს აბანოებში, თუმცა მოგვიანებით ის ეწინააღმდეგება ამ განცხადებას, როდესაც ახსენებს Bibliotheca Ulpia-ს). კარაკალას აბანოებსა და ტრაიანეს აბანოებში მსგავსი სივრცეების არსებობა, შესაბამისად, საფუძველს გვაძლევს ვივარაუდოთ, რომ დიოკლეტიანეს აბანოები შეიცავდა ბიბლიოთეკას.

არქიტექტურული სტილები
300px|მინი
ფრიგიდარიუმის შიგნით, ჯვარედინი თაღებისთვის გარე საყრდენების გამოყენება ზოგიერთის მიერ მიჩნეულია არქიტექტურაში მიწოლისა და კონტრ-მიწოლის სამეცნიერო სისტემის პირველ მაგალითად. აბანოების მთლიანობაში განხილვისას, ის აღწერილია როგორც იმპერიული სტილის, ან „კლასიკური“ იერსახის გამომხატველი, რომელიც არის „სივრცის მანიპულირების“ სტილი. ამ სტილში სივრცის მანიპულირებისთვის, შენობის ფორმები იყო მარტივი და ქმნიდა დიდი რაოდენობის ღია სივრცის შთაბეჭდილებას. აბანოების მშენებლებმა სხვადასხვა ტექნიკა გამოიყენეს ამ ეფექტის შესაქმნელად. აბანოს გარე კედლები დაფარული იყო სტუკოთი, რათა შეექმნათ ქვის წყობის შთაბეჭდილება. ეს ტექნიკა საკმაოდ გავრცელებული იყო რომაული არქიტექტურის იმპერიული სტილის დროს აშენებულ სტრუქტურებში, მაგ., კონსტანტინეს აბანოები, ბაზილიკა ნოვა და სესორიანული ხიდის ნაწილები. აბანოს შიდა ნაწილები თაღური ჭერებითა და არკებით იყო გამაგრებული მრუდხაზოვანი ხაზების შესაქმნელად. სახურავის სტრუქტურა კლასიკური დიზაინის ტიპიური მაგალითია. არქიტექტორებმა გამოიყენეს დახრილი ფორმები თაღოვანი დარბაზების მრუდი ექსტრადოსის (რკალის გარე ზედაპირის) დასაფარად.

მემკვიდრეობა
ცენტრალური სტრუქტურიდან მომდინარეობდა კონსტანტინეს ბაზილიკის გეგმები.

სმითსონის ბუნების ისტორიის ეროვნული მუზეუმის შენობა ვაშინგტონში, კოლუმბიის ოლქში, ნაწილობრივ დაფუძნებული იყო ამ აბანოების დიზაინის ელემენტებზე, მათ შორის დიოკლეტიანეს ფანჯრებზე.

დღევანდელი მდგომარეობა
300px|მინი
სტრუქტურის ნაწილები გადაკეთდა საეკლესიო ან სხვა დანიშნულებით, მათ შორის:

სანტა მარია დელი ანჯელი ე დეი მარტირის ბაზილიკა
სან ბერნარდო ალე ტერმეს ეკლესია
ეროვნული რომაული მუზეუმის ნაწილები

ერთი ნაწილი, მრავალი წლის განმავლობაში, დაწყებული 1870-იანი წლებიდან, იყო მოქანდაკე მოსე იაკობ ეზეკიელის სტუდია. „რვაკუთხა დარბაზი“ ემსახურებოდა რომის პლანეტარიუმს 1928 წლიდან 1983 წლამდე.

მუზეუმი მდებარეობს იმაში, რაც ცნობილია როგორც „მიქელანჯელოს სამონასტრო ეზო“ და სხვა შენობები, რომლებიც იყო კართაგენელ ბერთა მონასტრის ნაწილი, ასევე რამდენიმე დარბაზი აღმოსავლეთ პალესტრის სამხრეთით. მუზეუმის ყოფილი მთავარი შესასვლელი დარბაზი აკავშირებს მე-16 საუკუნის გარე ბაღს, რომელიც გარს არტყია დიდ კრატერს, რომელიც გამოიყენება შადრევნად, სამონასტრო ეზოსთან. ეპიგრაფიკული მუზეუმი მდებარეობს თანამედროვე შენობაში. პრეისტორიული ექსპონატები განთავსებულია სამონასტრო ეზოს კოლონადის პირველ სართულზე. თავად სამონასტრო ეზოში გამოფენილია ქანდაკების მრავალი ნიმუში.

აბანოების სხვა ნაშთები ხილულია რამდენიმე ქუჩის დაშორებით.
სან ბერნარდო ალე ტერმეს ეკლესია იყენებს აბანოების მართკუთხა შემოღობვის მხოლოდ ორი წრიული შენობიდან ერთ-ერთს, რომელიც მდებარეობს მისი სამხრეთ-დასავლეთის კედლის გასწვრივ. ამ ორ სტრუქტურას შორის, დიდი ეგზედრა არსებობდა, როგორც იმავე კედლის ნაწილი. ამჟამად ამ ადგილს იკავებს პიაცა დელა რეპუბლიკა.

რესურსები ინტერნეტში
Penelope.uchicago.edu, (Contains Latin translations of Historia Augusta and other primary sources)

სქოლიო

კატეგორია:რომის ღირსშესანიშნაობები
კატეგორია:ძველი რომის არქიტექტურა