ტრაიანეს აბანოები

ტრაიანეს აბანოები () — უზარმაზარი თერმები, აბანოებისა და დასვენების კომპლექსი, აშენებული ძველ რომში და გახსნილი ტრაიანეს დროს 109 წლის ივლისის კალენდების დროს,Fasti Ostienses მალევე მას შემდეგ, რაც Aqua Traiana გაიხსნა.

ისტორია
იმპერატორ დომიციანეს დაკვეთით, დაწყებული დაახლოებით 96 წლიდან,Anderson, J. C. 1985. “The Date of the Thermae Traiani and the Topography of the Oppius Mons.” American Journal of Archaeology 89, 507 აბანოების კომპლექსი იკავებდა სივრცეს ოპიანის ბორცვის სამხრეთ მხარეს, იმ დროისთვის ქალაქის მთავარი განვითარებული ტერიტორიის განაპირას, თუმცა მაინც სერვიანის კედლის საზღვრებში. კომპლექსის არქიტექტორად სახელდება აპოლოდორუს დამასკელი. ადრეული ქრისტიანი მწერლები, როგორც ითვლებოდა, არასწორად უწოდებდნენ ნაშთებს „დომიციანეს აბანოებს“,Vaughan Hart, Peter Hick, Palladio's Rome, page 206 მაგრამ ეს აღმოჩნდა სწორი მიკუთვნება იმპერატორისთვის, რომელმაც დაიწყო პროექტი, მიუხედავად იმისა, რომ ტრაიანემ დაასრულა სამუშაო.Anderson, J. C. 1985. “The Date of the Thermae Traiani and the Topography of the Oppius Mons.” American Journal of Archaeology 89, 507

აბანოები გამოიყენებოდა ძირითადად როგორც გამაჯანსაღებელი და სოციალური ცენტრი რომაელი მოქალაქეების მიერ, როგორც მამაკაცების, ისე ქალების მიერ, მე-5 საუკუნის დასაწყისამდე.When Felix Campanianus, the city prefect, had statues erected in them (, noted by  როგორც ჩანს, კომპლექსი მალევე მიატოვეს, რადგან მე-5 საუკუნის სასაფლაო (რომელიც გამოიყენებოდა მე-7 საუკუნემდე) აღმოჩენილია ჩრდილო-აღმოსავლეთ ეგზედრას წინ.F. Carboni, Scavi all'esedra Nord-orientale delle Terme di Traiano in Bollettino della Commissione archeologica comunale di Roma, pp. 65-80. 

აბანოები ამგვარად აღარ გამოიყენებოდა ოსტგუთების მიერ რომის ალყის დროს 537 წელს; რომაული აკვედუკების განადგურებასთან ერთად, ყველა თერმა მიტოვებული იქნა, ისევე როგორც მთელი უწყლოდ დარჩენილი მონს ოპიუსი.Procopius, De Bello Gothico, V, 19

მდებარეობა და ადგილი
300px|მინი
აბანო]ები აშენდა ოპიანის ბორცვზე, ესკვილინის ბორცვის სამხრეთ გაგრძელებაზე. ქვედა ფერდობები დაკავებული იყო დომუს აურეას ესკვილინის ფრთით, ნერონის კუთვნილი მდიდრული რეზიდენციით. ნერონის სიკვდილის შემდეგ, ოპიანზე არსებული რეზიდენცია გამოიყენებოდა ფლავიური დინასტიის იმპერატორების მიერ, სანამ არ განადგურდა ხანძრით 104 წელს. დომუს აურეა გამოიყენებოდა როგორც კრიპტოპორტიკუსი (მიწისქვეშა გასასვლელი) მიწის მოსასწორებლად და მის ზემოთ აშენებული პლატფორმის მხარდასაჭერად, რომელზეც აბანოები აშენდა.

კომპლექსი განლაგებული იყო ჩრდილო-აღმოსავლეთ-სამხრეთ-დასავლეთის ღერძზე. ეს დაახლოებით 30°-ით გადახრილი იყო დომუს აურეასა და ტიტუსის აბანოების ღერძიდან, რომლებიც ორივე მერიდიანის ხაზზე ჩრდილოეთ-სამხრეთის ღერძზე იყო განლაგებული. სავარაუდოდ, ეს არასტანდარტული ორიენტაცია არქიტექტორების მიერ შეირჩა მობანავეების ქარისგან დასაცავად, ამავდროულად მზის ექსპოზიციის მაქსიმალურად გაზრდის მიზნით.

აღწერა
აბანოების კომპლექსი უზარმაზარი იყო ძველი რომაული სტანდარტებით, დაახლოებით 330-340 მეტრის ფართობს მოიცავდა.

აბანოები, ღია ტერიტორიასთან ერთად (რომელიც მას სამი მხრიდან გარს ერტყა), შემოსაზღვრული იყო პერიმეტრის კედლით, რომელიც უერთდებოდა აბანოს ბლოკს ჩრდილო-აღმოსავლეთის მხარეს, სადაც მთავარი შესასვლელი მდებარეობდა. უზარმაზარი აფსიდა გამოდიოდა პლატფორმის სამხრეთ-დასავლეთის მხრიდან, დასაჯდომებით მოპირკეთებული, რაც მიუთითებს, რომ ტერიტორია გამოიყენებოდა სპორტული შეჯიბრებებისა და წარმოდგენებისთვის. ჩრდილო-აღმოსავლეთის პერიმეტრის კედლის კუთხეებში ორი უფრო პატარა აფსიდა იყო განთავსებული, რომლებიც აბანოს ბლოკს ფლანგებად ესაზღვრებოდა. ითვლება, რომ ისინი შეიცავდნენ მონუმენტურ შადრევნებს. ასევე იყო ეგზედრები შემოღობვის კედლის სამხრეთ-დასავლეთისა და ჩრდილო-დასავლეთის კუთხეებში, რომლებიც შესაძლოა ბიბლიოთეკებს მოიცავდნენ. სამხრეთ-დასავლეთის კუთხეში არსებული ეგზედრა, თავისი ორსართულიანი ნიშებით, დღემდე შემორჩენილია.

აბანოების გეგმა ფართოდ მიჰყვებოდა პროტოტიპს, რომელიც დადგენილი იყო მეზობელ ტიტუსის აბანოებში, რომელიც 29 წლით ადრე აშენდა, და შემდგომში გამეორდებოდა დიდ იმპერიულ აბანოებში ახ.წ. მე-3 და მე-4 საუკუნეებში. თუმცა, ტიტუსის აბანოები ფარავდა ტრაიანეს აბანოების ზომის მესამედზე ნაკლებ ფართობს. მთავარი დარბაზები განლაგებული იყო თანმიმდევრულად ცენტრალურ ღერძზე ჩრდილო-აღმოსავლეთიდან სამხრეთ-დასავლეთისკენ (ნატაციო–ფრიგიდარიუმი–ტეპიდარიუმი–კალდარიუმი) და ორივე მხრიდან ესაზღვრებოდა ოთახებისა და ღია ეზოების ქსელი, რომლებიც მკაცრად სიმეტრიული იყო ერთმანეთის მიმართ. ვიზიტორი შევიდოდა ვესტიბიულის გავლით ჩრდილო-აღმოსავლეთის მხრიდან და პირდაპირ მიემართებოდა ნატაციოსკენ, დიდი ღია ცის ქვეშ არსებული საცურაო აუზისკენ, რომელსაც ოთხივე მხრიდან კოლონადები გარს ერტყა. შემდეგ მოდიოდა იდენტური გვერდითი ფრთებიდან ერთ-ერთი, სადაც თითო როტუნდა იყო (შესაძლოა ფრიგიდარიუმები), რომელსაც მოსდევდა მართკუთხა პალესტრები, ღია ეზოები, რომლებიც გამოიყენებოდა ჭიდაობისა და ათლეტური ვარჯიშებისთვის.Coarelli, 2014; p. 187

გვერდითი ოთახების გავლის შემდეგ, ნამდვილი აბანოები იწყებოდა კალდარიუმით (ცხელი ოთახი) შენობის სამხრეთ-დასავლეთ მხარეს. ამ მართკუთხა ოთახს თითოეულ კედელში აფსიდა ჰქონდა და მთავარი ბლოკი]დან წინ იყო წამოწეული, რათა ცხელი შუადღის მზის სითბო უკეთ შეეთვისებინა.Coarelli, 2014; p. 187 ოთახები, რომლებიც მას ორივე მხრიდან ესაზღვრებოდა, ნაკლებად ცხელ ოთახებს შეიცავდა. შემდეგ მოდიოდა პატარა ტეპიდარიუმი (თბილი ოთახი), რომელიც ბუფერის როლს ასრულებდა უფრო დიდ ცივ და ცხელ ოთახებს შორის. შემდეგ იყო ყველაზე დიდი დარბაზი, ფრიგიდარიუმი (ცივი ოთახი). ეს ფუნქციონირებდა როგორც მთელი შენობის ცენტრალური დარბაზი, სადაც ოთახებისა და ღია ეზოების ორი სხვადასხვა ღერძი იკვეთებოდა. მას სახურავად ჰქონდა სამი ჯვარედინი თაღი, რომელიც ეყრდნობოდა რვა უზარმაზარ სვეტს, განლაგებულს კედლების გასწვრივ. მის ოთხივე კუთხეში იყო ცივი აბაზანები. მობანავე გამოცდილებას დაასრულებდა იქ, სადაც დაიწყო, კიდევ ერთი ცურვით ნატაციოში.Coarelli, 2014; p. 188

აბანოების კომპლექსის საზოგადოებრივი დანიშნულების ობიექტების გარდა, არსებობდა მიწისქვეშა გასასვლელებისა და სტრუქტურების სისტემა, რომელსაც იყენებდნენ მონები და მუშები ობიექტების მომსახურებისა და შენახვისთვის. ასევე მიწის ქვეშ, უზარმაზარი ცისტერნა, რომელიც დღეს შემორჩენილია როგორც „შვიდი დარბაზი“, ინახავდა აბანოებში გამოყენებული წყლის დიდ ნაწილს, 8 მილიონ ლიტრამდე. წყალი შესაძლოა მიეწოდებოდა აკვა ტრაიანედან, მაგრამ ვინაიდან ნაკლებად სავარაუდოა, რომ ის ტიბერს კვეთდა, უფრო სავარაუდოა, რომ ის მოდიოდა სხვა აკვედუკებიდან გამონთავისუფლებული წყლიდან Traiana-ს აშენების შემდეგ.Anderson, J. C. 1985. “The Date of the Thermae Traiani and the Topography of the Oppius Mons.” American Journal of Archaeology 89, 508

შემდგომი ისტორია
მიუხედავად იმისა, რომ შუა საუკუნეებისა და რენესანსის დიდი ნაწილის განმავლობაში მათ სწორად იცნობდნენ როგორც თერმაე ტრაიანი, მეთექვსმეტე საუკუნის ბოლოს ტრაიანეს აბანოების ნანგრევები აერიათ ახლომდებარე ტიტუსის აბანოებთან და ცნობილი გახდა როგორც თერმაე ტიტიანი.Lanciani, 1897; p. 363-364 გაჩნდა ეჭვი, საერთოდ არსებობდა თუ არა ტრაიანეს აბანოები როგორც დამოუკიდებელი სტრუქტურა. ამ თეორიის მხარდამჭერები ამტკიცებდნენ, რომ ოპიანზე მხოლოდ ტიტუსის აბანოები იდგა, ხოლო ტრაიანეს სახელი მათ მოგვიანებით მიენიჭა, რადგან მან მათი რესტავრაცია განახორციელა.Lanciani, 1897; p. 363-364 მხოლოდ მე-19 საუკუნის ბოლოს არქეოლოგმა როდოლფო ლანჩიანიმ გაარკვია აბანოების განცალკევებული იდენტობა, დაადგინა რომ ტრაიანეს აბანოები როგორც გაცილებით დიდი სტრუქტურა, განცალკევებული ტიტუსის აბანოებისგან.Richardson, 1992; p. 398 Forma Urbis-ის რამდენიმე ფრაგმენტი ასახავს აბანოების გეგმას, რომელთაგან ერთი ინახავს სამ ასოს („AIA“) წარწერიდან, რომელიც კომპლექსს ადასტურებს როგორც „THERMAE TRAIANI“.

აბანოები ნელ-ნელა დაშალეს საუკუნეების განმავლობაში, რადგან მარმარილო და აგური იყიდებოდა სან პიეტრო ინ ვინკოლის ბერების მიერ ქვის მჭრელებისთვის ხელახალი გამოყენებისთვის და კირად დაწვისთვის დუღაბისთვის.Lanciani, 1897; p. 365 დიდი ნაწილები ჯერ კიდევ იდგა მეთექვსმეტე საუკუნის დასაწყისში, როდესაც არქიტექტორები როგორიც იყო ანდრეა პალადიო, სწავლობდნენ ნანგრევებს და შეძლეს სართულის გეგმის რეკონსტრუქცია.Richardson, 1992; p. 398Lanciani, 1897; p. 365 ხელოვნების მრავალი ნიმუში აღმოაჩინეს აბანოების სიახლოვეს რენესანსის დროს, მათ შორის ცნობილი ქანდაკებების ჯგუფი ლაოკოონი და მისი შვილები, რომელიც აღმოაჩინეს ვენახის ქვეშ არსებულ დარბაზში 1506 წელს, შვიდი დარბაზის სიახლოვეს. მთავარი შენობა, რომელსაც ეს დარბაზი ეკუთვნოდა, სავარაუდოდ ბაღში, გაურკვეველია, მაგრამ როგორც დომუს აურეა, ისე ტრაიანეს აბანოები, ორივეს შესაძლებლობაა.Lanciani, 1897; p. 366

„ქალაქის ფრესკა“ და მოზაიკები
1997 წლის არქეოლოგიურმა გათხრებმა ასევე მიგვიყვანა დიდი (დაახლოებით 10 მ²) ფრესკის აღმოჩენამდე, რომელიც შემოზღუდული საპორტო ქალაქის ჩიტის თვალით დანახულ ხედს გამოსახავს. ეს უნიკალური გადარჩენილი ნიმუშია ასეთი თემატიკის, რომელიც აღმოაჩინეს აბანოების ქვეშ არსებულ დამარხულ გალერეაში ან კრიპტოპორტიკუსში. ეს გალერეა აბანოების მშენებლობაზე ადრინდელია, მაგრამ ნერონის დომუს აურეას შემდგომი პერიოდისაა. წარმოადგენს თუ არა ის რეალური პორტის რეორგანიზაციას თუ იდეალიზებულს, ღია საკითხად რჩება.La Rocca 2001.

დამატებით, 16 მ-იანი მოზაიკის აღმოჩენის შესახებ განცხადება გაკეთდა 2011 წლის ივლისში, რაც სავარაუდოდ მუზეუმია, ადგილი, რომელიც მიძღვნილია ქალღმერთებისადმი, რომლებიც შთააგონებენ ხელოვნების შექმნას, და რომელიც შეიცავს ნიმფეუმს (შადრევნების ოთახი), რომელიც დამარხული იყო ზემოთ აბანოების ასაშენებლად. ტესერების ნაწილი დაკარგულია, ვინაიდან ისინი მოხსნეს ტრაიანეს მუშებმა და ხელახლა გამოიყენეს ახალ მშენებლობაში. მოზაიკის კომპონენტები, რომლებიც დღემდეა იდენტიფიცირებულია, მოიცავს:
რამდენიმე მუზას.

ასევე ახლოს აღმოაჩინეს სხვა მოზაიკა, რომელიც ყურძნის მოსავლის აღების სცენებს გამოსახავს.Apollo Mosaic Found in Rome Tunnel , Rossella Lorenzi, 29 July 2011, discovery.com, accessed 21 September 2011

რესურსები ინტერნეტში
Baths of Trajan
Thermae Traiani, article in Platner's Topographical Dictionary of Ancient Rome
}

სქოლიო

კატეგორია:რომის ღირსშესანიშნაობები
კატეგორია:ძველი რომის არქიტექტურა