სვეტლოიარი

სვეტლოიარი — ტბა, რომელსაც უკავშირდება ლეგენდა ჩაძირულ ქალაქ კიტეჟზე. მდებარეობს ნიჟეგოროდის ოლქში, დაახლოებით 130 კილომეტრით ჩრდილო-აღმოსავლეთით ოლქის ადმინისტრაციული ცენტრიდან და 1–1,5 კილომეტრით დასავლეთით ვლადიმირსკოეს სოფლისგან, ვოსკრესენსკის რაიონში. წარმოადგენს ფედერალური მნიშვნელობის ბუნების ძეგლს. განთავსებულია ვოსკრესენსკოეს პოვეტლუჟიეს ბუნებრივ პარკის ტერიტორიაზე. ნიჟეგოროდის ოლქის მთავრობის 2015 წლის 20 იანვრის №17 დადგენილებით, ტბა შეტანილ იქნა რუსეთის ფედერაციის ხალხების კულტურული მემკვიდრეობის (ისტორიულისა და კულტურული ძეგლების) ერთიან სახელმწიფო რეესტრში, როგორც მუნიციპალიტეტური (ადგილობრივი) მნიშვნელობის კულტურული მემკვიდრეობის ობიექტი კომპლექსის „კულტურულ-ლანდშაფტური კომპლექსი ტბა სვეტლოიარი და სოფელი ვლადიმირსკოე“ შემადგენლობაში.

აღწერა
ტბა მდებარეობს კერჟენეცისა და ვეტლუგას მდინარეებს შორის, რომლებიც ვოლგის მარცხენა შენაკადებია. მისი ზედაპირის ფართობი შეადგენს 0,1483 კმ²-ს.Енгалычев С. Ю.  // Региональная геология и металлогения. 2009. № 37. С. 40—50. ტბას ოვალური ფორმა აქვს — 470×350 მეტრი, გრძივი ღერძით ჩრდილოეთიდან სამხრეთისკენ. იგი მეზობელ ტბებთან შედარებით გამოირჩევა დიდი სიღრმით, რომელიც აღწევს 33,4 მეტრს. ტბის ყველაზე ღრმა ადგილი მდებარეობს სამხრეთ ნაწილში, სადაც ფსკერის ჩაღრმავებას ძაბრის ფორმა აქვს და წარმოადგენს სამხრეთ სწორხაზოვანი ნაპირების გაგრძელებას. ამ ჩაღრმავების ჩრდილოეთით ფსკერზე მდებარეობს ფართო ბაქანი 22–24 მეტრის სიღრმეზე. ტბის ჩრდილოეთ ნაწილში, რომელიც შედარებით წყალმეჩხერია, სიღრმეების ცვლილება უფრო რბილია, ვიდრე სამხრეთით. ტბის ზედაპირის სიმაღლე ზღვის დონიდან შეადგენს 109 მეტრს. ტბის ნაპირები ოდნავ ამაღლებულია, ხოლო თავად ტბა მდებარეობს ჩაღრმავებაში. გარშემომყოფი ბორცვები ყველაზე მკვეთრად გამოხატულია სამხრეთით, სადაც ისინი მრუდედ იყრიან თავს. ბორცვების სიმაღლე აღწევს 122-124 მეტრს ზღვის დონიდან (13-15 მეტრი ტბის წყლის დონიდან). ბორცვები გამოყოფილია ღრმა (7-8 მ) ხევებით. ტბის წყალი გამორჩეულად სუფთაა, ჰიდროკარბონატულ-კალციუმიანი ტიპის, და 5 მეტრზე მეტ სიღრმეზე გამჭვირვალეა. ტბა ცივია, მას მრავალრიცხოვანი მიწისქვეშა წყაროები ამარაგებს. ნაპირები ოდნავ დაჭაობებულია. ტბიდან დაახლოებით 0,5 კმ-ით ჩრდილო-აღმოსავლეთით მიედინება მცირე და მეჩხერწყლიანი მდინარე ლიუნდა, რომელთანაც ტბა დაკავშირებულია პატარა წყაროთი. ტბიდან წყლის გადინება ამ წყაროთი, რომელიც საბჭოთა პერიოდში გზის გაყვანისას ნაწილობრივ დააზიანეს (რაც ტბის დაჭაობებას დაეწყო), აღდგენილ იქნა 1990-იან წლებში.

ტბის ქვაბულის მოცულობა (არა თვითონ ტბისა) შეადგენს დაახლოებით 1,5 კმ³-ს, ხოლო წყლის სარკის ფართობი — 14,83 ჰა-ს. ფსკერზე დალექილი ნალექების სისქე დაახლოებით 8 მეტრია. ტბა მდებარეობს ბუნებრივ პარკში „ვოსკრესენსკოე პოვეტლუჟიე“ (ნიჟეგოროდის ოლქის პოვეტლუჟიეს დაცული ზონა, რეგიონული მნიშვნელობის ბუნებრივი პარკი), რომელიც დაარსდა 2008 წელს.

კვლევები
ტბის წარმოშობის საკითხზე შეხედულება მის შესწავლასთან ერთად დროთა განმავლობაში იცვლებოდა და დღემდე ერთმნიშვნელოვნად გადაწყვეტილი არ არის. სხვადასხვა დროს სხვადასხვა მკვლევარი გამოთქვამდა ჰიპოთეზებს ტბის მყინვარული, კარსტული, ძველი მდინარის კალაპოტის, ვულკანური, ნეოტექტონიკური, მარილის გუმბათოვანი და კოსმოსური — მეტეორიტული წარმოშობის შესახებ.
ტბის პირველი მკვლევარი XIX საუკუნის ბოლოს იყო ცნობილი რუსი მეცნიერ-მიწათმცოდნე ვასილი დოკუჩაევი, რომელმაც პირველად წამოაყენა ვერსია ტბის წარმოშობის შესახებ — მისი აზრით, ტბა მეტეორიტული კრატერია. ვულკანური წარმოშობის ჰიპოთეზა პირველად XX საუკუნის დასაწყისში გამოთქვა მწერალმა ვლადიმერ კარალენკომ.

XIX საუკუნის ბოლოს ყაზანის უნივერსიტეტის სტუდენტები ტბის ნაპირზე სამეცნიერო კვლევით სამუშაოებს ატარებდნენ. ამავე პერიოდში მოყვარული არქეოლოგი ა. პოლივანოვი ტბის ერთ-ერთ ბორცვზე გათხრებს ახორციელებდა და აღმოაჩინა ქვის ხანის დროის უძველესი იარაღების ნაშთები.

სვეტლოიარზე მთელ რიგ საკითხთა შესწავლის მიზნით, 1960-იანი წლების ბოლოსა და 1970-იანი წლების დასაწყისში მუშაობდა „ლიტერატურული გაზეთის“ საზოგადოებრივი კომპლექსური სამეცნიერო ექსპედიცია მ. ბარინოვის ხელმძღვანელობით. 1968 წელს ექსპედიციის აკვალანგისტებმა დაადასტურეს ტბის ფსკერის რელიეფის სირთულე, რაც 1969 წელს დეტალურად შესწავლილ იქნა გეოაკუსტიკური კვლევებით. დისცენტრული ქვაბულის გარშემო განლაგებულია ორი წყალქვეშა ტერასის სისტემა: ჩრდილოეთით ტერასები ფართოვდება, ხოლო სამხრეთით ვიწროვდება, მათი სიღრმე კი შესაბამისად შეადგენს 18–20 და 9–10 მეტრს. გამოთქმულ იქნა ჰიპოთეზა, რომ ეს გეოლოგიური დროით საკმაოდ ახალგაზრდა ტბა ჩამოყალიბდა მრავალსაფეხუროვანი ციკლური პროცესების შედეგად, რაც ნეოტექტონიკური ცვლილებებით იყო განპირობებული. ამ მონაცემებზე დაყრდნობით გაკეთდა დასკვნა, რომ ცენტრალური ქვაბული შეიქმნა ცოტა უფრო მეტი ვიდრე ათასი წლის წინ (დაახლოებით 1100-1200 წლის წინ), როგორც მცირე ზომის ტბა, სიღრმით 15-17 მეტრი. ხოლო ქვედა ტერასის ჩაძირვა მოხდა დაახლოებით 700-800 წლის წინ, რაც საკმაოდ ზუსტად ემთხვევა მონღოლების შემოსევის პერიოდს (1237-1238 წლები).

2000-იან წლებში ჩატარებული რამდენიმე კვლევა ადასტურებს სვეტლოიარისა და მისი მახლობლად მდებარე ზოგიერთი ტბის მეტეორიტულ წარმოშობის ჰიპოთეზას.Kiselev A. K. (2006) The meteoritic nature of the calderas of the lakes Svetlojar and Nestiar (abstract). In: 40th Symposium ESLAB, First International Conference on Impact Cratering in the Solar System, 8-2 May 2006, P.113. 2009 წელს გამოქვეყნდა საველე კვლევების შედეგები, რომლებიც ამ ჰიპოთეზას უჭერს მხარს და მიუთითებს, რომ ტბა წარმოიშვა დაახლოებით 3,0–3,2 ათასი წლის წინ.Енгалычев С. Ю. «Светлояр» — новая импактная структура на территории Европейской России // Разведка и охрана недр. — 2009. — № 8. — С. 3—6. ISSN 0034-026X.РИА Новости: . 20/10/2009.

სვეტლოიარის მეტეორიტული წარმოშობის მომხრე არგუმენტებია: მისი სწორი ფორმა, სიღრმე, გეოლოგიური სტრუქტურა შემოგარენ ბორცვებზე, ფსკერზე დალექილი ნალექების სტრატიგრაფია, მრავალი ნამსხვრევი დაფლეთილი ფენების, მრგვალი წვეტისებრი ფორმების შავი, ნაბუშტალი მინისებრი მასისგან, რომლებიც იმპაქტიტებს წააგავს. ციური სხეული, რომელმაც სვეტლოიარი შექმნა, შესაძლოა მოძრაობდა ჩრდილოეთიდან სამხრეთისკენ დაბალი ტრაექტორიით, დედამიწის ზედაპირის მიმართ 30-40 გრადუსის კუთხით.

1993 წელს გამოვიდა კრეატიული გაერთიანება „ეკრანის“ ფილმი „ლეგენდა დიდსა და უხილავ ქალაქ კიტეჟზე“ (ავტორი და რეჟისორი — ვიქტორ კუკუშკინი), რომელიც ეძღვნება „მიფოლოგიურ საფუძვლებსა და უხილავი „ქალაქი კიტეჟის“ ძებნას სვეტლოიარის ტბის წყლის სარკის ქვეშ ნიჟეგოროდის ოლქში“ (ციტატა — რუსეთის სახელმწიფო ტელერადიოფონდის ვებგვერდიდან). ფილმის ჩვენება გაიმართა ცენტრალური ტელევიზიის პირველ არხზე 1993 წლის 17 აპრილს, აღდგომის დღეს, მოსკოვის ღვთისმშობლის საკათედრო ტაძრიდან აღდგომის საღმრთო ლიტურგიის პირველ ტელეტრანსლიაციამდე.

რესურსები ინტერნეტში








სქოლიო

კატეგორია:ტბები რუსეთის ფედერაციის სუბიექტების მიხედვით
კატეგორია:ტბები ქვეყნების მიხედვით
კატეგორია:ტბები ტიპების მიხედვით
კატეგორია:ტბები ანბანის მიხედვით