რომანიჩალები

რომანიჩალები ( ; ასევე ცნობილი როგორც ინგლისელი ბოშები) — ბოშების ქვეგანაყოფია, რომელიც ცხოვრობს გაერთიანებული სამეფოს ტერიტორიაზე და სხვა ინგლისურენოვან ქვეყნებში. მრავალი რომანიჩალი საუბრობს ანგლორომანულად — ეს არის შერეული ენა, რომელიც აერთიანებს ბოშურ ლექსიკას და ინგლისურ სინტაქსს. ინგლისში, შოტლანდიასა და უელსში მცხოვრები რომანიჩალები მიეკუთვნებიან ბოშებისა  და მოგზაურების თემს.

გენეტიკური, კულტურული და ლინგვისტური კვლევები მიუთითებს, რომ ბოშების ისტორიული წარმოშობა უკავშირდება სამხრეთი აზიას, განსაკუთრებით კი პენჯაბის, რაჯასტანისა და სინდჰის რეგიონებს

 ეტიმოლოგია 
სიტყვა „რომანიჩალი“ წარმოსდგება ფრაზიდან Romani chal, სადაც chal ნიშნავს „მეგობარს“ ანგლორომანულადოქსფორდის ინგლისური ლექსიკონი, მეორე გამოცემა, 1989, "Romany3, n. and a.".

 განაწილება 
თითქმის ყველა რომანიჩალი დიდ ბრიტანეთში ცხოვრობს ინგლისში, თუმცა მცირე თემები გვხვდება სამხრეთ უელსში, ჩრდილოეთ უელსში და შოტლანდიის საზღვართან.

რომანიჩალების ბოშური დიასპორა ასევე გავრცელდა სხვა ინგლისურენოვან ქვეყნებში, ძირითადად ემიგრაციის გზით დიდი ბრიტანეთიდან.

დიდ ბრიტანეთში თვალსაჩინოა ჩრდილოეთი–სამხრეთი გეოლინგვისტური დაყოფა: სამხრეთ რომანიჩალები ცხოვრობენ სამხრეთ-აღმოსავლეთ, სამხრეთ-დასავლეთ, მიდლენდი, აღმოსავლეთ ანგლიასა და სამხრეთ უელსში; ჩრდილოელები კი ჩრდილო-დასავლეთში, იორკშირში, შოტლანდიის საზღვართან და ჩრდილოეთ უელსში. ამ ორ რეგიონს შორის არსებობს განსხვავებები აკცენტსა და ლექსიკაში.

 ენა 

სავარაუდოდ, ინგლისში მცხოვრები ბოშები ბოშურად საუბრობდნენ XIX საუკუნემდე, რის შემდეგაც ენა თანდათან შეიცვალა ინგლისურით და ანგლორომანულით — ეს უკანასკნელი წარმოადგენს შერეულ ენას, რომელიც იყენებს ინგლისურ გრამატიკას და ბოშურ ლექსიკას.

დღეს ბევრ რომანიჩალს თავისუფლად ესმის როგორც ინგლისური, ასევე ანგლორომანული ენა, მცირე ნაწილის გარდა, რომლებიც კვლავ ფლობენ ტრადიციულ ბოშურ ენას.

არსებობს ანგლორომანულის ორი ძირითადი დიალექტი: სამხრეთ ანგლორომანული (სამხრეთ-აღმოსავლეთი, სამხრეთ-დასავლეთი, მიდლენდი, აღმოსავლეთი ანგლია და სამხრეთი უელსი) და ჩრდილოეთ ანგლორომანული (ჩრდილო-დასავლეთი, იორკშირი, შოტლანდიის საზღვარი, ჩრდილოეთ უელსი). ამ დიალექტურმა და კულტურულმა დაყოფამ შექმნა ორი განსხვავებული იდენტობა — სამხრეთ რომანიჩალები და ჩრდილოეთ რომანიჩალები.

ბევრი ანგლორომანული სიტყვა ინტეგრირებულია ბრიტანულ ჟარგონში და სლენგში.

 ისტორია 


ბოშების წარმომავლობა უკავშირდება სამხრეთ აზიას, განსაკუთრებით თანამედროვე პენჯაბის, რაჯასტანისა და სინდჰის რეგიონებსSpinelli, S. Rom, genti libere. მილანი: Dalai, 2012, გვ. 158–159. (იტალიურად). ითვლება, რომ ისინი დასავლეთისკენ მიგრირებდნენ ტალღებად V საუკუნედან მოყოლებული.

მოგზაურობისას დასავლეთ აზიაში ისინი დამკვიდრდნენ სომხეთისა და თურქეთში, ხოლო IX საუკუნეში ბალკანეთიდან შევიდნენ ევროპაში.

XIV საუკუნედან მოყოლებული, ბალკანეთში მიმდინარე ოსმალთა ექსპანსიის გამო, ბოშები იძულებული გახდნენ, გადაადგილებულიყვნენ ჩრდილოეთითა და დასავლეთით. XV საუკუნეში მათ მიაღწიეს ინგლისამდე და საბოლოოდ დასახლდნენ იქ XVI საუკუნეს დასაწყისისთვის.

არსებობს ასევე მტკიცებულებები, რომ ესპანეთიდან შოტლანდიაში გადასულმა ბოშებმა ინგლისის ტერიტორიაზე პირველად 1512 წელს შეაბიჯეს.


ჰენრი VIII-ის მმართველობის დროს მიღებულ იქნა ეგვიპტელთა აქტი 1530 წელს, რომელიც კრძალავდა ბოშების შესვლას ქვეყანაში და უკვე მყოფებს 16 დღის ვადაში აძევებდა. მოთხოვნის შეუსრულებლობა იწვევდა ქონების ჩამორთმევას, დაპატიმრებას ან დეპორტაციას. მერი I-ის მმართველობისას ეგვიპტელთა აქტი (1554) შეიტანა ცვლილება: თუ ბოშები დათმობდნენ „ცუდსა და უღირს ცხოვრებას“, დაიცავდნენ კანონებს და დასახლებულ ცხოვრებაზე გადადიოდნენ, ისინი დაინდობოდნენ; წინააღმდეგ შემთხვევაში კი, მათ სიკვდილი ემუქრებოდათ.

1562 წელს მიღებული იქნა კანონი, რომელიც ბოშური წარმოშობის მოქალაქეებს, დაბადებულებს ინგლისისა და უელსიში, სთავაზობდა ბუნებრივიზაციას – იმ შემთხვევაში, თუ ისინი „ასიმილირდებოდნენ“. მიუხედავად ამისა, ბოშები დარჩნენ მარგინალურ მდგომარეობაში და განიცდიდნენ სისტემურ დისკრიმინაციას. 1596 წელს იორკში ბოშური წარმომავლობის გამო სიკვდილით დასჯა მიუსაჯეს 106 ადამიანს, რომელთაგან ცხრა შესრულდა.

სემუელ რიდი XVII საუკუნეს დასაწყისში დაწერა ორი წიგნი ბოშების შესახებ.

XVIII საუკუნეს 1780-იანი წლებიდან მოყოლებული, ბოშებზე მიმართული დისკრიმინაციული კანონმდებლობა ეტაპობრივად გაუქმდა. რომანიჩალების იდენტობა ჩამოყალიბდა 1660–1800 წლებში, როგორც ცალკე ბოშური ჯგუფისა, რომელიც ბრიტანეთის ტერიტორიაზე ცხოვრობდა.

 დევნა 

მტრულობა და დისკრიმინაცია ბოშების მიმართ დღემდე შეინიშნება გაერთიანებული სამეფოს ტერიტორიაზე.

2008 წელს გავრცელებული ანგარიშის თანახმად, ბოშები განიცდიან უფრო მაღალი დონის რასიზმს, ვიდრე ლტოლვილები და სხვა ჯგუფები გაერთიანებული სამეფოში. საზოგადოებრივი აზრის გამოკითხვით დადგინდა, რომ მოსახლეობის მესამედი ღიად გამოხატავდა ბოშების მიმართ წინასწარგანწყობას.

 გადასახლება 
რომანიჩალების დეპორტაცია ნორვეგიაში დაიწყო ჯერ კიდევ 1544 წელს. ეს პრაქტიკა გააგრძელეს და წაახალისეს ელიზაბეთ I-მა და ჯეიმზ I-მა.

ფინეთში მცხოვრები კალეს ბოშური ჯგუფი ამტკიცებს, რომ მათი წინაპრები შოტლანდიადან წამოსული რომანიჩალები იყვნენ, რაც აძლიერებს ვარაუდს, რომ სკანდინავიის ბოშების ნაწილი გენეტიკურად და ისტორიულად უკავშირდება შოტლანდიასა და ინგლისის რომანიჩალებს cited in: Fraser (1995).

ამერიკის დამოუკიდებლობის ომის შემდეგ, რომანიჩალებისათვის სასჯელის სახით გადასახლების მთავარ მიმართულებად იქცა ავსტრალია. მიუხედავად იმისა, რომ ზუსტი მონაცემები მათ რაოდენობაზე არ არსებობს, ვარაუდობენ, რომ პირველ ფლოტთან ერთად ავსტრალიაში სამი რომანიჩალი გადაასახლეს, მათ შორის — ჯეიმზ სკვაირი, რომელმაც 1798 წელს დააარსა ავსტრალიის პირველი კომერციული ლუდსახარში, ხოლო მისი შვილიშვილი ჯეიმზ ფარნელი 1877 წელს გახდა ახალი სამხრეთი უელსის პირველი ადგილობრივად დაბადებული პრემიერი. საერთო ჯამში, ავსტრალიაში მცხოვრები ბოშების რაოდენობა მცირე იყო და შეადგენდა დაახლოებით 0.01%-ს 162000-იანი მსჯავრდებულების თავდაპირველ მოსახლეობაში.

თუმცა ზოგიერთ წყაროში აღნიშნულია, რომ რომანიჩალები დაუსაბუთებლად და სისტემურად ზარალდებოდნენ სასჯელაღსრულების კანონის ფარგლებში და მათი სტატისტიკური მონაცემებიც შესაძლოა ნაკლებად იყო ასახული.

არასრული არქივების მიხედვით, მინიმუმ 50 ბრიტანელი ბოშა გადაასახლეს ავსტრალიაში. როგორც მკვლევრები წერენ:

ისტორიულად ცნობილია შემთხვევა, როდესაც ერთი ბოშა — ჰენრი ლაველო (ან ლოველი) — სრულად შეწყალდა და დაბრუნდა ინგლისიში. მასთან ერთად იმყოფებოდა შვილი, რომელიც ავსტრალიელ აბორიგენთან ჰქონდა შეძენილი.

 დამოკიდებული შრომა და მონობა 
XVII საუკუნეში ოლივერ კრომველის მმართველობის დროს, რომანიჩალები დამოკიდებული შრომის სისტემით გადაასახლეს ჩრდილოეთ ამერიკის პლანტაციებზე სამუშაოდ.

მოგვიანო პერიოდში არსებობს დოკუმენტაცია, რომ ინგლისელი რომანიჩალები მონებად ჰყავდათ იამაიკაზე, ბარბადოსზე, კუბასა და ლუიზიანაში მცხოვრებ თავისუფალ ფერისკანიანებს.

 კულტურა 

რომანიჩალები მიეკუთვნებიან გაერთიანებული სამეფოს ბოშურ თემს. მათი ერთ-ერთი მნიშვნელოვანი კულტურული დღესასწაულია ბოშათა საერთაშორისო დღე, რომელიც ეძღვნება პირველ ბოშათა მსოფლიო კონგრესს, გამართულს ლონდონში 1971 წელს.

გაერთიანებულ სამეფოში მცხოვრებ რომანიჩალებს გააჩნიათ განსაკუთრებული ეთნიკური და კულტურული იდენტობა, რომელიც განსხვავდება არასაბოშური მოსახლეობისგან, რომელთაც ისინი ანგლორომანულად "გორჯებს" ან "სოფლელებს" უწოდებენ.

რომანიჩალური კულტურის ცენტრალური მახასიათებლებია ოჯახისა და გაფართოებული ოჯახის მნიშვნელობა, ტრადიციული გენდერული როლები, დაბადებისა და გარდაცვალების რიტუალები, მკაცრი ჰიგიენური სტანდარტები და ხანდაზმულების პატივისცემა, რომელთაც ხშირად "დეიდებს" და "ბიძებს" უწოდებენ — რაც აზიური კულტურებისთვისაც დამახასიათებელია. მიუხედავად იმისა, რომ თანამედროვე რომანიჩალების უმეტესობა დასახლებულია, მათ ტრადიციულად ჰქონდათ მოგზაური ცხოვრების სტილი.

მათი სოციალური წესრიგი დიდწილად ეფუძნება ცნებას მარიმე (ან "მოჩადი") — ეს არის სოციალურ-რელიგიური წესების კომპლექსი, რომელიც განსაზღვრავს სისუფთავეს, სხეულის და სივრცის სიწმინდეს.

რომანიჩალების უმეტესობა ქრისტიანია, ხოლო სულიერება და რელიგია მნიშვნელოვან როლს ასრულებს მათ დღესასწაულებსა და სოციალურ ცხოვრებაში.

ისტორიულად, რომანიჩალები შემოსავლის ძირითად წყაროდ იყენებდნენ სოფლის სამუშაოებს. ზამთარში ბანაკებს აწყობდნენ ქალაქების მიდამოებში. გაზაფხულზე იწყებოდა კარტოფილის და ხეხილის დარგვა, ზაფხულში — სარეველების განადგურება, შემოდგომაზე კი — მოსავლის აღება. განსაკუთრებულ როლს ასრულებდა სამხრეთ ინგლისში არსებული საყანე სიმინდისა და ხილის მეურნეობები, მათ შორის — კარიელის ვაზის მარცვლის ინდუსტრია, რომელიც ბოშებს დასაქმების ფართო შესაძლებლობას აძლევდა. ზამთრობით ისინი დროებით სამუშაოებზე გადადიოდნენ — მოძრავი ვაჭრობით, მკითხავობით, ლურსმნების ან სხვა ნივთების გაყიდვით ირჩენდნენ თავს.

1960-იან წლებში აგრარული ინდუსტრიალიზაციამ მნიშვნელოვნად შეამცირა ბოშების ტრადიციული სამუშაოები სოფლის მეურნეობაში. დღეს რომანიჩალები სხვადასხვა ბიზნესს აწარმოებენ და დასაქმებულნი არიან მრავალ პროფესიულ სფეროში, თუმცა კვლავ მრავლად რჩება განათლებასა და დასაქმებაში არსებული ბარიერები.

რომანიჩალების თემმა შექმნა არაერთი ცნობილი მოჭიდავე, მგიმარი და ფეხბურთელი, მათ შორის ჰენრი უორტონი, ბილი ჯო სანდერსი და ფრედი ისტვუდი.

Didicoy (ასევე: didikai, diddicoy, diddykai) — ტერმინია, რომელიც ზოგჯერ გამოიყენება ბოშასა და არაბოშას შერეული წარმომავლობის მქონე პირის აღსაწერად, თუმცა თანამედროვე პერიოდში იგი ითვლება შეურაცხმყოფელ და შეუფერებელ სიტყვად.

 მოგზაურობა 


თავდაპირველად რომანიჩალები გადაადგილდებოდნენ ფეხით ან ცხენებით გაწეული მსუბუქი ეტლებით. დროებითი დაბანაკებისას აშენებდნენ ე.წ. ბენდერის ტიპის კარავს, რომელიც დამზადებული იყო ჰაზელის მოქნილი ტოტების კონსტრუქციაზე გადაფარებული ქსოვილისა ან ტარკანის საშუალებით. მსგავსი ტრადიცია დამახასიათებელია მრავალი ბოშური ჯგუფისთვის.

XIX საუკუნეს მეორე ნახევრიდან, რომანიჩალებმა დაიწყეს გამოყენება ისეთი ეტლებისა, რომლებიც საცხოვრებელ ფუნქციასაც ასრულებდა. მათ ამ ეტლებს უწოდებდნენ „ვარდოებს“ — დეკორირებული იყო როგორც გარედან, ისე შიგნიდან და განსხვავდებოდა ფერადოვნებითა და ორნამენტებით.

დღეს რომანიჩალების უმეტესობა ცხოვრობს აგურისა და ქვის სახლებში ან მობინადრე ქარავნებში. XXI საუკუნეში არსებული სტატისტიკით, დაახლოებით 90% რომანიჩალური ოჯახებისა ცხოვრობს სტაციონარულ სახლებში, ხოლო მცირე ნაწილი — მობილურ სახლებში, სტაციონარულ ქარავნებში, მისაბმელებში ან კი კვლავ ვარდოებში.

2008 წლის რეგიონული სპატალური გეგმის თანახმად, დასავლეთ მიდლენდის რეგიონში აღირიცხა 13386 ბოშური ქარავანი, ხოლო დამატებით 16000 რომანიჩალი ცხოვრობდა აგურის სახლებსა და ბინებში. აღნიშნული ქარავნებიდან 1300 არაკანონიერად იყო განთავსებული — ტერიტორიებზე, სადაც ბოშებს არ ჰქონდათ ლეგალური უფლება დაბანაკებისთვის. თუმცა ბრიტანეთში მცხოვრები მოგზაური რომანიჩალების 90%-ზე მეტი ცხოვრობს ავტორიზებულ ადგილებზე და იხდის სრულსადები გადასახადს.


რომანიჩალური მოგზაურული დასახლებების უმეტესობას არ გააჩნია ტუალეტი ან საშხაპე ქარავნის შიგნით, რადგან მოჩადის (რიტუალური სიბინძურე) მიხედვით, ეს ითვლება უწმინდოდ. ამ მიზეზით დასახლებებში განთავსებულია ცალკე ბლოკები — კომუნალური შენობები შხაპებით, სარეცხი მანქანებით და სხვა კომუნალური საშუალებებით. ტანსაცმლის, განსაკუთრებით კი ინტიმური თეთრეულის გარეცხვა ქარავანში მიჩნეულია კულტურულად მიუღებლად.

ისტორიულად, ცხენით მოსიარულე რომანიჩალი ქალები ტანსაცმელს რეცხავდნენ მდინარეში — ზედა ტანსაცმელი — ზემოთ ნაკადულზე, ქვედა ტანსაცმელი კი — ქვემოთ ნაკადულზე. პირადი რეცხვა კი მდინარის კიდევ ქვემო მონაკვეთში ხდებოდა. თანამედროვე ქარავნებში ხშირად გამოიყენება ორმაგი კედლები, რათა სანიტარული ზონა განცალკევებული იყოს საცხოვრებელი ზონებისგან.

1968 წლის კანონის შემდეგ, მნიშვნელოვნად შემცირდა ლეგალური ადგილების რაოდენობა, სადაც ბოშებს შეეძლოთ დაბანაკება. ეს გამოიწვია ოჯახური ქსელის გაწყვეტამ, რაც კულტურულად და სოციალურად მტკივნეული აღმოჩნდა.

დღეს რომანიჩალები კვლავ მოგზაურობენ იმავე რეგიონებში, რომლებიც მათმა წინაპრებმა XIX საუკუნეში აირჩიეს. ხშირად მათ შეუძლიათ კონკრეტულ რეგიონში თავიანთი დასახლების ისტორია უკან დააბრუნონ 100–200 წლით. მრავალმა ტრადიციულმა გაჩერების ადგილმა ადგილობრივი ხელისუფლების ან კერძო პირების საკუთრებაში გადაინაცვლა. მიუხედავად ამისა, ბოშურ კულტურაში ამ ადგილებთან ისტორიული მეხსიერება და იდენტობა კვლავ ძლიერად იარსებებს. ბოშური ოჯახები ხშირად აღიარებულნი არიან თავიანთი „ზამთრის ბაზით“ — კონკრეტული ადგილით, სადაც ოჯახი წელიწადის ცივ პერიოდში ჩერდება და რომელსაც ისინი საკუთარ „წარმოშობის ადგილად“ მიიჩნევენParticipation pack for local authorities.

იხილეთ აგრეთვე

ბოშური კვლევები

გორდონ ბოზუელის ბოშების მუზეუმი

„დავრცე გადასვლა“ ბოშურ ქორწინებაში

რომანიჩალების სია

რომანიჩალების შესახებ დოკუმენტური და მხატვრული მასალა

ბოშური ცხენი

ბოშური ფოლკლორის საზოგადოება

უელსური ბოშური ენა

ანგლორომანული ენა

ბოშური ენა

ჯგუფები:

ბოშები

ბოშები გაერთიანებულ სამეფოში

კალე

კაალე

რომანისაელები (შვედეთისა და ნორვეგიის ბოშები)

შოტლანდიელი ბოშები და მოგზაური ჯგუფები

ირლანდიელი მოგზაურები

ლიტერატურა

რესურსები ინტერნეტში
„ბოშები“ შეერთებულ შტატებში — Smithsonian Education

რომანი ქამრი პროექტი (უელსი, გაერთიანებული სამეფო) — უელსელი ბოშების არქივის ინიციატივა

ლონდონის მოგზაურთა საზოგადოების პირადი სამყარო — CNN-ის სტატია

თომას აკტონის წიგნი: რომანიჩალი ბოშები (მუქარის ქვეშ მყოფი კულტურები)

ბოშები XVI საუკუნეს ბრიტანეთში — Our Migration Story

ბოშური კულტურისა და ხელოვნების საზოგადოების ოფიციალური ვებსაიტი

სქოლიო

კატეგორია:რომანიჩალები
კატეგორია:ბოშური ჯგუფები
კატეგორია:ბოშები გაერთიანებულ სამეფოში
კატეგორია:ბოშები
კატეგორია:ეთნიკური ჯგუფები გაერთიანებულ სამეფოში
კატეგორია:ბოშები გაერთიანებულ სამეფოში
კატეგორია:მცირესობები გაერთიანებულ სამეფოში
კატეგორია:ევროპის ეთნიკური ჯგუფები
კატეგორია:მომთაბარეები
კატეგორია:მოსაუბრეები ბოშურ ენაზე
კატეგორია:ინგლისის ისტორია
კატეგორია:კულტურა გაერთიანებულ სამეფოში
კატეგორია:მოსწავლე თემები კულტურათაშორისი კვლევებისთვის