იბრაჰიმ ხალილ ხანი

იბრაჰიმ ხალილ ხანი () (დ. 1732- გ.1806) — ყარაბაღის სახანოს ხანი (1759 (ან 1763) - 1806).

იბრაჰიმ ხანის მეფობის დროს ყარაბაღის სახანო ერთ-ერთ ყველაზე ძლიერ აზერბაიჯანულ სახანოდ იქცა. იბრაჰიმ ხანს ძლიერი გავლენა ჰქონდა მეზობელი სახანოების - ყარადაღის, არდაბილის, ნახიჩევანისა და განჯის მმართველებზე. ოჯახური კავშირები დამყარდა ომარ ხანთან, ხუნძების მმართველთან, რომლის და, ბახტიკა (ბიკე-აღა), იბრაჰიმ ხანმა ცოლად შეირთო.Мирза Адигезаль-бек. Карабаг-наме. АН АзербССР. 1950Левиатов В. Н. Примечания к изданию: Мирза Адигезаль-бек. Карабаг-наме. АН АзССР. 1950

 პოლიტიკური კავშირები 
1770-იანი წლების ბოლოს ყარაბაღის სახანო დაუკავშირდა ყუბის სახანოს, რომლის მმართველი, ფათალი ხან ყუბა, მეზობელი მიწების ანექსიით აფართოებდა თავის ტერიტორიას. ფათალი ხანმა თავდაპირველად სცადა ყარაბაღის მშვიდობიანი გზით დამოუკიდებლობა, ხოლო 1780 წელს მან ყარაბაღის წინააღმდეგ კამპანია წამოიწყო, მაგრამ იბრაჰიმ ხანს დაეხმარა მისი მოკავშირე, ქართლ-კახეთის მეფე ერეკლე II. ბრძოლისას ფათალი ხანთან მოკავშირე დაღესტნის ჯარებმა ის მიატოვეს, რითაც მისი ძალები დაასუსტეს. იმავე წლის აგვისტოში ყუბის ხანის მეორე ლაშქრობა წარუმატებლად დასრულდა. მხოლოდ 1781 წლის დასაწყისში მოახერხა ფათალი ხანმა ყარაბაღის მიწებში უფრო ღრმად შეღწევა და იქიდან გლეხების რაოდენობის განდევნა. მიუხედავად იმისა, რომ სახანოებს შორის სამხედრო შეტაკებები გაგრძელდა, ფათალი ხანმა ვერასდროს შეძლო ყარაბაღის სახანოს დამოკიდებულების შენარჩუნება.Левиатов В. Н. Очерки из истории Азербайджана в XVIII веке, изд-во АН Азерб. ССР, Баку, 1948

1783-1784 წლებში იბრაჰიმ ხანმა საიდუმლო მოლაპარაკებები აწარმოა ყარაბაღის სახანოს რუსეთის მოქალაქეობაზე მიღების შესახებ. 1795 და 1797 წლებში მან წინააღმდეგობა გაუწია აღა-მაჰმად ხანის ჯარების შემოსევებს. 1797-1799 წლებში, როდესაც ყარაბაღის სახანო ირანის მხრიდან დაპყრობის საფრთხის წინაშე დადგა, იბრაჰიმ ხალილ ხანმა კვლავ მიმართა რუსეთს დახმარებისა და მფარველობისთვის. საბოლოოდ, 1805 წელს სახანოს რუსეთის მმართველობის ქვეშ გადაცემის შესახებ  კურექჩაის ხელშეკრულებას ხელი მოეწერა.Под ред. Е. М. Жукова. Азербайджанская советская социалистическая республика // Советская историческая энциклопедия. — М.: Советская энциклопедия. — 1973—1982.

იბრაჰიმ ხანმა, მამამისის, ფანაჰ ალი ხანის პოლიტიკის გაგრძელებით, XVIII საუკუნის ბოლოს სომეხი მელიქების წინააღმდეგ მოქმედებით გამოიწვია სომხების მასობრივი გადადგილება მთიანი ყარაბაღიდან, რასაც დაემატა ირანული ლაშქრობები და თურქი მოსახლეობის დასახლება.

ფანაჰ ალი ხანი, ჯავანშირის ტომის წარმომადგენელი და ყარაბაღის სახნოს დამაარსებელი, ნადირ შაჰის მსახურობის შემდეგ 1738 წელს შირვანში გადაიხვეწა, სადაც შეიარაღებული რაზმი შექმნა. ნადირ შაჰის სიკვდილის შემდეგ, ყარაბაღში დაბრუნდა და თავი დამოუკიდებელ ხანად გამოაცხადა, მხარს უჭერდნენ ადგილობრივი ტომები. მისი ვაჟი იბრაჰიმ ხალილ აღა იმ დროს უკვე მის გვერდით იყო.История Карабага

1761-1762 წლებში ფათალი ხან აფშარმა, ნადირ შაჰის გარდაცვლილი სარდალი და ურმიის მმართველი, რომელიც სპარსეთის ტახტის პრეტენდენტად ითვლებოდა და სამხრეთ აზერბაიჯანს იპყრობდა, ალყა შემოარტყა შუშას ციხეს, რომელიც ფანაჰ ხანის ხელში იყო. ალყა ექვსი თვე გაგრძელდა და მას ჯრაბერდისა და გულისტანის სომეხი მელიქებიც მხარს უჭერდნენ. ალყა მხოლოდ მას შემდეგ მოიხსნა, რაც ფანაჰ ხანმა თავისი შვილი, იბრაჰიმ ხალილ აღა, ფათალი ხანს მძევლად გადასცა. მომდევნო წელს ფანაჰ ხანი შეუერთდა ქარიმ ხანის ორგანიზებულ ლაშქრობას ფათალი ხანის წინააღმდეგ, რომელმაც დაამარცხა ფათალი ხანის ჯარი. ქარიმ ხანმა გაათავისუფლა იბრაჰიმ ხალილ აღა, დანიშნა ყარაბაღის მმართველად და პატივით გაგზავნა ყარაბაღში. ფანაჰ ხანი კი მალევე გარდაიცვალა შირაზში და მისი ანდერძის საფუძველზე იქვე დაკრძალეს.Аббас-Кули-ага Бакиханов. Гюлистан-и Ирам. Баку. 1991

 სამხედრო კამპანიები და კონფლიქტები 
იბრაჰიმ ხანის მმართველობის პერიოდში  ბრძოლა დაშლილი სომხური სამელიქოების – დიზაკის, ჯრაბერდისა და გულისტანის – წინააღმდეგ 1787 წლამდე გრძელდებოდა. ამ წინააღმდეგობაში იბრაჰიმ ხანის მოკავშირეებს წარმოადგენდნენ ვარანდის მელიქი შაჰნაზარი და ხაჩენის მელიქი მირზა ხანი, რომელთა სამფლობელოები მის მიწებს ესაზღვრებოდა. მათი მხარდაჭერა იბრაჰიმ ხანისთვის მნიშვნელოვანი სამხედრო და პოლიტიკური ძალა იყო.Mustafazadə, Tofiq. Qarabağ xanlığı. Bakı: Sabah, 2010

1781 წელს, იბრაჰიმ ხანმა ვარანდა და ხაჩენის მელიქებთან ერთად ალყა შემოარტყა დიზაკის მელიქ ესაის თოგის ციხესიმაგრეს. ხანგრძლივი ალყის შემდეგ, მელიქ ესაი დაიჭირეს და ციხეში დახვრიტეს, მისი სასახლე კი გაანადგურეს. იბრაჰიმ ხანმა დიზაკის მელიქის ძმისშვილი, ბახტამ ავანიანი, მის შემცვლელად დანიშნა, თუმცა ავანიანმაც დაიწყო ბრძოლა იბრაჰიმ ხანის წინააღმდეგ.

ჯრაბერდის მელიქებთან ბრძოლისათვის იბრაჰიმ ხანმა მელიქის ერთ-ერთი დიდგვაროვანი ოჯახი გადმოიბირა. მან იუზბაში რუსტამ ბეკს ჯრაბერდის მელიქის ტიტულს დაჰპირდა. რუსტამ ბეკმა, ნათესაური კავშირებით, იერიცმანკანცის მონასტრის წინამძღვარი გადაიბირა. წინამძღვარმა თავი კათოლიკოსად გამოაცხადა და ბრძოლა დაიწყო მონასტერში მყოფ ნამდვილ კათოლიკოს იოჰანესთან. იბრაჰიმ ხანი მას შეჰპირდა, რომ განძასარის მონასტრის კათოლიკოსად დანიშნავდა.

1783 წლიდან გენერალმა გრიგოლ პოტიომკინმა ყარაბაღის სახანოს საქმეებში ჩარევა დაიწყო. მელიქები, რომლებიც წინააღმდეგი იყვნენ თავიანთი დაქვემდებარების, მას საიდუმლოდ დაუკავშირდნენ. ამ ვითარებაში იბრაჰიმ ხანმა თავის პოზიციების გამაგრების მიზნით და მტრებისთვის რუსეთის მთავრობის მიმართვის საშუალების ჩამორთმევად, პოტიომკინს გაუგზავნა წერილი, რომელშიც გამოხატავდა სურვილს, მიეღო რუსეთის მოქალაქეობა და გადაეხადა მისთვის ხარკი. ამ ნაბიჯს შესაძლოა ძალაუფლების დაკარგვა მოჰყოლოდა, რის გამოც მან ქალაქ შუშას გამაგრება და პოლიტიკური ოპონენტების, ყარაბაღის მელიქების წინააღმდეგ ზომების გამკაცრება დაიწყო. პარალელურად, იბრაჰიმ ხანი ელოდა მოქალაქეობის მიღების პირობებზე მოლაპარაკებების გაგრძელებას, 1784 წლის დასაწყისში კი რუსეთში ელჩი გაგზავნა.

იმ დროისთვის ეკატერინე II დაჟინებით ითხოვდა საკითხის გადაჭრას, რის გამოც იბრაჰიმ ხანს აღარ შეეძლო მის წარმომადგენლებთან მოლაპარაკებებში ნეგატიური დამოკიდებულების დამალვა. მტრულად განწყობილი მელიქები კი დაუკავშირდნენ ტფილისში მყოფ რუსულ ჯარებს და მეფე ერეკლე II-ს, რათა რუსეთის დახმარებით ყარაბაღში ქრისტიანული, რუსეთის ვასალი სახელმწიფოს შეექმნათ.ЦГВИА, ф.52, оп. 2, д. 32, л.1, об. Подлинник

სამხედრო საფრთხის გამო, იბრაჰიმ ხანმა თავისი სიძე ომარ ხანი საქართველოში საბრძოლველად გაგზავნა, რათა ერეკლე II-ის ყურადღება გადაეტანა, თუმცა ეს საკმარისი არ აღმოჩნდა სახანოს უსაფრთხოების უზრუნველსაყოფად. 1784 წლის ზაფხულში პოტიომკინის სარდლობით რუსული ჯარები, ერეკლე II-ის არმია და მტრული მელიქები ყარაბაღში შეჭრას გეგმავდნენ. იბრაჰიმ ხანმა კი თავი ისე მოაჩვენა, თითქოს საფრთხეს ვერ ხედავდა, თუმცა უკვე იცოდა შეთქმულების შესახებ. შუშაში მიიწვია მტრები – მელიქ მეჯლუმი, მელიქ აბოვი და მელიქ ბახტამი, რომლებიც მივიდნენ და ტყვედ ჩავარდნენ. მელიქ მეჯლუმი და აბოვი დააპატიმრეს, ბახტამი კი არდებილის ხანს გადასცეს. მელიქებთან ბრძოლების დასრულების შემდეგ, იბრაჰიმ ხანმა განძასარის მონასტერში კავალერიის რაზმი გაგზავნა. კათოლიკოსი იოჰანე და მისი ძმები დააპატიმრეს, 1786 წელს კი კათოლიკოსი დაიჭირეს და მოწამლეს. იერიცმანკანცის მონასტრის კათოლიკოსად დაინიშნა იბრაჰიმ ხანის მორჩილი.

შემდგომი მოვლენების დროს, შუშის ციხეში დაპატიმრებული მელიქები აბოვი და მეჯლუმი გაიქცნენ და დახმარებისთვის ერეკლე II-სა და რუსული ჯარების მეთაურს, პოლკოვნიკ ბურნაშევს მიმართეს, რომლებიც 4000 კაციან რაზმს დაჰპირდნენ. 1787 წელს მათ განჯას მიუახლოვდნენ, თუმცა რუსეთ-თურქეთის ომის დაწყების გამო ბურნაშევი უკან დაიხია, რის შედეგადაც ერეკლე II-მაც უკან დაიხია. იბრაჰიმ ხანმა მოითხოვა მელიქები მისთვის გადაეცათ, სანაცვლოდ კი 3000 აზერბაიჯანული ოჯახის დაბრუნებას დააპირა, რის თაობაზეც ერეკლე II მზად იყო დათმობაზე წასულიყო, თუმცა მელიქებმა მისი სურვილი არ შეასრულეს და თავი ჯავად ხანს შეაფარეს.

ირანის ახალი მმართველმა, აღა მაჰმად ხანმა, იბრაჰიმ ხალილ ხანის წინააღმდეგ 1791 წელს ლაშქრობა დაიწყო, თუმცა შუშის ციხესიმაგრის აღება ვერ შეძლო. მოლაპარაკებების მიუხედავად, იბრაჰიმ ხანი წინააღმდეგი იყო ირანის მმართველად აღიარების. 1795 წელს აღა-მაჰმად-შაჰმა 60 000-კაციანი არმიით კავკასიაში გაილაშქრა, შუშა ალყაში მოაქცია, თუმცა ქალაქის აღება ვერ შეძლო და ტფილისში შევიდა და განადგურა.«Кавказская война»

რუსეთის მთავრობამ აღა-მაჰმად ხანის  წინააღმდეგ ლაშქრობა დაიწყო და ყარაბაღის და ახლომდებარე ქალაქები დაიკავა. 1797 წელს შაჰმა მეორე ლაშქრობა წამოიწყო, მაგრამ იბრაჰიმ ხალილ ხანმა მისი ჯარის დამარცხება შეძლო. 5 ივნისს აღა-მაჰმად-ხანი შუშაში მოკლეს შეთქმულების შედეგად, რის შემდეგაც იბრაჰიმ ხანი დაბრუნდა და მისი ცხედარი პატივით თეირანში გაგზავნა. 1790-იან წლებში ირანის მცდელობები ჩრდილოეთ აზერბაიჯანის დაპყრობაზე წარუმატებელი აღმოჩნდა.

1801-ლ წელს რუსეთმა ქართლ-კახეთის სამეფოს ანექსია მოახდინა, რასაც მოჰყვა კავკასიისა და ახლო აღმოსავლეთის ტერიტორიების ფართო სამხედრო ოპერაციები, მათ შორის ყარაბაღის სახანოში. 1805 წელს კურექჩაის ხელშეკრულებით იბრაჰიმ ხალილ ხანმა ყარაბაღის სახანოს რუსეთის მმართველობის ქვეშ გადასცა. შეთანხმებით რუსეთმა დაიცვა სახანოს მთლიანობა და ხანის დინასტიის უწყვეტობა, ხოლო იბრაჰიმ ხანს მიენიჭა რუსეთის არმიის გენერალ-ლეიტენანტის წოდება.Акты Кавказской Археографической Комиссии. т. II, с. 713

 ოჯახი და მემკვიდრეობა 
იბრაჰიმ ხალილის მკვლელობის შემდეგ, ყარაბაღის სახანოს მეთაური მისი ვაჟი მეჰდი ყული აღა გახდა, რომლის უფლებამოსილებაც 1806 წელს იმპერატორ ალექსანდრეს მიერ ოფიციალურად დადასტურდა.Акты, собранные Кавказской археографической комиссией. Архив Главного управления наместника Кавказскою. Издан под редакцией председателя Комиссии А. Д. Берже. Тома I—IX. Тифлис, 1866—1881, т. III, док.613, с.336-337

იბრაჰიმ ხანის ოჯახში იყო ექვსი ვაჟი ოფიციალური ცოლებისგან და შვიდი ვაჟი ხარჭებიდან ან დროებითი ცოლებიდან, ასევე შვიდი ქალიშვილი ოფიციალური ცოლებისგან და ერთი ქალიშვილი ხარჭებისგან.George A. Bournoutian, «The 1823 Russian survey of the Karabagh province : a primary source on the demography and economy of Karabagh in the early 19th Century», p. 412

 სქოლიო 

კატეგორია:დაბადებული 1732
კატეგორია:გარდაცვლილი 1806
კატეგორია:კავკასიის სახანოები
კატეგორია:აზერბაიჯანის ისტორია