ბრუსილოვის შეტევა

ბრუსილოვის შეტევა (, "ბრუსილოვის გარღვევა"), ასევე ცნობილი როგორც ივნისის გარღვევაBiography of one of the participants (in Russian) ან გალიც-ვოლინის ბრძოლაBorisyuk 2024, p. 163., 1916 წლის ივნისიდან — სექტემბრამდე განხორციელებული ოპერაცია იყო რუსეთის იმპერიის უდიდესი სამხედრო წარმატება პირველი მსოფლიო ომის პერიოდში და ერთ-ერთი ყველაზე სისხლიანი შეტევა მსოფლიოს სამხედრო ისტორიაში.

ისტორიკოსმა გრიონ ტანსტალმა ბრუსილოვის შეტევა შეაფასა როგორც ავსტრია-უნგრეთისთვის პირველი მსოფლიო ომის ყველაზე მძიმე კრიზისი და ანტანტის უდიდესი გამარჯვება, თუმცა იგი განხორციელდა უმძიმესი მსხვერპლის ფასად.Tunstall 2008, pp. 30–53. მრავალი ისტორიკოსის აზრით, ეს შეტევა იყო პირველი მსოფლიო ომის განმავლობაში ყველაზე წარმატებული სამხედრო ოპერაცია.Millar, James R., ed. (2004). Encyclopedia of Russian History. New York: Macmillan Reference. pp. 932, 1680. ISBN 0-02-865693-8.

ოპერაციის წარმატებამ მნიშვნელოვნად გაამაგრა რუსი ჯარისკაცების მორალური მდგომარეობა. 1917 წელს, ამ წარმატების ფონზე, ნიკოლოზ II გეგმავდა ფრონტის მთელ სიგრძეზე მასშტაბურ შეტევას ცენტრალური ძალების დასამარცხებლად.Oldenburg 2022, p. 614.გამარჯვების შემდეგ შედგა პეტროგრადის კონფერენცია (), სადაც განიხილებოდა ომის შემდგომი მსოფლიო წესრიგის მოწყობა.Борисюк 2023, p. 96. მიუხედავად დანაკარგებისა, რუსული არმია კვლავ ძლიერდებოდა ახალი ძალებით, იზრდებოდა შეიარაღების რაოდენობა და შენდებოდა სარკინიგზო ინფრასტრუქტურა.Utkin 2002, p. 324.

შეტევის წარმატებამ ანტანტის მოკავშირეები დააფიქრა ომის შემდგომ ტერიტორიულ დათმობებზე — მათ შორის ანატოლიისა და ბოსფორის სრუტის სტატუსზე.Utkin 2002, p. 324.

ოპერაცია წარმოადგენდა რუსეთის მასშტაბურ შეტევას ცენტრალური ძალების არმიებზე აღმოსავლეთ ფრონტზე. იგი დაიწყო 1916 წლის 4 ივნისს და გაგრძელდა სექტემბრის ბოლომდე. საბრძოლო მოქმედებები მიმდინარეობდა აღმოსავლეთ გალიციაში, თანამედროვე ჩრდილო-დასავლეთ უკრაინის ტერიტორიაზე, ლვოვისა და ვოლინის ოლქებში.

შეტევას ხელმძღვანელობდა სამხრეთ-დასავლეთის ფრონტის სარდალი, გენერალი ალექსეი ბრუსილოვი, რომლის სახელსაც შეტევა ატარებს.

ეს იყო პირველი მსოფლიო ომის უმსხვილესი და ყველაზე დამანგრეველი შეტევა — მისი შედეგები გრძელვადიანი და მრავლისმომცველი იყო. ამ შეტევამ:

შეუმსუბუქა გერმანიის ზეწოლა ფრანგულ ძალებზე ვერდენის ბრძოლაში
შეასუსტა ავსტრო-უნგრეთის წნეხი იტალიურ ფრონტზე
ავსტრო-უნგრეთის არმიას მიაყენა გადამწყვეტი, და თითქმის აღუდგენელი დანაკარგები
მიაღწია მნიშვნელოვან პოლიტიკურ მიზანს: რუმინეთი შეუერთდა ომს ანტანტის მხარეს

თუმცა, ადამიანური და მატერიალური დანაკარგები რუსული მხარისთვისაც იმდენად მნიშვნელოვანი იყო, რომ მათ არსებითად შეუწყო ხელი 1917 წლის რუსეთის რევოლუციის დაწყებას.Tucker 2002, p. 119. შეტევა ითვლება პირველი მსოფლიო ომის უდიდეს ბრძოლად ჯარების რაოდენობისა და საერთო დანაკარგების თვალსაზრისით.

 ფონი 
შანტილის შეთანხმების თანახმად, რომელიც 1915 წლის დეკემბერში დაიდო, რუსეთმა, საფრანგეთმა, დიდმა ბრიტანეთმა და იტალიამ ვალდებულება აიღეს, რომ 1916 წლის ზაფხულში ერთდროულად განახორციელებდნენ შეტევებს ცენტრალური სახელმწიფოების წინააღმდეგ.Stone 1998, pp. 221, 252

რუსეთი იძულებით დაეთანხმა ფრონტზე ჯარების გაგზავნას საფრანგეთსა და სალონიკის ფრონტზე, ასევე შეტევის წამოწყებას აღმოსავლეთ ფრონტზე, იმ იმედით, რომ ბრიტანეთისა და საფრანგეთისგან სამხედრო შეიარაღებასა და საბრძოლო მასალას მიიღებდა.

1916 წლის მარტში რუსებმა წამოიწყეს ნაროჩის შეტევა ვილნიუსის რაიონში — კატასტროფული ოპერაცია, რომლის დროსაც გერმანულმა ძალებმა რუსულზე ხუთჯერ ნაკლები დანაკარგი განიცადეს. აღნიშნული შეტევა ფრანგების მოთხოვნით დაიგეგმა — გენერალი ჟოზეფ ჟოფრი იმედოვნებდა, რომ გერმანიის იმპერიული არმია ვერდენის ბრძოლის დაწყების შემდეგ აღმოსავლეთით მეტ ჯარს გადაამისამართებდა.Keegan 2000, p. 325

გარდა იმ თვითკმაყოფილებისა, რაც გერმანულ და ავსტრო-უნგრულ მხარეს უჩნდებოდა ზამთარში და მარტში წარმატებული თავდაცვითი მოქმედებების შემდეგ, ავსტრო-უნგრელები აქტიურად ამზადებდნენ გეგმას, რათა იტალია ომიდან გამოეთიშათ. გენერალმა ფრანც კონრად ფონ ჰეცენდორფმა ფრონტზე გადაადგილება დაიწყო — ჰერმან კიოვეს ფონ კიოვესჰაზამ ჯარები გადმოიყვანა ბალკანეთიდან, ასევე აღმოსავლეთ ფრონტიდან ოთხი დივიზია გადაისროლა.

ისტორიკოსი პრიტ ბატარი აღნიშნავს:

 შესავალი 

1916 წლის აპრილში გამართულ სამხედრო საბჭოზე, სადაც იმყოფებოდა იმპერატორი ნიკოლოზ II და რუსეთის არმიის უფროსი ხელმძღვანელობა, გენერალმა ალექსეი ბრუსილოვმა საბჭოს (რუსეთის უზენაესი სარდლობის შტაბს) წარუდგინა მასშტაბური შეტევის გეგმა, რომელიც მიზნად ისახავდა გალიციაში ავსტრია-უნგრეთის ძალებზე იერიშს სამხრეთ-დასავლეთის ფრონტის მხრიდან.Tucker 2011, p. 428.

ბრუსილოვის გეგმა მიზნად ისახავდა ფრანგული და ბრიტანული არმიების შემსუბუქებას დასავლეთ ფრონტზე, ასევე იტალიური არმიის დახმარებას იზონცოს ფრონტზე და, შესაძლებლობის შემთხვევაში, ავსტრია-უნგრეთის ომიდან გამოყოფას.Onacewicz, Wlodzimierz (1985). Empires by Conquest: 1905-1945. Fairfax, VA: Hero Books. p. 74. ISBN 978-9-1597-9040-6 – via Google Books.

გეგმის წინააღმდეგ გამოვიდა დასავლეთის ფრონტის სარდალი, გენერალი ალექსეი ევერტი, რომელიც ამჯობინებდა თავდაცვით სტრატეგიას. ევერტი მხარს უჭერდა ნიკოლოზ II-ს და რომანოვების დინასტიას, თუმცა იმპერატორმა საბოლოოდ ბრუსილოვის შეტევითი გეგმა დაამტკიცა.Buttar, Prit (2017). Russia's Last Gasp: The Eastern Front 1916-17. Oxford: Osprey Publishing. pp. 132–134. ISBN 978-1-4728-2489-9.

შეტევის ძირითადი მიზნები იყო ქალაქების — კოველისა და ლვოვის (დღევანდელი დასავლეთი უკრაინა) აღება, რომლებიც 1915 წელს კვლავ ცენტრალური ძალების ხელში გადავიდა. მიუხედავად იმისა, რომ ბრუსილოვის გეგმა დამტკიცდა, მას უარი ეთქვა შეტევის მხარდაჭერაზე მეზობელი ფრონტების მხრიდან — კერძოდ, დასავლეთის ფრონტის (ევერტის სარდლობით) და ჩრდილოეთის ფრონტის (სარდალი ალექსეი კუროპატკინი) მონაწილეობაზე.

1916 წლის 26 მაისს ნიკოლოზ II-მ გამოსცა ბრძანება რუსეთის საგაზაფხულო შეტევის დაჩქარების შესახებ — კონრად ფონ ჰეცენდორფის შეტევის ქვეშ მყოფი იტალიის თხოვნის საფუძველზე. ბრუსილოვის შეტევის დაწყება დაიგეგმა 4 ივნისს, ხოლო რუსეთის არმიის  დანარჩენ ნაწილის — 10 დღეში.Onacewicz, Wlodzimierz (1985). Empires by Conquest: 1905-1945. Fairfax, VA: Hero Books. p. 74. ISBN 978-9-1597-9040-6 – via Google Books.

შეტევის ძირითადი ძალა უნდა ყოფილიყო გენერალ კალედინის მერვე არმია, რომელსაც დაევალა ლუცკისა და კოველის აღება. მისი შენაერთები მოიცავდა XXXII კორპუსს სამხრეთით, VIII და XL კორპუსებს ცენტრში და XXXIX კორპუსს ჩრდილოეთ ნაწილში. რუსული ძალები შეადგენდა 148 ქვეითთა ბატალიონს, მაშინ როდესაც არქდუკ იოზეფ ფერდინანდის მეოთხე არმიაში მხოლოდ 53 ბატალიონი იყო. კიდევ უფრო სამხრეთით განლაგებული იყო პაულ პუჰალო ფონ ბრლოგის 1-ლი არმია (ავსტრია-უნგრეთი), ედუარდ ბემ-ერმოლის 2-ე არმია (ავსტრია-უნგრეთი) და კარლ ფონ ფლანცერ-ბალტინის 7-ე არმია (ავსტრია-უნგრეთი).Buttar, Prit (2017). Russia's Last Gasp: The Eastern Front 1916-17. Oxford: Osprey Publishing. pp. 132–134. ISBN 978-1-4728-2489-9.

მოკავშირეთა მხრიდან გაზრდილმა ზეწოლამ რუსეთი აიძულა, დაჩქარებულიყო შეტევისთვის მზადება. ბრუსილოვმა თავი მოუყარა ოთხ არმიას, რომელთაც ჰყავდათ 40 ქვეითთა და 15 კავალერიის დივიზია. მათ წინააღმდეგ ავსტრო-უნგრეთის არმიამ გამოიყვანა 39 ქვეითთა და 10 კავალერიის დივიზია, რომლებიც სამ ფენად მოწყობილ თავდაცვით ხაზებში იყვნენ განლაგებული. მოგვიანებით მათ გერმანული გაძლიერებებიც დაემატა.Dowling 2008, pp. 43–46.

რუსეთის მხარეს განახორციელდა მასშტაბური მოტყუების ღონისძიებები შეტევის მიმართულების დასამალად. მათ შორის იყო ყალბი რადიოკომუნიკაცია, განზრახ ტყვედ ჩასაგდებად გაგზავნილი მაცნეები ყალბი ბრძანებებით და ყალბი საარტილერიო ტექნიკის დემონსტრაციები.

ბრუსილოვმა, რომელიც დამატებითი გაძლიერების მიღებას არ ელოდა, რეზერვები ფრონტის წინა ხაზზე გადმოიყვანა და მოსამზადებლად საკუთარ ძალებს უბრძანა თხრილების გათხრა 300×90 მ მონაკვეთში. ამ თხრილებმა ჯარებს მისცა დამალვის საშუალება და შეუშალა ხელი მტრის მიერ პოზიციების დაზვერვას.

ბრუსილოვმა მაქსიმალურად გადააწია რუსული თხრილები მოწინააღმდეგის პოზიციებისკენ, ზოგ შემთხვევაში მათ შორის მანძილი 100 მეტრსაც კი არ აღემატებოდა. გათხრილი იქნა გვირაბებიც მავთულხლართების ქვეშ, რათა იერიშის დროს ბარიერები ხელუხლებელი დარჩენილიყო.

მისი ტაქტიკა მიზნად ისახავდა მოულოდნელობის ეფექტის გაზრდას და მსხვერპლის შემცირებას. ბრუსილოვის ყოველი არმიას უნდა შეეტია საკუთარი ფრონტის 15-კილომეტრიან მონაკვეთზე, ტალღურად, გაძლიერებული ორი ქვეითთა კორპუსით.Buttar, Prit (2017). Russia's Last Gasp: The Eastern Front 1916-17. Oxford: Osprey Publishing. pp. 132–134. ISBN 978-1-4728-2489-9.

 ბრძოლა 

8 ივნისს, კონრადის დახმარების თხოვნის საპასუხოდ, ერიხ ფონ ფალკენჰეინმა ლინსინგენის სარდლობით ხუთი გერმანული დივიზია შეკრიბა და ისინი კოველის სიახლოვეს კონტრშეტევისთვის კონცენტრირდა. ბრუსილოვმა გააძლიერა თავისი ჩრდილოეთი ფლანგი, ხოლო მისი ფრონტის ყველა დანაყოფი ზეწოლას განაგრძობდა მთელ სამხრეთ-დასავლეთის ფრონტზე.
9 და 10 ივნისს, ლეჩიცკის მე-9 არმიამ განაგრძო წინსვლა დოროშოუცის, ოკნასა და ჩარნი პოტოკის მიმართულებით, ხოლო ფლანცერ-ბალტინის მე-7 არმიის ნაწილები უკან იხევდნენ. Buttar-ის თქმით, "ეს იყო ბრუსილოვის თეორიების თვალსაჩინო დემონსტრირება. ფართო ფრონტზე ზეწოლამ აიძულა მტერი გამოეყვანა რეზერვები და აღარ დატოვა ისეთი სექციები, საიდანაც დახმარების გაგზავნა შესაძლებელი იქნებოდა." 11 ივნისისთვის, ფლანცერ-ბალტინის "Gruppe Benigni" და XII კორპუსი დასავლეთით ახალ თავდაცვით ხაზებს ქმნიდნენ, ხოლო მისი XI კორპუსი სამხრეთით გადადიოდა Prut-ზე. Buttar-ის სიტყვებით, თუ გავითვალისწინებთ დაღუპულებს, დაჭრილებსა და ტყვეებს, "...ავსტრო-უნგრეთის მე-7 არმია აღარ იყო იმ ფორმით, როგორიც ადრე იყო."

200px|right|thumb|რუსი ჯარისკაცების შუბებით იერიში

11 ივნისს, გრაფ ფელიხ ვონ ბოტმერის სამხრეთის არმიამ კონტრშეტევა მოამზადა არტურ არზ ვონ შტრაუსბერგის VI კორპუსის გამოყენებით. თუმცა შჩერბაჩოვი მზად იყო და ფრონტის ხაზი უცვლელი დარჩა.

იმავე დღეს, როცა რუსეთის ძალები ბუკოვინაში ავსტრო-უნგრეთის ჯარებს მისდევდნენ, შემთხვევით გადაკვეთეს რუმინეთის საზღვარი, დაამარცხეს სასაზღვრო დაცვა მამორნიტასა და ჰერტაში, კავალერიის პატრულს ჩამოართვეს იარაღი და დააპატიმრეს. რადგან რუსეთს არ ჰქონდა მიზნად რუმინეთის გამოწვევის სურვილი ომში, ისინი მალევე გავიდნენ რუმინეთის ტერიტორიიდან.Leonard Arthur Magnus, K. Paul, Trench, Trubner & Company Limited, 1917, Roumania's Cause & Ideals, pp. 118–119Glenn E. Torrey, Center for Romanian Studies, 1998, Romania and World War I, p. 113

ლეჩიცკიმ გააგრძელა XXIII და XLI კორპუსების დასავლეთისკენ გადაადგილება, XII და XI კორპუსებმა სამხრეთით წაიწიეს ქსერნოვიჩის ასაღებად, ხოლო III კავალერიის კორპუსი  კოლომეაზე გააქტიურდა. 12 ივნისისთვის რუსები უკვე უტევდნენ პრუტის გასწვრივ ავსტრო-უნგრეთის პოზიციებს და 14 ივნისისთვის მდინარეც გადალახეს. ამ დროისთვის ავსტრო-უნგრეთის დანაკარგი 205,000-ს აღწევდა, მათ შორის 150,000 ტყვე იყო.

17 ივნისს, რუსებმა აიღეს ჩერნოვიცი, ხოლო ალექსეევმა ევერტის დასავლეთის ფრონტიდან მესამე არმია გადმოიყვანა ბრუსილოვის სამხრეთ-დასავლეთის ფრონტზე. ამავე დროს, ბოტმერის სამხრეთის არმია ამზადებდა შეტევას სამხრეთის მიმართულებით, იმ იმედით, რომ ფლანცერ-ბალტინის მეშვიდე არმია შეძლებდა პოზიციების დაცვას.

18 ივნისს ლეჩიცკიმ აიღო კოლომია. 19 ივნისს რუსი კავალერისტები, მიხაილ პრომტოვის მეთაურობით, გადავიდნენ სირეტზე, ხოლო 20 ივნისს მიაღწიეს კარპატების მთისწინა ზოლს. თუმცა, ივნისის ბოლოსთვის, სამხრეთ-დასავლეთის ფრონტის დანაკარგებმა 285,000 კაცს მიაღწია.

15 ივნისს, ლინსინგენმა გასცა ბრძანება კონტრშეტევაზე, რომელიც კონცენტრირებული უნდა ყოფილიყო ლუცკის შვერილის ირგვლივ, რომელიც კალედინის შეტევის შედეგად ჩამოყალიბდა. შეტევის მონაწილე ძალებს შორის იყვნენ პუჰალოს პირველი არმია, ტერსტიანსკის მეოთხე არმია, გეორგ ფონ დერ მარვიცის გერმანული X კორპუსი და ბერნჰარდის ჯგუფი. თუმცა, სამდღიანი ბრძოლის შემდეგ ფრონტის ხაზში მცირე ცვლილებაც არ მომხდარა, მიუხედავად იმისა, რომ 21 ივნისს მათ შეუერთდა ფალკენჰაინის ჯგუფი. შემდეგ ლინსინგენმა გადაწყვიტა ამ დაჯგუფების გაძლიერება ლუცკისკენ შეტევისთვის მარვიცის სარდლობით, ხოლო შეტევის დაწყება 30 ივნისს განისაზღვრა. ამავე დროს, ბრუსილოვი ამზადებდა თავისივე შეტევის გაგრძელებას: ლეონიდ ლეშის მესამე არმია მიემართებოდა პინსკისკენ, კალედინის მერვე არმია – კოველისკენ, მეთერთმეტე არმია – ბროდისკენ, ხოლო მეშვიდე და მეცხრე არმიები აგრძელებდნენ შეტევას. ბრუსილოვმა ლუცკის შვერილის ფლანგებზე გერმანელების შეტევებს უპასუხა გერმანელების ფლანგებზე კონტრშეტევით. თუმცა გერმანელებმა მხოლოდ ზომიერი წარმატება მოიპოვეს — მათ მოახერხეს რუსული XLV კორპუსის უკან დახევა 5 კილომეტრით.

1916 წლის 27 ივნისიდან 3 ივლისამდე ბრუსილოვის პირადი ბრძანებით ვოლინის იმ რაიონებიდან, რომლებიც შეტევის შედეგად იქნა ოკუპირებული, იქნა დეპორტირებული 13,000 გერმანელი მშვიდობიანი მოქალაქე.

2 ივლისს ევერტის დასავლეთის ფრონტმა საბოლოოდ დაიწყო შეტევა — ალექსანდრე როგოზას მეოთხე არმიამ შეუტია ბარანოვიჩის ჩრდილოეთით. თუმცა, ბუტარის თქმით, „ეს იყო პრაქტიკულად მარტის კატასტროფული შეტევის გამეორება... არაზუსტი საარტილერიო დაბომბვა, მასობრივი ქვეითთა იერიშები, რომლებსაც უჭირდათ წინსვლა და არ ჰქონდათ საკმარისი მხარდაჭერა საწყისი წარმატების შესანარჩუნებლად...“. 9 ივლისს ევერტმა ოპერაცია შეაჩერა — მეოთხე არმიამ დაკარგა 80,000 ჯარისკაცი და მხოლოდ 5 კმ-ით წაიწია წინ. ანალოგიურად, კუროპატკინის ჩრდილოეთის ფრონტის შეტევამ ივლისის შუა პერიოდში ვერ გამოიწვია ფრონტის ხაზის რაიმე შესამჩნევი ცვლილება.

4 ივლისს ლეშის მესამე და კალედინის მერვე არმიების შეტევებმა აიძულა ლინსინგენი, რომ 6 ივლისს უკან დაეხია სტოხოდის მიმართულებით. 5 ივლისს არკდუკი კარლი დაინიშნა ახლად ჩამოყალიბებული მეთორმეტე არმიის სარდლად, ხოლო 9 ივლისს კიოვესის მესამე არმია ჩამოყალიბდა ფლანცერ-ბალტინის მეშვიდე არმიის იმ ნაწილებიდან, რომლებმაც დასავლეთით დაიხიეს. ფლანცერ-ბალტინი რჩებოდა მეშვიდე არმიის სარდლად და კარპატების მიმართულებით განაგრძობდა მოძრაობას.

როდესაც გახდა აშკარა, რომ სამხრეთ-დასავლეთის ფრონტს ჰქონდა რუსეთის ფრონტის ხაზის წინ წაწევის ყველაზე რეალური შანსი, რაგოზას მეოთხე არმია გადანაწილდა ბრუსილოვის მეორე და მეათე არმიებში, ხოლო ბრუსილოვს ჩაბარდა ბეზობრაზოვის გვარდიის არმია. ამ დროისთვის სამხრეთ-დასავლეთის ფრონტს ჰყავდა 700,000 ჯარისკაცი, ხოლო მოწინააღმდეგე მხარეს — 421,000. ბრუსილოვი გეგმავდა კოველზე შეტევას 20 ივლისს. მანამდე, 16 ივლისს, სიბირის კორპუსმა აიძულა „მარვიცის ჯგუფი“, რომ დაეხია მდინარე ლიპამდე. მარვიცის გაძლიერების მიზნით გაუქმდა პუჰალოს პირველი არმია და მისი ნაწილები გადანაწილდა მარვიცისა და ბემ-ერმოლის მეორე არმიებს შორის.

23 ივლისს სახაროვის მეთერთმეტე არმიამ შეუტია ბროდს, რომელიც 28 ივლისს აიღო, რის შედეგადაც ბემ-ერმოლის მეორე არმიამ 7 კმ-ით დასავლეთით დაიხია. 28 ივლისს ჰინდენბურგი დაინიშნა ფრონტის მთავარსარდლად ავსტრო-უნგრეთის მეორე არმიამდე, ხოლო მის სამხრეთ ნაწილზე სარდლობა არკდუკ კარლს დაევალა.

24 ივლისს დაიწყო საარტილერიო მზადება რუსეთის მხრიდან კოველის ბრძოლისათვის. ბუტარის თქმით:  ლეჩიცკის მეცხრე და შჩერბაჩოვის მეშვიდე არმიებმა ერთდროულად დაიწყეს შეტევა უფრო სამხრეთით; ლეჩიცკიმ შეძლო ფრონტის ხაზის წინ წაწევა სტანისლავის გარეუბნამდე და ქალაქი 11 აგვისტოს აიღო.

7 აგვისტოს ბრუსილოვმა განაახლა შეტევა კოველის ასაღებად. 8 აგვისტოსთვის გერმანულმა და ავსტრო-უნგრულმა ძალებმა რუსეთის ჯარები შეაჩერეს, ხოლო 9 აგვისტოს ბრუსილოვმა შეწყვიტა კოველის აღების ყველა მცდელობა. შეტევა არსებითად დასრულდა. ბუტარის შეფასებით: 

 შედეგები 

ბრუსილოვის ოპერაციამ მიაღწია თავდაპირველ მიზანს — გერმანია იძულებული გახდა შეეჩერებინა შეტევა ვერდენზე და აღმოსავლეთ ფრონტზე გადაენაცვლებინა მნიშვნელოვანი ძალები. ამის შემდეგ, ავსტრო-უნგრეთის არმია სულ უფრო მეტად დაეყრდნო გერმანულ არმიას სამხედრო წარმატებების მისაღწევად. თუმცა, თავად გერმანიის არმია დიდად არ დაზარალებულა და შეინარჩუნა შეტევითი პოტენციალი. შეტევის საწყისმა წარმატებამ, რუმინეთს გადააწყვეტინა, რუმინეთი I მსოფლიო ომში ჩართულიყო ანტანტის მხარეს, თუმცა ამან გამოიწვია 1916 წლის კამპანიის ჩავარდნა. ბრუსილოვის შეტევა იყო რუსული სამხედრო ძალის აპოგეა პირველ მსოფლიო ომში — იგი გამოხატავდა ეფექტურად მოქმედ ხელმძღვანელობას, კარგად დაგეგმილ ოპერაციას და ქვედა ეშელონების მაღალ სამხედრო უნარებს. ჯონ კიგანის თქმით: 

თვით ბრუსილოვის მიერ მართული ოპერაცია წარმატებით წარიმართა, მაგრამ საერთო კამპანია, რომლისთვისაც ბრუსილოვის შეტევა მხოლოდ გაფანტვის ფუნქციას ასრულებდა, ევერტის წარუმატებლობის გამო იმპერიული არმიისთვის უკიდურესად ძვირი დაჯდა და მას შემდეგ მას აღარ ჰქონდა ძალა მსგავსად მასშტაბური შეტევის წამოსაწყებად. ბევრი ისტორიკოსი მიიჩნევს, რომ რუსული არმიის დიდი დანაკარგი ამ ოპერაციის დროს გადამწყვეტი ფაქტორი იყო მომდევნო წლის კოლაფსისთვის.Defeat and Disarmament, Joe Dixon ოპერაციამ ასევე მნიშვნელოვანად გააუმჯობესა რუსული ტაქტიკა: ბრუსილოვი იყენებდა მცირე, სპეციალიზებულ დანაყოფებს ავსტრო-უნგრეთის თავდაცვის სუსტი წერტილების გასარღვევად, რაც შემდეგ მთელი არმიის წინსვლას აჩქარებდა. ეს მნიშვნელოვანი გადახვევა იყო იმ მასობრივი შეტევებისგან, რომლებიც მანამდე ყველა დიდი არმიის სტრატეგიას განსაზღვრავდა. ევერტი კვლავ იყენებდა ტრადიციულ ტაქტიკას, რომელიც ძვირადღირებული და არაეფექტიანი აღმოჩნდა, რითაც რუსეთს 1916 წლის გამარჯვების შანსი დააკარგვინა.

ირონია იმაში მდგომარეობდა, რომ ბრუსილოვის მიერ შემუშავებული ტაქტიკის პოტენციალი ვერავინ გამოავლინა. მსგავსი ტაქტიკები დამოუკიდებლად შემოთავაზებული იყო ფრანგების, გერმანელებისა და ბრიტანელების მიერ დასავლეთის ფრონტზე და გამოიყენეს ვერდენში ოდნავ ადრე. მოგვიანებით, ამავე ტაქტიკას გამოიყენებენ გერმანელები გაცილებით უფრო მასშტაბურად — შტურმოვიკებისა და ინფილტრაციის ტაქტიკა ინფილტრაციის მეთოდების საშუალებით 1918 წლის საგაზაფხულო შეტევისას.

დღევანდელი გადმოსახედიდან ჩანს, რომ რუსეთმა ვერ შეძლო საკუთარი წარმატების სრულად გამოყენება და მისგან სარგებლის მიღება. 1916 წელს რუსულ საზოგადოებაში გაღრმავდა პესიმიზმი ომში ქვეყნის პერსპექტივების მიმართ და გაიზარდა უნდობლობა სამხედრო და პოლიტიკური ხელმძღვანელობის კომპეტენციისადმი.Головин H. H. Россия в Первой мировой войне. Глава 10. — Париж, 1939

 დანაკარგები 

რუსეთის არმიის დანაკარგები მნიშვნელოვანი იყო — მერყეობს 500,000-დან 1,000,000-მდე. ავსტრო-უნგრეთის დანაკარგი შეადგენდა დაახლოებით 616,000-ს, ხოლო გერმანიის დანაკარგის შეფასებები მერყეობს 148,000-დან 350,000-მდე. ბრუსილოვის შეტევა მიიჩნევა მსოფლიო ისტორიაში ერთ-ერთ ყველაზე მომაკვდინებელ ოპერაციად.

თუმცა, 500,000-იანი დანაკარგის ციფრი ეხება მხოლოდ 1916 წლის 28 მაისიდან 13 ივლისამდე პერიოდს — ანუ სამხრეთ-დასავლეთის ფრონტის შეტევის პირველ ეტაპს. რუსეთის სამხედრო არქივების მიხედვით, რუსულმა მხარემ ამ პერიოდში დაკარგა: 62,155 მოკლული, 376,910 დაჭრილი და 59,802 დაკარგული, სულ — 497,967 ჯარისკაცი.Ипполитов Г. М., Кужилин С. Ф. Славная страница российской военной истории. К 100-летию Брусиловского прорыва, Известия Самарского научного центра Российской академии наук, 2016, p. 76 ხოლო ავსტრო-უნგრეთისა და გერმანიის საერთო დანაკარგი ივნისიდან დეკემბრამდე შეადგენდა დაახლოებით 1,000,000-დან 1,500,000-მდე.История первой мировой войны 1914—1918 гг; P 204

ლიტერატურა
















ლიტერატურა (რუსულად და გერმანულად)  











დამატებითი ლიტერატურა
 Clodfelter, Micheal. Warfare and Armed Conflicts: A Statistical Encyclopedia of Casualty and Other Figures, 1492–2015. 4th ed. Jefferson, p. 412, North Carolina: Micheal Clodfelter, 2017. Google Books. Micheal Clodfelter, 2017. Web. 21 June 2017

 Harrision, William W. "THE DEVELOPMENT OF RUSSIAN-SOVIET OPERATIONAL ART, 1904-1937, AND THE IMPERIAL LEGACY IN SOVIET MILITARY THOUGHT." (n.d.): n. pag. King's Research Portal. William W. Harrison, May 1994. Web. June 21, 2017 <https://kclpure.kcl.ac.uk/portal/files/2928872/319513_.pdf>.


 Liddell Hart, B.H. (1930). The Real War: 1914–18. pp. 224–227.



 Schindler J. "Steamrollered in Galicia: The Austro-Hungarian Army and the Brusilov Offensive, 1916", War in History, Vol. 10, No. 1. (2003), pp. 27–59.

 Tucker, Spencer The Great War: 1914–18 (1998) 
 Sergei Sergeyev-Tsensky, [1943]. Brusilov's Break-Through: A Novel of the First World War, translated into English by Helen Altschuler, Hutchinson & Co, London, 1945.

 Washburn, Stanley (1917). The Russian offensive, being the third volume of "Field notes from the Russian front," embracing the period from June 5th to Sept. 1st, 1916. London: Constable.
 Hamel: the textbook Victory - 4 July 1918 | Australian War Memorial Australian commander's offensive: Origins of the "Blitzkrieg" warfare.

რესურსები ინტერნეტში

 Primary Documents: Alexei Brusilov on the Brusilov Offensive, June 1916
 4 June 1916 – The Brusilov Offensive on Trenches on the Web
 Battle of Kovel-Stanislav, or the Brusilov Offensive, 4 June-20 September 1916
 Map of Europe during the Brusilov Offensive at omniatlas.com

სქოლიო

კატეგორია:1916 წლის კონფლიქტები
კატეგორია:პირველი მსოფლიო ომის ბრძოლები ავსტრია-უნგრეთის მონაწილეობით
კატეგორია:ბრძოლები აღმოსავლეთის ფრონტზე (პირველი მსოფლიო ომი)
კატეგორია:პირველი მსოფლიო ომის ბრძოლები გერმანიის მონაწილეობით
კატეგორია:პირველი მსოფლიო ომის ბრძოლები რუსეთის მონაწილეობით
კატეგორია:პირველი მსოფლიო ომის ბრძოლები ოსმალეთის მონაწილეობით
კატეგორია:პირველი მსოფლიო ომის ბრძოლები რუმინეთის მონაწილეობით
კატეგორია:რუსეთის იმპერია პირველ მსოფლიო ომში
კატეგორია:1916 წელი რუსეთში
კატეგორია:უკრაინა პირველ მსოფლიო ომში
კატეგორია:1916
კატეგორია:პირველი მსოფლიო ომის ბრძოლები
კატეგორია:პირველი მსოფლიო ომის ოპერაციები გერმანიის იმპერიის მონაწილეობით
კატეგორია:პირველი მსოფლიო ომი
კატეგორია:XX საუკუნის ბრძოლები
კატეგორია:პირველი მსოფლიო ომის ისტორიოგრაფია
კატეგორია:პირველი მსოფლიო ომის პოლიტიკა