კაზის პაკშტასი

კაზის პაკშტასი ( Kazys Pakštas; დ. 29 ივნისი, 1893, ალინაუკა, ვილკომირსკის ოლქი, კოვნოს პროვინცია, რუსეთის იმპერია – გ. 11 სექტემბერი, 1960, ჩიკაგო, აშშ) — ლიეტუველი გეოგრაფი, მოგზაური და საზოგადო მოღვაწე, ლიეტუვის გეოგრაფიული საზოგადოების პრეზიდენტი, ლიეტუვის გეოპოლიტიკის ერთ-ერთი ფუძემდებელი და „ბალტოსკანდიის“ ( Baltoskandija) კონცეფციის ავტორი.

ცხოვრება და კარიერა

ადრეული წლები და განათლება
პაკშტასი დაიბადა გლეხთა ოჯახში. ის იყო ცნობილი ლიეტუვური ეროვნული აღორძინების მოღვაწისა და მღვდლის, იუოზას ტუმას-ვაიჟგანტასისა ნათლული. ადრეული ასაკიდანვე პაკშტასი იყო ქვეყნის მოყვარული პატრიოტი: მას ეზიზღებოდა რუსული ცარიზმი და სურდა მისი დამხობა. ცნობილია, რომ მონაწილეობდა ლიეტუვური პროპაგანდისტური გამოცემების უკანონო გავრცელებაში. 1908 წელს დაამთავრა უჟპალიაის დაწყებითი სკოლა და წავიდა კაუნაში, სადაც სტამბაში მუშაობდა. 1912 წელს ექსტერნად ჩააბარა საშუალო სკოლის ექვსი კლასის გამოცდები წმინდა ეკატერინეს გიმნაზიაში სანკტ-პეტერბურგში.  1912-1913 წლებში პაკშტასი სწავლობდა კაუნასის სასულიერო სემინარიაში, მაგრამ მალევე მიატოვა სწავლა. ამის შემდეგ ცოტა ხნის განმავლობაში მუშაობდა ფარმაცევტად ბირშტონაში.

1914-1925: მოგზაურობა საზღვარგარეთ
1914 წელს პაკშტასი გაემგზავრა შეერთებულ შტატებში, ინდიანაში, სადაც 1915 წელს ჩაირიცხა ვალპარაისოს უნივერსიტეტში. იმავე წლის შემოდგომაზე კაზისმა დაიწყო სოციოლოგიისა და პოლიტიკის შესწავლა. შემდეგ გადავიდა ნიუ-იორკის ფორდჰემის უნივერსიტეტის სოციოლოგიის ფაკულტეტზე, რომელიც დაამთავრა 1918 წელს.
1919 წელს, ლიეტუვაში დაბრუნების შემდეგ, მუშაობდა მოკავშირე ოფიცრად საფრანგეთის, შეერთებული შტატებისა და ინგლისის სამხედრო მისიებში. 1919-1923 წლებში პაკშტასი სწავლობდა საბუნებისმეტყველო მეცნიერებებს ფრიბურგის უნივერსიტეტში, შვეიცარიაში, და დაიცვა სადოქტორო დისერტაცია „ლიეტუვის კლიმატი“. 1923 წელს, აშშ-ში დაბრუნების შემდეგ, იყო რედაქტორი ლიტვური გაზეთებისა „დარბინინკასი“ ბოსტონში და „დრაუგასი“ ჩიკაგოში. 1924 წელს დაქორწინდა ონა ვისილიუტეზე ვორსესტერში, მასაჩუსეტსი.

1925-1939: დაბრუნება ლიუტუვაში
ლიეტუვის უნივერსიტეტის ღვთისმეტყველებისა და ფილოსოფიის ფაკულტეტის მოწვევით, პაკშტასი 1925 წლის შემოდგომაზე დაბრუნდა ლიეტუვაში, სადაც ასწავლიდა გეოგრაფიის სხვადასხვა დისციპლინას. 1925 წელს გახდა ასოცირებული პროფესორი და 1929 წელს პროფესორი. 1931 წელს გადავიდა მათემატიკისა და საბუნებისმეტყველო მეცნიერებათა ფაკულტეტზე გეოგრაფიის კათედრის ხელმძღვანელად. 1928-1931 წლებში ასწავლიდა გეოგრაფიას ლატვიის უნივერსიტეტშიც.
პაკშტასი იყო მოგზაური - 1927 წელს ესტუმრა ბრაზილიას, 1933 წელს პალესტინასა და სსრკ-ს. 1930-1931 წლებში გაემგზავრა ექსპედიციაში აფრიკის გარშემო, ლიეტუველთა კოლონიისთვის შესაფერისი ტერიტორიის საპოვნელად, რომელიც ემსახურებოდა როგორც ნახევრად დამოუკიდებელი სახელმწიფო ლიეტუველებისთვის სამშობლოში პოტენციური საფრთხის შემთხვევაში. ის ესტუმრა თითქმის ყველა ევროპული ქვეყანას. თუმცა, პაკშტასი ასევე კონცენტრირებული იყო სამეცნიერო მუშაობაზე: გაარკვია ლიეტუვის კლიმატური ზონები და დაიწყო ტბების სისტემატური კვლევა.Rudokas, Jonas. Ar paseno profesoriaus K. Pakšto idėjos? [Have the ideas of K. Pakštas got old?]. (in Lithuanian). Veidas.lt
კაზის პაკშტასი გამოიკვეთა როგორც ერთ-ერთი  ყველაზე აქტიური დამფუძნებელთაგანი სხვადასხვა საზოგადოებრივი ორგანიზაციების. 1926 წლიდან პაკშტასი იყო ლიეტუვის კათოლიკური მეცნიერებათა აკადემიის წევრი, ხოლო 1939 წელს აირჩიეს აკადემიკოს პრეზიდენტად. 1930-1940 წლებში იყო მომავალი ფედერაციის მთავარსარდალი. 1934 წელს პაკშტასმა დააარსა ლიტველი გეოგრაფების საზოგადოება და 1940 წლამდე იყო მისი თავმჯდომარე.
პაკშტასი ასევე მუშაობდა საზღვარგარეთის ქვეყნებთან ურთიერთობების დამყარებაზე. 1933-1939 წლებში ხელმძღვანელობდა ლიეტუვა-შვედეთის საზოგადოებას და 1934-1939 წლებში ასევე მსახურობდა ლიეტუვა-ამერიკის საზოგადოების ვიცე-თავმჯდომარეად; ის ასევე ხელმძღვანელობდა ლიეტუვა-საფრანგეთის, ასევე ლიეტუვა-შვეიცარიის საზოგადოებებს. მან ასევე მონაწილეობა მიიღო პოლიტიკური კლუბის, ლიეტუვის დასავლური კავშირის, ლიეტუვის კათოლიკური უნივერსიტეტის დამფუძნებელი კომიტეტისა და რომუვას საზოგადოების ჩამოყალიბებაში. 1938 წელს ზოგიერთმა ლიეტუველმა საზოგადო მოღვაწემ, როგორებიც იყვნენ პროფესორები სტასის შალკაუსკისი და სტეპონას კოლუპაილა, სთხოვეს  კაზის ლიეტუვის პრეზიდენტობის კანდიდატად წარდგენილიყო.

1939-1960: ემიგრაცია აშშ-ში
1939 წლის 31 მაისს პაკშტასიმ დატოვა ლიეტუვა აშშ-ში ვიზიტისთვის. ლიეტუვის ომთაშორისი პერიოდის გაზეთ „XX amžius“-მა დაწერა: „პროფესორი პაკშტასი და მისი მეუღლე საღამოს მატარებლით კლაიპედიდან გოთენბურგში გაემგზავრნენ და შვედური გემით წავიდნენ ამერიკაში. სადგურზე იყო ახლობელთა, მეგობარ პროფესორებისა და ატეიტინინკი სტუდენტების ჯგუფი დასამშვიდობებლად. პროფესორი მიდის ლოს-ანჯელესის უნივერსიტეტში (კალიფორნიის უნივერსიტეტი), სადაც ლექციებს წაიკითხავს ცენტრალური ევროპის პოლიტიკურ გეოგრაფიაზე. ის ამერიკაში დარჩება 1940 წლის შემოდგომამდე და ესტუმრება ლიეტუველთა კოლონიებს“.
თუმცა, 1940 წელს ლიტვის საბჭოთა კავშირის მიერ ოკუპაციის შემდეგ, ის გახდა ემიგრანტი. „დამშვიდობება ცრემლიანი იყო, რადგან მეჩვენებოდა, რომ ამ დიდი ადამიანების უმრავლესობას აღარასოდეს ვნახავდი“, - წერდა პაკშტასი. ის გახდა ლექტორი და ასწავლიდა გეოგრაფიას, გეოპოლიტიკასა და სოციალურ მეცნიერებებს სხვადასხვა ინსტიტუტში, მათ შორის კალიფორნიის უნივერსიტეტში (1939-1941), კარლეტონ კოლეჯში (1943-1944), დუკისნეს უნივერსიტეტში (1949-1954), მერილენდის უნივერსიტეტში (1955) და სტეუბენვილის კოლეჯში (1957). 1954-1957 წლებში ასევე მუშაობდა კონგრესის ბიბლიოთეკაში, ვაშინგტონში.
1941 წელს დააარსა ლიეტუვის კულტურის ინსტიტუტი ჩიკაგოში და მსახურობდა მისი ხელმძღვანელი 1943 წლის შუა რიცხვებამდე. 1950-1959 წლებში მსახურობდა ცენტრალური ევროპის ქრისტიან-დემოკრატთა კავშირის ვიცე-პრეზიდენტად. 1951 წელს დააარსა ცენტრალური ევროპის ფედერალური კლუბი (CEFC) და იყო მისი თავმჯდომარე 1955 წლამდე.
კაზისი გარდაიცვალა 1960 წლის 11 სექტემბერს და დაკრძალულია ჩიკაგოში წმინდა კაზიმირის ლიეტუველთა სასაფლაოზე.

კულტურული მემკვიდრეობა
2019 წლის დრამატული ფილმის „ნოვა ლიტუანია“-ს (რეჟისორობა კაროლის კაუპინისი) გამოგონილი მთავარი გმირი გეოგრაფი ფელიქსას გრუოდისი (რომელსაც განასახიერებს ალექსას კაზანავიჩიუსი), მნიშვნელოვნად ეფუძნებოდა პაკშტასს და მის პოლიტიკურ ნაშრომებს.

რესურსები ინტერნეტში
 Kazys Pakštas. Keletas samprotavimų apie Lietuvos ribas
 Kazys Pakštas. Keletas samprotavimų apie Lietuvos ribas (tęsinys)
 Vidmantas Valiušaitis. Per gyvenimą – lyg per tyrus 
 Virginija Skučaitė. Nepripažinto pranašo odisėja tęsiasi

სქოლიო

კატეგორია:დაბადებული 29 ივნისი
კატეგორია:დაბადებული 1893
კატეგორია:გეოგრაფები ეროვნების მიხედვით
კატეგორია:მოგზაურები
კატეგორია:მოგზაურები ეროვნების მიხედვით
კატეგორია:საზოგადო მოღვაწეები
კატეგორია:საზოგადო მოღვაწეები ეროვნების მიხედვით