ოსმუსაარი

ოსმუსაარი ( Osmussaar;  Odensholm;   Odinsholm) — ესტონეთის კუნძული ბალტიის ზღვაში, ფინეთის ყურის შესართავთან. ის მდებარეობს ესტონეთის მატერიკიდან 7.5 კილომეტრში. ადმინისტრაციულად ის ლაანეს მაზრის ლაანე-ნიგულას თემს ეკუთვნის. კუნძულის ფართობია 4.8 კმ².
მეორე მსოფლიო ომამდე, სსრკ-ის მიერ ესტონეთის ოკუპაციამდე, კუნძულზე დაახლოებით 130 ადამიანი ცხოვრობდა, ძირითადად ესტონელი შვედები, რომელთა უწყვეტი დასახლება აქ საუკუნეების განმავლობაში არსებობდა. დღეს კუნძულზე მხოლოდ ორი მუდმივი მაცხოვრებელია, ხოლო მთელ ტერიტორიას ბუნების ნაკრძალის სტატუსი აქვს მინიჭებული. ადმინისტრაციულად ოსმუსაარი მიეკუთვნება ოსმუსაარეს სოფელს.

კუნძული გამოირჩევა უნიკალური ბუნებრივი ლანდშაფტებით, მრავალფეროვანი ეკოსისტემებით და ისტორიული მნიშვნელობით. იგი ესტონეთის შვედური კულტურული მემკვიდრეობის ნაწილია.

სახელწოდების წარმომავლობა

კუნძულის შვედური სახელი ოდენსჰოლმი (ან ოდინსჰოლმი) წარმოდგება ვიკინგების მთავარი ღმერთის, ოდინისგან, რომელიც, ლეგენდის თანახმად, ამ კუნძულზეა დაკრძალული. ესტონური სახელის, ოსმუსაარის, წარმოშობა გაურკვეველი რჩება. ვერსიების მიხედვით, ის შეიძლება დაკავშირებული იყოს როგორც შვედურ ფესვებთან, ასევე ადგილობრივ გეოგრაფიულ ან ისტორიულ სახელწოდებებთან, თუმცა ეს ჰიპოთეზები აკადემიურ დონეზე დადასტურებული არ არის.

ისტორია
ოსმუსაარზე ესტონელი შვედების უწყვეტი დასახლება, რომელიც მეორე მსოფლიო ომამდე გაგრძელდა, XIV საუკუნიდან იწყება. თუმცა, კუნძულის ისტორია XVIII საუკუნემდე ნაკლებად ცნობილია. კოლონიზაციის ზუსტი დრო დადგენილი არ არის, და სავარაუდოა, რომ იგი ვიკინგების ეპოქაშიც იყო დასახლებული. მოსახლეობის რაოდენობა დროთა განმავლობაში მკვეთრად იცვლებოდა. მაგალითად, 1710 წლის ჭირის ეპიდემიამ, ხალხური თქმულებების მიხედვით, მხოლოდ რამდენიმე ადამიანი დატოვა ცოცხალი. XX საუკუნეში მოსახლეობის რაოდენობა გაიზარდა და მაქსიმუმს 1930-იანი წლების დასაწყისში მიაღწია. 1934 წლის ესტონეთის აღწერის მიხედვით, ოსმუსაარზე 131 ადამიანი ცხოვრობდა, რომელთაგან ყველა, შუქურის მეთვალყურისა და მისი ოჯახის გარდა, შვედები იყვნენ.

1914 წელს, პირველი მსოფლიო ომის დროს, გერმანული მსუბუქი კრეისერი „მაგდებურგი“ ოსმუსაარის ჩრდილოეთ ბოლოსთან გაუვალი კლდეებზე წააგო და ჩაიძირა.
300px|მინი|მარცხნივ|SMS „მაგდებურგი“, ქვიშაში ჩაფლობის შემდეგ, ოსმუსაარის შუქურას ფონზე.

მეორე მსოფლიო ომის პერიოდში კუნძულის ყველა მაცხოვრებელი იძულებული გახდა დაეტოვებინა ოსმუსაარი. 1940 წლის 12 ივნისს მოსახლეობა ვორმსის კუნძულზე ევაკუირებულ იქნა, რადგან ოსმუსაარი საბჭოთა სამხედრო ბაზად გამოიყო. 1941 წელს იგი ესტონეთის უკანასკნელი პუნქტი იყო, რომელიც წითელმა არმიამ გერმანელთა წინსვლისთვის დათმო. 1942 წელს, ნაცისტური გერმანიის მიერ ესტონეთის ოკუპაციის დროს, კუნძულელებს დროებით დაბრუნების შესაძლებლობა მიეცათ, მაგრამ 1944 წელს წითელი არმიის მიერ კუნძულის ხელახლა დაკავების საფრთხემ მათ მუდმივად გაქცევა აიძულა. 1944 წლის თებერვალში ოსმუსაარის უკანასკნელი 46 მაცხოვრებელი შვედეთში ემიგრირებულა.
ეს მოვლენები ოსმუსაარის ისტორიაში ომის დროს მოსახლეობის ტრაგედიასა და კუნძულის სტრატეგიულ მნიშვნელობას ასახავს, რაც მის კულტურულ ლანდშაფტზე ღრმა კვალს დატოვებს.
1944 წლის 19 სექტემბრის მოსკოვის შუალედური სამშვიდობო ხელშეკრულების (მუხლი 17) მიხედვით, ფინეთი ვალდებული იყო მოკავშირეებს ყველა კომერციული გემი გადაეცა. 1944 წლის სექტემბრის ბოლოს საბჭოთა კავშირმა ფინეთს 50 გალეასი (სატვირთო ხომალდი) და 50 მოტორიანი ნავი მოითხოვა, რომლებიც ფინური ეკიპაჟებით 1944 წლის 2 ოქტომბრისთვის ოსმუსაარზე უნდა მიეწოდებინა. ეს ფინური სამხედრო-საზღვაო დანაყოფი, რომელსაც მისი მეთაურის ოლავი არჰოს პატივსაცემად „არჰოს დანაყოფი“ ეწოდა, საბჭოთა ლოგისტიკურ მიზნებს ემსახურებოდა. დანაყოფის ხელმძღვანელი იყო ლეიტენანტ-კომანდორი პაულ ჰონგისტო.

გალეასები და მოტორიანი ნავები ფინეთის სახელმწიფომ აუცილებლად გამოყო, თუმცა ეკიპაჟის წევრებს დღეში 250 ფინური მარკის ნებაყოფლობითი ანაზღაურება შესთავაზეს. 2-8 ოქტომბრის შორის 50 გალეასმა ერთი მოტორიანი ნავი ესტონეთში გადაიყვანა, ეკიპაჟებისთვის 10-დღიანი საკვების მარაგით. „არჰოს დანაყოფი“ საბჭოთა სამხედრო ლოგისტიკას ემსახურებოდა ჰიიუმაასა და საარემააზე, ტალინთან კავშირების დამყარებით. თითოეულ გალეასზე იყო კაპიტანი, მთავარი მექანიკოსი და ორი ეკიპაჟის წევრი, ხოლო მოტორიან ნავებზე – ორი წევრი.
300px|მინი|მარცხნივ|კაპელკარეს ტბა და სამლოცველოს ნანგრევები.

ესტონეთში დანაყოფმა ყველა სამხედრო სიმბოლო (მათ შორის ფინური დროშები) ფორმებიდან მოიცილა და სამოქალაქო ერთეულის პირას იღებდა. ეს ნაბიჯები საბჭოთა კავშირის მიერ ოპერაციის კამუფლაჟისთვის იყო მიმართული, რათა ფინეთის ნეიტრალიტეტის პრინციპი ფორმალურად შენარჩუნებულიყო. ამის მიუხედავად, დანაყოფის მოღვაწეობა ისტორიაში რთული პოლიტიკური კომპრომისების ერთ-ერთ მაგალითად დარჩა.
ოსმუსაარიდან მრავალი გემი მიმართული იყო ჰააფსალუს როჰუკიულაში, რათა ოკუპირებულ ჰიიუმააასა და საარემაას კუნძულებზე მოონზუნდის სადესანტო ოპერაციას დახმარებოდა. 1944 წლის 4 ოქტომბერს ფინური გალეასები საბჭოთა ჯარისკაცებს, ცხენებსა და ქვემეხებს ჰიიუმაას ჰელტერმააში გადააყვანდნენ. თითოეული გალეასი დაახლოებით ერთ საბჭოთა ქვეით დივიზიონს გადაჰყავდა. იმავე დღეს, ფინურ გემებს საარემააზე გადასვლის ბრძანება მიეცა, სადაც გერმანელები მუჰუს კუნძულიდან უკუიხევდნენ. 5 ოქტომბერს საბჭოთა ორი დანაყოფი და ორი ბრიგადა ტაალიკუსა და ტრიიგიში გადაისროლეს..
1945 წლის 7 ნოემბერს უკანასკნელი გალეასები და მოტორიანი ნავები ფინეთში დაბრუნდნენ. 50 გალეასიდან 9 უხეში ზღვის პირობებში დაიკარგა, ხოლო 7 ომის დროს განადგურდა. სულ 16 გალეასი დაკარგული ან განადგურებული იქნა. დამატებით, გალეასი „გრეტა I“ 4 ან 5 ოქტომბერს ოსმუსაარისკენ მიმავალ გზაზე გაუჩინარდა. 16 ოქტომბერს გერმანულმა წყალქვეშა ნავმა U-481-მა ცეცხლის გახსნით და შეჯახებით გალეასები „ენდლა“, „დანი“ და „მარია“ დააფლო. 25 ოქტომბერს წყალქვეშა ნავმა U-958-მა ტორპედით გალეასი „ლინეა“ ჩააგდო. ამ ოპერაციებში 8 ფინელი ჯარისკაცი დაიღუპა. სხვა გერმანული თავდასხმები უშედეგო აღმოჩნდა. 50 მოტორიანი ნავიდან 22 დაიკარგა, თუმცა ადამიანური მსხვერპლის გარეშე. „არჰოს დანაყოფის“ გემები ფინეთში, ჰანკოში დაბრუნდა, ხოლო 1944 წლის 2 ნოემბერს ფინეთის საზღვაო ძალების შტაბმა დანაყოფის დაშლა ბრძანა. ეკიპაჟები დემობილიზებულ იქნენ, ხოლო გემები მათ ორიგინალ მფლობელებს დაუბრუნდა.
1945 წელსაც გაგრძელდა სამხედრო მოქმედებები ოსმუსაარის მიმდებარე წყლებში. გერმანული წყალქვეშა ნავი U-745 1945 წლის 4 თებერვალს ზღვის ნაღმზე აფეთქდა, ხოლო U-676 იმავე მიზეზით 19 თებერვალს დაიკარგა.

საბჭოთა ოკუპაციის პერიოდში კუნძული საბჭოთა საზღვაო ძალებისთვის გამოიყენებოდა. თავდაპირველად გეგმავდნენ აქ 1,200 კაციანი სამხედრო ნაწილის განთავსებას, მაგრამ დიდი ერთეული უკვე 1947 წელს დაიშალა, ხოლო შემდგომში კუნძულზე მაქსიმუმ 40 კაციანი მცირე სამხედრო ჯგუფი დარჩა.
ესტონეთის დამოუკიდებლობის აღდგენის შემდეგ, 1993 წელს სამხედროებმა კუნძული დატოვეს, უკან დატოვებული სხვადასხვა ფორტიფიკაციებისა და სამხედრო ნაგებობების ნანგრევები. საკუთრების რეფორმის დროს 1940 წლამდე კუნძულის მიწის მფლობელებს უფლება არ მიეცათ პირდაპირ დაებრუნებინათ თავიანთი საკუთრება, რადგან კუნძულზე კადასტრული აღწერა არასოდეს ჩატარებულა, ხოლო შვედების გასვლამდე მიწის მფლობელობა ტრადიციულ წესებზე იყო დაფუძნებული. საბჭოთა არმიის წასვლის შემდეგ ოსმუსაარი დაუსახლებელი იყო 2001 წლამდე, სანამ 2 ადამიანი კუნძულზე არ დასახლდა.
1996 წელს ოსმუსაარის მთელი ტერიტორია ლანდშაფტის დაცულ ტერიტორიად გამოცხადდა ადგილობრივი გეოლოგიური ფორმაციების, მცენარეული საზოგადოებებისა და ფრინველების ფაუნის დასაცავად.

გეოგრაფია და გეოლოგია

300px|მინი|მარჯვნივ|დანიური ზღვის სალათი ოსმუსაარაზე
300px|მინი|მარჯვნივ|კუნძულზე ზრდიან შოტლანდიის მაღალმთიან მსხვილფეხა რქოსან პირუტყვს ზრდიან.
ოსმუსაარი მე-14 უდიდესი კუნძულია ესტონეთში. კუნძულის სიგრძეა 4,6 კმ და სიგანე 1,3 კმ, მისი გრძელი ღერძი გადის ჩრდილო-დასავლეთიდან სამხრეთ-აღმოსავლეთისკენ. კუნძული მდებარეობს ფინეთის ყურის შესართავთან და ჰანკო-ოსმუსაარის ხაზი ითვლება ყურის საზღვარად. კუნძულის უმაღლესი წერტილია 8 მ.

ოსმუსაარი  ყველაზე დასავლეთი წერტილია ოლანდის წინ, სადაც ბალტიის ზღვიდან გამოდის ბალტიის კლინტი. არსებითად, ოსმუსაარი არის ბზინვის რელიქტური კუნძული. კუნძულის ჩრდილოეთ და აღმოსავლეთ სანაპიროებზე კლდეების სიმაღლე 6 მეტრს აღწევს, მაგრამ მიმდებარე ზღვის ფსკერთან შედარებით, კუნძულის სიმაღლე 60 მეტრია. კუნძულს აქვს შედარებით თხელი (2 მ-მდე) საფარი მეოთხეული პერიოდის ზღვის ნალექებით, რომლებიც დევს ორდოვიკის კირქვის ქანებზე. კუნძული გაჩნდა ზღვიდან 2000–3000 წლის წინ  და აგრძელებს ზრდას დაახლოებით 3 მმ/წელიწადში. კუნძულის დასავლეთ სანაპიროზე წარმოიქმნა კირქვის კენჭებისგან შემდგარი ფართო ხრეშის ველები.კუნძულზე შეგიძლიათ იპოვოთ რამდენიმე დიდი არასტაბილური ლოდი. ისინი დიამეტრში 10-20 მეტრს აღწევენ, მაგრამ უფრო საყურადღებოა მათი პეტროლოგიური შემადგენლობა - ბრეჩის შედარებით უნიკალური ტიპი (Neugrund breccia), რომელიც ჩამოყალიბდა დარტყმის დროს, რომელმაც შექმნა ნეიგრაუნდის კრატერი.

ყველაზე ძლიერი დაფიქსირებული მიწისძვრა ესტონეთში, რიხტერის შკალით 4,7, მოხდა 1976 წლის 25 ოქტომბერს ოსმუსაარის მახლობლად და ცნობილია როგორც ოსმუსაარის მიწისძვრა ( Osmussaare maavärin).  მიწისძვრამ კუნძულის ჩრდილო-აღმოსავლეთ სანაპიროზე კლდეების ზოგიერთი მონაკვეთი ჩამოინგრა და კუნძულზე რამდენიმე შენობა დააზიანა. მიწისძვრის ეპიცენტრი მდებარეობდა კუნძულის ჩრდილო-აღმოსავლეთით 5–7 კმ-ში, 10 ან 13 კმ სიღრმეზე.

ტურიზმი

ოსმუსაარეში ტურისტული ვიზიტი ნებადართულია ნებისმიერი მსურველისათვის. მაისში და ივნისში, უნდა მოერიდოთ ფრინველების  შეშფოთებას სამხრეთ ნავსადგურის მახლობლად ბოანის კონცხზე და ინაჰამნის ტბაზე. შეგიძლიათ დაბანაკდეთ და დაანთოთ კოცონი მხოლოდ დანიშნულ ადგილებში (RMK ბანაკებში). ძაღლების მოყვანა არ არის რეკომენდირეებული და ცხვრის შეწუხებას თავი უნდა აარიდოთ. სამხრეთ სანაპიროს ჭაბურღილის წყალი სასმელია. წარმოქმნილი მუნიციპალური ნარჩენები უნდა დაბრუნდეს მატერიკზე. უფრო დიდ ჯგუფთან ერთად წასვლა უნდა შეთანხმდეს ბუნების დაცვისა და მესაზღვრეების წარმომადგენლებთან.

Osmussaare Lighthouse გაიხსნა ვიზიტორებისთვის 2019 წლის 24 მაისს. ლაან-ნიგულას მუნიციპალიტეტმა ხელი მოაწერა ხელშეკრულებას ესტონეთის საზღვაო ადმინისტრაციასთან შუქურის გახსნაზე. შუქურასთან ერთდროულად 10 ადამიანს შეუძლია წასვლა. ნათელ ამინდში შუქურის ზემოდან ჩანს ვორმსი, ჰიუმა, პალდისკი და, ჭორების თანახმად, ფინეთის სანაპიროც კი.

რესურსები ინტერნეტში 
 Osmussaare koduleht
 Osmussaare rootslaste koduleht
 Osmussaarest Osmussaare Reisid
 Osmussaar, rannarootslaste saar
 Фоторепортаж. Жизнь на острове
 Любовь Семёнова «Непокорённая легенда»

სქოლიო

კატეგორია:კუნძულები
კატეგორია:ესტონეთის გეოგრაფია
კატეგორია:ნაკრძალები ქვეყნების მიხედვით
კატეგორია:დაცული ტერიტორიები
კატეგორია:კუნძულები ქვეყნების მიხედვით
კატეგორია:კუნძულები ანბანის მიხედვით