ენოსის გაერთიანება (კვიპროსი)

ენოსის გაერთიანება (, , „გაერთიანება“) — ირედენტისტული იდეოლოგია, რომელსაც იზიარებდნენ სხვადასხვა ბერძნული თემები, რომლებიც ცხოვრობდნენ საბერძნეთის ფარგლებს გარეთ. ამ იდეის არსი მდგომარეობდა იმაში, რომ ბერძნებით დასახლებული რეგიონები, რომლებიც ისტორიულად უცხო სახელმწიფოთა შემადგენლობაში რჩებოდა, გაერთიანებულიყო ბერძნულ ეროვნულ სახელმწიფოსთან.

Enosis მჭიდრო კავშირშია მეგალი იდეასთან — კონცეფციასთან, რომელიც დომინანტური იყო ბერძნულ პოლიტიკურ წრეებში მე-19 საუკუნის ბოლოდან და მიზნად ისახავდა ისეთი დიდი ბერძნული სახელმწიფოს შექმნას, რომელიც მოიცავდა იმ ტერიტორიებს, სადაც ბერძნები ცხოვრობდნენ, მაგრამ რომლებიც 1820-იან წლებში დამოუკიდებლობის ომის შემდეგ მაინც დარჩა უცხო ძალების მმართველობის ქვეშ.

ყველაზე ფართოდ ცნობილი მაგალითი Enosis-ისა იყო ბერძენ კვიპროსელებში არსებული მოძრაობა, რომელიც კვიპროსის საბერძნეთთან გაერთიანებას მოითხოვდა. ბრიტანეთის მმართველობის ქვეშ მყოფ კვიპროსში Enosis-ის იდეა მჭიდროდ უკავშირდებოდა თვითგამორკვევის მოთხოვნებს, განსაკუთრებით კუნძულის ბერძნული უმრავლესობის მხრიდან. თავის მხრივ, თურქი კვიპროსელები წინააღმდეგნი იყვნენ Enosis-ის განხორციელების იდეის, თუკი ის არ ითვალისწინებდა ტაქსიმს — კუნძულის დაყოფას ბერძნულ და თურქულ ზონებად.

1960 წელს შეიქმნა კვიპროსის რესპუბლიკა, რაც არც Enosis-ის, არც ტაქსიმის განხორციელებას არ ნიშნავდა.

მალევე დაიწყო კვიპროსის შიდაეთნიკური ძალადობა, რაც ამ ორი წინააღმდეგობრივი მიზნის დაპირისპირებით იყო განპირობებული. ბერძნულ საზოგადოებაში Enosis-ის იდეის გაძლიერებამ საბოლოოდ განაპირობა 1974 წლის სახელმწიფო გადატრიალება, რომლის მიზანიც იყო საბერძნეთთან გაერთიანება. ამ ნაბიჯმა კი პირდაპირ გამოიწვია თურქეთის სამხედრო ინტერვენცია და თურქეთის შეჭრა კვიპროსში, რამაც კუნძულის დე-ფაქტო დაყოფა დააარსა და საფუძველი დაუდო თანამედროვე კვიპროსის კონფლიქტს.

ისტორია

საბერძნეთის სამეფოს საზღვრები თავდაპირველად განისაზღვრა ლონდონის კონფერენციაზე 1832 წელს, ბერძენთა დამოუკიდებლობის ომის შემდეგ. ჰერცოგი ველინგტონი უჭერდა მხარს მხოლოდ პელოპონესის გაერთიანებას ახალ სახელმწიფოსთან, რადგან ბრიტანეთის მიზანი იყო ოსმალეთის იმპერიის ტერიტორიული მთლიანობის შენარჩუნება. საწყის ეტაპზე ბერძნული სახელმწიფო მოიცავდა პელოპონესს, ატიკას და ციკლადებს. მოსახლეობა მილიონზე ნაკლები იყო, ხოლო ბერძნული ეთნოსის სამჯერ მეტი რაოდენობა ცხოვრობდა მის ფარგლებს გარეთ, ძირითადად ოსმალეთის მმართველობის ქვეშ. ამ რეგიონებში მცხოვრებ ბევრ ბერძენს სურდა შეერთება ახალ სამეფოსთან, რაც პოპულარული გახდა Enosis-ის იდეის სახით. ოსმალეთის იმპერიის დაცემასთან ერთად საბერძნეთმა გააფართოვა თავისი საზღვრები. following the Greek War of Independence.

იონიის კუნძულები პარიზის ზავის საფუძველზე 1815 წელს ბრიტანეთის პროტექტორატის ქვეშ მოექცა. თუმცა 1830 წელს ბერძნული დამოუკიდებლობის მოპოვების შემდეგ კუნძულების მოსახლეობამ დაიწყეს Enosis-ის მოთხოვნა. კუნძულები საბერძნეთს გადაეცა 1864 წელს.

თესალია ოსმალეთის მმართველობის ქვეშ დარჩა საბერძნეთის სამეფოს ჩამოყალიბების შემდეგ, მიუხედავად იმისა, რომ რეგიონში 1821 წელს აქტიური მონაწილეობა მიიღეს აჯანყებებში. რუსეთ-ოსმალეთის ომი (1877–1878) დროს საბერძნეთი ნეიტრალიტეტს იცავდა, რისი მიზეზიც იყო დიდი ძალების დაპირება, რომ ომის შემდეგ მის ტერიტორიულ პრეტენზიებს გაითვალისწინებდნენ. 1881 წელს გაფორმდა კონსტანტინოპოლის კონვენცია, რომლის თანახმადაც თესალიის დიდი ნაწილი საბერძნეთს გადაეცა.

კრეტა აჯანყდა ოსმალეთის წინააღმდეგ 1866–1869 წლებში. აჯანყებისას მიტინგებზე გამოიყენებოდა მოწოდება: „კრეტა – Enosis – თავისუფლება ან სიკვდილი“. კრეტას სახელმწიფო შეიქმნა დიდი ძალების ჩარევის შედეგად. კუნძულის გაერთიანება საბერძნეთთან მოხდა დე ფაქტო 1908 წელს, ხოლო დე იურე 1913 წლის ბუქარესტის ზავით.

მაკედონიაში ბერძნული აჯანყება დაიწყო ბერძნულ-ოსმალური ომის დროს, თუმცა 1854 წელს მოწყობილი გაერთიანების მცდელობა წარუმატებელი აღმოჩნდა. სან-სტეფანოს ზავით 1878 წელს რეგიონი თითქმის სრულად გადაეცა ბულგარეთს, რასაც მოჰყვა 1878 წლის მაკედონიის ბერძნული აჯანყება და გადაწყვეტილების გაუქმება ბერლინის კონგრესზე იმავე წელს. ამის შემდეგ დაიწყო მაკედონიის ბრძოლა, რომელიც ბერძნებსა და ბულგარელებს შორის მიმდინარეობდა 1908 წლის ახალგაზრდა თურქთა რევოლუციამდე. ეს დაპირისპირებები გაგრძელდა ბალკანეთის ომების დროს 1912–1913 წლებში, რის შედეგადაც საბერძნეთმა ბუქარესტის ზავით მაკედონიის დიდი ნაწილი, მათ შორის თესალონიკი, შეიერთა. ლონდონის ზავი (1913) კი სამხრეთ ეპირის საბერძნეთისთვის გადაცემას ითვალისწინებდა, რაც 1854 და 1878 წლების აჯანყებების შედეგიც იყო.

1821 წელს დასავლეთ თრაკიაში დაიწყო აჯანყებები ოსმალეთის წინააღმდეგ და მონაწილეობა მიიღო დამოუკიდებლობის ომში. ბალკანეთის ომების დროს დასავლეთ თრაკია ბულგარეთის არმიამ დაიკავა. 1913 წელს ბულგარეთმა ზავის საფუძველზე ტერიტორია ოფიციალურად შეიერთა. პირველი მსოფლიო ომის შემდეგ ნეისის ზავის საფუძველზე დასავლეთ თრაკია 1919 წელს ბულგარეთს ჩამოერთვა და დროებით ანტანტას კონტროლზე გადავიდა, სან-რემოს კონფერენციის შემდეგ კი გადაეცა საბერძნეთს 1920 წელს.

ომის დასრულების შემდეგ საბერძნეთმა დაიწყო სმირნის ოკუპაცია და მიმდებარე ტერიტორიების გაკონტროლება დასავლეთ ანატოლიაში 1919 წელს, ანტანტის ინიციატივით, განსაკუთრებით დევიდ ლოიდ ჯორჯის მხარდაჭერით. სევრის ზავით 1920 წელს საბერძნეთს გადაეცა აღმოსავლეთ თრაკია და სმირნის მართვის მანდატი. თუმცა Enosis-ის ამ მცდელობა წარუმატებლად დასრულდა ბერძნულ-თურქული ომის შემდეგ, როცა თურქეთის რესპუბლიკამ დაამარცხა საბერძნეთი და მოსახლეობის გაცვლის შედეგად 1923 წელს უამრავი ბერძენი იძულებით გადაასახლეს საბერძნეთში. 

დოდეკანესის კუნძულები გეგმურად უნდა გაერთიანებულიყო საბერძნეთთან ლონდონის პროტოკოლის მიხედვით 1828 წელს, მაგრამ 1830 წლის ლონდონის პროტოკოლმა კუნძულები საბერძნეთის გარეთ დატოვა. იტალიამ ისინი დაიკავა 1912 წელს და შეინარჩუნა მეორე მსოფლიო ომამდე, რის შემდეგაც კუნძულები ბრიტანეთის სამხედრო პროტექტორატი გახდა. საბოლოოდ ისინი ოფიციალურად შეუერთდა საბერძნეთს 1947 წლის იტალიასთან ზავით, მიუხედავად თურქეთის პროტესტისა.

ჩრდილოეთ ეპიროს ავტონომიური რესპუბლიკა გამოაცხადეს 1914 წელს ეთნიკურმა ბერძნებმა ჩრდილოეთ ეპიროს ტერიტორიაზე, რომელიც ბალკანეთის ომების შემდეგ ალბანეთის შემადგენლობაში შევიდა. საბერძნეთი აკონტროლებდა ამ ტერიტორიას 1914–1916 წლებში და მარტში 1916 წელს ცდილობდა მის ანექსიას, თუმცა უშედეგოდ. 1917 წელს ბერძნული არმია იძულებული გახდა დაეთმო პოზიციები, როდესაც რეგიონი იტალიის ჯარებმა დაიკავეს და გააფართოეს კონტროლი ალბანეთის დიდ ნაწილზე. 

პარიზის სამშვიდობო კონფერენციაზე 1919 წელს აღნიშნული ტერიტორია საბერძნეთს მიენიჭა, თუმცა საბერძნეთის მარცხის შემდეგ ომი თურქეთთან ალბანეთმა კვლავ დაიბრუნა კონტროლი რეგიონზე.

საბერძნეთ-იტალიის ომი დაიწყო 1940 წელს ალბანეთის ტერიტორიის გავლით იტალიის თავდასხმით. ბერძნულმა კონტრშეტევამ შესაძლებლობა მისცა ბერძნულ არმიას დროებით დაეკავებინა ჩრდილოეთ ეპიროსი დაახლოებით ექვსი თვის განმავლობაში, სანამ გერმანია არ შეიჭრებოდა საბერძნეთში 1941 წელს. 

ცივი ომის პერიოდში საბერძნეთსა და ალბანეთს შორის ურთიერთობა დაძაბული რჩებოდა, თუმცა 1980-იან წლებში ურთიერთობები თანდათან გაუმჯობესდა — საბერძნეთმა უარი თქვა ჩრდილოეთ ეპიროსზე ტერიტორიულ პრეტენზიებზე და ოფიციალურად გააუქმა ომის მდგომარეობა ალბანეთთან.

თანამედროვე ეპოქაში Enosis-ის მოთხოვნა კვიპროსის გარდა უმეტესად ისმის სამხრეთ ალბანეთში მცხოვრები ბერძნული თემის ნაწილისგან.

კვიპროსი
 დასაწყისი 
1828 წელს საბერძნეთის პირველი პრეზიდენტი, იოანის კაპოდისტრიასი, გამოვიდა ინიციატივით კვიპროსის შეერთების შესახებ საბერძნეთთან, რასაც თან ახლდა რიგი მცირე აჯანყებები. იმ დროისთვის კუნძული ოსმალეთის იმპერიის შემადგენლობაში იყო. ბერლინის კონგრესზე 1878 წელს კვიპროსის ადმინისტრაცია ბრიტანეთს გადაეცა.  როდესაც გარნეტ ვოლსლი ივლისში მაღალი კომისრის პოსტზე კვიპროსში ჩავიდა, კითიონის მიტროპოლიტმა მოითხოვა კუნძულის ადმინისტრაციის საბერძნეთისთვის გადაცემა. ბრიტანეთმა კვიპროსი ოფიციალურად 1914 წელს დაანექსირა. 

ლიმასოლის და ფაფოსის მაჟორიტარი დეპუტატი ქრისტოდულოს სოზოსი ბიზანის ბრძოლაში პირველი ბალკანეთის ომის დროს დაიღუპა, რაც Enosis-ის მოძრაობისთვის ერთ-ერთ უმნიშვნელოვანეს მოვლენად იქცა 1931 წლის კვიპროსის აჯანყებამდე. ბერძნულმა სკოლებმა და სასამართლოებმა შეწყვიტეს ფუნქციონირება, ნიკოსიაში კი ერთ-ერთმა სასამართლომ დაარღვია კანონი და სოზოსის პატივსაცემად ბერძნული დროშა აღმართა — მიუხედავად იმისა, რომ ბრიტანეთს კონფლიქტში ნეიტრალიტეტი ჰქონდა გამოცხადებული. მემორიალური პანაშვიდები („მნიმოსინა“) გაიმართა ათეულობით სოფელში, ისევე როგორც ბერძნულ კვიპროსულ თემებში ათენში, ეგვიპტესა და სუდანში. ბერძნულ-კვიპროსულ მედიაში დაიწყო ეროვნულ-პატრიოტული აღტყინება, სოზოსს ადარებდნენ პავლოს მელასს. მისი ფოტო საბერძნეთის პარლამენტშიც გამოიფინა.

პირველი მსოფლიო ომის დროს, 1915 წელს, ბრიტანეთმა საბერძნეთს კვიპროსის გადაცემა შესთავაზა ომში ანტანტის მხარეს ჩართვის სანაცვლოდ, მაგრამ ეს წინადადება საბერძნეთმა უარყო. 1923 წელს ლოზანის ზავით თურქეთმა საბოლოოდ უარი თქვა კვიპროსზე, ხოლო 1925 წელს კუნძული ოფიციალურად გახდა ბრიტანეთის გვირგვინის კოლონია.

1929 წელს ბერძენ კვიპროსელთა დელეგაცია ლონდონში გაემგზავრა Enosis-ის მოთხოვნით, თუმცა უარი მიიღეს. 1931 წლის ანტი-ბრიტანული აჯანყების შემდეგ გაჩნდა თანამეგობრობის ფარგლებში თვითმმართველობის მოთხოვნა, მაგრამ Enosis-ის იდეამ დაჩრდილა ყველა სხვა მიზანი.

1882 წლიდან 1960 წლამდე კვიპროსის მოსახლეობის დაახლოებით 80% ბერძენი კვიპროსელები იყვნენ. Enosis-ის მოძრაობა განპირობებული იყო მზარდი ეროვნული თვითშეგნებით და ანტიკოლონიური მოძრაობის გავრცელებით ბრიტანეთის იმპერიაში მეორე მსოფლიო ომის შემდეგ. ბერძენ კვიპროსელთა ცნობიერებაში Enosis განიხილებოდა როგორც ბუნებრივი გაგრძელება კუნძულის გათავისუფლების პროცესისა ჯერ ოსმალეთისგან, შემდეგ კი ბრიტანეთისგან.

ბრიტანეთმა არაერთხელ წამოაყენა ადგილობრივი ავტონომიის წინადადება, თუმცა ეს წინადადებები ბერძენ კვიპროსელთა მხრიდან ერთხმად უარყოფილი იყო.

1940-იანი და 1950-იანი წლები
1950-იან წლებში ბერძნული მართლმადიდებლური ეკლესიის გავლენა განათლებაზე მნიშვნელოვნად გაძლიერდა, რის შედეგადაც ბერძნულ-კვიპროსულ სკოლებში აქტიურად პროპაგანდირდებოდა ბერძნული ნაციონალიზმი და Enosis-ის იდეა. სასწავლო წიგნებში თურქები წარმოდგენილნი იყვნენ როგორც ბერძნების მტრები, ხოლო მოსწავლეები ფიცს დებდნენ ბერძნულ დროშაზე. ბრიტანეთის კოლონიური ადმინისტრაცია ცდილობდა ამ გავლენის დაბალანსებას — მათ დააფუძნეს ინტერკომუნალური პერიოდული გამოცემა მოსწავლეებისთვის და დროებით შეაჩერეს კვიპროსის სკაუტთა ასოციაცია მისი ბერძნული ნაციონალისტური განწყობის გამო.

1949 წლის დეკემბერში კვიპროსის მართლმადიდებელი ეკლესია მიმართა ბრიტანეთის კოლონიურ ხელისუფლებას მოთხოვნით, ჩაეტარებინათ რეფერენდუმი Enosis-ის საკითხზე კვიპროსელების თვითგამორკვევის უფლების საფუძველზე. მიუხედავად იმისა, რომ დიდი ბრიტანეთი მეორე მსოფლიო ომში საბერძნეთის მოკავშირე იყო და ახლახან მხარს უჭერდა ბერძნულ მთავრობას სამოქალაქო ომის დროს, კოლონიურმა მთავრობამ მოთხოვნა უარყო.

1950 წელს ათენის არქიეპისკოპოსი სპირიდონი ღიად დაუჭირა მხარი კვიპროსის Enosis-ს. ეკლესიამ მოაწყო საერთო-სახალხო პლებისციტი, კვიპროსის Enosis-ის რეფერენდუმი (1950), რომელიც ჩატარდა იანვარში — 15 და 22 რიცხვში.  კენჭისყრაში მონაწილეობის უფლება მხოლოდ ბერძენ კვიპროსელებს ჰქონდათ. ეკლესიებში გახსნილ წიგნებში,Zypern, 22. Januar 1950 : Anschluss an Griechenland Direct Democracy  18 წელს გადაცილებულ მოქალაქეებს შეეძლოთ ხელი მოეწერათ Enosis-ის მხარდაჭერის ან უარყოფის ნიშნად. ხელმომწერთა 95.7% მხარს უჭერდა საბერძნეთთან შეერთებას. მოგვიანებით გავრცელდა ბრალდებები, რომ ეკლესია ხალხს ემუქრებოდა განკვეთით იმ შემთხვევაში, თუ ისინი Enosis-ს მხარს არ დაუჭერდნენ.

რეფერენდუმის შემდეგ ბერძენ კვიპროსელთა დელეგაცია ეწვია საბერძნეთს, ბრიტანეთს და გაერთიანებულ ერებს, რათა წარედგინათ მოთხოვნა Enosis-ზე, მაგრამ როგორც ბრიტანეთი, ასევე გაერო უარს აცხადებდნენ ამ პოზიციის მხარდაჭერაზე. 1951 წელს ბრიტანეთის მთავრობის მიერ მომზადდა დოკუმენტი მცირე კოლონიების მომავლის შესახებ, რომელშიც ნათქვამი იყო, რომ კვიპროსი არასდროს უნდა გამხდარიყო დამოუკიდებელი. ეს პოზიცია კიდევ უფრო გამყარდა 1954 წელს, როცა ბრიტანეთმა სუეცის არხიდან თავისი სამხედრო ბაზა კვიპროსზე გადაიტანა და ახლო აღმოსავლეთის შტაბ-ბინა სწორედ იქ განათავსა.Emis i Ellines- Polemiki istoria tis Synhronis Elladas ("Greeks- War History of Modern Greece"), Skai Vivlio press, 2008, chapter by nikos Papanastasiou "The Cypriot Issue", p. 125, 142

იმავე 1954 წელს საბერძნეთის მთავრობა პირველად მიმართა გაეროს თხოვნით, დაენერგა „ხალხების თანასწორობისა და თვითგამორკვევის პრინციპი“ კვიპროსის მოსახლეობის შემთხვევაში. მომდევნო წლებში — 1958 წლამდე — კიდევ ოთხჯერ მოხდა ანალოგიური მოთხოვნის გაჟღერება გაეროში, მაგრამ ყველა უშედეგოდ დასრულდა.

1955 წელს შეიქმნა შეიარაღებული წინააღმდეგობის ორგანიზაცია — EOKA, რომელმაც დაიწყო ბრიტანეთის კოლონიური მმართველობის წინააღმდეგ კამპანია Enosis-ის მისაღწევად. კამპანია გაგრძელდა 1959 წლამდე. ამ დროისთვის სულ უფრო ძლიერდებოდა შეხედულება, რომ Enosis აღარ იყო პოლიტიკურად შესაძლებელი თურქი კვიპროსელთა ძლიერი წინააღმდეგობის გამო. შედეგად, 1960 წელს მიღწეულ იქნა შეთანხმება კვიპროსის დამოუკიდებლობაზე და შედგა ორმხრივი მმართველობის სისტემა ორივე ეთნიკური თემის მონაწილეობით. ამგვარად ჩამოყალიბდა კვიპროსის რესპუბლიკა, როგორც ფრაგილური სახელმწიფო ფორმირება.

 დამოუკიდებლობის შემდეგ 
1960 წლის შემდეგ Enosis-ის იდეა დაუყოვნებლივ არ იქნა მიტოვებული. 1968 წლის საპრეზიდენტო კამპანიის დროს მაკარიოს III − კვიპროსის პრეზიდენტი − აცხადებდა, რომ Enosis იყო „სასურველი“, თუმცა დამოუკიდებლობა იყო „შესაძლებელი“ (ამ განცხადების წყარო საჭიროებს დადასტურებას).

1970-იანი წლების დასაწყისში Enosis კვლავაც იყო მიმზიდველი ბევრი ბერძენი კვიპროსელისთვის. ბერძენმა სტუდენტებმა ღიად გააკრიტიკეს მაკარიოსის პოზიცია ერთიანი, დამოუკიდებელი სახელმწიფოს მხარდაჭერის თაობაზე. 1971 წელს შეიქმნა პრო-Enosis შეიარაღებული ორგანიზაცია — EOKA B, მაშინ როდესაც მაკარიოსი მხარს უჭერდა პრობლემის მშვიდობიანად გადაწყვეტას და გმობდა ძალადობას Enosis-ის მიზნის მისაღწევად.

EOKA B–მ წამოიწყო თავდასხმები მაკარიოსის მთავრობის წინააღმდეგ. 1974 წელს კვიპროსის ეროვნული გვარდია საბერძნეთის სამხედრო ხუნტის მხარდაჭერით მოაწყო სახელმწიფო გადატრიალება მაკარიოსის წინააღმდეგ.

რაუფ დენქთაში, თურქი კვიპროსელთა ლიდერი, მოუწოდებდა დიდ ბრიტანეთსა და თურქეთს, შეეჩერებინათ Enosis სამხედრო ჩარევით. თურქეთმა ცალმხრივი მოქმედება დაიწყო, რაც გადაიზარდა კვიპროსის ოკუპაციაში. მას შემდეგ ჩრდილოეთ კვიპროსი თურქეთის კონტროლქვეშ იმყოფება.

1974 წლის მოვლენებმა გამოიწვია კვიპროსის გეოგრაფიული გაყოფა და მასობრივი მოსახლეობის გადაადგილებები. ამან სერიოზულად დააზიანა Enosis-ის იდეის მომხრე მოძრაობა. თურქი კვიპროსელთა გადინებამ სამხრეთ კვიპროსიდან, რომელიც რესპუბლიკის კონტროლქვეშ დარჩა, ტერიტორია ერთგვაროვან ბერძნულ ნაწილად აქცია. დანარჩენი ტერიტორია კი, კუნძულის ჩრდილოეთი მესამედი, თურქული ეთნოსის ჭარბი წარმომადგენლობით იქცა თურქი კვიპროსელთა ზონად, სადაც შემდგომში აქტიურად დაიწყო თურქეთის მოქალაქეთა ჩასახლება.

2017 წელს კვიპროსის პარლამენტი piegnaxa კანონი, რომლის თანახმადაც ბერძნულ-კვიპროსულ საჯარო სკოლებში აღინიშნებოდა 1950 წლის Enosis-ის რეფერენდუმის დღე.

ჩრდილოეთ ეპიროსი
მოსახლეობის ცენზუსის (2011) მონაცემებით ეთნიკურად ბერძნად გამოცხადებული პირები; გავრცელებული მოსაზრებით, ბერძნებისა და სხვა უმცირესობების რაოდენობა ცენზუსში მნიშვნელოვნად იყო შემცირებული ბოიკოტისა და პროცედურული დარღვევების გამო.

1913–1921 წლებში ჩრდილოეთ ეპიროსის ისტორიას განსაზღვრავდა ადგილობრივი ბერძნული მოსახლეობის სურვილი შეერთებულიყო საბერძნეთთან, რაც შესაბამისობაში იყო ბერძნული პოლიტიკური ელიტის რევანშისტულ მიზნებთან — აღნიშნული ტერიტორიის ანექსიასთან, რომელიც საბოლოოდ ალბანეთის ახალშექმნილ სამთავროში მოხვდა.

პირველი ბალკანეთის ომის დროს, ჩრდილოეთ ეპიროსი, სადაც მაცხოვრებლები ლაპარაკობდნენ როგორც ბერძნულად, ასევე ალბანურად, სამხრეთ ეპიროსთან ერთად ბერძნული არმიის კონტროლქვეშ მოექცა, რომელმაც მანამდე ოსმალური ძალები განდევნა. საბერძნეთს სურდა ორივე რეგიონის ანექსია, თუმცა იტალია და ავსტრია-უნგრეთი ამ გეგმას ეწინააღმდეგებოდნენ. ფლორენციის ზავის თანახმად 1913 წელს ჩრდილოეთ ეპიროსი გადაეცა ახლად ჩამოყალიბებულ ალბანეთის სამთავროს, რომლის მოსახლეობის უმრავლესობას მუსლიმები წარმოადგენდნენ. შედეგად, ბერძნულმა არმიამ დატოვა რეგიონი, თუმცა ადგილობრივმა ქრისტიანულმა მოსახლეობამ, საბერძნეთის ფარული მხარდაჭერით, არგიროკასტროში (ალბანურად — გიროკასტრა) შექმნა ავტონომიური მმართველობა.

ალბანეთში პოლიტიკური არასტაბილურობის ფონზე დიდი ძალების მიერ კორფუს პროტოკოლის ხელმოწერით 1914 წლის 17 მაისს ჩრდილოეთ ეპიროსის ავტონომია ფაქტობრივად ლეგიტიმური გახდა. შეთანხმება აღიარებდა ეპიროსელების განსაკუთრებულ სტატუსს და თვითგამორკვევის უფლებას, თუმცა ალბანეთის მთავრობა აგვისტოში დაიშალა, ხოლო ვილჰელმ ვიდი, ალბანეთის მონარქი, სექტემბერში დაბრუნდა გერმანიაში. შედეგად, შეთანხმება არ ამოქმედდა.

პირველი მსოფლიო ომის დაწყებისთანავე, ოქტომბერში 1914 წელს, საბერძნეთმა კვლავ დაიკავა რეგიონი. თუმცა ცენტრალური ძალების გაურკვეველი პოზიცია ბერძნულ საკითხებთან დაკავშირებით განაპირობა ის, რომ საფრანგეთი და იტალია 1916 წლის სექტემბერში ერთობლივად დაეუფლნენ ეპიროსს. ომის დასრულების შემდეგ, ტიტონის შეთანხმებით და ვენიზელოსის მონაწილეობით, რეგიონი საბერძნეთისთვის უნდა გადაცემულიყო.

თუმცა საბერძნეთის სამხედრო ჩარევამ მუსტაფა ქემალის თურქეთში ახალი ომის პროვოცირება გამოიწვია და 1920 წლის 9 ნოემბერს ალბანეთმა საბოლოოდ და მოახდინა ჩრდილოეთ ეპიროსის ანექსია.

სმირნა

პირველი მსოფლიო ომის (1914–1918) დასრულების შემდეგ ანტანტის ძალებმა ყურადღება მიმართეს ოსმალეთის იმპერიის ტერიტორიულ დაყოფაზე. ლონდონის ზავის (1915) თანახმად, რომლის საფუძველზეც იტალია გავიდა სამთა კავშირიდან (გერმანიასა და ავსტრო-უნგრეთთან ერთად) და შეუერთდა საფრანგეთს, ბრიტანეთს და რუსეთს სამთა შეთანხმებაში, იტალიას დაპირდნენ დოდეკანესს და ოსმალეთის დაშლის შემთხვევაში ანატოლიის ტერიტორიებს, მათ შორის ანტალიას და სავარაუდოდ სმირნასაც.  

თუმცა იმავე 1915 წელს, ბრიტანეთის საგარეო საქმეთა მინისტრმა ედუარდ გრეითთან კერძო საუბარში ელეფთერიოს ვენიზელოსს დაჰპირდა ანატოლიის სანაპიროს მნიშვნელოვან ნაწილს საბერძნეთისთვის, მათ შორის სმირნასაც. ვენიზელოსი მალევე გადადგა, მაგრამ 1917 წლის ივნისში ხელისუფლებაში დაბრუნების შემდეგ, საბერძნეთი ომში ჩაება ანტანტის მხარეს.

1918 წლის 30 ოქტომბერს გაფორმდა მუდროს ზავი ანტანტასა და ოსმალეთს შორის, რაც ფაქტობრივად დაასრულებდა ოსმალეთის ფრონტს. ბრიტანეთი, საბერძნეთი, იტალია, საფრანგეთი და ამერიკის შეერთებული შტატები დაიწყეს მოლაპარაკებები ოსმალეთის იმპერიის ტერიტორიების დაყოფაზე, რაც საბოლოოდ გადაიზარდა სევრის ზავში.  

1919 წლის თებერვლიდან დაწყებულ მოლაპარაკებებში თითოეულ სახელმწიფოს განსხვავებული პოზიცია ჰქონდა სმირნაზე. საფრანგეთი, რომელსაც სმირნის რეგიონში დიდი ფინანსური ინვესტიციები ჰქონდა, უჭერდა მხარს ოსმალეთის ერთიანობის შენარჩუნებას, მათ შორის სმირნის ზონას. ბრიტანეთის ხელისუფლება ორად იყო გაყოფილი: ომის სამინისტრო და ინდოეთის საქმეთა ოფისი მხარს უჭერდნენ ტერიტორიულ მთლიანობას, ხოლო პრემიერ-მინისტრი დევიდ ლოიდ ჯორჯი და საგარეო ოფისი, რომელსაც ხელმძღვანელობდა ლორდი კერზონი, სმირნისთვის ცალკე ადმინისტრაციის შექმნას ემხრობოდნენ.

იტალია აცხადებდა, რომ სმირნა მისი საკუთრება იყო, რის გამოც იტალიელი დიპლომატები უარს აცხადებდნენ დისკუსიაში მონაწილეობაზე, როდესაც საუბარი ბერძნულ მმართველობაზე მიდიოდა. 

საბერძნეთის ხელისუფლება, ვენიზელოსის მიერ მხარდაჭერილი მეგალი იდეის შესაბამისად, ამ ტერიტორიებზე კონტროლის მოპოვებას ცდილობდა. ლოიდ ჯორჯის მხარდაჭერით, საბერძნეთმა წამოიწყო მასშტაბური პროპაგანდისტული კამპანია სმირნაზე პრეტენზიის დასამყარებლად, მათ შორის ქალაქში დაარსდა საბერძნეთის საგარეო საქმეთა სამინისტროს სპეციალური მისია.

ბერძნული პრეტენზიები სმირნაზე ემყარებოდა ადგილობრივ ბერძნულ უმრავლესობას (მიუხედავად იმისა, რომ ამაზე განსხვავებული მონაცემები არსებობდა სხვადასხვა წყაროში), ასევე ვუდრო უილსონის თოთხმეტ პუნქტს, რომელიც ეთნიკურ უმცირესობებს ანატოლიაში ავტონომიური განვითარების უფლებას აძლევდა.

1919 წლის შუა პერიოდისთვის დევიდ ლოიდ ჯორჯი მოლაპარაკებებს უკვე იმაზე მართავდა, როგორ განხორციელდებოდა ბერძნული ადმინისტრაცია სმირნაში და აღარ განიხილავდა იმაზე, უნდა ყოფილიყო თუ არა ბერძნული მმართველობა. მან პროცესში ჩართო ექსპერტთა ჯგუფი, მათ შორის არნოლდ ტოინბი, რათა შეემუშავებინათ მმართველობის სტრუქტურა და შეეფასებინათ მისი სოციალური ეფექტი.

1919 წლის თებერვლის ბოლოს ვენიზელოსმა არისტიდის სტერგიადისი — თავისი პოლიტიკური მოკავშირე — დანიშნა სმირნის უმაღლეს კომისრად (გადააჯენა თემისტოკლეს სოფულისი). 

აპრილში 1919 წელს იტალიამ დაიკავა ანტალია და გააძლიერა სამხედრო ყოფნა რეგიონში.  ამავე პერიოდში იტალიის დელეგაცია დატოვა მოლაპარაკებები მას შემდეგ, რაც გაირკვა, რომ ფიუმე არ გადაეცემოდათ.

პიტერ კინკეიდ ჯენსენის თანახმად, ლოიდ ჯორჯმა ამ მდგომარეობის გამოსაყენებლად შექმნა მოხსენება, რომლის მიხედვითაც სმირნის რეგიონში თურქი პარტიზანები საფრთხეს უქმნიდნენ ბერძნულ და სხვა ქრისტიანულ მოსახლეობას. 

ამით მან მოახერხა კლემანსოსა და უილსონის მხარდაჭერის მოპოვება ბერძნული ოკუპაციისთვის — როგორც ქრისტიანების დასაცავად, ასევე იტალიის გავლენის შესამცირებლად.

სმირნის ოკუპაცია ბერძნულ ჯარებს დაევალა მოკავშირეთა თანხმობით, თუმცა ტერიტორიაზე სუვერენიტეტის მინიჭება იმ დროისთვის არ დადასტურებულა. მოგვიანებით იტალიამ დათანხმდა ასეთ შედეგს და ბერძნული ოკუპაცია განხორციელდა.

თურქეთის მიერ სმირნის აღება

1922 წლის 9 სექტემბერს ბერძნულმა ჯარებმა დატოვეს სმირნა, რის შემდეგაც ქალაქში შევიდა მოკავშირეთა მცირე ბრიტანული დანაყოფი, რომელიც ცდილობდა ძარცვისა და ძალადობის პრევენციას. მეორე დღეს ქალაქში ტრიუმფით შევიდა მუსტაფა ქემალი თავისი ჯარებით და მიღებულ იქნა აღტაცებული თურქული მოსახლეობის მიერ.

ქალაქის აღებისთანავე, რეგულარული და არარეგულარული თურქული დანაყოფების მხრიდან ბერძნული და სომხური მოსახლეობის წინააღმდეგ განხორციელდა ძალადობრივი ქმედებები — მკვლელობები, გაუპატიურება და სხეულის დასახიჩრება. განსაკუთრებით ტრაგიკული იყო ქრიზოსტომოს სმირნელი, მართლმადიდებელი მიტროპოლიტის, ლინჩის გზით მოკვლა თურქი ბრბოს მიერ.

რამდენიმე დღის შემდეგ ქალაქის ბერძნული და სომხური კვარტლები მთლიანად განადგურდა ხანძრის შედეგად, მაშინ როცა თურქული და ებრაული უბნები დაუზიანებლად გადარჩა. ხანძრის პირდაპირი პასუხისმგებლობა დღესაც სადავოა და იგი სხვადასხვა ეთნიკურ ჯგუფებს მიეწერება. 

თურქულ მხარეს — განსხვავებით ბერძნული ნარატივისგან — ეს მოვლენები ცნობილია როგორც "იზმირის გათავისუფლება".

ბერძნული ჯარების ევაკუაციამ სმირნადან ფაქტობრივად დაასრულა ფართომასშტაბიანი საბრძოლო მოქმედებები ბერძნულ-თურქულ ომში, რომელიც ოფიციალურად დასრულდა ლოზანის ზავით 1923 წლის 24 ივლისს.

სევრის ზავის პირობებით 1923 წელს განხორციელდა ბერძნულ-თურქული მოსახლეობის გაცვლა, რამაც გამოიწვია ბერძნული მოსახლეობის მასობრივი გადმოსახლება საბერძნეთში და სხვა ქვეყნებში.

იონის კუნძულები
პარიზის ზავის ფარგლებში, 5 ნოემბერს, დაიდო დიდი ბრიტანეთისა და რუსეთის ხელშეკრულება იონის კუნძულების შესახებ, რომლის თანახმადაც, ერთ-ერთი პარიზული ხელშეკრულების საფუძველზე, ბრიტანეთს მიენიჭა იონის კუნძულებზე პროტექტორატი. მუხლი VIII-ის მიხედვით, ავსტრიის იმპერიას მიენიჭა იდენტური სავაჭრო უფლებები კუნძულებთან, რაც ბრიტანეთს ჰქონდა.

მუხლი IV-ის საფუძველზე შემუშავდა „ახალი კონსტიტუციური ქარტია სახელმწიფოსთვის“, რომელიც ოფიციალურად დამტკიცდა 1817 წლის 26 აგვისტოს და ცნობილი გახდა როგორც ტომას მეიტლენდსის კონსტიტუცია. ამ კონსტიტუციით შეიქმნა შვიდ კუნძულზე დაფუძნებული ფედერაცია, რომლის პირველი უზენაესი კომისარი გახდა ლეიტენანტ-გენერალი სერ ტომას მეიტლენდი.

რამდენიმე წელიწადში ბერძნული ნაციონალისტური ჯგუფები ჩამოყალიბდა. თავდაპირველად ისინი უჭერდნენ მხარს ბერძნულ რევოლუციას ოსმალეთის იმპერიის წინააღმდეგ, თუმცა დამოუკიდებლობის მოპოვების შემდეგ მათი ძირითადი მოთხოვნა გახდა Enosis — იონის კუნძულების შეერთება საბერძნეთთან. რადიკალთა პარტია (ბერძ. Κόμμα των Ριζοσπαστών) დაარსდა 1848 წელს, როგორც პრო-Enosis პოლიტიკური ორგანიზაცია.

1848 წლის სექტემბერში კეფალონიის ქალაქებში — არგოსტოლსა და ლიქსურში — ბრიტანულ გარნიზონთან შეტაკებები მოხდა, რასაც მოჰყვა პროტექტორატის სამართლებრივი რეჟიმის მცირე შერბილება და პრესის თავისუფლების გაზრდა. კუნძულების მოსახლეობა ღიად გამოხატავდა Enosis-ის მოთხოვნას, ხოლო ადგილობრივი პრესა ხშირად აკრიტიკებდა ბრიტანულ პოლიტიკას.

1849 წლის 15 აგვისტოს კვლავ მოხდა აჯანყება, რომელიც ჩაახშო ჰენრი ჯორჯ უორდი, რომელმაც დროებით გამოაცხადა საომარი მდგომარეობა.

1850 წლის 26 ნოემბერს რადიკალთა პარტიის დეპუტატმა იოანე დეტორატოს ტიპალდოსმა იონის პარლამენტში წარადგინა რეზოლუცია Enosis-ის შესახებ. მას ხელი მოაწერეს: გერასიმოს ლივადასი, ნადალის დომენეგინისი, გეორგიოს ტიპალდოსი, ფრანგისკოს დომენეგინისი, ილიას ზერვოს იაკოვატოსი, იოსიფ მოსფერატოსი, ტელემახოს პაიზისი, იოანის ტიპალდოსი, ანგელოს სიგუროს-დესილასი და ქრისტოდულოს თოფანისი.

1862 წელს პარტია გაიყო ორ ფრაქციად — „გაერთიანებული რადიკალები“ და „ნამდვილი რადიკალები“. ბრიტანული მმართველობის პერიოდში კუნძულებს ეწვია უილიამ ევარტ გლადსტონი, რომელმაც მხარი დაუჭირა მათი შეერთების იდეას, რამაც ბრიტანეთის მთავრობაში უკმაყოფილება გამოიწვია.

1864 წლის 29 მარტს ლონდონში გაფორმდა ზავი, რომელსაც ხელი მოაწერეს დიდმა ბრიტანეთმა, საფრანგეთმა, რუსეთმა და საბერძნეთმა — იგი ითვალისწინებდა იონის კუნძულების სუვერენიტეტის გადაცემას საბერძნეთისთვის. მიზანი იყო ახალი მეფის, გიორგი I-ის მმართველობის გაძლიერება.

1864 წლის 28 მაისს უზენაესი კომისრის პროკლამაციით იონის კუნძულები ოფიციალურად შეუერთდა საბერძნეთს.

სამხრეთ იტალია
2010-იანი წლების დასაწყისიდან დაიწყო ონლაინ სოციალური მოძრაობა, რომელიც მიზნად ისახავდა სამხრეთ იტალიის მოსახლეობაში ბერძნული თვითშეგნების გააქტიურებას. მოძრაობა ასევე გამოხატავდა იმ ნაწილის სურვილს, ვინც უჭერდა მხარს რეგიონის იტალიისგან გამოყოფას და მის შეერთებას ანუ ახალი დიდი საბერძნეთისა და ორ სიცილიის სამეფოს აღდგენის სახით.


Facebook-ის გვერდების მეშვეობით გავრცელდა მასალები ბერძნული დიასპორის მიგრაციის შესახებ ძვ.წ. VIII საუკუნიდან, ასევე ენობრივი უმცირესობის — გრიკოს — შესახებ კალაბრიაში, აპულიასა და მესინაში, თანამედროვე იტალიელი ბერძნების თემის და ზოგადად იმ მოსახლეობის შესახებ, ვინც თავს „დიდბერძენად“ (იტალ. MagnoGreci) მიიჩნევს.


ყველაზე დიდი და აქტიური ფეისბუკგვერდი ამ მოძრაობაშია „Stato Magna Grecia – Due Sicilie“, რომელსაც ჰყავს 270,000-ზე მეტი გამომწერი — უმეტესად იტალიელები, თუმცა ასევე ბერძნები და გრიკო. გვერდი მხარს უჭერს სიცილიისა და მთლიანად მეძოჯორნოს — სამხრეთ იტალიის რეგიონების გამოყოფას და მათ „Enosis-ს“ საბერძნეთთან და კვიპროსთან. ამგვარი გვერდები ყურადღებას ამახვილებენ ძველი ბერძნული კოლონიების მიღწევებსა და ორ სიცილიის სამეფოს მემკვიდრეობაზე, ასევე სამხრეთ იტალიის მჭიდრო კავშირებზე საბერძნეთთან.


გვერდის ადმინისტრატორთა თქმით, 1860 წელს გარიბალდის მიერ სიცილიის კამპანიამ, რომელიც გადამწყვეტი იყო იტალიის გაერთიანებაში, სამხრეთ იტალიაში აღიქმება როგორც კოლონიური პოლიტიკა, სადაც ჩრდილოეთმა იტალიამ თავს მოახვია საკუთარი პოლიტიკური მექანიზმები, ენა და კულტურა სამხრეთს. რეგიონის ეკონომიკურად უფრო განვითარებული მდგომარეობა გაერთიანების შემდეგ უკუღმა შებრუნდა.

ამ შეხედულებებს საფუძვლად უდევს ნეობურბონიზმი (Neoborbonismo) — 1960-იან წლებში ჩამოყალიბებული იდეოლოგია, რომელიც ეყრდნობა ორ სიცილიის სამეფოს ნოსტალგიას და 2011 წლის იტალიის გაერთიანების 150 წლისთავის დროს პოპულარობამ მკვეთრად მოიმატა. Corriere del Mezzogiorno წერდა: „ნეობურბონული რევანშიზმი კვლავ მოდაშია იტალიაში.“

2023 წლის საპარლამენტო არჩევნების წინ ზემოაღნიშნული გვერდები მოუწოდებდნენ საკუთარ გამომწერებს ხმების მიცემისკენ იმ პოლიტიკური პარტებისთვის, რომლებიც მხარს უჭერენ სამხრეთ იტალიის გამოყოფასა და საბერძნეთთან შეერთებას.

ნეაპოლში დაფუძნებული პოლიტიკური პარტია „Insorgenza Magnogreca“, რომელსაც ხელმძღვანელობს ლუიჯი ლისტა, თავს უქვემდებარებს სამხრეთ იტალიის ბერძნულ იდენტობას.

ასევე შეიქმნა ასოციაცია „Comitato provincia della Magna Graecia“, რომელსაც ხელმძღვანელობს დომენიკო მაძა და რომელიც მიზნად ისახავს სამხრეთ იტალიის რეგიონების ერთ დიდ ერთეულად გაერთიანებას და საბერძნეთთან მჭიდრო კავშირის განვითარებას.


საბერძნეთში მოქმედი ულტრამემარჯვენე პარტია „Ελληνική Κοσμοκρατορία“ (ქართ. „ბერძნული მსოფლიო იმპერია“) 2019 წლის ევროპარლამენტის არჩევნებში მონაწილეობდა ΛΑΟΣ-თან და პატრიოტთა რადიკალურ კავშირთან ერთად, რომლის ლიდერი იყო ელეფთერიოს სინადინოსი, ყოფილი წევრი „ოქროს განთიადისა“. ალიანსმა მოაგროვა 1.23% ხმა.

გადმოცემით, სამხრეთ იტალიის ბერძნულ იდენტობას დღეს უკვე გააჩნია საკუთარი დროშა, რომელზეც გამოსახულია ბერძნული ტრიპოდი — დელფოსის ორაკულის სიმბოლო — რაც გამოხატავს იმ ადგილს, სადაც პითია წყვეტდა კოლონიების დაარსების ადგილს.

ასევე შეიქმნა არაოფიციალური ჰიმნი, რომლის ავტორია ბერძენი სოპრანო სონია თეოდორიდუ.

ლიტერატურა





იხილეთ აგრეთვე
მიაცუმი
ტაქსიმი (პოლიტიკა)
ბერძნული ნაციონალიზმი
ანტითურქიზმი

სქოლიო

კატეგორია:კვიპროსის კონფლიქტი
კატეგორია:ბერძნული ნაციონალიზმი
კატეგორია:კვიპროსის ისტორია