სასახლეების ბრძოლა

სასახლეების ბრძოლა (. Battle of the Palaces) — ტერმინი, რომელიც ეხება რუსეთის იმპერიაში XVIII საუკუნის ბოლო ათწლეულში გამწვავებულ დაპირისპირებას ეკატერინე II-ის და მისი შვილისა და მემკვიდრის, პავლე I-ის შორის. ამ დაპირისპირების გამოძახილი გაგრძელდა ალექსანდრე I-ის მმართველობის დასაწყისშიც. 
250px|მინი|მარჯვნივ|პავლე I
კონფლიქტმა, რომელსაც თავიდან დროებითი პოლიტიკური და იდეოლოგიური საფუძვლები ჰქონდა, საბოლოოდ იქცა არსებით, ხანგრძლივ არქიტექტურულ დაპირისპირებად. ორივე მხარემ საკუთარ პოლიტიკურ მოსაზრებებსა და სუვერენიტეტის გამოხატვა მასშტაბური სამშენებლო პროექტების მეშვეობით დაიწყო, რომელთა რეალიზაციაშიც მონაწილეობდნენ ეპოქის გამოჩენილი არქიტექტორები — ვასილი ბაჟენოვი, ვინჩენცო ბრენა, ჩარლზ კამერონი, მატვეი კაზაკოვი, ჯაკომო კვარენგი და ივან სტაროვი.
მინი|მარცხნივ|ალექსანდრე I
ეკატერინეს სასახლეები გაჟღენთილი იყო ნეოკლასიკური სტილით, რაც ასახავდა განმანათლებლობის ეპოქის იდეოლოგიას, ხოლო პავლე უპირატესობას ანიჭებდა  რომანტიზმსა და ბაროკოს ელემენტებს. სტილისტურად შეუსაბამო ნაგებობები ან იშლებოდა, ან იცვლებოდა ძირეულად. „ბრძოლა“ დაიწყო 1785 წელს ცარიცინოში მთავარი სასახლის დანგრევით და დასრულდა 1796 წელს პელას სასახლის — სანქტ-პეტერბურგის რეგიონის უდიდესი იმპერიული სასახლის — განადგურებით.

 ისტორიული ფონური გარემო 

ეკატერინე II ტახტზე ავიდა მისი ქმრის, პეტრე III-ის მკვლელობის შედეგად, იმ დროს, როდესაც მათი ერთადერთი ლეგიტიმური ვაჟი, პავლე, მხოლოდ შვიდი წლის იყო. პავლე მთელი სიცოცხლე ინარჩუნებდა მამამისადმი სიყვარულს, რომელიც შემდგომში გადაიზარდა სიძულვილად დედის მიმართ.

ეკატერინეს მმართველობის დასაწყისში პავლე მნიშვნელოვანი ფიგურა იყო მისი ლეგიტიმაციისთვის, როგორც დინასტიური სამართალმემკვიდრის სიმბოლო. თუმცა 1770-იან წლების დასაწყისიდან, პავლემ დიდი ინტერესი გამოიჩინა პოლიტიკაში მონაწილეობაზე, რაც დედის აბსოლუტურ ძალაუფლებას საფრთხეს უქმნიდა. ეკატერინემ გადაწყვიტა, გაეყვანა იგი პოლიტიკური პროცესებიდან — დააქორწინა, მოუწოდა, გადასულიყო ოჯახურ ცხოვრებაზე და შექნა შთამომავალი, რომელიც შეიძლება მემკვიდრედ ჩაენაცვლებინა. ეს შვილი იყო ალექსანდრე I, დაბადებული 1777 წელს, რომელსაც ეკატერინე აქტიურად ამზადებდა მომავალ იმპერატორად, თუმცა მას არასდროს მიუცია მისთვის წერილობითი მანდატი.

პავლე მეტად სიფრთხილით ეკიდებოდა დედის ნებისმიერ გადაწყვეტილებას და თითქმის ბოიკოტი გამოუცხადა ალექსანდრეს ქორწილის ცერემონიას 1793 წელს. საბოლოოდ, მათი დაპირისპირება — რომელიც საწყის ეტაპზე მხოლოდ შიდა კარის წრეებისთვის იყო ცნობილი — იქცა საჯარო საკითხად, რომელიც ფართოდ გავრცელდა როგორც პეტერბურგში, ისე უცხოურ სამეფო კარზე.

 პირველი დარტყმა 
1775 წელს ეკატერინემ დაამტკიცა ვასილი ბაჟენოვის მიერ შედგენილი ცარიცინოს სასახლის პროექტი. თუმცა, როდესაც 1785 წლის 14 ივნისს (ძველი სტილით — 3 ივნისს) იგი ადგილზე გაეცნო უკვე თითქმის დასრულებულ შენობას, მკაცრად გაუკრიტიკებია პროექტი, შეურაცხყოფა მიაყენა ბაჟენოვს და დაუყოვნებლივ ბრძანა ნაგებობის დანგრევა. პავლესადმი გაგზავნილ წერილში, თარიღით 1785 წლის 19 ივნისი (ძველი სტილით — 8 ივნისი), მან მხოლოდ აღნიშნა, რომ "კრემლის სენატი და ცარიცინო ჯერ მზად არ არის". იმ დროისთვის დანგრევის პროცესი უკვე დაწყებული იყო, თუმცა ნელი ტემპით მიმდინარეობდა. 1786 წლის 17 თებერვალს (ძველი სტილით — 6 თებერვალს) ეკატერინემ ოფიციალურად მოაწერა ხელი ბაჟენოვის სასახლეების დანგრევის ბრძანებას და დაამტკიცა მატვეი კაზაკოვის მიერ შემუშავებული ახალი პროექტები.

აღსანიშნავია, რომ არც ბაჟენოვის მასონურ ორგანიზაციებთან კავშირი და არც მისი არქიტექტურული მიდრეკილება გოთიკური სტილისადმი არ ყოფილა უკმაყოფილების მიზეზი.შვიდკოვსკი, გვ. 282 აღნიშნავს, რომ ბაჟენოვის მიერ შექმნილი მასონური დეკორი უმეტესწილად უცვლელად შემორჩა და ის, რომ კაზაკოვიც — ბაჟენოვის შემცვლელი ცარიცინოში — ასევე მუშაობდა გოთურ სტილში. ცარიცინოში დღემდე დგას მრავალი გოთიკური შენობა, ხიდი და დეკორატიული ნაგებობა, რომლებიც ბაჟენოვის პროექტით აშენდა. ეკატერინეს რისხვა მიმართული იყო მხოლოდ ძირითად სასახლეთა მიმართ.

ბაჟენოვის მთავარი შეცდომა მდგომარეობდა იმაში, რომ მან ზედმიწევნით დაიცვა 1775 წლის გეგმები, რომლებიც ითვალისწინებდა ორი იდენტური სასახლის აშენებას — ერთი ეკატერინესთვის, მეორე პავლესთვის — საერთო საჯარო შენობის ირგვლივ. 1775 წელს მსგავსი თანასწორობა დედასა და შვილს შორის ჯერ კიდევ შეესაბამებოდა ეკატერინეს პოლიტიკას, თუმცა 1785 წლისთვის მათ ურთიერთობებს უკვე სერიოზული ბზარი ჰქონდა გაჩენილი. საბოლოოდ, ეკატერინემ ბაჟენოვი გაათავისუფლა და იგი ჩაანაცვლა კაზაკოვით, რომელმაც უკვე მხოლოდ ერთი — ეკატერინეს — მთავარი სასახლის აშენება დაიწყო.შვიდკოვსკი, გვ. 282

სასახლის ძირითადი ნაწილი დასრულდა 1790-იან წლებში, თუმცა ეკატერინეს გარდაცვალების შემდეგ მიტოვებული დარჩა. იგი ორ საუკუნეზე მეტი ხნის განმავლობაში ნანგრევებად არსებობდა და მხოლოდ 2005–2007 წლებში აღდგა როგორც თანამედროვე საკონფერენციო ცენტრი.

 პავლოვსკი 
პავლოვსკი, რომელიც 1777 წლიდან პავლეს (და შემდგომში მისი მეუღლის, მარია ფიოდოროვნას) საკუთრება გახდა, დაპროექტდა და აშენდა შოტლანდიაში დაბადებული პალადიანური ნეოკლასიციზმის მიმდევრის, ჩარლზ კამერონის მიერ. პავლეს არ მოსწონდა კამერონი, მხოლოდ იმიტომ, რომ იგი მისი დედის ფავორიტ არქიტექტორად მიიჩნეოდა.კამერონი ცნობილი იყო, როგორც რთული პიროვნება; მას ხშირად ეწინააღმდეგებოდნენ და დაპირისპირება ჰქონდა, მათ შორის საკუთარ ოჯახშიც (Cross, გვ. 296; Colvin, გვ. 212). თუმცა 1785 წლამდე არ არსებობს მნიშვნელოვანი მტკიცებულება კამერონსა და პავლეს/მარიას შორის სერიოზული კონფლიქტებისა. პავლესა და მარიას ჰქონდათ საბიუჯეტო შეზღუდვები და ხშირად ერეოდნენ ხარჯების კონტროლში. კამერონი 1782 წლიდან არ მალავდა თავის უკმაყოფილებას, თუმცა კარის შუამავლები ცდილობდნენ კონფლიქტის დაფარვას (Lanceray, გვ. 42).

კამერონის პავლოვსკი შორს იდგა იმ წარმოდგენისგან, რაც პავლეს იმპერიულ რეზიდენციასთან დაკავშირებით გააჩნდა — მას აკლდა თხრილები, ბასტიონები და სხვა სამხედრო ატრიბუტიკა, რომელიც პავლესთვის ძალზე მნიშვნელოვანი იყო: 1786 წელს, იმ დროს, როცა ცარიცინოში ბაჟენოვის კოშკების დანგრევა მიმდინარეობდა, პავლემ კამერონი თანამდებობიდან გაათავისუფლა და იგი შეცვალა ვინჩენცო ბრენათი.

პავლემ თავად დაიქირავა ბრენა — რომელიც იმ დროს სტანისლავ პოტოცკის მსახურებაში იყო — ჯერ კიდევ 1782 წელს და 1783–1785 წლებში იყენებდა არქიტექტურულ იდეათა ვიზუალიზაციისთვის.Lanceray, გვ. 85 მემკვიდრესა და არქიტექტორს შორის ჩამოყალიბდა მჭიდრო სულიერი კავშირი, რომლის საფუძველი გახდა მათ მიერ ხელოვნების აღქმის საერთო ფილოსოფია: 

ბრენამ კამერონის მიერ აშენებული სასახლის ძირითადი სტრუქტურა უცვლელად დატოვა, თუმცა დაამატა გვერდითი ფრთები და შეცვალა ინტერიერი, რომელშიც კამერონის სტილი დღესაც შეინიშნება. თუმცა მარიას პირადი აპარტამენტები და სასახლის საჯარო დარბაზებში წარმოდგენილი მილიტარისტული ატრიბუტიკა მხოლოდ ბრენას მიეწერება.Lanceray, გვ. 47–49 უფრო მნიშვნელოვანია ის ფაქტი, რომ ბრენამ „სამხედრო სახე“ შესძინა რეზიდენციას — მან ააგო გოთური სტილის დეკორატიული ნაგებობა — ბიპის ციხესიმაგრე — იმ შვედური ციხის ნანგრევებზე, რომელიც არსებობდა დიდი ჩრდილოეთის ომის დროს. პავლეს იმდენად მოეწონა ეს ნაგებობა, რომ იგი რეალურ სამხედრო ციხე-სიმაგრეთა სიაში შეიტანა.Lanceray, გვ. 52

ეკატერინეს გარდაცვალების შემდეგ პავლემ და ბრენამ გააფართოეს პავლოვსკის ტერიტორია — აშენდა ნამდვილი სამხედრო ყაზარმები, ოფიცერთა საცხოვრებლები და საავადმყოფო. პავლემ ბრენას დაავალა ეკატერინეს მიერ დაწყებული, მაგრამ დაუსრულებელი შენობებიდან სამშენებლო მასალების ამოღება. ამ გზით გაქრა კამერონის მიერ აგებული „ვარდების მინდვრის პავილიონი“ (), ახალი გალერეა,Lanceray, გვ. 51 ასევე სოფიის პარკში არსებული მეხსიერების ტაძარი.Hayden, 2005, გვ. 94Cracraft, Rowland, გვ. 59 გარდა ამისა, ცარსკოე სელოში მდებარე ჩინურმა სოფელმა დაკარგა თავისი დახვეწილი დეკორი.

 პელა 
1784 წელს ეკატერინემ თავის შვილიშვილს, ალექსანდრეს, საზაფხულო რეზიდენციის აშენება დაავალა. სასახლის დასახელება — პელა — სიმბოლურად უკავშირდებოდა ალექსანდრე მაკედონელს და პელას, ძველი მაკედონიის დედაქალაქს. გზავნილი აშკარა იყო: იმ დროს შვიდი წლის ალექსანდრე ეკატერინესთვის უკვე „ახალი მმართველი“ გახლდათ, მიუხედავად იმისა, რომ მემკვიდრეობის ხაზით ჯერ კიდევ პავლე იყო პრიორიტეტული.შვიდკოვსკი, გვ. 286

ივან სტაროვის პროექტით აშენებული პელა იყო თავისი პერიოდის უდიდესი იმპერიული სასახლე რუსეთში და არქიტექტურულად ყველაზე კომპლექსური. ცენტრალური სასახლე გარშემორტყმული იყო ოცი ოთხი მცირე ზომის შენობით, შესრულებული პალადიანური სტილით, რომლებიც ორმაგი კოლონადიანი გალერეებით იყო შეერთებული. ეკატერინე ამ სასახლეს უწოდებდა „აღმდგარ ფენიქსს“ — რითაც მიანიშნებდა ალექსანდრეს სამეფო მემკვიდრეობაზე მისი გარდაცვალების შემდეგ.შვიდკოვსკი, გვ. 286–287

პელას შემდეგ ეკატერინემ ალექსანდრესთვის კიდევ ორი სასახლის აშენება დაავალა. პირველი იყო ალექსანდრეს დაჩა პავლოვსკთან ახლოს, რომელიც ან ნიკოლაი ლვოვის, ან ჩარლზ კამერონის პროექტით აშენდა. იგი დასრულდა 1789 წელს და წარმოადგენდა უჩვეულო ნაზავს ნეოკლასიკური პირველი სართულისა და აღმოსავლური სტილის მრგვალი ბელვედერისა, რომელიც დაფარული იყო მოზრდილი გუმბათით. დაჩა, რომელსაც თავის დროზე „ვარდის ბუჩქების ეკლების გარეშე“ ტაძარს უწოდებდნენ, შემდგომ მიატოვეს და გაიყიდა კერძო მფლობელზე.Lanceray, გვ. 51

მეორე სასახლე — ალექსანდრეს სასახლე ცარსკოე სელოში — აშენდა 1792–1796 წლებში ჯაკომო კვარენგის მიერ, როგორც ალექსანდრესა და ელისაბედ ალექსეევნას (დაბადებით ლუიზა ბადენელი) ქორწინების საჩუქარი. სასახლე გადაურჩა პავლეს მმართველობას და შემდგომში გადაეცა ალექსანდრეს ძმას, მომავალ იმპერატორ ნიკოლოზ I-ს.

ეკატერინეს გარდაცვალებისთანავე, პავლემ გასცა ბრძანება პელას სასახლის დანგრევის შესახებ და მისი სამშენებლო მასალები გამოიყენა წმინდა მიხეილის სასახლის ასაშენებლად სანქტ-პეტერბურგში. ოფიციალურად ნგრევის ბრძანება გაიცა 1796 წლის 7 დეკემბერს, ხოლო ფაქტობრივად იგი დაიწყო 1797 წლის მაისში, გალერეებისგან. 1801 წლის იანვრამდე, ცხრა ნაგებობიდან ექვსი სრულად იყო დანგრეული, ხოლო დანარჩენი სამის დანგრევა მოხდა უკვე ალექსანდრეს მმართველობის პერიოდში.შვიდკოვსკი, გვ. 288 გარდა ფიზიკური განადგურებისა, თითქმის ყველა გამოსახულება და ვიზუალური დოკუმენტიც გაუჩინარდა.

 წმინდა მიხეილის სასახლე 
პავლეს ხედვები, რომლებიც 1780-იან წლებში ვინჩენცო ბრენას დახმარებით გაიხაზა, რეალობად იქცა წმინდა მიხეილის სასახლის სახით — იმპერატორის მთავარი სანქტ-პეტერბურგული რეზიდენცია, რომელიც უნდა ჩაენაცვლებინა ზამთრის სასახლეს, ეკატერინეს მმართველობასთან ასოცირებულ სიმბოლოს.

სასახლისთვის შერჩეული ადგილი სიღრმისეულად იყო დატვირთული მნიშვნელობით: აქ მდებარეობდა დედოფალ ელისაბედას ხის საზაფხულო სასახლე, აქ დაიბადა პავლე და ამავე ადგილას გამოცხადდა ეკატერინე იმპერატორად — იმავე ადამიანების მიერ, რომლებმაც მოკლეს პავლეს მამა. პავლეს განცხადებით, მას ხილვაში გამოეცხადა მთავარანგელოზი მიქაელი და უბრძანა, ამ ადგილზე ეკლესია აეშენებინა. სწორედ ამიტომ, ბრენას მიერ დაპროექტებული სასახლის დასავლეთის ფასადში ინტეგრირებული იყო შესამჩნევი ეკლესია.

სასახლის მშენებლობა ეკატერინეს გარდაცვალების შემდეგ დაუყოვნებლივ დაიწყო და ოთხ წელიწადში დასრულდა. სასახლეში სამეფო ოჯახი გადაასახლდა სულ რამდენიმე ხნით ადრე, ვიდრე პავლე იქ მოკვდებოდა. შენობას გააჩნდა გამოხატული ბაროკოს არქიტექტურული ელემენტები — მკვეთრად განსხვავებული სტილი ეკატერინეს დროინდელ პალადიანიზმთან შედარებით.შვიდკოვსკი, გვ. 289

პავლე I სწორედ წმინდა მიხეილის სასახლეში მოკლეს 1801 წლის 23 მარტს (ძველი სტილით — 11 მარტს). ამის შემდეგ ბრენა, კარლო როსი და სხვა იტალიელი არქიტექტორები, რომლებიც პავლეს მმართველობის დროს მსახურობდნენ, რუსეთი დატოვეს. ალექსანდრე და მისი კარის წარმომადგენლები დაბრუნდნენ ზამთრის სასახლეში, ხოლო სასახლის სამმართველო () წმინდა მიხეილის სასახლე გარდაქმნა ადმინისტრაციულ ოფისებად და საცხოვრებელ ფართებად. მალე სასახლეში ცხოვრობდა დაახლოებით 900 ადამიანი,Lanceray, გვ. 146 მათ შორის მომავალში ფელდმარშალი ჰანს კარლ ფონ დიბიჩი, და სიმბოლურად — პენსიაზე გასული ჩარლზ კამერონი და მისი ცოლი.Cross, გვ. 296

1819 წელს სასახლე საბოლოოდ გადაკეთდა სამხედრო სასწავლებლად; მის მიმდებარე ტერიტორიაზე არსებული პარკი, ციხეები და თხრილები თანდათან გაქრა.

 შედეგები 
დროის იმ ათწლეულში, რომელიც განასხვავებდა პავლე I-ის სიკვდილს (1801) და ფრანგების შემოსვლის შემდეგ, 1812 წელს, სანქტ-პეტერბურგის სამეფო კარი და მისი არქიტექტორებმა განავითარეს და ადაპტირებდნენ ეკატერინეს დროინდელ ნეოკლასიციზმში — ფორმალურად ჩამოყალიბდა რუსულუ ვერსია ემპირიული სტილისა. ალექსანდრე I მნიშვნელოვან არქიტექტურულ საქმიანობაში არ იყო ჩართული ომამდელ პერიოდში, თუმცა მას პირადად მოსწონდა კვარენგის, ტომა დე ტომონის და ვორონიხინის ხელოვნება და მათი არქიტექტურული სტილი.Lanceray, გვ. 198 ყორონიხინის ყაზანის ტაძრის მშენებლობა დაიწყო პავლეს გარდაცვალებიდან სულ რამდენიმე კვირაში.

სანქტ-პეტერბურგის გარეთ თანაარსებობდა მრავალი რომანტიკული არქიტექტურული სტილი, რომლებიც ნეოგოთიკაზე იყო დაფუძნებული და თანაარსებობდა ოფიციალურ, დომინანტურ არტისტულ მიმართულებებთან. „სასახლეების ბრძოლაში“ მონაწილე ხანდაზმული არქიტექტორები თანდათან გადადგნენ და ადგილი დაუთმეს ახალ თაობას:

კარლო როსი 1814 წელს დაბრუნდა სანქტ-პეტერბურგში და ფაქტობრივად იქცა ქალაქის მთავარ არქიტექტორად.Brumfield, გვ. 188 მისი პროფესიული კარიერა გაგრძელდა 1830-იან წლებამდე.

ჯაკომო კვარენგი-ს კარიერა გამოცოცხლდა 1803–1808 წლებში. მან შექმნა სმოლნის ინსტიტუტი, ეკატერინეს ინსტიტუტი, ანიჩკოვის სასახლის იმპერატორის კაბინეტი და სხვა მნიშვნელოვანი ობიექტები. 1814 წელს იგი აიყვანეს მემკვიდრეობით არისტოკრატიაში, გარდაიცვალა 1817 წელს.

ივან სტაროვი, პელას სასახლის არქიტექტორი, გადადგა აქტიური საქმიანობიდან პავლეს ტახტზე ასვლამდე და გარდაიცვალა 1808 წელს. მისი ბოლო მნიშვნელოვანი ნამუშევარი — ტაძარი ყაზანში — დასრულდა 1796 წელს.

ვინჩენცო ბრენა დასახლდა დრეზდენში, საქსონიაში, სადაც აღარ განაგრძო არქიტექტურული საქმიანობა; გარდაიცვალა 1820 წელს.Lanceray, გვ. 201–204. აღსანიშნავია, რომ ბრენას პასიურობა ემთხვეოდა ნაპოლეონის ომებს, როცა სამშენებლო პროექტები იშვიათად ხორციელდებოდა

ჩარლზ კამერონი 1803 წელს დაბრუნდა სამსახურებრივ საქმიანობაში, დაინიშნა რუსეთის ადმირალიტეტის მთავარ არქიტექტორად; ორი წლის განმავლობაში დაასრულა საზღვაო ჰოსპიტლის მშენებლობა ორანინბაუმში და მოამზადა პროექტები კრონშტადტის საზღვაო ტაძრისთვის.Colvin, გვ. 212–213 1805 წელს პენსიაზე გავიდა ღირსეულად და გარდაიცვალა წმინდა მიხეილის სასახლეში 1812 წელს.Lanceray, გვ. 146

მატვეი კაზაკოვი აშენებდა როგორც კერძო, ისე საჯარო ნეოკლასიკურ შენობებს და შექმნა ნეოგოთური ტაძარი მოსკოვში. 1806 წელს იგი სახელმწიფო სახსრების არასწორად ხარჯვაში დაადანაშაულეს; მიუხედავად იმისა, რომ სისხლის სამართლებრივი დევნა არ დაწყებულა, კაზაკოვი ჩამოაშორეს ყველა სახელმწიფო პროექტს. არქიტექტორი გარდაიცვალა 1812 წელს, მას შემდეგ რაც შეიტყო, რომ მოსკოვის დიდი ხანძრის შედეგად მისი მრავალი ნამუშევარი განადგურდა.

 იხილეთ აგრეთვე 

ცარიცინოს პარკი

პავლოვსკის სასახლე

პელას სასახლე

ალექსანდრეს სასახლე

წმინდა მიხეილის სასახლე

სასახლის გადატრიალებების ეპოქა რუსეთში

 წყაროები 









კატეგორია:XVIII საუკუნე რუსეთში
კატეგორია:რუსეთის პოლიტიკური ისტორია
კატეგორია:ეკატერინე II დიდი
კატეგორია:რუსეთის არქიტექტურა
კატეგორია:რუსეთის სასახლეები
კატეგორია:პავლე I
კატეგორია:რუსეთის იმპერია
კატეგორია:რუსეთის მეფეები

სქოლიო