ბოშათა სახელწოდებები

ბოშათა სახელწოდებები — მრავალფეროვანი ეთნონიმები და ეგზონიმები, რომლებითაც სხვადასხვა დროს მოიხსენიებდნენ რომა ხალხს და მათ ქვეგანყოფილებებს ევროპის, აზიისა და სხვა რეგიონების კულტურულ-ლინგვისტურ სივრცეებში.

ბოშათა სახელწოდებები — ბოშების მიმართ ისტორიულად დამკვიდრებულია მრავალი ტერმინი, როგორიცაა Tsinganoi, Bohémiens და ამ სახელწოდებების სხვადასხვა ენობრივი ვარიაციები. გარდა ამისა, ბოშური საზოგადოება იყოფა მრავალ ქვეტომად და კლანად, რომელთაც გააჩნიათ საკუთარი თვითდასახელებები, მათ შორის: სინტი, კალდერაში, ბოიაში, მანუში, ლოვარი, ლაუტარი, მახვაია, რომანიჩალი, რომანისაელი, კალე, უელსის კალე, ფინეთის კალე, ხორაქსაი, ხალადიტკა, რომუნგრო, ურსარი და სევლენგერე.

ინგლისურ ენაში ყველაზე ფართოდ გავრცელებული ტერმინია gypsy.

ზოგიერთ რეგიონში, ბოშათა მიმართ ფართო პოლიტიკურ კონტექსტში გამოყენებული ტერმინი არის Roma.p. 13 in Illona Klimova-Alexander's The Romani Voice in World Politics: The United Nations and Non-State Actors (2005, Burlington, VT.: Ashgate) ვინაიდან ყველა ბოშა იყენებს სიტყვას Romani როგორც ზმნიზედსა და ზედსართავად, მან თანდათან შეიძინა მნიშვნელობა როგორც ეთნიკური ჯგუფის საერთო სახელწოდებამ. იგი გამოიყენება ისეთი ორგანიზაციების მიერ, როგორიცაა გაერთიანებული ერების ორგანიზაცია და ამერიკის შეერთებული შტატების კონგრესის ბიბლიოთეკა.

თუმცა, ბოშათა მსოფლიო კონგრესი, ევროპის საბჭო და სხვა ორგანიზაციები ამჯობინებენ გამოიყენონ ტერმინი Roma მთლიანად ბოშური საზოგადოების აღსაწერად, ხოლო ტერმინ Romani ზღუდავენ მხოლოდ ენისა და კულტურის აღსანიშნავად: ბოშური ენა, ბოშური კულტურა.Roma, Sinti, Gypsies, Travellers...The Correct Terminology about Roma 

ინგლისურ ენაში Rom არის არსებითი სახელი (მრავლობითი ფორმით — Roma ან Roms) და ასევე ზედსართავი სახელი, ხოლო Romani ფუნქციონირებს როგორც არსებითი (Romanies) და ზედსართავი სახელი. ორივე ტერმინი გამოიყენება XIX საუკუნედან Gypsy ტერმინის ალტერნატივად. Romani-ს ასევე აქვს ალტერნატიული მართლწერები — Romany ან Rommany.Definition at dictionary.cambridge.orgDefinition at Longman Dictionary of Contemporary EnglishDefinition at oxforddictionaries.comDefinition at merriam-webster.comDefinition at collinsdictionary.com

ზოგჯერ, განსაკუთრებით რუმინეთში, გამოიყენება ორმაგი r-ით წერის ფორმები — rrom და rromani, რათა მოხდეს გამიჯვნა ტერმინ români-სგან, რომელიც არ არის დაკავშირებული ბოშურ ეტნონიმთან. აღნიშნული განსხვავება აღინიშნება ბოშურ ენაშიც, ვინაიდან იგი აღნიშნავს სპეციფიკურ ფონემას (/ʀ/), რომელიც ზოგიერთ დიალექტში განსხვავდება ერთმაგი r-ისგან.

ეტიმოლოგია

ბოშათა ეტნონიმები — ლომი და დომი — ენათესავებიან და წარმოშობით უკავშირდებიან სანსკრიტულ სიტყვას , რომელიც აღნიშნავდა ინდოეთის დაბალი კასტის წარმომადგენლებს, რომელთა საქმიანობა დაკავშირებული იყო მუსიკასთან და მღერასთან.The Institute for Middle East Understanding Online Etymology Dictionary – Douglas HarperMcArthur, T. (ed.) The Oxford Companion to the English Language (1992) ოქსფორდის უნივერსიტეტის გამომცემლობა მონიერ-ვილямსი, სანსკრიტულ-ინგლისური ლექსიკონი (1899)

სიტყვა ḍom სავარაუდოდ უკავშირდება დრამის მნიშვნელობას სანსკრიტში — ḍam- ("დარტყმა", "ხმაური"), რომელიც, შესაძლებელია, ნასესხებია დრავიდულ ენებზე გავლენით: მაგალითად, კანადაში ḍamāra აღნიშნავს დაბარ დოლებს, ხოლო თელუგუ ენაში — ṭamaṭama აღნიშნავს დოლს ან ტომტომს.T. Burrow and M.B. Emeneau, A Dravidian Etymological Dictionary 2nd ed. (Oxford: Clarendon Press, 1984), p. 257, entry #2949.

 Gypsy და gipsy 
ინგლისურ ენაში ტერმინები gypsy ან gipsyFrom the Oxford English Dictionary (second edition, 1989; online version December 2011) Etymology section for the word gipsy: ჩვეულებრივ აღნიშნავს ბოშებს.

სიტყვა gipsy დღემდე ფართოდ გამოიყენება ინგლისურ ენაში (ასევე წარმოადგენს იურიდიულ ტერმინს ინგლისის სამართალში — იხ. ქვემოთ), და ზოგიერთი ბოშური ორგანიზაცია სწორედ ამ ტერმინს იყენებს საკუთარ დასახელებებში, განსაკუთრებით გაერთიანებულ სამეფოში. ამ ქვეყანაში ტერმინი Gypsy შედის „Gypsy, Roma and Traveller“ კლასიფიკაციაში, რომელიც აღნიშნავს იმ ბოშურ ჯგუფებს, რომელთაც ბრიტანეთში XVI საუკუნედან მოყოლებული უცხოვრიათ, ხოლო ტერმინი Roma გულისხმობს შედარებით უფრო ახლანდელი მიგრაციებით ჩამოსულებს.

ტერმინი ზოგიერთ ბოშურ ინდივიდში შესაძლოა დადებითად იყოს აღქმული, თუმცა სხვა ბოშებისთვის ის ითვლება შეურაცხმყოფელ ტერმინად, რომელიც უკავშირდება კრიმინალურობასსა და მიუღებლობას.იხილე სრული წყაროების სია ტექსტში თანამედროვე ლექსიკონების ნაწილი ან ურჩევს ამ სიტყვის გამოყენების თავიდან აცილებას, ან მოიხსენიებს გაფრთხილებით, როგორც პეიორატიულს.იხ. Merriam-Webster, Garner's Modern American Usage და სხვა.

გაერთიანებული სამეფოს პარლამენტის ქალთა და თანასწორობის კომიტეტი თავის 2019 წლის ანგარიშში Tackling inequalities faced by Gypsy, Roma and Traveller communities წერდა:
„ჩვენ ვკითხეთ ბევრ ბოშას, რომასა და მოგზაურს, როგორ ამჯობინებდნენ საკუთარ იდენტიფიკაციას. ზოგი მათგანი ტერმინს Gypsy შეურაცხმყოფლად თვლიდა, მაგრამ მრავალი რესპონდენტი ამ ტერმინით ამაყობდა და ამიტომ მივიჩნიეთ, რომ შესაბამის კონტექსტში მისი გამოყენება მართებულიც იყო.“

ოქსფორდის ინგლისური ლექსიკონი gipsy-ს ასე განმარტავს:  ტერმინის პირველი დოკუმენტური გამოჩენა 1514 წელს აღინიშნება და მოგვიანებით ხშირად გამოიყენებოდა ედმუნდ სპენსერისა და უილიამ შექსპირის ტექსტებშიც.Oxford English Dictionary 2nd Edition 1989. "Gipsy, gypsy, n."

ეს ეგზონიმი ზოგჯერ იწერება დიდი ასოთი, რითაც აღნიშნავენ, რომ ის ეთნოსს აღნიშნავს. ეს სიტყვა ეთანადება ესპანურ ხიტანო-ს, ფრანგულ -ს და ბასკურ -ს, რომლებიც წარმოიშვა ეგიპტელის მნიშვნელობისგან — ტრადიციულად ბოშებს ეგვიპტურ წარმოშობას მიაწერდნენ.

XVI საუკუნესა და XVII საუკუნეში ტერმინი იწერებოდა სხვადასხვა ფორმით: Egipcian, Egypcian, ‘gypcian. gipsy/gypsy წარმოიშვა იმ ფორმებიდან, რომლებმაც დაკარგეს საწყისი დიდი ასო E, რის გამოც დღესაც ხშირად წერენ პატარა g-თი.

დროთა განმავლობაში, gypsy-ს მნიშვნელობა გაფართოვდა და მოიცვა ისეთი სტერეოტიპები, როგორიცაა მოხეტიალეობა და ექსოტიკა. ჯონ მეთიუსი თავის წიგნში The World Atlas of Divination ბოშა ქალებს „ბრძენ ქალებად“ მოიხსენიებს.

საუბარით ენაში ტერმინით gipsy/gypsy ხშირად მოიხსენიებენ ნებისმიერ ადამიანს, რომელსაც მოსაუბრე აკავშირებს ბოშურ სტერეოტიპებთან.

ტერმინის გამოყენება ინგლისურ სამართალში
ტერმინს gipsy ინგლისურ სამართალში გააჩნია რამდენიმე გადაფარული მნიშვნელობა. 1960 წლის კარვების გაშენებისა და განვითარების კონტროლის შესახებ აქტი (Caravan Sites and Control of Development Act) განსაზღვრავდა gipsies-ს (პატარა ასოთი) როგორც: „პირებს, რომელთაც ახასიათებთ მოხეტიალე ცხოვრების წესი, განურჩევლად მათი რასისა და წარმოშობისა, გარდა იმ პირთა, რომლებიც ერთად მოგზაურობენ როგორც ორგანიზებული შოუს მონაწილე ჯგუფი ან ცირკის წევრები.“Caravan Sites and Control of Development Act 1960 (c.62), UK Statute Law Database

აღნიშნული განსაზღვრება მოიცავდა არა მხოლოდ ბოშსა ხალხს, არამედ არარომანულ ჯგუფებსაც, მათ შორის ირლანდიელ მოგზაურებს.Ravi Low-Beer, Challenging Gypsy Planning Policies , Traveller Law Research Unit, Cardiff Law School. Retrieved 2008-10-09.Thomas Acton. Human Rights as a Perspective on Entitlements: The Debate over 'Gypsy Fairs' in England , Essex Human Rights Review, 2004 წლის ივლისი, ტ. 1, №1, გვ. 18–28.

თუმცა, ეთანიმურად ტერმინი აღიარებულია როგორც ეგზონიმი, რომელიც მოდის სიტყვა Egyptian-დან — ისტორიული სახელწოდება, რომელიც ბრიტანეთში ბოშებზე გამოიყენებოდა.

ბოშები ოფიციალურად აღიარებულნი არიან როგორც ეთნიკური ჯგუფი 1976 წლის რასობრივი თანასწორობის აქტის საფუძველზე, 1989 წლის საქმიდან Commission for Racial Equality v Dutton. ირლანდიელი მოგზაურები კი ინგლისსა და უელსში ამ სტატუსს 2000 წლის საქმიდან O'Leary v Allied Domecq მოყოლებული ფლობენ (და ჩრდილოეთ ირლანდიაში ეს სტატუსი უკვე მიღებული ჰქონდათ 1997 წელს).Traveller Law Research Unit, კარდიფის უნივერსიტეტი, (1995–2002 წწ.).

 სახელწოდებების სია 
Gypsy/Gipsy
რამდენიმე ქვეყანაში ბოშების წარმოშობას წარსულში ეგვიპტესთან აიგივებდნენ:

ბასკური: 

ესპანური: 

ციგნები
ევროპის მრავალ ქვეყანაში ბოშებს იცნობენ სახელებით, რომლებიც მომდინარეობს ბერძნული ტერმინიდან  (tsinganoi):

სლავური ენები

 ბულგარული: , tsigani
  (სინონიმი: )
 , tsigani (სინონიმი: )
  (სინონიმი: )
 , tsygane



 , tsyhani

გერმანიკული ენები
  (ნიდერლანდურის გავლენით)




 ნორვეგიული:




რომანული ენები

  (აღმოსავლეთ და ცენტრალური ევროპიდან)Royal Galician Academy "cigano",  (იტალიიდან)Royal Galician Academy "cíngaro"






სხვა ინდოევროპული ენები

 სომხური: , 
 ბალკანური ბოშური ენა: Čingaren
 კალო (ესპანურ-ბოშური ენა): čingarár

 ჰინდი: चिंगारी, Chingaari


 სპარსული: , 
  (დიალექტურად: Çingan ან Cingan)
 ურდუ: , Changar

ურალური ენები
  — უნგრულში ფართოდაა გავრცელებული roma-ც. ზოგისთვის ტერმინი cigány შეურაცხმყოფელია, თუმცა მას ხშირად იყენებენ ნეიტრალურად ბოშური კულტურის აღსანიშნავადაც (მაგ. cigányzene).

სახელწოდება მომდინარეობს ბიზანტიური ბერძნული სიტყვებიდან  (atsinganoi, ლათ. adsincani) ან  (athinganoi — პირდაპირი მნიშვნელობით „შეუხებლები“), რომელიც თავდაპირველად მელქისედეკიანების სექტას აღნიშნავდა.

ტერმინი Adsincani გვხვდება XI საუკუნის ტექსტში, რომელიც დაცულია ათონის მთაზე — წმინდა გიორგი ათონელის ცხოვრება (დაწერილი ქართული ენით), სადაც ისინი მოხსენიებულნი არიან როგორც სამარიტელთა შთამომავლები და საიმონ მოგისტის მოდგმა — ოსტატები და ჯადოქრები. ტექსტში, კონსტანტინე მონომახი მათ აკავებს იმპერატორის სანადირო ტყეში მტაცებელი ცხოველების გასანადგურებლად, რომლებიც ფილოპატიონის ტერიტორიაზე ზიანს აყენებდნენ.P. Peeters, 'Histoire monastiques géorgiennes', Analecta Bollandiana, 36–37, 1917–1919.

ალტერნატიული ეტიმოლოგიური თეორია tsiganos/atsiganos ტერმინს უკავშირებს სანსკრიტულ სიტყვებს atingan(in) და tyāgan(in), რაც ნიშნავს „მოხეტიალეს“, „მიგრანტს“, „მაძიებელს“, „მოგზაურს“.

ბოჰემიელები
იმის გამო, რომ მრავალი ბოშა ხალხი საფრანგეთში ბოჰემიის გავლით ჩავიდა, ისინი იქ ცნობილი გახდნენ როგორც Bohémiens. მოგვიანებით, ეს ტერმინი ფრანგულ კულტურაში გამოყენებულ იქნა ცხოვრების არატრადიციული და შემოქმედებითი სტილის აღსანიშნავად, რასაც ეწოდა ბოჰემიზმი.

ბასკური:  (ჩრდილო ბასკურ დიალექტებში)

ბოშები
 (სინონიმი)

 (სინონიმი)

ბასკური:  ან  (ბასკურენოვან რომაებზე)

ჩინური:  ()

კოპტური ენა:  (Roma)

იაპონური:  ()

სხვები

ალბანური: Arixhi (დათვებით მოვაჭრე)

არაბული:  ()

ესტონური:  — სიტყვიდან must („შავი, მუქი, ბნელი“) და სუფიქსიდან -lane („მიკუთვნებულობის აღმნიშვნელი“)

ფინური:  — ანალოგიურად როგორც ესტონურში

ქართული:  ()

ებრაული:  () — წარმოშობით სოანის ქალაქის სახელწოდებიდან ეგვიპტეში

ქურთული:

,  (თურქულის გავლენით)

, 

მეგრული:  ()

ესპანური: 

ინგლისურენოვან სამყაროში, ბოშებს ხშირად მოიხსენიებენ სახელებით: Gypsies, Romani Gypsies, Romany Gypsies, Romani, ან Romanies.

ინგლისელი ბოშები ხშირად იწოდებიან როგორც Gypsies, Romani, ან რომანიჩალი (ანგლორომანულად). სკანდინავიაში კი გავრცელებულია ტერმინები: Romer, Tater ან Romanisael (სკანდორომანულად).

გერმანულენოვან ქვეყნებში თვითდასახელებაა სინტი, საფრანგეთში — მანუშ, ხოლო ესპანეთში, უელსსა და ფინეთში — ხიტანოები, კალე და კაალე (რომაული სიტყვიდან kalo, „შავი“).

1971 წლის მსოფლიო ბოშათა პირველ კონგრესის შემდეგ ლონდონში, ტერმინების Rom (მხრ. Roma) გამოყენება თანდათან გავრცელდა ცენტრალურ და აღმოსავლეთ ევროპაში.

მიუხედავად იმისა, რომ ბევრი ბოშა იძულებულია დაფაროს თავისი იდენტობა დევნის შიშით, არიან ისეთებიც, ვინც ბოშური წარმომავლობის მიუხედავად თავს ბოშად არ მიიჩნევს.Elena Marushiakova და Vesselin Popov, "Gypsies, Roma, Sinti", in: Will Guy (ed.), Between Past and Future: The Roma of Central and Eastern Europe, 2001, University of Hertfordshire Press, გვ. 52.

ბულგარეთში ბევრი ბოშური წარმომალობის ადამიანი თავს თურქად ან ბულგარელად მიიჩნევს, ზოგიც — რუმინელად.

იხილეთ აგრეთვე
დომი (ხალხი)
ბოშა ხალხის სია
ლომი (ხალხი)
ლიული
ბოშა ხალხის წარმოშობა
ზოტები

რესურსები ინტერნეტში
gypsy ინგლისურ ვიკსონარზე
ბოშები: პირვანდელი მოგზაურები – dawn.com
ბოშათა სახელწოდებები – desicritics.org
ბოშური ტერმინები ბოშებსა და არაბოშებზე – იან ჰენკოკი
მუსლიმი ბოშები რუმინეთში – ISIM Newsletter, ლეიდენი, 2001

სქოლიო

რომა
კატეგორია:რომა (ხალხი)
კატეგორია:ბოშები
კატეგორია:ეთნიკური წარმოშობა
კატეგორია:ეთნიკური კვლევები
კატეგორია:ეთნიკური უმცირესობები