ისლამი კოსოვოში

ისლამს კოსოვოში ხანგრძლივი ტრადიცია აქვს და უკავშირდება ოსმალეთის იმპერიის მიერ ბალკანეთის დაპყრობას. კოსოვოს ბრძოლამდე, 1389 წელს, მთელი ბალკანეთის რეგიონი გაქრისტიანებული იყო როგორც დასავლეთის, ისე აღმოსავლეთ რომის იმპერიის მიერ. 1389 წლიდან 1912 წლამდე კოსოვოს ოფიციალურად მართავდა მუსლიმური ოსმალეთის იმპერია და კათოლიკე და მართლმადიდებელ ალბანელებს შორის მაღალი დონის ისლამიზაცია მოხდა, ძირითადად სუფიური ორდენებისა და სოციალურ-პოლიტიკური ოპორტუნიზმის გამო. ქრისტიანი და მუსლიმი ალბანელები ერთმანეთზე ქორწინდებოდნენ და ზოგიერთი ცხოვრობდა, როგორც „ლარამანები“, ასევე ცნობილი, როგორც კრიპტო-ქრისტიანები. მეორე მსოფლიო ომის შემდგომ პერიოდში კოსოვოს მართავდნენ სეკულარული სოციალისტური ხელისუფლებები იუგოსლავიის სოციალისტურ ფედერაციულ რესპუბლიკაში (SFRY). ამ პერიოდში კოსოვოელები სულ უფრო სეკულარიზებულები გახდნენ. კომუნისტური პერიოდის დასრულების შემდეგ რელიგიამ აღორძინება განიცადა კოსოვოში. დღეს კოსოვოს მოსახლეობის 95.6% სუნიტი მუსლიმია, რომელთა უმეტესობა ეთნიკური ალბანელია. არსებობენ ასევე არაალბანურენოვანი მუსლიმები, რომლებიც საკუთარ თავს ბოსნიელებს, გორანებს ან თურქებს უწოდებენ.

ისლამი კოსოვოში უპირატესად არის ჰანაფი სუნიტური, ყველაზე გავრცელებული ტრადიცია ბალკანეთში. ამასთან, კოსოვოში არის სუფიური ორდენები, მათ შორის გამორჩეულია ბექთაშის ორდენი, რომელიც აერთიანებს შიიტურ და სუფიურ ტრადიციებს. არსებობს ასევე სხვა სუფიური ძმობები, როგორიცაა ჰალვეტის და კადირის ორდენები. Pew Research Center-ის 2012 წლის კვლევის თანახმად, კოსოვოში მუსლიმების 58% არის არადენომინაციური მუსლიმი, რაც ნიშნავს ისლამის პრაქტიკას კონკრეტული სექტის ან აზროვნების სკოლისადმი მკაცრი მიდევნების გარეშე.

ისტორია
XVI საუკუნემდე ისლამიზაციის ხარისხი კოსოვოში მინიმალური იყო და ძირითადად ურბანულ ცენტრებში იყო გავრცელებული. ისლამზე მოქცევის ტემპი მნიშვნელოვნად გაიზარდა მხოლოდ XVI საუკუნის მეორე ნახევარში, სავარაუდოდ მაღალი გადასახადების, ოსმალური რეპრესიებისა და იძულებითი მოქცევის გამო. 

ოსმალებამდე როგორც კათოლიკური, ისე მართლმადიდებელი ეკლესიები სასტიკ ბრძოლას აწარმოებდნენ ალბანელების გულებისთვის, გონებისა და სულებისთვის და ეს სიტუაცია ოსმალებმა გამოიყენეს.  

როგორც სერბეთის მართლმადიდებელი ეკლესია, ისე სულთანი ალბანელების ისლამზე მოქცევას დადებით მოვლენად განიხილავდნენ, რადგან ეს ასუსტებდა ბალკანურ კათოლიკურ ბირთვს და სულთანი ახალ ქვეშევრდომებს იღებდა. 
მოქცეულები ასევე თავისუფლდებოდნენ ჯიზიასგან, დაცვითი გადასახადისგან, რომელიც მხოლოდ არამუსლიმ მამაკაცებს ეკისრებოდათ. მაგრამ ეს ნამდვილად არ იყო ხალხის ისლამზე მოქცევის ერთადერთი მიზეზი.Malcolm, Noel, Kosovo: A Short History, pp. 105-108 საგადასახადო ტვირთი, როგორც წესი, იზრდებოდა, როდესაც ოსმალეთის ძალაუფლება უცხო ქრისტიანულ ძალებთან მიმართებით გამოცდას გადიოდა. რაც შეეხება კათოლიკე ალბანელებს, კათოლიკური ეკლესია ოსმალეთის იმპერიაში ნაკლებად ძლიერი და პრივილეგირებული იყო, ვიდრე სერბეთის მართლმადიდებელი ეკლესია (და ნაკლებად იყო დაკომპლექტებული); დერვიშების ბექთაშის ორდენმა განახორციელა მოქცევის კამპანია, რომელიც ხაზს უსვამდა მსგავსებებს მათი ისლამის ვერსიასა და ქრისტიანობას შორის (ბექთაშები ღვინოს სვამდნენ და ჰქონდათ კვაზი-სამებიანი დოქტრინა).Malcolm, Noel, Kosovo: A Short History, pp.124-135 
კოსოვოს ალბანურ საზოგადოებაში განვითარდა „კრიპტო-კათოლიციზმის“ ფენომენი, როდესაც დიდი რაოდენობით ხალხი ოფიციალურად ისლამზე მოექცა, მაგრამ ფაქტობრივად კათოლიკურ რიტუალებს მისდევდა. 

1703 წლიდან საეკლესიო დეკრეტებმა აკრძალა ეს პრაქტიკა და არ ცნობდნენ, რომ კრიპტო-კათოლიკეებს შეეძლოთ წმინდა წესების მიღება.Malcolm, Noel, Kosovo: A Short History, pp. 166-175  1717 წელს ლედი მერი უორთლი მონტეგიუმ, ბრიტანეთის ელჩის მეუღლემ სულიერ პორტაში, დაწერა, რომ მისი ალბანელი თანმხლები პირი ბელგრადიდან სტამბოლამდე ამტკიცებდა, რომ პარასკევს მეჩეთში დადიოდა, კვირას კი — ეკლესიაში.Murphy, Dervla, Embassy to Constantinople, p. 102 
ნებისმიერ შემთხვევაში, 1750 წლისთვის, ქრისტიანული ოჯახების უმეტესობა ისლამზე მოექცა, სოციალური კავშირებისა და ფინანსური სიმყარისთვის. ალბანელები კოსოვოში, რომლებიც მუსლიმებად ითვლებოდნენ, საკუთარ თავს კათოლიკეებად აცხადებდნენ (სამხედრო სამსახურისგან თავის ასარიდებლად) 1845 წლამდე.Malcolm, Noel, Kosovo: A Short History, pp. 185-86

კოსოვოს ომი

კოსოვოს კონფლიქტის დროს (1998-1999) ალბანელების მრავალი კულტურული მემკვიდრეობის ძეგლი განადგურდა, რაც წარმოადგენდა სამხედრო დანაშაულს, და არღვევდა ჰააგისა და ჟენევის კონვენციებს.. კოსოვოში აქტიურად გამოყენებული 498 მეჩეთიდან, ყოფილი იუგოსლავიის საერთაშორისო სისხლის სამართლის ტრიბუნალმა (ICTY) დაადასტურა, რომ 225 მეჩეთი დაზიანდა ან განადგურდა იუგოსლავიის სერბული არმიის მიერ.. ""The attack on Landovica’s mosque was reprised throughout Kosovo during the eighteen months of the Serb counterinsurgency campaign. Approximately 225 of Kosovo’s 600 mosques were vandalized, damaged, or destroyed during that campaign." "Islamic heritage in general has received meagre legal attention although such heritage was severely damaged during the war. The International Criminal Tribunal for the former Yugoslavia (ICTY) documented that, of 498 mosques that were in active use, approximately 225 of them were damaged or destroyed by Serbian military during the years 1998—1999."  
საერთო ჯამში, იუგოსლავიის სერბული კონტრპარტიზანული კამპანიის თვრამეტი თვის განმავლობაში 1998 და 1999 წლებში კოსოვოში 225, ანუ 600 მეჩეთის მესამედი დაზიანდა, ვანდალიზმს ემსხვერპლა ან განადგურდა სხვა ისლამურ არქიტექტურასთან ერთად კონფლიქტის დროს.Malcolm, Noel, Kosovo: A Short History, pp. 185-86 სუფიების სავანეებმა (ტექეებმა), მუსლიმური თეოლოგიური სკოლები (მედრესეები) და ისლამური ბიბლიოთეკები დაზიანდა ან განადგურდა, რამაც გამოიწვია იშვიათი წიგნების, ხელნაწერებისა და ლიტერატურის სხვა კოლექციების დაკარგვა.Malcolm, Noel, Kosovo: A Short History, pp. 185-86  ასევე განადგურდა კოსოვოს ისლამური საზოგადოების არქივები 500 წლის ჩანაწერებით.Malcolm, Noel, Kosovo: A Short History, pp. 185-86  ომის დროს, ისლამური არქიტექტურული მემკვიდრეობა იუგოსლავიის სერბული პარამილიტარული და სამხედრო ძალებისთვის წარმოადგენდა ალბანურ საკუთრებას, არასერბული არქიტექტურული მემკვიდრეობის განადგურება კი კოსოვოში ეთნიკური წმენდის მეთოდური და დაგეგმილი კომპონენტი იყო.Malcolm, Noel, Kosovo: A Short History, pp. 185-86 ომის შემდეგ მუსლიმი ალბანელები, შურისძიების მიზნით, თავს დაესხნენ სერბეთის მართლმადიდებლურ ეკლესიებს, რის შედეგადაც 35 ეკლესია დაზიანდა ან განადგურდა. ეს თავდასხმები დასრულდა ექვსი კვირის შემდეგ, 1999 წლის აგვისტოს ბოლოს, კოსოვოს პოლიტიკური ლიდერებისა და მუფტის მოწოდებების შემდეგ.

ორგანიზაცია

იუგოსლავიის დროიდან მოყოლებული, კოსოვოში მუსლიმთა ოფიციალური ორგანიზაცია არის კოსოვოს ისლამური საზოგადოება, რომელსაც ხელმძღვანელობს დიდი მუფტი, ამჟამად ნაიმ ტერნავა. ბექთაშის ტექეები ექვემდებარებიან ბექთაშის ორდენს. ზოგიერთ რეგიონში საუდის არაბეთის ან სხვა ქვეყნების დაფინანსებამ გამოიწვია შეშფოთება ვაჰაბი-სალაფიტების შესაძლო მცდელობების გამო, გავლენა მოახდინონ კოსოვოსა და მის სოციალურ ჩვევებზე, თუმცა ასეთი გავლენა ძალიან იშვიათად არის შესამჩნევი. რომა მუსლიმების უმრავლესობა ეკუთვნის სუფიურ საძმოებს, ასევე პრაქტიკულ ალბანელ მუსლიმთა მნიშვნელოვანი რაოდენობა.  კოსოვოს დასავლეთ ნაწილის უმეტეს სოფლებში არის სულ მცირე ერთი სუფიური ძმობა.  ალბანელებმა კოსოვოს მთიან „სუფიურ სარტყელში“ გააძევეს ბევრი თავიანთი რომა თუ გორანი მეზობელი, მიუხედავად იმისა, რომ ისინი ხშირად იმავე სუფიურ საძმოს ეკუთვნოდნენ. 

რელიგიათაშორისი ურთიერთობები

დიდი ხნის განმავლობაში არსებობდა კონტაქტები კოსოვოს ისლამურ საზოგადოებასა და კოსოვოს კათოლიკურ ეკლესიას შორის და 2011 წელს დაიწყო რეგულარული შეხვედრები მუფტისა და ეპისკოპოსების დონეზე, როგორც კათოლიკური ეკლესიის, ისე სერბეთის მართლმადიდებელი ეკლესიისა კოსოვოში. მაგრამ კოსოვოს ისტორიის განმავლობაში არსებობდა განხეთქილება სერბულ მართლმადიდებლურ ქრისტიანობას, ალბანურ კათოლიკურ ქრისტიანობასა და ალბანურ სუნიტურ ისლამს შორის.

პოლიტიკური გავლენა

მაშინ, როდესაც ცალკეულ პოლიტიკოსებზე შეიძლება გავლენას ახდენდეს ისლამური რწმენა მათ დამოკიდებულებაში ან გადაწყვეტილებებში, მხოლოდ ერთ პოლიტიკურ პარტიას, სამართლიანობის პარტიას, აქვს თავის პარტიულ პროგრამაში შეტანილი ვალდებულება ტრადიციული ისლამური ღირებულებების მიმართ. 2010 წელს მან წამოაყენა ისლამური რელიგიური სწავლების საკითხი სახელმწიფო სკოლებში იმ ბავშვებისთვის, რომლებიც მუსლიმური ოჯახური წარმომავლობის არიან: ეს უარყოფილ იქნა კოსოვოს ასამბლეის მიერ. კოსოვოს საპარლამენტო არჩევნებში მან მონაწილეობა მიიღო საარჩევნო კოალიციაში, რომელსაც ხელმძღვანელობდა AKR (ალიანსი ახალი კოსოვოსთვის), მკაცრად სეკულარულ პარტიებთან ერთად, სავარაუდოდ იმიტომ, რომ ნაკლებად სავარაუდო იყო, მას გადაელახა საპარლამენტო წარმომადგენლობისთვის საჭირო ზღვარი დამოუკიდებლად. AKR კოალიციამ დაიკავა მეოთხე ადგილი არჩევნებში ხმების 7.29%-ით. (2001 წლის არჩევნებში კოსოვოს ქრისტიან-დემოკრატიულმა პარტიამ, კოსოვოს ალბანურმა პოლიტიკურმა სუბიექტმა, მოიპოვა ერთი ადგილი ასამბლეის არჩევნებზე; მის ხელმძღვანელობაში შედიოდნენ მუსლიმური სახელების მქონე ადამიანები).

დამატებითი ბმულები

 Qendra për Studime Islame 
 Bashkësia Islame e Kosovës
  (dedicated to the study, research, and documentation of the destruction and damage of historic heritage during the Balkan Wars of the 1990s. The website contains judicial documents from the International Criminal Tribunal for the former Yugoslavia (ICTY)).

სქოლიო

კატეგორია:ისლამი და სხვა რელიგიები
კატეგორია:ისლამი
კატეგორია:კოსოვო (რეგიონი)
კატეგორია:რელიგიის ისტორია