ქრისტიანობის ისტორია კოსოვოში

ქრისტიანობას კოსოვოში აქვს ხანგრძლივი ტრადიცია, რომელიც რომის იმპერიის პერიოდიდან იღებს სათავეს. მთელი ბალკანეთის რეგიონი გაქრისტიანებული იყო რომის, ბიზანტიის, ბულგარეთის პირველი იმპერიის, სერბეთის სამეფოს, ბულგარეთის მეორე იმპერიისა და სერბეთის იმპერიის მიერ XIII საუკუნემდე. კოსოვოს ბრძოლის შემდეგ 1389 წლიდან 1912 წლამდე კოსოვო მუსლიმური ოსმალეთის იმპერიის ნაწილი იყო და ისლამიზაციის მაღალი დონეც დაფიქსირდა. მეორე მსოფლიო ომის შემდეგ პერიოდში კოსოვოს მართავდნენ საერო სოციალისტური ხელისუფლება იუგოსლავიის სოციალისტურ ფედერაციულ რესპუბლიკაში (SFRY). ამ პერიოდში კოსოველები უფრო და უფრო სეკულარიზებული გახდნენ. დღეს კოსოვოს მოსახლეობის 87% მუსლიმური ოჯახური წარმომავლობისაა, რომელთა უმეტესობა ეთნიკური ალბანელია,  მაგრამ ასევე მოიცავს სლავურენოვან მოსახლეობას (რომლებიც ძირითადად თავს გორანებად ან ბოსნიელებად მიიჩნევენ) და თურქებს.

ადრეული ქრისტიანობა

ქრისტიანობამ სამხრეთ-აღმოსავლეთ ევროპაში გავრცელება დაიწყო I საუკუნის განმავლობაში. პირველმოწამეები ფლორუსი და ლაურუსი (II ს.), რომლებიც სიკვდილით დასაჯეს სხვა 300 ქრისტიანთან ერთად ულპიანაში, თანამედროვე ლიპიანის მახლობლად, თაყვანისცემით სარგებლობენ ადგილობრივებს შორის.

პროტო-ალბანურის მატარებლები გაქრისტიანდნენ ლათინური გავლენის სფეროში, კერძოდ IV საუკუნეში, რაზეც მეტყველებს ალბანურში ძირითადი ქრისტიანული ტერმინები, რომლებიც ლათინური წარმოშობისაა და შევიდა პროტო-ალბანურში გეგ-ტოსკის დიალექტურ დივერსიფიკაციამდე.

დარდანიას ჰყავდა სამწყსო IV საუკუნეში და მისი ცენტრი განთავსებული იყო ულპიანაში, რომელიც დარჩა დარდანიის საეპისკოპოსო ცენტრად იუსტინიანა პრიმას დაარსებამდე 535 წელს. 395 წელს იმპერია გაიყო და მისი აღმოსავლეთი ნაწილი შემდგომში ცნობილი გახდა როგორც ბიზანტიის იმპერია.

იმპერატორმა იუსტინიანემ გამოსცა Corpus Juris Civilis და ცდილობდა, შეექმნა ილირიული ეკლესია, იუსტინიანა პრიმას საეპისკოპოსოს დაარსებით, რომელიც განთავსებული იყო იმპერატორის დაბადების ქალაქში და ახორციელებდა საეკლესიო იურისდიქციას დაკიის სამწყსოს ყველა პროვინციაზე, და ულპიანას აღდგენით, როგორც იუსტინიანა სეკუნდას სახელით, რომელიც გახდებოდა ბიზანტიური ადმინისტრაციის ცენტრი.

იუსტინიანეს შავმა ჭირმა მილიონობით ადგილობრივი ბალკანელი იმსხვერპლა და ამის შედეგად ბევრი რეგიონი მოსახლეობისგან დაიცალა, რამაც სლავებს მისცა შანსი, დასახლებულიყვნენ ბალკანეთში. სლავების მიგრაცია ბალკანეთში მოხდა VI-VII საუკუნეებში. რეგიონი რომისა და ბიზანტიის იმპერიების ნაწილი იყო პირველ დიდ სლავურ რეიდებამდე, რომლებიც იუსტინიანეს მმართველობის შუა პერიოდში მოხდა. 547 და 548 წლებში სლავები შეიჭრნენ თანამედროვე კოსოვოს ტერიტორიაზე, შემდეგ მიაღწიეს თანამედროვე დურესამდე ჩრდილოეთ ალბანეთის სანაპიროზე და ჩააღწიეს საბერძნეთამდე.

სამხრეთ სლავების შეჭრისა და ალბანური მოსახლეობის ეთნიკური არეულობების საფრთხის დროს, ალბანელების გაქრისტიანება უკვე დასრულებული იყო და ამან, როგორც ჩანს, განავითარა ალბანელებისთვის შემდგომი იდენტობის ფორმირების მახასიათებელი ეთნიკურ-ლინგვისტურ ერთიანობასთან ერთად. ეკლესიის ადმინისტრაცია, რომელსაც რომაული საეპისკოპოსოების მჭიდრო ქსელი აკონტროლებდა, სლავების მოსვლით დაინგრა. VII საუკუნის დასაწყისიდან IX საუკუნის ბოლომდე ბალკანეთის შიდა რეგიონები მოკლებული იყო ეკლესიის ადმინისტრაციას და ქრისტიანობა შეიძლება გადარჩენილიყო მხოლოდ როგორც პოპულარული ტრადიცია, შემცირებული ხარისხით. ეკლესიის, როგორც კულტის, ინსტიტუციის რეორგანიზაციას რეგიონში საკმაოდ დიდი დრო დასჭირდა, რადგან ბალკანეთი ქრისტიანულ ორბიტაში მხოლოდ ბიზანტიის იმპერიის აღდგენის შემდეგ და ბიზანტიელი მისიონერების საქმიანობის მეშვეობით დაბრუნდა.

726 წელს ბიზანტიის იმპერატორმა ლეო III ისავრიელმა de jure დააარსა კონსტანტინოპოლის ეკუმენიური საპატრიარქოს იურისდიქცია ბალკანეთზე, და როგორც ეკლესიამ და სახელმწიფომ, შექმნეს ინსტიტუცია. აღმოსავლეთის ეკლესიამ გააფართოვა თავისი გავლენა რეგიონში, სოციალურ და პოლიტიკურ განვითარებასთან ერთად. VII და XII საუკუნეებს შორის კულტის ინსტიტუციების ძლიერი ქსელი მთლიანად აღდგა, მოიცავდა რა მთელი დღევანდელი ალბანურენოვანი კომპაქტური ტერიტორიის საეკლესიო ადმინისტრაციას. განსაკუთრებით მნიშვნელოვანი როლი ითამაშეს დურესის თემმა და ოჰრიდის მთავარეპისკოპოსმა. ძველი სლავური საეკლესიო ტერმინების არარსებობა ალბანურ ქრისტიანულ ტერმინოლოგიაში აჩვენებს, რომ მისიონერული საქმიანობა სლავების გაქრისტიანების დროს არ მოიცავდა ალბანურენოვან მოსახლეობას. მართლაც, ქრისტიანული რწმენა ალბანელებს შორის საუკუნეების განმავლობაში გადარჩა და უკვე მნიშვნელოვანი კულტურული ელემენტი გახდა მათ ეთნიკურ იდენტობაში.

აღმოსავლეთის მართლმადიდებელი ეკლესია
აღმოსავლური მართლმადიდებლური ეკლესია კოსოვოში

250px|მინი|ალტ=ვისოკი-დეჩანის მონასტერი|ვისოკი-დეჩანის მონასტერი
250px|მინი|ალტ=გრაჩანიცის მონასტერი|გრაჩანიცის მონასტერი
აღმოსავლურ მართლმადიდებლურ ეკლესიას კოსოვოში მნიშვნელოვანი ისტორია აქვს, რომლის ფესვებიც რომის, ბიზანტიის, ბულგარეთისა და სერბეთის იმპერიებამდე მიდის.

IX საუკუნეში, კოსოვოს რეგიონი ხან პრესიანის მმართველობის დროს ბულგარეთის პირველ იმპერიაში შევიდა. ის ბულგარეთის საზღვრებში დარჩა 150 წლის განმავლობაში, X-XI საუკუნემდე, როდესაც ბიზანტიის იმპერიამ, ბასილი II-ის მმართველობის დროს, უკან დაიბრუნა ნახევარსაუკუნოვანი კამპანიის შემდეგ. ბიზანტიის იმპერიის სრული აღდგენის შემდეგ, რეგიონი კვლავ ბიზანტიის იმპერიის ნაწილი გახდა და დარჩა ბიზანტიურ მმართველობის ქვეშ XII საუკუნემდე.

რაშკასა და პრიზრენის ეპარქია დაარსდა სერბეთის სამთავროში მუტიმირის მმართველობის დროს, როგორც სერბეთის საეპისკოპოსო, რასში, წმინდა მოციქულების პეტრესა და პავლეს ეკლესიით, იმპერიაში სლავების მიწებზე საეპისკოპოსოების დაარსების ზოგადი გეგმის ფარგლებში, რაც დაადასტურა კონსტანტინოპოლის საბჭომ IX საუკუნეში.

XII საუკუნეში, სერბეთის მმართველი სტეფან ნემანია იყო პირველი, ვინც დაიპყრო თეთრი დრინის მიმდებარე ტერიტორია ბიზანტიის იმპერიიდან სერბეთის დიდი სამთავროსთვის. 1219 წელს საპატრიარქოსგან საეკლესიო გაყოფა იყო პრიზრენსა და კოსოვოში ნემანიჩების მმართველობის დამყარების საბოლოო აქტი. სერბეთის სამეფოს პერიოდში რამდენიმე სერბმა მეფემ და დიდებულმა მნიშვნელოვანი წვლილი შეიტანა აღმოსავლურ მართლმადიდებლურ ეკლესიაში, როგორიცაა სტეფან ნემანია, სტეფან პრვოვენჩანი, სტეფან უროშ I, სტეფან უროშ II მილუტინი, სტეფან უროშ III დეჩანსკი, სტეფან დუშანი, სტეფან უროშ V, ლაზარ ჰრებელიანოვიჩი, სტეფან ლაზარევიჩი, მარკო მრნიავჩევიჩი და სხვები.

1346 წლის აღდგომის დღესასწაულზე, სერბეთის იმპერატორმა სტეფან დუშანმა მოიწვია დიდი კრება, რომელსაც დაესწრნენ სერბეთის მთავარეპისკოპოსი იოანიკიე II და ათონის მთაზე მოღვაწე სასულიერო პირები, წინამძღვრები. 

კრებამ და სამღვდელოებამ შეთანხმებას მიაღწიეს, შემდეგ კი დიდი ზარ-ზეიმით ავტოკეფალური სერბული სამთავარეპისკოპოსო საპატრიარქოს რანგში აიყვანეს. მთავარეპისკოპოსს ამიერიდან სერბეთის პატრიარქი ეწოდა, თუმცა ზოგიერთ დოკუმენტში მას მოიხსენიებდნენ, როგორც სერბებისა და ბერძნების პატრიარქს, რეზიდენციით პეჩის საპატრიარქო მონასტერში. ახალმა პატრიარქმა იოანიკიე II-მ სტეფან დუშანი „სერბებისა და რომაელების იმპერატორად და თვითმპყრობელად“ აკურთხა.

კოსოვოს ბრძოლის შემდეგ, 1459 წელს, ოსმალეთის იმპერია შეიჭრა სერბეთის სადესპოტოში. ყველა ანექსირებული მიწა სანჯაყებად დაიყო.

მიუხედავად იმისა, რომ ზოგიერთი სერბი ისლამზე გადავიდა, უმეტესობა იბრძოდა სერბეთის მართლმადიდებლური ეკლესიისადმი თავისი რწმენის გასაგრძელებლად. რამდენიმე წარუმატებელი მცდელობის შემდეგ, დაწყებული დაახლოებით 1530-იანი წლებიდან 1541 წლამდე, სმედერევოს მიტროპოლიტ პავლეს მიერ, რომ დაებრუნებინა ავტოკეფალია პეჩის ტახტის დაპყრობითა და თავისი თავის არა მხოლოდ პეჩის მთავარეპისკოპოსად, არამედ სერბეთის პატრიარქად გამოცხადებით, სერბეთის საპატრიარქო საბოლოოდ აღდგა 1557 წელს სულთან სულეიმან I-ის დროს, სერბული წარმოშობის ფაშა მეჰმედ სოკოლოვიჩის რელიგიათაშორისი შუამავლობით. მისი ბიძაშვილი, ერთ-ერთი სერბი მართლმადიდებელი ეპისკოპოსი წმინდა მაკარიე სოკოლოვიჩი, აირჩიეს პატრიარქად პეჩში. პეჩის საპატრიარქოს აღდგენას დიდი მნიშვნელობა ჰქონდა სერბებისთვის, რადგან ამან ხელი შეუწყო ოსმალეთის იმპერიაში ყველა სერბის სულიერ გაერთიანებას.

პირველი მსოფლიო ომის დასრულების შემდეგ სერბეთის მართლმადიდებლური ეკლესია გაერთიანდა. სრულად აღმოსავლეთის მართლმადიდებელი სერბები გაერთიანდნენ ერთი საეკლესიო ხელისუფლების ქვეშ, და ყველა სერბული საეკლესიო პროვინცია და ეპარქია, როგორიცაა ბელგრადის, ზაგრებისა და ლიუბლიანას, დაბარ-ბოსნიის, მონტენეგროსა და სანაპიროს მიტროპოლიები, კარლოვცის საპატრიარქო და პეჩის საპატრიარქო, გაერთიანდნენ ერთიან სერბეთის მართლმადიდებლურ ეკლესიაში, ტიტულით მისი უწმინდესობა, პეჩის მთავარეპისკოპოსი, ბელგრადისა და კარლოვცის მიტროპოლიტი და სერბეთის პატრიარქი.

მეორე მსოფლიო ომის დროს რეგიონი შევიდა იუგოსლავიის დაპყრობის დროს ფაშისტური იტალიის მიერ მართული ალბანეთის სამეფოს ტერიტორიაში. სერბეთის მართლმადიდებლური მონასტრები იტალიური ფაშისტური „შავპერანგოსნებისა“ და ალბანელი ნაციონალისტური „ბალი კომბეტარის“ სამიზნე გახდა. ისინი ცდილობდნენ რასობრივად სუფთა დიდი ალბანეთის შექმნას. „ბალი კომბეტარმა“ განახორციელა ხოცვის, გენოციდისა და ტერორიზმის კამპანიები სერბი მართლმადიდებელი ქრისტიანი სამოქალაქო პირების წინააღმდეგ კოსოვოში. 1941 წელს „ბალი კომბეტარმა“ SS „სკანდერბეგის“ დივიზიასთან ერთად დახოცა ათასობით სერბი და კოსოვოდან გააძევა 10,000-დან 100,000-მდე სერბი სამოქალაქო პირი. იტალიის სამეფოს არმიამ რეაგირება მოახდინა ჯარისკაცთა ჯგუფის გაგზავნით სერბეთის მართლმადიდებლური მონასტრების თავდასხმებისგან დასაცავად.

250px|მინი|ალტ=ლევიშკის ღვთისმშობლის ეკლესია|ლევიშკის ღვთისმშობლის ეკლესია
სერბული მოსახლეობა, რომელიც დაახლოებით 140,000 ადამიანს შეადგენს, უმეტესად სერბული მართლმადიდებელი ეკლესიის მრევლია. კოსოვოში არის 156 მონასტერი და მრავალი ეკლესია, სერბული მართლმადიდებლური ეკლესიები და მონასტრები, რომელთაგან რამდენიმე არის სერბეთის მსოფლიო მემკვიდრეობის ძეგლი, როგორც შუასაუკუნეების ძეგლები კოსოვოში: პეჩის საპატრიარქო მონასტერი, ვისოკი დეჩანი, ღვთისმშობლის ტაძარი ლევიშში და გრაჩანიცა.

თანამედროვე კოსოვოში, კოსოვოს ომის დროს (1999), ათობით ეკლესია განადგურდა და სხვები დაზიანდა ალბანელების მიერ 1999 წელს სერბული მმართველობის დასრულების შემდეგ, ხოლო კიდევ 35 დაზიანდა 2004 წლის მარტში ალბანური პოგრომისა და სერბების წინააღმდეგ ძალადობის კვირაში.

კათოლიკური ეკლესია
250px|მინი|ალტ=წმინდა დედა ტერეზას სახელობის ტაძარი პრიშტინაში|წმინდა დედა ტერეზას სახელობის ტაძარი პრიშტინაში
250px|მინი|ალტ=წმინდა ანტონის ეკლესია|წმინდა ანტონის ეკლესია
კათოლიკურ ეკლესიას კოსოვოში მნიშვნელოვანი ისტორია აქვს, რომლის ფესვებიც რომისა და ბიზანტიის იმპერიებამდე მიდის. კათოლიკური ეკლესიის გავლენა გაიზარდა XI საუკუნეში, უნგრეთის სამეფოს დროს, და განაგრძო განვითარება სხვადასხვა ძალის მმართველობის შემდგომ პერიოდებში, მათ შორის ვენეციისა და ოსმალეთის იმპერიის დროს. ოსმალეთის პერიოდში ბევრი ალბანელი ისლამზე გადავიდა, მაგრამ მნიშვნელოვანი რაოდენობა კათოლიკედ დარჩა, განსაკუთრებით კოსოვოს დასავლეთ და ჩრდილოეთ რეგიონებში. იმ პერიოდში, როდესაც კათოლიკეების ისლამზე გადასვლა ყველაზე სწრაფად მიმდინარეობდა (XVI საუკუნის მეორე ნახევრიდან XVIII საუკუნის ბოლომდე), ბევრი მოქცეული განაგრძობდა კათოლიკური წეს-ჩვეულებების შესრულებას საიდუმლოდ, მიუხედავად იმისა, რომ კათოლიკურმა ეკლესიამ ეს აკრძალა 1703 წლიდან,Malcolm, Noel, Kosovo: A Short History, pp. 173-175 და ჯერ კიდევ 1845 წელს ბევრი ადამიანი, რომლებიც ისლამს იღებდნენ ოფიციალურად, აცხადებდნენ, რომ კათოლიკეები იყვნენ, სამხედრო სამსახურისთვის თავის ასარიდებლად. კათოლიკურმა თემმა შეინარჩუნა თავისი რელიგიური და კულტურული იდენტობა ოსმალეთის მმართველობის მიერ შექმნილი გამოწვევების მიუხედავად;Maslcolm, Noel, Kosovo: A Short History pp 186-187 კათოლიკური მოსახლეობის მედეგობამ ამ დროის განმავლობაში საფუძველი ჩაუყარა კათოლიკური ეკლესიის განგრძობად არსებობას რეგიონში. მნიშვნელოვანმა კათოლიკურმა ინსტიტუტებმა, როგორიცაა პრიზრენის ეპარქია, გადამწყვეტი როლი ითამაშეს კათოლიკე ალბანელების რელიგიურ და სოციალურ ცხოვრებაში.

თანამედროვე კოსოვოში, პრიზრენის ეპარქია რჩება მნიშვნელოვან რელიგიურ ინსტიტუტად. ვარაუდობენ, რომ თემი კოსოვოს მთლიანი მოსახლეობის დაახლოებით 3-5%-ს შეადგენს, რაც დაახლოებით 60,000-დან 100,000-მდე ადამიანს მოიცავს."In Kosovo, whole families return to Catholic faith"  catholicnews.com 9 February 2009 Link accessed 21 March 2010 პრიზრენ-პრიშტინას ეპარქია, რომელიც ემსახურება კათოლიკურ თემს კოსოვოში, აქტიურად უწყობს ხელს განათლებას, კულტურასა და სოციალურ მომსახურებას. ეკლესია ასევე მონაწილეობს რელიგიათაშორის დიალოგში, ხიდების შენებაში რეგიონში სხვადასხვა რელიგიურ თემს შორის. ფართოდ არის აღიარებული ეკლესიის ძალისხმევა ალბანური კულტურული მემკვიდრეობის შენარჩუნებასა და მის წვლილში სოციალურ და ჰუმანიტარულ საქმეებში. ისეთი მნიშვნელოვანი რელიგიური ადგილები, როგორიცაა წმინდა დედა ტერეზას საკათედრო ტაძარი პრიშტინაში, წარმოადგენს კათოლიკური თემის საქმიანობის ცენტრს. ეკლესია განაგრძობს თავისი მიმდევრების სულიერი და სოციალური საჭიროებების მხარდაჭერას, ხელს უწყობს ერთიანობისა და კულტურული იდენტობის განცდას კოსოვოს კათოლიკე ალბანელებს შორის.

დედა ტერეზას, რომლის მშობლებიც კოსოვოდან იყვნენ, ჰქონდა ხილვა, რომელმაც განაპირობა მისი რელიგიური მოწოდება კოსოვოს ლეტნიცაში შავი მადონას ეკლესიაში.Greene,Meg: Mother Teresa: A Biography, Greenwood Press, 2004, page 11 პრიშტინაში ცენტრალური ბულვარი მის სახელს ატარებს. 2011 წელს პრიშტინაში აკურთხეს კათოლიკური საკათედრო ტაძარი, რომელიც აშენდა მუნიციპალიტეტის მიერ ნაჩუქარ მიწაზე. კოსოვოს ომის დროს (1999), მოხდა კოსოვოს ალბანური კათოლიკური ეკლესიების ვანდალიზაცია. ჯაკოვაში მდებარე წმინდა ანტონის ეკლესიას მნიშვნელოვანი ზიანი მიაყენეს იუგოსლავიელმა სერბმა ჯარისკაცებმა. პრიშტინაში იუგოსლავიელმა სერბმა ოფიცრებმა წმინდა ანტონის კათოლიკური ეკლესიიდან განდევნეს მონაზვნები და მღვდელი და სამრეკლოში დაამონტაჟეს თვითმფრინავის რადარი, რამაც გამოიწვია ნატოს მიერ ეკლესიისა და მიმდებარე სახლების დაბომბვა.. "Albanian Catholic churches were also vandalized. Riedlmayer learned that Serb officers had installed anti-aircraft radar in the steeple of St. Anthony's Catholic church in Prishtina, after ejecting the priest and nuns; NATO bombing of the radar, and therefore the church and surrounding houses, would have been labelled an atrocity."  "Major damage to the Catholic church of St Anthony in Gjakova, reportedly bombed by NATO, was actually committed by Serbian soldiers."

პროტესტანტიზმი

კოსოვოს პროტესტანტული ევანგელისტური ეკლესია
კოსოვოში არსებობს აგრეთვე ევანგელისტი პროტესტანტების მცირე რაოდენობა, რომელთა ტრადიცია სათავეს იღებს მეთოდისტი მისიონერების საქმიანობიდან, რომელიც ცენტრირებული იყო ბიტოლაში, XIX საუკუნის ბოლოს. მათ წარმოადგენს კოსოვოს პროტესტანტული ევანგელისტური ეკლესია (KPEC). კოსოვოში დაახლოებით 15,000 პროტესტანტია და დაახლოებით 42 პროტესტანტული ეკლესია. 

ლიტერატურა

















იხილეთ აგრეთვე
 ისლამი კოსოვოში 
 კათოლიკური ეკლესია კოსოვოში
 სერბული მართლმადიდებლური ეკლესია კოსოვოში 
 კოსოვოს პროტესტანტული ევანგელისტური ეკლესია 
 ალბანური მემკვიდრეობის განადგურება კოსოვოში 
 სერბული მემკვიდრეობის განადგურება კოსოვოში

სქოლიო

კატეგორია:ქრისტიანები
კატეგორია:ქრისტიანობა
კატეგორია:ქრისტიანობა ადგილმდებარეობის მიხედვით
კატეგორია:მართლმადიდებლობა
კატეგორია:კათოლიციზმი ქვეყნების მიხედვით
კატეგორია:კოსოვო
კატეგორია:კულტურული მემკვიდრეობა