კირენიის მთები

კირენიის მთები (, ) — გრძელწვდილიანი და ვიწრო მთის ქედი, რომელიც ჩრდილოეთ კვიპროსის სანაპირო ზოლის გასწვრივ დაახლოებით 160 კმ-ზე გრძელდება. მისი შემადგენლობა ძირითადად წარმოდგენილია მყარი კრისტალული კირქვით, თუმცა ზოგიერთი უბანი შეიცავს მარმარილოსაც. მთის უმაღლესი წერტილია სელვილის მთა, რომლის სიმაღლე აღწევს 1024 მ-ს.

სახელწოდება „პენტადაქტილოსი“ (ასევე გავრცელებულია ფორმა „პენტადაქტილოსი“; , ) ხშირად გამოიყენება კირენიის მთების შესატყვისად, თუმცა, „ბრიტანიკა“ ამ ტერმინით აღნიშნავს მთათა დასავლეთ ნაწილს, ან ზონას მელუნტას დასავლეთით. სახელი „პენტადაქტილოსი“ (, „ხუთთითიანი“) უკავშირდება მთის გამორჩეულ ფორმას — წვერს, რომელიც ხუთ თითს ჰგავს.

კირენიის მთების სახელწოდება მომდინარეობს ახაიაში არსებული იგივე სახელწოდების მქონე მთებიდან, რომლებიც ცნობილია ბერძნული მითოლოგიით — კერძოდ, ჰერაკლეს თორმეტ ლაბორიდან ერთ-ერთით, კერინიის ირემის შეპყრობის ისტორიით. ეს იყო არტემიდეს წმინდა ირემი, რომელსაც ოქროს რქები და ბრინჯაოს ფრთები ჰქონდა და იმდენად სწრაფად დარბოდა, რომ ვერავინ მისწვდებოდა. ჰერაკლემ, მრავალთვიანი დევნის შემდეგ, მოახერხა მისი შეპყრობა და ცოცხლად მიიყვანა მიკენეში.

1995 წლის ივლისში ძლიერი ხანძრის შედეგად კირენიის მთების დიდი ნაწილი დაიწვა, რამაც სერიოზულად დააზარალა ტყის საფარი და ბუნებრივი ჰაბიტატი.

კვიპროსის ტერიტორიაზე კირენიის გარდა კიდევ ერთი მნიშვნელოვანი მთის სისტემაა — ტროოდოსის მთები.

გეოლოგია
მარჯვენა|250პქ|თამბი|კირენიის მთები 
მარჯვენა|250პქ|თამბი|პენტადაქტილოსის მწვერვალი

კირენიის მთები შედგება პერმიდან შუა მიოცენამდე პერიოდის დალექილი ქანებისგან, რომლებიც ამოტივტივდა აფრიკულ და ევრაზიულ ფირფიტებს შორის შეჯახების შედეგად. მიუხედავად იმისა, რომ ისინი მხოლოდ ნახევარზე ნაკლები სიმაღლის არიან ტროოდოსის მთებთან შედარებით, კირენიის ქედი გამოირჩევა მკვეთრი და კლდოვანი რელიეფით, რომელიც აღმართულია მესაორიის ვაკეზე.

 გეოგრაფია და გეოლოგია 
კირენიის მთები (ასევე ცნობილი როგორც პენტადაქტილოსის მთები) მდებარეობს კვიპროსის ჩრდილოეთ ნაწილში და გადაჭიმულია აღმოსავლეთიდან დასავლეთით დაახლოებით 160 კმ-ზე, კარპასის ნახევარკუნძულიდან კორმაკიტის კონცხამდე. მათი უმაღლესი წერტილია მთა სელვილი (1,024 მ). მთები ძირითადად შედგება კრისტალური კირქვისა და მარმარილოსგან, რაც ქმნის მკვეთრ და კლდოვან ლანდშაფტს. მათი წარმოშობა დაკავშირებულია აფრიკისა და ევრაზიის ტექტონიკური ფირფიტების შეჯახებასთან, რაც გამოიწვია პერმიდან შუა მიოცენამდე პერიოდის დანალექი ფორმაციების ამოწევა.

 ეკოლოგია 
კირენიის მთები მდიდარია ბიომრავალფეროვნებით. აქ გვხვდება 57 ენდემური მცენარეული სახეობა, მათ შორის ციკლამენი, კროკუსი და ორქიდეას სხვადასხვა სახეობები. მთები ასევე წარმოადგენს მიგრაციის დროს მრავალი ფრინველის, მათ შორის არწივების, ბუების და ბეღურების თავშესაფარს.

 ისტორიული მნიშვნელობა 
კირენიის მთები ისტორიულად სტრატეგიულ მნიშვნელობას ატარებდნენ. მათზე განლაგებულია სამი მნიშვნელოვანი ციხესიმაგრე: წმინდა ილარიონის ციხე, ბუფავენტოს ციხე და კანტარას ციხე, რომლებიც აშენდა ბიზანტიური და ლუზინიანების პერიოდებში. ეს ციხეები გამოიყენებოდა როგორც თავდაცვითი ნაგებობები და სამეფო რეზიდენციები.

 კულტურული მემკვიდრეობა 
მთების ერთ-ერთი გამორჩეული მახასიათებელია პენტადაქტილოსის მწვერვალი, რომელიც თავისი ფორმით ჰგავს ხუთ თითს. ამ მწვერვალთან დაკავშირებულია ლეგენდა, რომლის მიხედვითაც ერთი გლეხი, რომელმაც ვერ მოიპოვა დედოფლის სიყვარული, წყლით სავსე ტომარა მთისკენ ისროლა, რის შედეგადაც შეიქმნა ხუთი თითის ფორმის კლდე.

 თანამედროვე კონტექსტი 
დღეს კირენიის მთები წარმოადგენს პოპულარულ ტურისტულ მიმართულებას, სადაც შესაძლებელია ლაშქრობა, ისტორიული ძეგლების დათვალიერება და ბუნების სილამაზის აღქმა. თუმცა, 1995 წელს მთებში მომხდარმა ხანძარმა მნიშვნელოვნად დააზიანა ადგილობრივი ეკოსისტემა, რაც დღემდე ახდენს გავლენას ბიომრავალფეროვნებაზე. 

ისტორია 
მთების სტრატეგიულმა მდებარეობამ ზღვის მახლობლად განაპირობა შუა საუკუნეებში მათ წვერზე კოშკებისა და ციხე-სიმაგრეების აგება — ძირითადი მიზანი იყო ჩრდილოეთ სანაპიროსა და ცენტრალური ვაკის კონტროლი. ეს ციხეები, რომლებიც აშენდა X-XV საუკუნეებს შორის, ეკუთვნის ძირითადად ბიზანტიურ და ლუზინიანთა პერიოდს. მათ შორის აღსანიშნავია წმინდა ილარიონის ციხე, ბუფავენტოს ციხე და კანტარის ციხე, რომლებიც განლაგებულია მწვერვალებზე და მნიშვნელოვან როლს ასრულებდნენ კვიპროსის შუა საუკუნეების ისტორიაში.

დახატული დროშა
ჩრდილოეთ კვიპროსის დროშა დახატულია კირენიის მთების სამხრეთ ფერდობზე. მისი სიგანე დაახლოებით 425 მეტრია, სიმაღლე კი — 250 მეტრი. დროშა ღამით განათებულია.

აღნიშნული დროშა განხილვის საგანია და მასზე მოყვანილია ევროპის პარლამენტის წევრის, ანტიგონი პაპადოპულუს 2009 წლის 22 ოქტომბრის შეკითხვაც: 

ლეგენდები 
კირენიის მთებთან დაკავშირებული მრავალი ლეგენდა არსებობს. ერთ-ერთი მათგანი მოგვითხრობს ქედმაღალი გლეხის შესახებ, რომელიც ადგილობრივ დედოფალს შეუყვარდა და მას ცოლად შერთვა სთხოვა. დედოფალს სურდა თავიდან მოეშორებინა თავხედი მამაკაცი და მოსთხოვა მას წყლის მოტანა კარპასზე მდებარე აპოსტოლოს ანდრიას მონასტრის წყაროსგან — იმ დროისთვის ძალზე სახიფათო მოგზაურობა. გლეხმა რამდენიმე კვირიანი მგზავრობის შემდეგ მონასტრის წყალი ტყავის ტიკით მართლაც მიიტანა. დედოფალი გაკვირვებული დარჩა მისი წარმატებით, თუმცა მაინც უარი უთხრა ქორწინებაზე. განრისხებულმა გლეხმა წყალი მიწაზე დაღვარა, ხელი ტალახში ჩაყო და ბურთად შეკრული მასა დედოფალს ესროლა. დედოფალმა თავი არიდო და ბურთი შორს გადაიფრინა, ბოლოს კი დაეცა კირენიის მთების ქედზე. დღემდე არსებობს ეს კლდოვანი წარმონაქმნი, რომელიც ლეგენდის თანახმად, გლეხის ხუთი თითის ნაკვალევს ჰგავს.

კიდევ ერთი ცნობილი ლეგენდა უკავშირდება ბიზანტიის ეპოსის გმირს, დიგენეს აკრიტასს. გადმოცემით, დიგენეს აკრიტასმა ხელი ჩაჭიდა კირენიის მთას, რათა ზღვის ტალღებიდან ამოსულიყო და კვიპროსი სარაცინთა შემოსევებისგან გაეთავისუფლებინა. სწორედ ეს ხელის ანაბეჭდია ქედზე არსებული ფორმა. ამასთანავე, მან დიდი ლოდი ისროლა კუნძულის გავლით სარაცინთა გემების მიმართულებით — ეს ლოდი დაეცა ფაფოსში, აფროდიტეს დაბადების ადგილას, რის გამოც კლდეს დღესაც უწოდებენ „პეტრა ტუ რომიუს“ ანუ „ბერძნის კლდეს“.

სქოლიო

კატეგორია:შუაზღვისეული კვიპროსის ტყეები
კატეგორია:კირენიის მთები
კატეგორია:ჩრდილოეთ კვიპროსის მთები
კატეგორია:კვიპროსის მთის ქედები
კატეგორია:კვიპროსის გეოგრაფია
კატეგორია:კვიპროსი
კატეგორია:გეოგრაფია ადგილმდებარეობის მიხედვით
კატეგორია:კვიპროსის ბუნება
კატეგორია:კვიპროსის მთები
კატეგორია:კირენია