ისლამური წვლილი ევროპულ ცივილიზაციაში

შუა საუკუნეებში მუსლიმურმა სამყარომ მნიშვნელოვანი როლი ითამაშა ევროპული ცივილიზაციის ფორმირებაში. ალ-ანდალუსისა და სიცილიის საემიროს გზით ევროპაში XII საუკუნის არაბული სამეცნიერო ტექსტების ლათინური თარგმანები გავრცელდა, რომლებიც ასტრონომიას, მათემატიკას, საბუნებისმეტყველო მეცნიერებებსა და მედიცინას ეხებოდა.

მუსლიმური გავლენა ხელოვნებაში, სოფლის მეურნეობაში, ალქიმიაში, მუსიკასა და კერამიკაში გამოვლინდა. არაბული ფილოსოფიის თარგმნებმა მნიშვნელოვანი ცვლილებები შეიტანა ლათინურ ფილოსოფიაში — განსაკუთრებით ბუნებრივი ფილოსოფიის, ფსიქოლოგიისა და მეტაფიზიკის სფეროშიInfluence of Arabic and Islamic Philosophy on the Latin West.

მნიშვნელოვანი იყო აბრეშუმის გზით შემოტანილი ტექნოლოგიებიც — ქაღალდი, კომპასი, დენთიMcEachren, Justin W. General Science Quarterly, Volumes 5-6. — University of California Press. — P. 337. — «From the Chinese, the Arabs in all probability learned to use the magnetic needle, and in this round-about fashion it was brought to Europe».. ისლამური ოქროს ხანის ინოვაციებმა გავლენა მოახდინა შუა საუკუნეების ევროპულ კულტურაზეც.

ამ პერიოდში დასავლეთ ევროპის ენებში გავრცელდა მრავალი არაბული წარმომავლობის სიტყვა ძველი ფრანგულის გავლითLebedel, p.113 — მათ შორის სამეცნიერო ტერმინები (ალქიმია, ალგებრა, ალგორითმი) და პროდუქტები (შაქარი, ბამბა, ყავა და სხვა).

 ისტორია 
მინი|327x327პქ
შუა საუკუნეებში ევროპასა და ისლამურ სამყაროს შორის ინტელექტუალური გაცვლა ძირითადად მიმდინარეობდა სიცილიისა და ესპანეთის მეშვეობით — განსაკუთრებით ტოლედოში (კრემონელ ჟერართან, 1085 წლის დაპყრობის შემდეგ). სიცილიაში ნორმანულ-არაბულ-ბიზანტიური სინკრეტული კულტურა ჩამოყალიბდა, რომლის მაგალითი იყო როჯერ II, მუსლიმი მეცნიერებისა და პოეტების მფარველი. ალ-იდრისის მიერ მისთვის შექმნილი „ტაბულა როჯერიანა“ გეოგრაფიის გამორჩეული ნაშრომიაLewis, p.148.

ანტიოქიაში, არაბული და ლათინური კულტურები ინტენსიურად ერთდებოდაLebedel, p.109–111. XI–XII სს. ევროპელი სწავლულები, როგორებიც იყვნენ ფიბონაჩი, ადელარ ბათელი და კონსტანტინე აფრიკელი, მუსლიმურ მიწებზე მიემგზავრებოდნენ სწავლების მიზნით. XI–XIV საუკუნეებში მრავალი ევროპელი სტუდენტი ისლამურ სასწავლებლებში  მედიცინას, ფილოსოფიას, მათემატიკასა და კოსმოგრაფიას ეუფლებოდაGhazanfar, Shaikh M. Medieval Islamic economic thought: filling the "great gap" in European economics. — Psychology Press, 2007. — P. 126. — ISBN 978-0-415-44451-4..

კლასიკური ბერძნული ტექსტების, განსაკუთრებით არისტოტელეს ნაშრომების, ქრისტიანმა ბერებმა VI–VII საუკუნეებში თარგმნეს. ისლამურმა ცენტრებმა, განსაკუთრებით „სიბრძნის სახლმა“, შეინარჩუნეს, განავითარეს და ლათინურად თარგმნეს ეს ტექსტებიLebedel, p.109. ამ ტექსტების ევროპაში გავრცელების ძირითადი კერები კვლავ ტოლედო და სიცილია იყო. ბურგუნდიელმა პიზიდან ანტიოქიაში არისტოტელეს დაკარგული ტექსტები აღმოაჩინა და ლათინურად თარგმნა.

ისლამური ესპანეთიდან არაბული ფილოსოფიური ლიტერატურა ითარგმნა ებრაულ, ლათინურ და ლადინოს ენებზე. იმ პერიოდში მნიშვნელოვან ფიგურებად ითვლებიან მოსე მაიმონიდე, იბნ ხალდუნი, კონსტანტინე აფრიკელი და ალ-ხორეზმი.

ავიცენა არისტოტელეს გავლენიანი კომენტატორი იყო, განსაკუთრებით ლოგიკაში. ავიცენიზმის ევროპულ ინტერპრეტაციებში იკვეთება იდეები სულის ბუნებასა და არსება-არსებობის დიფერენციაზე, რაც პარიზში კრიტიკას დაექვემდებარა, თუმცა გავლენა იქონია ფილოსოფოსებზე, როგორებიც იყვნენ უილიამ ოვერნი და ალბერტუს მაგნუსი"Avicenna", Lenn Evan Goodman, 2006, p. 209History of Islamic Philosophy.

შემდგომ ავიცენიზმი დაჩრდილა ავეროიზმმა — ავეროესის არისტოტელიზმმა, რომელმაც უდიდესი გავლენა იქონია ევროპულ სკოლასტიკაზეCorbin, History of Islamic Philosophy (1993), p.174. ის უარყოფდა ავიცენას ინტერპრეტაციებს და ავითარებდა იდეებს ინტელექტის ერთიანობაზე და არსებობის პრიორიტეტზე არსზეMajid Fakhry (2001). Averroes: His Life, Works and Influence p. 135 Oneworld Publications. ISBN 1-85168-269-4.. ალ-ღაზალიმაც მნიშვნელოვანი გავლენა მოახდინა შუა საუკუნეების ქრისტიანულ ფილოსოფიაზე, ებრაელ მოაზროვნე მაიმონიდესთან ერთად.

ჯორჯ მაკდისის მიხედვით, რენესანსული ჰუმანიზმის ორი ასპექტი — კარნახის ხელოვნება და კლასიკური ენისადმი ჰუმანისტური დამოკიდებულება — ისლამურ სამყაროშია ფესვგადგმული. კარნახის მეთოდი არაბულ ფილოლოგიაში იყო გავრცელებული, ხოლო კლასიკური ლათინურის პრიორიტეტი შეიძლება განიმარტოს ყურანთან დაკავშირებული ანალოგიური დამოკიდებულების გავლენითОбразование в исламе — роль мечети.

 მეცნიერება 
მინი|270x270პქ|ქირურგიული ოპერაცია, თურქული მხატვრობა, XV საუკუნე 
ისლამური ოქროს ხანის პერიოდში მნიშვნელოვან პროგრესს მიაღწიეს მათემატიკაში (ალგებრა, სფერული ტრიგონომეტრია), ასტრონომიაში, ქიმიასა და მედიცინაში. ეს საგნები მოგვიანებით ევროპაში გავრცელდაFielding H. Garrison, An Introduction to the History of Medicine: with Medical Chronology, Suggestions for Study and Bibliographic Data, p. 86.

IX საუკუნეში ალ-ხორეზმიმ შეიმუშავა არითმეტიკული ოპერაციების ალგორითმული მეთოდი ინდურ-არაბული რიცხვების სისტემით, რომელიც ლეონარდო ფიბონაჩიმ ევროპაში გაავრცელაLebedel, p.111. ოპტიკაში იბნ ალ-ჰაითამის ტრაქტატები მნიშვნელოვან წყაროდ იქცა ნიუტონისა და დეკარტისთვის. ჯვაროსნები ხშირად მიმართავდნენ არაბი ექიმების დახმარებას, რაც ადასტურებს მუსლიმურ მედიცინის მაღალ დონესLebedel, p.112.

კრემონელმა ჟერარდმა, რომელიც არაბული ტექსტების შესწავლის მიზნით ტოლედოში იმყოფებოდა, 87 ნაშრომი თარგმნა, მათ შორის „ალმაგესტი“, ალ-ხორეზმის „ალგებრა“, ჯაბირ იბნ აფლაჰის და ალ-ფარღანის ასტრონომიული ნაშრომები, რაზესის ქიმიური და სამედიცინო ტექსტები, ალ-კინდისა და იბნ ალ-ჰაითამის ოპტიკის ნაშრომები, და სხვებიC. Burnett, "Arabic-Latin Translation Program in Toledo", p. 255..

დასავლური ალქიმია მნიშვნელოვნად ეყრდნობოდა არაბულ წყაროებსDebus, Allen G. The Chemical Philosophy: Paracelsian Science and Medicine in the Sixteenth and Seventeenth Centuries. — Dover Publ., 2002. — P. 11. — ISBN 0486421759.. ყველაზე გავლენიანი იყო ხალიდ იბნ იაზიდის, ჯაბირ იბნ ჰაიანის, აბუ ბაქრ ალ-რაზის და იბნ უმაილის ტექსტები. გარდა ამისა, გავრცელდა არაბული ტექსტების საფუძველზე შედგენილი ნაშრომები, რომლებიც სხვა ავტორებს მიეწერებოდაPrincipe, 2013.. არაბული წარმოშობის ტერმინები გავრცელდა ევროპულ სამეცნიერო ლექსიკაში9 English chemistry words that are from Arabic.
მარცხნივ|მინი|ევროპელი და არაბი გეომეტრიულ დავალებებს აკეთებენ
ალ-ხორეზმის ნაშრომების თარგმანებმა ევროპულ მათემატიკაზე დიდი ზეგავლენა მოახდინა. ალგებრისა და ტრიგონომეტრიის მრავალი ელემენტი ისლამურ ავტორებს მიეწერებაThe Mathematics of Egypt, Mesopotamia, China, India, and Islam:. ტერმინები „ალგორითმი“ და „ალგებრა“ სწორედ ალ-ხორეზმის სახელთანაა დაკავშირებული. XII საუკუნეში ლათინურად ითარგმნა არაბული ასტრონომიული და მათემატიკური ტექსტები, მათ შორის ალ-ბატანისაV. J. Katz, A History of Mathematics: An Introduction, p. 291. და ალ-ფაზარის „დიდი სინჰინდი“G. G. Joseph, The Crest of the Peacock, p. 306.

არაბი მეცნიერები ალდებარანი და დენები ლათინურ ხელნაწერებში იხსენიებაBurnett, Charles (1997), The Introduction of Arabic Learning into England, British Library, ISBN 978-0-7123-4545-3The Letters and Poems of Fulbert of Chartres. იბნ ალ-ჰაითამის ოპტიკის წიგნი (1021) მნიშვნელოვან წინსვლას წარმოადგენდა მხედველობის თეორიასა და ოპტიკაში. ის უარყოფდა პტოლემეოსის ხედვას და ემხრობოდა იმ თეორიას, რომ სინათლის სხივები თვალში შედის, რაც იოჰანეს კეპლერის აღმოჩენამდე დიდი აღმოჩენა იყოH. Salih, M. Al-Amri, M. El Gomati (2005). "The Miracle of Light Архивная копия от 16 сентября 2009 на Wayback Machine", A World of Science 3 (3), UNESCO. ამ ნაშრომის ლათინურმა თარგმანმა როჯერ ბეკონზე, იოჰანეს კეპლერზე და სხვა ევროპელ მეცნიერზე გავლენა მოახდინა.

ავიცენას მოძრაობის თეორიამ გავლენა იქონია იმპულსის თეორიის განვითარებაზე ევროპაში, განსაკუთრებით ჟან ბურიდანთან, ხოლო ავემპაჩეს ნააზრევმა გავლენა მოახდინა გალილეო გალილეის კლასიკურ მექანიკაზეMoody, Ernest A. (1951), "Galileo and Avempace: The Dynamics of the Leaning Tower Experiment (I)", Journal of the History of Ideas 12 (2): 163–193. აღსანიშნავია ასევე ნურ ედ-დინ ალ-ბეტრუკის წიგნი ცის მოძრაობის შესახებ, აბუ მაშარ ალ-ბალხის ასტროლოგიის შესავალი, აბუ კამილ შუჯა იბნ ასლამის ალგებრა არისტოტელეს მიეწერებაTHE PRINCIPAL SOURCES OF ANCIENT SCIENCE IN WESTERN CHRISTENDOM BETWEEN A.D. 500 AND A.D. 13 (2) Arabic Sources from c. 1000.

 მედიცინა 
მინი|1300 წლით დათარიღებული სირიული სამედიცინო ჭურჭელი. ლონდონის მუზეუმი.
შუა საუკუნეებში ისლამურ სამედიცინო ტექსტებს გადამწყვეტი გავლენა ჰქონდათ ევროპაზე. ავიცენას მედიცინის კანონი (1025) ლათინურად ითარგმნა და გახდა სტანდარტული სახელმძღვანელო ევროპაში ადრეულ თანამედროვე პერიოდამდე; მხოლოდ XV–XVI საუკუნეებში იგი ოცდათხუთმეტჯერ დაიბეჭდაNational Library of Medicine digital archives. ავტორმა აღწერა ინფექციური დაავადებების გადამდები ბუნება და წამლების ტესტირების მეთოდებიDavid W. Tschanz, MSPH, PhD (August 2003). "Arab Roots of European Medicine", Heart Views 4 (2).. მისი განკურნების წიგნიც ევროპაში ფართოდ გამოიყენებოდა.

მნიშვნელოვანი იყო მუჰამედ იბნ ზაქარია რაზის მედიცინის ყოვლისმომცველი წიგნი, რომელიც წითელასა და ჩუტყვავილას განასხვავებდა, და აბუ ალ-კასიმ ალ-ზაჰრავის კიტაბ ალ-ტასრიფი — ქირურგიის ენციკლოპედიური ნაშრომი, რომელიც შეიცავს 200-ზე მეტ ინსტრუმენტს და დიაგრამებს. ამ ნაწილის ლათინური თარგმანი საუკუნეების განმავლობაში გამოიყენებოდა ევროპულ მედიცინაში და XVIII საუკუნეშიც ხელახლა გამოიცაAbu al-Qasim Khalaf ibn al-Abbas Al-Zahrawi, known as Albucasis (936-1013).

 ხელოვნება და დამწერლობა 
ისლამური დეკორატიული ხელოვნება დიდად ფასობდა შუა საუკუნეების ევროპაში, განსაკუთრებით ტექსტილის სფეროში, რომელიც გამოიყენებოდა საეკლესიო ტანსაცმელში და ელიტურ სამოსში. სიცილიაში შეიქმნა ნორმანულ-არაბულ-ბიზანტიური სინკრეტული სტილი, რომელიც გამოიხატა მოზაიკაში, ლითონის დამუშავებასა და ქანდაკებაშიAubé, Pierre. Les empires normands d'Orient. — Editions Perrin, 2006. — P. 164–165. — ISBN 2262022976..

აღმოსავლური ხალიჩები, რომელიც ოსმალეთიდან, ეგვიპტიდან და ლევანტიდან ჩამოჰქონდათ, ევროპაში XIII საუკუნიდან ბაროკოს პერიოდამდე სიმდიდრის სიმბოლოდ იქცა. მათი გამოსახვა ხშირია რელიგიურ მხატვრობაშიცLessing, Julius. Altorientalische Teppichmuster: Nach Bildern und Originalen des XV. - XVI. Jahrhunderts, translated into English as Ancient Oriental Carpet Patterns after Pictures and Originals of the Fifteenth and Sixteenth Centuries. — London : H. Sotheran, 1879..
მინი|მუსლიმები და ქრისტიანები ლუტებზე უკრავენ. მეფე ალფონსო X-ის „სანტა მარიას კანტიგას“ მინიატურული ნამუშევარი.
არაბული მუსიკალური ინსტრუმენტები, როგორიცაა რებაბი, ნაკარა და უდი, მნიშვნელოვან გავლენას ახდენდა ევროპულ მუსიკაზეSummerfield, Maurice J. Its Evolution // The Classical Guitar: Its Evolution, Players and Personalities Since 1800. — 5th. — Ashley Mark, 2003. — ISBN 1872639461..

არსებობს მოსაზრება, რომ ტრუბადურული პოეზიის საწყისები შესაძლოა დაკავშირებული იყოს არაბულ მუსიკალურ და პოეტურ ტრადიციებთან. ზოგიერთი მეცნიერი მიუთითებს არაბული სიტყვების არსებობაზე აკვიტანიის უილიამ IX-ის ლექსებში. თუმცა, სხვა მკვლევრები აღნიშნავენ, რომ მისი ნამუშევრები უფრო წარმოადგენს უკვე ჩამოყალიბებული ტრადიციის მწვერვალს, ვიდრე დასაწყისსPeter Dronke, The Medieval Lyric, Perennial Library, 1968. p. 111..

არაბული ქუფური დამწერლობის იმიტაციამ შუა საუკუნეებიდან რენესანსის ხელოვნებამდე მნიშვნელოვანი ადგილი დაიკავა დეკორატიულ ხელოვნებაში, ძირითადად სიმბოლურად და არა შინაარსობრივად. იგი გამოჩნდა როგორც ტექსტილებზე, ისე რელიგიურ სურათებზე, მათ შორის ჯოტოს ნამუშევრებში. მისი გამოყენება დაკავშირებული იყო ქრისტიანული უნივერსალიზმის იდეასთან და წარსულის წმინდა წარწერებთან გაერთიანების მცდელობასთანChivalry & the Perfect Prince: Tournaments, Art, and Armor at the Spanish Habsburg Court.

 ტექნოლოგიები 
შუა საუკუნეების ევროპამ მნიშვნელოვანი ტექნოლოგიური მიღწევები ისლამური სამყაროდან აითვისა, რაც ეხებოდა როგორც სოფლის მეურნეობას, ისე სამეცნიერო ხელსაწყოებსა და მექანიზმებს. ამ ტექნოლოგიებს შორის იყო ასტრონომიული ინსტრუმენტები, მაგალითად, ასტროლაბი და მისი განვითარებული ფორმები; ქირურგიული ინსტრუმენტების გაუმჯობესებული ვერსიები; ასევე წყლის საათები და ავტომატები გაუმჯობესებული მექანიზმებითLiquid fire.

დისტილაციის ხელოვნებას, რომელიც ანტიკურ სამყაროში არსებობდა, არაბებმა შუა საუკუნეებში განაახლეს და ევროპაში გაავრცელეს. სწორედ არაბულიდან მოდის ტერმინები „ალკოჰოლი“ და „ალემბიკი“Thomas Nordegren. The A-Z Encyclopedia of Alcohol and Drug Abuse. — P. 38..

წყალზე მომუშავე რთული მექანიზმები, როგორიცაა შემწოვი ტუმბოები, ნორიები და ჯაჭვური ტუმბოები, ისლამურ სივრცეში ფართოდ გამოიყენებოდა მორწყვისთვის და მოგვიანებით გავრცელდა ევროპაში. ასევე გაიზარდა მანქანური წარმოების გამოყენება ისეთ სფეროებში, სადაც ადრე მხოლოდ ხელით ან ცხოველური ძალით მოქმედებდნენAdam Robert Lucas (2005), "Industrial Milling in the Ancient and Medieval Worlds: A Survey of the Evidence for an Industrial Revolution in Medieval Europe", Technology and Culture 46 (1), pp. 1–30..

სოფლის მეურნეობაში ისლამური სამყაროს გავლენა გამოიხატა სხვადასხვა კულტურის გავრცელებაში (მაგ., ბამბა, ბრინჯი, ციტრუსი, შაქრის ლერწამი), თუმცა მკვლევარ მაიკლ დეკერის თანახმად, მათი ნაწილი ბევრად ადრე იყო ცნობილი და უოტსონის თეზისი „არაბული აგრარული რევოლუციის“ შესახებ გადაჭარბებულიაMichael Decker: "Plants and Progress: Rethinking the Islamic Agricultural Revolution", Journal of World History, Vol. 20, No. 2 (2009), pp. 187-206.

შუა საუკუნეებში ევროპაში ასევე გავრცელდა ისეთი პროდუქტები და პროცესები, როგორიცაა შაქრის დამზადება ლერწმისგან, ქაღალდის წარმოება და ტექსტილის დამუშავება, მათ შორის აბრეშუმის ინდუსტრია და მინის დამუშავება, რომელთაც ისლამურ სივრცეში ღრმა ფესვები ჰქონდათAdam Lucas (2006), Wind, Water, Work: Ancient and Medieval Milling Technology, p. 10 & 65, BRILL, ISBN 90-04-14649-0..
მინი|ინგლისელი მეფის, ოფას ოქროს დინარი, აბასიანთა ხალიფატის (774) დინარების ასლი. იგი აერთიანებს ლათინურ წარწერას OFFA REX არაბულ წარწერებთან. ბრიტანეთის მუზეუმი.
ტექსტილის წარმოებაში გარდამტეხი გამოგონება იყო სამტვირთავი ბორბალი, რომელიც პირველად ისლამურ სამყაროში გაჩნდა 1030 წელს და XIII საუკუნისთვის ევროპაშიც გავრცელდა. ის გახდა ინდუსტრიული რევოლუციის ერთ-ერთი საკვანძო ტექნოლოგიური წინამორბედი, რომლის განვითარებამ შეიძინა ფართო გამოყენება ბამბის წარმოებაში სამტვირთავი ჯენის სახითŽmolek, Michael Andrew. Rethinking the Industrial Revolution: Five Centuries of Transition from Agrarian to Industrial Capitalism in England. — BRILL, 2013. — P. 328. — «The spinning jenny was basically an adaptation of its precursor the spinning wheel». — ISBN 9789004251793..

 მონეტები 
ისლამური მონეტები გავლენას ახდენდა შუა საუკუნეების ევროპული მონეტების დიზაინსა და წარმოებაზე. VIII საუკუნეში ინგლისის მეფე ოფა მერსიელმა მოჭრა აბასიანთა დინარის თითქმის იდენტური ასლი, რომელზეც მხოლოდ უკანა მხარეს იყო ჩაწერილი „ოფა რექსი“, ხოლო არაბული წარწერა შეცდომებით იყო აღბეჭდილი, რაც მიანიშნებს ენის არ ცოდნაზეBritish Museum.

სიცილიაში, მალტასა და სამხრეთ იტალიაში ისლამური სტილის ოქროს მონეტებს ჭრიდნენ ნორმანები, ჰოენშტაუფენები და ანჟუელები. ნორმანთა მიერ XII საუკუნეში მოჭრილ  მონეტებზე ლათინურ წარწერებთან ერთად შენარჩუნებული იყო არაბული წარწერებიც. მათი პოპულარობის გამო სამხრეთ იტალიის ქალაქები, მაგალითად, ამალფი და სალერნო, ჭრიდნენ ასლებს, რომელთაც გააჩნდათ მხოლოდ არაბული წარწერის ფორმა და შინაარსობრივად გაუგებარი ფსევდო-კუფური ნიშნებიGrierson, Philip Medieval European Coinage Cambridge University Press, 1998. ISBN 978-0-521-58231-5, p.3.

 სქოლიო 

კატეგორია:ისლამური კულტურა