ჰრაშჩინას მეტეორიტი

ჰრაშჩინას მეტეორიტი რკინის მეტეორიტის ოფიციალური სახელწოდებაა, რომელიც ჩამოვარდა 1751 წელს სოფელ ჰრაშჩინას მახლობლად, ჰრვატსკო ზაგორიეში, ხორვატიაში. ჰრაშჩინას მეტეორიტი მნიშვნელოვანია იმით, რომ ეს იყო რკინის მეტეორიტის პირველი დაცემა, რომელიც ნანახი და დაფიქსირებული იქნა თვითმხილველთა მნიშვნელოვანი რაოდენობის მიერ, მიუხედავად მისგან დარჩენილი მცირე წონისა. ჰრაშჩინას მეტეორიტმა  დაამტკიცა, რომ ქვები მართლაც შეიძლება "ზეციდან ჩამოვარდეს".

ისტორია

300px|მინი|მარცხნივ|ჰაიდინგერის ნახატი - ასახავს მეტეორიტის დაცემას, პროცესი აღწერილია თვითმხილველთა ჩვენებებზე დაყრდნობით.

1751 წლის 26 მაისს, 18:00 საათზე, ჰრაშჩინას თავზე დაინახეს ცეცხლოვანი ბურთი, ვარაჟდინის სიშორეზეც კი გაიგონეს აფეთქების მსგავსი ხმები. რეგიონები, სადაც მეტეორიტის ხმა გაისმა, დაახლოებით 1 000 კვადრატული მილის ანუ 2 600 კმ² ფართობის არეალს მოიცავს.  ბევრმა ადამიანმა, რომლებიც კვირა საღამოს სეირნობდნენ, იხილა ეს მოვლენა. ბალთაზარ ადამ კრჩელიჩი, სასულიერო პირი, ისტორიკოსი და ყოველდღიური მოვლენების ცნობილი მემატიანე, რომელიც ბიშკუპეცის სოფელში იმყოფებოდა, ამ მოვლენას შემდეგნაირად აღწერს:

„ბიშკუპეცში ვარაჟდინის მახლობლად [...] დაინახეს უჩვეულო მოვლენა პატარა ღრუბლის მსგავსი — თუმცა, ეს ღრუბელი არ იყო — რომელიც უფრო და უფრო გაფერმკრთალდა, წარმოქმნა აფეთქების ხმა და შემდეგ გაიფანტა. თავიანთი უცოდინარობის გამო, უბრალო ხალხი ფიქრობდა, რომ ცა გაიხსნა.“

39,8 კილოგრამისა (88 ფუნტი) და 9 კილოგრამი (20 ფუნტი) რკინის მასები, ჩამოვარდა ჰრაშჩინას აღმოსავლეთით და შემდგომში იქნა მოძიებული. უფრო დიდი მასა მიწაში 1,40 მეტრის (4 ფუტი და 7 დიუმი) სიღრმეზე ჩავიდა. თუმცა არსებობს ცნობები, რომ მეტეორიტი გაცილებით უფრო ღრმად ჩავარდა. მცირე მასა დაიშალა დაცემის ადგილზევე და ნარჩენები ნაწილობრივ გამოიყენეს ადგილობრივმა სოფლელებმა ლურსმნების დასამზადებლად, ხოლო, დანარჩენი ნაწილი კიდევ უფრო დაიშალა ბრატისლავაში ტრანსპორტირებისას და შემდგომში კი დაიკარგა.

ზაგრების კათოლიკურმა ეკლესიამ მეტეორიტები და ოფიციალური ანგარიში („ეპისკოპოს კლობუჩეცკისა და გენერალ-კურატ ვოლფგანგ კუკულიევიჩის ოქმი“) გაუგზავნა იმპერატრიცა მარია ტერეზას. მეტეორიტები განათავსეს ვენის ხაზინაში და შემდეგ სასახლის მუზეუმში, ამჟამად ინახება ვენის ბუნებისმეტყველების მუზეუმში (Naturhistorisches Museum Wien).Török, J. (1882): A Magyar Birodalom meteoritjei (II. rész). Természettudományi Közlöny, 14, 495–514.

ეპისკოპოს ბარონ(Croatian) Hrvatska provincija uršulinki rimske unije(Croatian) Veritas - Samostan sestara uršulinki u Varaždinu   კლობუჩეცკის (Croatian) Vlatka Vukelić: Povijest sustavnih arheoloških istraživanja u Sisku od 16. stoljeća do 1941. godine , doktorski rad, Zagreb, 2011. ოქმისა და იმ ფაქტის საფუძველზე, რომ ეს ახლად ჩამოვარდნილი მეტეორიტები წარმოადგენდნენ გამდნარი ლითონის ქერქს, 1794 წელს ერნსტ ხლადნიმ განაცხადა, რომ მეტეორიტები კოსმოსური წარმოშობისაა.Chladni, Ernst, Über den Ursprung der von Pallas gefundenen und anderer ihr ähnlicher Eisenmassen und über einige damit in Verbindung stehende Naturerscheinungen (On the Origin of the Pallas Iron and Others Similar to it, and on Some Associated Natural Phenomena) ვინაიდან მაშინ მეტეორიტებს ვულკანური წარმოშობას მიაწერდნენ, ეს გახდა ძალიან საკამათო განცხადება იმ დროისთვის, მაგრამ 1803 წელს ჟან ბატისტ ბიომ აღნიშნული დაადასტურა  და შემდგომში მეტეორიტების კოსმოსური წარმომავლობის საკითხი მიღებულ იქნა ჭეშმარიტებად. 

1808 წელს გრაფმა ალოის ფონ ბეკ ვიდმანშტეტენმა აღმოაჩინა „ვიდმანშტეტენის ნახატები“ მეტეორიტის ფირფიტის გახურების შედეგად. „მიუხედავად იმისა, რომ სხვა მეცნიერმა, გ. ტომსონმა ასევე აღმოაჩინა ეს ტექსტურა, ვიდმანშტეტენის ნაშრომი აღიარა კარლ ფონ შრაიბერსმა (იმჟამად ვენის ბუნებრივი ისტორიის კაბინეტის დირექტორი) და ტერმინი „ვიდმანშტეტენი“ მას შემდეგ გამოიყენება ამ ტექსტურის აღსაწერად.“

შემადგენლობა და კლასიფიკაცია

ჰრაშჩინას მეტეორიტი არის რკინის მეტეორიტი, ქიმიური IID ტიპის სტრუქტურული კლასის საშუალო ოქტაედრიტი.

შემადგენლობა: Fe 89%, Ni 10,5%, Ge 89,4 ppm, Ga 74,5 ppm, Ir 13 ppm.

ნიმუშების განაწილება
270px|მინი|მარჯვნივ|ნიმუში, რომელიც დაცულია ლონდონის ბუნებრივი ისტორიის მუზეუმში. მასა - 9,8 გრამი (0,35 უნცია)

მეტეორიტის ძირითადი მასა (39 კილოგრამი, იგივე 86 ფუნტი) დაცულია ვენის Naturhistorisches Museum-ში.  სიდიდით მეორე ზომის ნატეხის მასა არის 44 გრამი (1,6 უნცია), რომელიც ახლახან აღმოაჩინეს ძველ კოლექციაში. სხვა ნაწილებია: 20 გრამი (0,71 უნცია) ბერლინის MiN-ში, 9,8 გრამი (0,35 უნცია) ლონდონის ბუნების ისტორიის მუზეუმში და რამდენიმე პატარა ნაჭერი სხვა საგანმანათლებლო დაწესებულებებში. ყველაზე დიდი მასის ნატეხზე ეტყობა ჩაქუჩის მსგავსი საგნის დარტყმის კვალი.

სქოლიო

იხილეთ აგრეთვე
 Glossary of meteoritics

კატეგორია:ასტრონომია
კატეგორია:პლანეტოლოგია
კატეგორია:მეცნიერება და ტექნოლოგიები ევროპაში ქვეყნის მიხედვით
კატეგორია:ასტროფიზიკა
კატეგორია:ხორვატია