იან სკალა

იან სკალა ( Jan Skala, დ. 17 ივნისი, 1889, ნებელჩიცე, ლუსათია, გერმანია — გ. 22 იანვარი, 1945, სოფელი ძიძიცე, ნამისლოვის მახლობლად, პოლონეთი.) — სერბი ჟურნალისტი, პოეტი და სერბული ეროვნული მოძრაობის წამყვანი იდეოლოგი. ომთაშორის პერიოდში (1918–1945) იყო აქტიური გერმანიაში ეროვნული უმცირესობების ასოციაციაში არა-გერმანული ეთნიკური ჯგუფების უფლებებისთვის ბრძოლაში.

ცხოვრება
იან სკალა დაიბადა 1889 წლის 17 ივნისს ნებელშუცში, გერმანია. იყო ქვის ამომღები მუშის ძე და სერბული კოსტიუმების მკერავი დედის. ბაუცენის დომშულეს დამთავრების შემდეგ 1901 წელს ერთი წელი გაატარა კათოლიკე მასწავლებელთა მომზადების კოლეჯში. თავისი სორბული ლექსები გამოაქვეყნა 1910 წელს და, უადრესი პერიოდიდან, რამდენიმე სტატია სოციალ-დემოკრატულ გაზეთებში. როგორც ჯარისკაცმა რუსეთსა და სერბეთში 1916–1918 წლებში, გააღრმავა თავისი ცოდნა სლავური ენების შესახებ.
1918-დან 1919 წლამდე იან მუშაობდა ბერლინის ვერსორგუნგსამტში. სპარტაკისტების ამბოხების დროს მუშაობდა ბერლინის უსაფრთხოების კორპუსში. შემდეგ მიიღო თანამდებობა ბერლინის პოლიციის შეიარაღების დეპარტამენტში მოაბიტში. 1919-დან 1920 წლამდე იან იყო პოლიტიკური გაზეთ „სერბსკი ჯენიკის“ რედაქტორი ვაისვასერში და სოციალისტური პარტიისა და ლუზაცური სორბული სპორტული ასოციაცია „სერბსკი სოკოლი“ თანამფუძნებელი. 1921 წელს მოკლედ მუშაობდა სორბულ გაზეთ „სერბსკე ნოვინიში“, შემდეგ გადავიდა პრაღაში, სადაც მიიღო თანამდებობა მთავრობის გაზეთ „პრაგერ პრესეში“. 1924 წლის იანვარში იან რედაქტირებდა სორბულ გაზეთ „სერბსკე ნოვინის“ და დაიწყო მუშაობა ბერლინელი ლეხების კავშირისთვის. 1925-დან 1927 წლამდე მონაწილეობდა ჟენევაში ეროვნული უმცირესობების საერთაშორისო კონგრესის მუშაობაში, სადაც დაამყარა კონტაქტები პროგრესულ პოლიტიკოსებთან და პაციფისტებთან. ინარჩუნებდა კონტაქტს ჩეხოსლოვაკიისა და პოლონეთის დემოკრატიულ ინტელექტუალებთან.Edmund Pech: Auswirkungen des Nationalsozialismus auf die Volksschulen in den "wendischen und gemischtsprachigen Gebieten" in Sachsen, Lětopis 50 (2003) 2, 3–21, Serbski Institut  Zeitschrift für sorbische Sprache, Geschichte und Kultur, Gesamtband 50, Jahrgang 2003, Heft 2. ISSN 0943-2787

ნაცისტების ხელისუფლებაში მოსვლის შემდეგ იყო დევნილი თავისი წარსული პოლიტიკური საქმიანობისთვის. 1936 წელს მას აეკრძალა ჟურნალისტური საქმიანობა და სახელი ამოიშალა გერმანელი მწერლების სიიდან. 1937 წელს დატოვა ბერლინი და გადავიდა ბაუცენში. 1938 წლის 21 იანვარს სკალა იქნა დაპატიმრებული ციჟთან და მერცინკთან ერთად; ყველანი ბრალდებოდნენ ღალატისთვის შეთქმულებაში. ბერლინის სახალხო სასამართლომ 1939 წლის 1 ივნისს ციჟი და მერცინკი მიუსაჯა ღალატისთვის. ბრალდებული სკალა ჯანმრთელობითი მიზეზების გამო უკვე 1938 წლის 26 ოქტომბერს გათავისუფლდა ციხიდან.
1939-დან 1943 წლამდე მუშაობდა სხვადასხვა ბაუცენისა და ბერლინის კომპანიებში. 1943 წელს გაქცა ბერლინის დაბომბვებისგან და გადავიდა მეუღლის ოჯახთან ჯიეჯიცეში (ერბენფელდი). 1943-დან 1945 წლამდე მუშაობდა ელექტროაკუსტიკში ნამისლოვში, სადაც მხარს უჭერდა პოლონელ წინააღმდეგობის მებრძოლებს. 1945 წლის 22 იანვარს იგი მოკლა ჯიეჯიცეში საბჭოთა არმიის ჯარისკაცმა.

მოღვაწეობა
იან სკალა იყო სერბი მემარცხენე ლიდერი და პატრიოტი, ჟურნალისტი და ცნობილი პოეტი და მწერალი. სკალა, როგორც პოეტი და თავის ოცდაათეში, იწერდა გერმანულ სოციალისტურ გაზეთებში. დედა ენაზე დაიწყო ლექსების წერა 1911 წელს. მის ნაწერებში შემოიტანა მეტი სოციალური ელემენტი, ვიდრე რომანტიკული ან პატრიოტული ნოტები, რომლებიც ახასიათებდა უფრო ძველ ლუზაცურ სორბ მწერლებს. პირველი მსოფლიო ომის შემდეგ გამოაქვეყნა ორი პოეზიის წიგნი: „დრობჯენცე“ („ნამსხვრევები“) 1920 წელს და „შკრე“ („ნაპერწკლები“) 1923 წელს.The Slavonic Year-book, Volume 19, Eyre & Spottiswoode, 1940 p. 285 Encyclopedia of literature, Volume 2 by Joseph Twadell Shipley, Philosophical Library, 1946, p. 285  „ნამსხვრევების“ ლექსები იყო ძლიერი პატრიოტული ტონისა, რაზეც გავლენა მოახდინა სხვა სორბმა პოეტმა ჩიშინსკიმ. ერთ-ერთი ლექსი იყო მოწოდება დახმარებისა და მხარდაჭერისთვის მის ბრძოლაში სორბული უფლებებისთვის გერმანიაში, რომელიც მიმართული იყო სერბებისადმი.Jan Skala, Ludowe nakładnistwo Domowina, 1985 „ნაპერწკლები“ იყო სიყვარულისა და ინტიმური ლექსები. როგორც მწერალი, იან ცნობილია რამდენიმე მოკლე მოთხრობით, რომელთაგან ყველაზე მნიშვნელოვანია „სტარი შიმკო“ („ძველი შიმკო“), სადაც იგი აღწერს, თუ როგორ ეკსპლუატირებდნენ და ატყუებდნენ კაპიტალისტური დიდი მრეწველობები ბავშვებში მცხოვრებ ვენდებს. მისი პოეზიის ანთოლოგია გამოიცა 1985 წელს იან სკალას სახელწოდებით, რომელიც რედაქტირებული იყო ი. ლუშჩანსკისა და კ. ლორენცის მიერ.Wendish Patriots
ლეხთა კავშირისთვის მუშაობისთვის მას უყურებდნენ როგორც გერმანიაში პოლონური უმცირესობის ლიდერს. იან მტკიცებდა ლეხების და სერბების კულტურული ავტონომიის მოთხოვნას, ამტკიცებდა, რომ არსებული კულტურული ავტონომია გათვალისწინებული იყო უკეთ ორგანიზებული და უფრო მდიდარი უმცირესობებისთვის — ყველაზე მეტად აუსლანდსდოიჩენებისთვის. გარდა ამისა, მან თქვა, რომ ეროვნებათა კონგრესი წარმოადგენდა გერმანული გავლენის გაფართოების ღუბას. მეორე მხრივ, მან დაინახა, რომ ღარიბი უმცირესობების უუნარობა მიაღწიონ კულტურული ავტონომიისთვის, გამოიწვევდა მათ ასიმილაციას.Neighbours Or Enemies?: Germans, the Baltic and Beyond by John Hiden, Martyn Housden Rodopi, 2008 p 47 1930-იან წლებში გერმანულ რაიხში უმცირესობათა უფლებებისთვის ბრძოლის დროს, 1936 წლის აპრილში გამოაქვეყნა ორი სტატია „სლავონიკ ენდ ისტ ევროპიენ რევიუში“, ლონდონის უნივერსიტეტის სლავური და აღმოსავლეთ ევროპული სტუდიების სკოლის ორგანოში, თავისი სორაბიკუსის ფსევდონიმით.Language and Culture of the Lusatian Sorbs Throughout Their History by Martin KasperAkademie-Verlag, 1987 p. 156Kultur besteht, Reich vergeht: Tschechen und Sorben (Wenden) 1914-1945 by Timo Meškank Mensch & Buch, 2000 p. 87

პატივისცემა
პოლონურ ქალაქ ნამისლოვში ძეგლი აღუმართეს იან სკალას 1965 წელს. ბაუცენში, გერმანიაში ქუჩა დაარქვეს იან სკალას სახელით.

ლიტერატურა
 Peter Jan Joachim Kroh: Nationalistische Macht und nationale Minderheit. Jan Skala (1889–1945) – ein Sorbe in Deutschland. Kai Homilius Verlag, Berlin 2009, ISBN 978-3897068377.
 Peter Jan Joachim  Kroh: Jan Skala, Gestapo und Volksgerichtshof – Ergänzungen aus Akten vergangener Zeit.  In: JahrBuch für Forschungen zur Geschichte der Arbeiterbewegung, Heft II/2012.
 Dietrich Scholze: Tod in Niederschlesien: Die Tragik des sorbischen Schriftstellers Jan Skala (1889–1945). In: Lětopis 52 (2005) 2, S. 45–51 (Digitalisat).
 Trudla Malinkowa: Sorbische Denkmale. Handbuch sorbischer Gedenk- und Erinnerungsstätten. Domowina Verlag, Bautzen 2022, ISBN 978-3-7420-2647-7, S. 26, S. 131–133, S. 299–304, S. 308f.

რესურსები ინტერნეტში
 Skalas Biografie auf der Website der Gemeinde Nebelschütz.
 Biogramm Johann Skalas beim Sorbischen Institut (sorbisch).

სქოლიო

კატეგორია:დაბადებული 17 ივნისი
კატეგორია:დაბადებული 1889
კატეგორია:მწერლები ეთნიკური წარმოშობის მიხედვით
კატეგორია:პუბლიცისტები ეროვნების მიხედვით
კატეგორია:მწერლები ანბანის მიხედვით