ბალკანური ბოშური ენა

ბალკანური ბოშური ენა (,  ან Balkan Gypsy) წარმოადგენს ბოშური ენის არავლაქურ დიალექტს, რომელიც ბალკანეთის რეგიონში მცხოვრებ ბოშურ თემებშია გავრცელებული. ის გავრცელებულია ისეთ ქვეყნებში, როგორებიცაა ალბანეთი, ბოსნია და ჰერცეგოვინა, ბულგარეთი, საბერძნეთი, კოსოვო, ჩრდილოეთი მაკედონია, სერბეთი, სლოვენია, თურქეთი და სხვა. ბალკანური ბოშური, ძირითადად, ზეპირგადმოცემით გავრცელებული ენაა.

ისტორია
ბალკანური ბოშური ენის მემატყველეთა უმრავლესობას ბოშები შეადგენენ. ტერმინი რომ აღნიშნავს პიროვნებას, რომელიც ბოშურ ეთნიკურ ჯგუფს მიეკუთვნება. ბოშური ეთნოსის წარმომავლობა საბოლოოდ ინდოეთიდან მოდის. ამ ენის მემატყველეები წლების განმავლობაში ევროპის სხვადასხვა ნაწილში მიგრირებდნენ, რის შედეგადაც ჩამოყალიბდა ახალი დიალექტური ვარიაციები. მიუხედავად იმისა, რომ ბოშების უძველესი სამშობლო ინდოეთია, ისინი დღეს ევროპის მასშტაბით არიან გავრცელებულნი.

დიალექტები
ბალკანური დიალექტები, რომელიც ასევე ცნობილია როგორც „ბალკანური I“, გავრცელებულია ალბანეთში, ბულგარეთში, საბერძნეთში, ირანში, ჩრდილოეთ მაკედონიაში, მოლდოვაში, რუმინეთში, სერბეთში, თურქეთში და უკრაინაში. აღნიშნულ ჯგუფს მიეკუთვნება არლი ბოშური ენა (საბერძნეთი, ჩრდილოეთი მაკედონია), სეპეჩიდეს ბოშური ენა (საბერძნეთი, თურქეთი), ურსარი ბოშური ენა (მოლდოვა, რუმინეთი) და ყირიმის ბოშური ენა (უკრაინა).

„ზის“ დიალექტები, ანუ „ბალკანური II“, აღნიშნული ჯგუფის განსხვავებულ ქვეჯგუფს წარმოადგენს. ბუგურდჟი, დრინდარი და კალაიძი ბოშური ენა გავრცელებულია ჩრდილოეთ მაკედონიაში, კოსოვოში, სერბეთში და ბულგარეთის ჩრდილო და ცენტრალურ რეგიონებში.

ელშიკის კლასიფიკაცია ეყრდნობა ზემოთაღნიშნულ დაყოფას და დიალექტურ ნიმუშებს (გეოგრაფიული ინფორმაცია მოყვანილია მატრასის მიხედვით).

გეოგრაფიული გავრცელება
 ქვეგუნდი დიალექტი რეგიონი/ქვეყანა სამხრეთ ბალკანეთი პრიზრენი კოსოვო  არლი საბერძნეთი, ალბანეთი, ჩრდილოეთი მაკედონია, სერბეთი  პრილეპი ჩრდილოეთი მაკედონია  კირიმიტიკა ყირიმიVentcel’, Tat’jana V. & Lev N. Čerenkov. 1976. “Dialekty cyganskogo jazyka”. Jazyki Azii i Afriki I, 283–332. Moskva: Nauka.  სოფიის ერლი სოფია  ზარგარი ირანი  სეპეჩი ჩრდილოეთ საბერძნეთი (ვოლოსი), დასავლეთი თურქეთი (იზმირი)  რუმელიის თურქეთის ევროპული ნაწილი — ისტორიული რუმელია ჩრდილოეთ ბალკანეთი ბუგურდჟი ჩრდილოეთი მაკედონია, სერბეთი"Romani Dialects". ROMLEX. Karl-Franzens-Universität Graz.Romani.uni-graz.at  რაზგრადის დრინდარი ჩრდილო-აღმოსავლეთ ბულგარეთი  პაზარჯიკის კალაიძი ბულგარეთი, ჩრდილოეთი მაკედონია და სერბეთი (მიგრანტთა ჯგუფები)

ფონოლოგია
ბალკანური ბოშური ენა ინარჩუნებს ისეთ ასპირირებულ თანხმოვნებს, როგორებიცაა /pʰ, tʰ, tʃʰ, kʰ/, რაც დამახასიათებელია სხვა ინდოარიული ენებისთვისაც. აღნიშნული თანხმოვნები განსხვავებითი მნიშვნელობის მატარებელია ბოშური ენის უმეტეს დიალექტში.

ორთოგრაფია
ბალკანურ ბოშურ ენას არ გააჩნია ოფიციალურად დამკვიდრებული სტანდარტული წერითი ფორმა. სტანდარტიზაციის მცდელობა განხორციელდა 1992 წელს ჩრდილოეთ მაკედონიაში გამართულ კონფერენციაზე, სადაც შემოთავაზებული იქნა ლათინური ანბანი და მის საფუძვლად არლი დიალექტი აირჩიეს.

ბგერები /x/ და /h/ განსხვავებულია ზოგიერთ დიალექტში, თუმცა არლი დიალექტში ეს განსხვავება არ არსებობს და, შესაბამისად, წერითად არ აღინიშნება. ანალოგიურად, ორი როტიკური ბგერა წერითად არ განსხვავდება. შვა იშვიათია არლი დიალექტში; იქ, სადაც ის გვხვდება, ჩანაცვლებულია ჯამბაზის ან სხვა დიალექტის ხმოვნით, მაგ.: vërdon → vurdon („ვაგონი“).

ფესვში არსებული ასპირაცია ყოველთვის აღინიშნება, მაგ.: jakh („თვალი“). სიტყვაში ბოლოს მდებარე ხმოვნების გაუხმოვანებლობა (დევოიზაცია) არ აღინიშნება, მაგ.: dad („მამა“). ასევე არ აღინიშნება პალატალიზაციაც, მაგ.: buti („შრომა“) და არა buči; kerdo („შესრულებული“) და არა ćerdo; pani („წყალი“) და არა pai.

შეთავაზებული ანბანი შემდეგია:Victor Friedman (1995) 'Romani standardization and status in the Republic of Macedonia', in Matras ed. Romani in Contact:

 a b c č čh d dž e f g h i j k kh l m n o p ph r s š t th u v ž

ლექსიკა
თურქული ენის ლექსიკური გავლენა წარმოადგენს ბალკანეთში გავრცელებული ბოშური ენის დიალექტის განმსაზღვრელ და უკიდურესად მნიშვნელოვან ასპექტს. თუმცა, ამ დიალექტში არსებული სიტყვების უმრავლესობა სპარსული ენის წარმომავლობისაა. ე.წ. „პრეევროპული ლექსიკა“ შედგება სპარსულიდან, სომხურიდან და ბიზანტიური ბერძნულიდან ნასესხები სიტყვებისგან.

საბოლოო ჯამში, რთულია ყველა ლექსიკური ერთეულის ზუსტი წარმოშობის დადგენა, რადგან ბალკანური ბოშური ენის სიტყვების ნაწილი მოდის მრავალი სხვადასხვა წყაროდან, რომელთა წარმომავლობაც თავად ქმნის რთულ და მრავალწახნაგოვან ენობრივ სურათს.

სასაუბრო ფრაზები (არლი და ბუგურდჟი დიალექტების შედარება)
 ფრაზა (ბუგურდჟი, ჩრდილოეთი მაკედონია)  ფრაზა (არლი, ჩრდილოეთი მაკედონია)  თარგმანი (ინგლისურად)     Good morning. Lačho [to] zi[e]s.  Lačho [o] dive.  Good day. Lačhi [ti] rat.  Lačhi [i] rat.  Good night. Sar isi to anav?  Sar si tiro anav?  What’s your name? Mo anav isi Elvis.  Mo anav si Elvis.  My name is Elvis. Isinom lošalo kaj avdom tut!  Šukar te dikhav tut!  Pleased to meet you! Isinan prandime?  Sijan li romnjakoro?  Are you married? Va, me isinom prandime.  Va, me sijum romnjakoro.  Yes, I’m married. Na, me isinom biprandime.  Na, me sijum biromnjakoro.  No, I’m unmarried. Me isi man raklija.  Me si ma raklija.  I have a girlfriend.

რიცხვები ბოშურ ენაში (ბალკანური ვარიაცია)
 რიცხვები  ბოშურად  სიტყვასიტყვითი თარგმანი 1  jekh  1 2  duj  2 3  trin  3 4  štar  4 5  panc  5 6  šov  6 7  eftá  7 8  oxtó  8 9  enj á  9 10  deš  10 11  dešujekh  10 + 1 12  dešuduj  10 + 2 13  dešutrín  10 + 3 14  dešuštár  10 + 4 15  dešupánc  10 + 5 16  dešušóv  10 + 6 17  dešueftá  10 + 7 18  dešuoxtó  10 + 8 19  dešuenjá  10 + 9 20  biš  20 21  biš-te-jekh  20 + 1 22  biš-te-duj  20 + 2 23  biš-te-trin  20 + 3 24  biš-te-štar  20 + 4 25  biš-te-panc  20 + 5

გრამატიკა
თურქული ენის გრამატიკას მნიშვნელოვანი როლი აქვს ბალკანეთში გავრცელებულ ბოშურ დიალექტებში. თურქული ზმნური რიგის ფორმების გამოყენება ფართოდ არის ჩართული ბალკანური ბოშური ენის სტრუქტურაში, რის გამოც გეოგრაფიული არეალის მიხედვით ხშირად რთული ხდება განსხვავება ამ ორ ენას შორის.

ბალკანური ბოშური ენა ხასიათდება ე.წ. კომპარტამენტალიზებული გრამატიკით, რომელიც შეიქმნა თურქული ზმნის პარადიგმების გავლენით და მასში გარკვეული ბერძნული ელემენტებიც შეიმჩნევა.

ბალკანური ბოშური ენის მორფოლოგიის დიდი ნაწილი ბერძნულ და თურქულ წარმოშობას ატარებს. სწორედ ამიტომ მრავალი მკვლევარი მას შერეულ ენად მიიჩნევს, სადაც რთულია ზუსტად განისაზღვროს, სად სრულდება ერთი ენის გავლენა და იწყება მეორე. ყველა ბოშური დიალექტი იყენებს ბერძნულიდან წარმომავალ არსებითი სახელის ბოლოვნებს, მათ შორის მამრობით და ნასესხებ არსებით სახელებს.

მორფოლოგია
ბალკანური ბოშური ენას მორფოლოგია მძლავრად არის გავლენაგამოვლენილი როგორც თურქული, ისე ბერძნული ენის სტრუქტურული ელემენტებით. ენის სპეციფიკა ხშირად აღიქმება, როგორც ენობრივი „ლღვობის ქოთანი“, სადაც მრავალი კულტურული და ლინგვისტური გავლენა ერთიანდება.

თურქული და ბერძნული ენები ბალკანური ბოშურის ძირითადი სტრუქტურული მოდელები არიან, თუმცა მასზე ზეგავლენა ასევე მოახდინა სხვა ენებმა, მათ შორის სომხურმა ენამ.

ბალკანური ბოშური ენის ნაწილობრივ სუბსტრატს წარმოადგენს შუა საუკუნეების ჩრდილოინდური ენები, რაც კიდევ უფრო კომპლექსურს ხდის მის ლინგვისტურ საფუძველს.

რესურსები ინტერნეტში

„ბოშური ენა მაკედონიაში მესამე ათასწლეულში: პროგრესი და პრობლემები“ , ვიქტორ ფრიდმენი.
„ბოშური ენა მაკედონიის რესპუბლიკაში: სტატუსი, გამოყენება და სოციოლინგვისტური პერსპექტივები“, ვიქტორ ფრიდმენი.

„ენის მომავალი“ — EndangeredLanguages.com 

„კარგი ამბავი ბოშურად (ბალკანური): ურსარების ენა“ — ფილმის თრეილერი

„ბოშური ენა — გაკვეთილი 1: საბაზისო დიალოგი (ნაწილი I)“

„ბოშური ენა — გაკვეთილი 1: საბაზისო დიალოგი (ნაწილი II)“

სქოლიო

კატეგორია:ბოშები ევროპაში
კატეგორია:ბოშური ენის დიალექტები
კატეგორია:თურქეთის ენები
კატეგორია:ბალკანეთის ენები
კატეგორია:ირანის ენები
კატეგორია:ბოშური ენის დიალექტები
კატეგორია:ბალკანეთის ენები
კატეგორია:ინდოევროპული ენები
კატეგორია:საფრთხის ქვეშ მყოფი ენები
კატეგორია:ბოშები ევროპაში
კატეგორია:ბოშების კულტურა
კატეგორია:ბოშები