კოსმოქიმია

კოსმოქიმია ( და ) — მეცნიერება კოსმოსური სხეულების ქიმიური შედგენილობის, სამყაროში ელემენტების გავრცელებისა და განაწილების კანონების, კოსმოსური ნივთიერების წარმოქმნის დროს ატომების შერწყმისა და მიგრაციის შესახებ. კოსმოქიმიის ყველაზე უფრო შესწავლილი ნაწილია გეოქიმია. 

კოსმოქიმია იკვლევს ძირითადად „ცივ“ პროცესებს ნივთიერებათა ატომურ-მოლეკულური ურთიერთქმედების დონეზე. კოსმოსში მიმდინარე „ცხელ“ ბირთვულ პროცესებს (ნივთიერების პლაზმურ მდგომარეობას და მისთ.) კი ძირითადად ფიზიკა შეისწავლის. კოსმოქიმია ახალი მეცნიერებაა, რომელიც მნიშვნელოვნად განვითარდა XX საუკუნის II ნახევარში კოსმონავტიკის განვითარებასთან ერთად. ადრე კოსმოსურ სივრცეში მიმდინარე ქიმიური პროცესისა და კოსმოსური სხეულების შედგენილობას სპექტრული ანალიზის საშუალებით შეისწავლიდნენ. კოსმონავტიკის განვითარებამ, ავტომატური სადგურების და კოსმონავტების მთვარეზე დაშვებამ, მთვარის ზედაპირის ნიმუშების დედამიწაზე ჩამოტანამ შესაძლებელი გახადა ამ ნიმუშების უშუალო ქიმიური შესწავლა. ამასთან ავტომატურმა სადგურებმა ანალიზების სერია ჩაატარეს უშუალოდ მარსისა და ვენერას ზედაპირზე. 

ვარსკვლავთშორის სივრცეში ძალიან მცირე კონცენტრაციით არის აღმოჩენილი ბევრი ელემენტის ატომები და მოლეკულები, აგრეთვე მინერალებიც (კვარცი, სილიკატები, გრაფიტი და ა. შ.); მიმდინარეობს სხვადასხვა რთული ორგანული ნაერთების სინთეზი, რომლებიც წარმოიქმნებიან მზის პირველადი აირებისა (H2, CO, NH3, O2, N2, S) და სხვა მარტივი ნივთიერებებისაგან, სხვადასხვა ტიპის გამოსხივების მონაწილეობით. 1980 წლისათვის აღმოჩენილია მოლეკულათა 30-მდე ტიპი, მ. შ. 7 ატომის შემცველი რთული მოლეკულებიც. კოსმოსური სხეულებს შორის მიმდინარეოსს ნივთიერებების ცვლა. მაგალითად დედამიწაზე ყოველწლიურად დაახლოებით 104 ტ. კოსმოსური მტვერი იყრება. კოსმოსში მიმდინარე გარდაქმნებს ახლავს დასხივება, რაც ბირთვულ რეაქციებს განაპირობებს, ეს კი ცვლის ნივთიერებათა იზოტოპურ და ატომურ შედგენილობას. კოსმოსური სხეულების, მაგალითად მეტეორიტების, იზოტოპური შედგენილობის გარკვევა საშუალებას გვაძლევს განვსაზღვროთ, თუ როგორი იყო წარსულში გალაქტიკური გამოსხივების შედგენილობა, ინტენსივობა და მოდულაცია.

ლიტერატურა