სიმა ლოზანიჩი

სიმა ლოზანიჩი (; დ. 24 თებერვალი, 1847 — გ. 7 ივლისი, 1935) —  სერბი ქიმიკოსი, სერბეთის სამეფო აკადემიის პრეზიდენტი, ბელგრადის უნივერსიტეტის პირველი რექტორი, საგარეო საქმეთა მინისტრი, მრეწველობის მინისტრი და დიპლომატი. Grandes écoles-ში და მოგვიანებით, როდესაც ის ბელგრადის უნივერსიტეტად გადაკეთდა,  ასწავლიდა ქიმიას და ელექტროსინთეზს. გამოქვეყნებული აქვს 200-ზე მეტი სამეცნიერო ნაშრომი და პროფესიული პუბლიკაცია.  

ადრეული წლები და განათლება
სიმეონ მილივოე ლოზანიჩი, იგივე სიმეონ "სიმა" ლოზანიჩი   დაიბადა 1847 წლის 24 თებერვალს ბელგრადში, სერბეთში. მან იურიდიული განათლება მიიღო ბელგრადში, სწავლობდა ქიმიას პროფესორ იოჰანეს ვისლიცენუსის ხელმძღვანელობით ციურიხში და მოგვიანებით პროფესორ ავგუსტ ვილჰელმ ფონ ჰოფმანთან ბერლინში. დოქტორის ხარისხი 1870 წლის 19 მარტს ციურიხის უნივერსიტეტში მიიღო. 1872 წლიდან იყო „დიდი სკოლის“ პროფესორი, ხოლო 1924 წლამდე მუშაობდა ბელგრადის უნივერსიტეტის ფილოსოფიის ფაკულტეტზე.

კარიერა

როდესაც 1905 წელს ბელგრადის უნივერსიტეტი დაარსდა, ლოზანიჩი იყო პირველ რვა სრულ განაკვეთზე მოწვეულ პროფესორთა შორის, რომლებმაც შეარჩიეს მთელი დარჩენილი აკადემიური პერსონალი. უნივერსიტეტის პირველ რექტორადაც სიმა ლოზანიჩი აირჩიეს. 1905 წლის გახსნის ცერემონიის სიტყვები ჩაიწერა შემდეგნაირად:

„ჩვენი წინა რწმენა, რომ სერბი ხალხი გაერთიანდება არა მართლწერით, არა განათლებით, არამედ იარაღით, დამღუპველი იყო ჩვენი ხალხის ინტელექტისთვის. მე, პირიქით, მჯერა - რომ განათლება იქნება მთავარი ფაქტორი ამ მნიშვნელოვანი საკითხის გადასაჭრელად, სერბი ხალხის ერთიანობის საკითხი უკვე მოგვარებული იქნებოდა, თუ უკეთ ვიზრუნებდით ჩვენს განათლებაზე.“

ლოზანიჩის ქიმიის გაკვეთილები შესაძლოა, ზოგიერთი კრიტერიუმით აღემატებოდა ევროპის საუკეთესო უნივერსიტეტებში ჩატარებულ ლექციებსაც კი.მან უნივერსიტეტი აღჭურვა კეთილმოწყობილი ლაბორატორიებითა და ბიბლიოთეკებით და შექმნა  ქიმიის პირველი სახელმძღვანელოები. ლოზანიჩმა დაწერა ათობით სახელმძღვანელო, რომელიც მოიცავდა ქიმიის სხვადასხვა მიმართულებებს: არაორგანული ქიმია, ორგანული ქიმია, ანალიტიკური ქიმია და ქიმიური ტექნოლოგია. მის სახელმძღვანელოებს ჰქონდათ საერთაშორისო აღიარება და ზოგიერთ სფეროში ინოვაციურად ითვლებოდნენ. მაგალითად, ლოზანიჩის არაორგანული ქიმიის სახელმძღვანელო იყო პირველი ევროპული საუნივერსიტეტო სახელმძღვანელო დიმიტრი მენდელეევის ელემენტების პერიოდული ცხრილით და ერთ-ერთი პირველი, რომელიც შეიცავს  თერმოქიმიის საკითხებს. ლოზანიჩის ორგანული ქიმიის სახელმძღვანელოები პირველ წიგნებს შორისაა, სადაც ნაერთები სტრუქტურული ფორმულებითაა წარმოდგენილი.

სიმა ლოზანიჩი ასევე ეწეოდა სამეცნიერო და პროფესიულ საქმიანობას ქიმიის ყველა ქვედარგის მიმართულებით; ზოგიერთი ყველაზე ღირებული ნამუშევარი ეხებოდა ელექტროსინთეზს, რომელშიც ის იკვლევდა CO-სა და CO2-ის რეაქციებს სხვა ნივთიერებებთან ელექტრული ნაკადის გავლენის ქვეშ. გამოაქვეყნა 200-ზე მეტი სამეცნიერო ნაშრომი გამოყენებით და ექსპერიმენტულ ქიმიაში.

300px|მინი|მარცხნივ|სიმა ლოზანიჩის პორტრეტი შესრულებული უროშ პრედიჩის მიერ

ლოზანიჩმა ჩაატარა გამზიგრადის სპას თერმული წყლის პირველი ანალიზი 1889 წელს. 1873 წლის 30 იანვარს გახდა სერბეთის სწავლული საზოგადოების წევრი (სერბეთის მეცნიერებათა და ხელოვნების აკადემია), სერბეთის სამეფო აკადემიის ასოცირებული წევრი 1888 წლის 23 იანვარს და  სერბეთის სამეფო აკადემიის წევრი ორჯერ 6-9 იანვარს, 1900 და 1903 წლიდან 1906 წლამდე. 1907-1912 წლებში იყო სერბეთის ქიმიის საზოგადოების პრეზიდენტი.

სიმა ლოზანიჩი  1894 წლის 12 იანვრიდან 1894 წლის 21 მარტამდე, 1894 წლის 15 ოქტომბრიდან 1895 წლის 25 ივნისამდე და 1897 წლის 11 ოქტომბრიდან 1899 წლის 30 ივნისამდე იყო მრეწველობის მინისტრი, ხოლო საგარეო საქმეთა მინისტრი 1893- 1894 წლებსა და  1902 1903 წლებში. ლოზანიჩი იყო დიპლომატი და იმდროინდელი ყველა ომის მონაწილე. ხოლო 1900 წლიდან სერბეთის მთავრობის ელჩი ლონდონში. ასევე სერბეთის ლტოლვილთა დახმარების კომიტეტის პრეზიდენტი 1916 წელს და აშშ-ის მისიის ხელმძღვანელი სერბეთის დახმარებისა და მხარდაჭერისთვის 1917 წლიდან.

სიმა ლოზანიჩი იყო ბელგრადის უნივერსიტეტის მეცნიერებათა პირველი საპატიო დოქტორი. იგი გარდაიცვალა 1935 წლის 7 ივლისს, ბელგრადში, 89 წლის ასაკში. დაქორწინებული იყო ლორდ ტომა ვუჩიჩ-პერიშიჩის შვილიშვილზე სტანკა პაჩიჩზე. მისი ვაჟი Milivoje S. Lozanić ასევე  ქიმიკოსი გახლდათ და მემკვიდრეობით მიიღო უნივერსიტეტის თანამდებობა, როგორც ქიმიის პროფესორმა. სიმას ორი ქალიშვილი, ანა ლოზანიჩი (1882-1973) (მოგვიანებით დაქორწინდა მინისტრ დოქტორ ვოისლავ მარინკოვიჩზე) გახდა ცნობილი მხატვარი და იელენა ლოზანიჩი, რომელიც მამის მსგავსად მხარს უჭერდა ჰუმანიტარულ საქმიანობას და ქალთა უფლებებისთვის იბრძოდა, მონაწილეობდა საერთაშორისო კონგრესებში შეერთებულ შტატებში, როგორც  წითელი ჯვრის დელეგატი სერბეთის ჯვარში 1915 წელს. მას შემდეგ, რაც სერბეთში ომი გაგრძელდა, ის ამერიკაში დარჩა 1920 წლამდე. ცოლად გაჰყვა ჯონ ფროთინგჰემს, სერბი ხალხის დიდ ქველმოქმედს. მაიკლ პუპინთან ერთად, ბატონმა და ქალბატონმა ჯონ ფროთინგჰემებმა დიდი წვლილი შეიტანეს სერბი ხალხისათვის ჰუმანიტარული დახმარების მიწოდებაში.

მემკვიდრეობა

300px|მინი|მარჯვნივ|ლოზანიჩი სერბულ საფოსტო მარკაზე, 2023 წელი

სიმა ლოზანიჩის პატივსაცემად მოეწყო გამოფენა "სიმა ლოზანიჩი სერბეთის მეცნიერებასა და კულტურაში", რომელიც ორგანიზებული იყო სერბეთის მეცნიერებათა და ხელოვნების აკადემიის მიერ; ღონისძიება ჩატარდა 1993 წლის იანვრიდან მარტამდე, აკადემიის გალერეაში, ბელგრადში. მისი ცხოვრება და მოღვაწეობა გამოიკვლია ქიმიკოსმა სნეჟანა ბოიოვიჩმა, რომელმაც დაწერა 262 გვერდიანი წიგნი „სიმა ლოზანიჩი“.

სიმა ლოზანიჩი შედის 100 ყველაზე გამოჩენილ სერბში. მის სახელს ატარებს ქუჩა დედინჯეში.   სერბეთის მეცნიერებათა და ხელოვნების აკადემიამ 2023 წელი სიმა ლოზანიჩის წლად გამოაცხადა. 

სიმა ლოზანიჩი დაჯილდოვებულია წმინდა სავას I და III ხარისხის ორდენით, ტაკოვოს ჯვრის ორდენით, მილოში დიდის III ხარისხის ორდენით, ვერცხლის მედლით მამაცობისთვის, ომის სამახსოვრო მედლით, ორანჟ-ნასაუს I ხარისხისა და ოსმანიეს I ხარისხის ორდენებით, ასევე რუმინეთის გვირგვინის I ხარისხის ორდენით.

ლიტერატურა



რესურსები ინტერნეტში

სერბეთის ხელოვნებისა და მეცნიერების აკადემია

სქოლიო

კატეგორია:დაბადებული 24 თებერვალი
კატეგორია:დაბადებული 1847
კატეგორია:გარდაცვლილი 7 ივლისი
კატეგორია:გარდაცვლილი 1935
კატეგორია:ქიმიკოსები ეროვნების მიხედვით
კატეგორია:დიპლომატები ეროვნების მიხედვით
კატეგორია:სერბი მეცნიერები
კატეგორია:ქიმიკოსები