კალიგრაფია აზერბაიჯანულ კულტურაში

კალიგრაფია აზერბაიჯანის კულტურაში () წარმოადგენს წერისა და ორნამენტის ხელოვნების განვითარებულ ფორმას, რომელიც მკვეთრად აისახა როგორც ლიტერატურულ, ისე ვიზუალურ ხელოვნებაში. იგი საუკუნეების განმავლობაში ასრულებდა არსებით როლს ხელნაწერთა შედგენასა და სულიერი კულტურის გამოხატვაში. შუა საუკუნეებიდან დაწყებული, კალიგრაფიის განსხვავებული სტილები გამოიყენებოდა ხელნაწერთა გაფორმებასა და ტექსტის ესთეტიკურ წარდგენაში. აღნიშნული ტრადიცია აზერბაიჯანულ სივრცეში ვითარდებოდა ისლამური კულტურისა და პოეტური მემკვიდრეობის პარალელურად, რის გამოც კალიგრაფია არამხოლოდ ვიზუალური ხელოვნების ფორმა, არამედ ინტელექტუალური იდენტობის ასპექტიც იყო.

 ისტორიული განვითარება 
შუა საუკუნეების აზერბაიჯანში კალიგრაფია მრავალი დამწერლობითი ფორმით იყო წარმოდგენილი, რომელთა შორის განსაკუთრებით აღსანიშნავია ნასხი, ნასტალიქი, თალიქი, შიკასტე, სულსი, რეიჰანი, დივანი, რუგა, მუჰაკქიქი და ტუგი. სამეცნიერო შრომათა გადამწერები, როგორც წესი, იყენებდნენ ნასხის ხაზს.Mətnşünaslıq. Bakı, "Tural-Ə Nəşriyyat-Poliqrafiya Mərkəzi", 2001, 15,7 ç.v. გარდა ტექსტების გადაწერისა, კალიგრაფიული ხელოვნება აისახებოდა არქიტექტურულ ელემენტებზეც, მათ შორის მეჩეთების წარწერებზე, ომის იარაღებზე, სპილენძის ნაკეთობებზე, კაშკულებსა და ტაბარზებზე, რომლებსაც ხშირად სუფი დერვიშები იყენებდნენ.Telman İbrahimov. Xəttatlıq sənəti. Bakı, Şərq-Qərb, 2013.

შუა საუკუნეებში მოღვაწე გამორჩეული კალიგრაფების რიცხვში შედიან ყაზვინის ქიშვარი,M. F. Köprülü. Azəri. Bakı, "Elm", 2000, 115 səh. მუჰამედ თაჰირ ვაჰიდ ყაზვინი, სადიყ ბეი აფშარი, ხალილ ბინ აჰმედი, შაჰ მაჰმუდ ნიშაპური, მუჰამედ იბნ ჰუსეინ კატიბ ნიშატი, მაჰმუდ შირაზი [8], ოსმან იბნ მაჰმუდ შამახი და ქაზიმ გარადონლუ.Orta əsr əlyazmaları və Azərbaycan mədəniyyətinin tarixi problemləri (AMEA-nın 70, Əlyazmalar İnstitutunun 65 illik yubileyinə həsr olunmuş) XIV Respublika elmi konfransının materialları. Bakı, 2015, 282 s. მათ მიერ გადაწერილი ხელნაწერები არამხოლოდ ტექსტუალურ, არამედ გრაფიკულ-კალიგრაფიულ უნიკალურობასაც ატარებდა. აფსაჰედინ ჰიდაიათის XV საუკუნის დივანის ოქსფორდში დაცული ასლი ამის თვალსაჩინო ნიმუშს წარმოადგენს.Aidə Paşalı. Əfsəhəddin Hidayət və "Divan"ı (tekstolojifiloloji tədqiqat və mətn). Bakı: "Nurlan", 2011, 448 s.

განსაკუთრებული ყურადღება იმსახურებს შაჰ ისმაილ ხათაის პოეტური დივანი, რომლის დახვეწილი კალიგრაფია და ოქროთი შესრულებული დეკორაციები არა მხოლოდ ხელოვნების ნიმუში იყო, არამედ გამოხატავდა შიიტურ-თურქულ იდენტობაზე დაფუძნებულ სეფიანთა სახელმწიფო იდეოლოგიას. 1591 წელს მაჰმუდ იბნ შაჰმოჰამედ არდაბილმა მუჰამედ ფუზულის დივანი თალიქის ხაზით გადაწერა; აღნიშნული ხელნაწერი დღემდე ინახება სტამბოლის თოფქაფის მუზეუმში. 1664 წელს მუჰამედ რეზა არდაბილმა ფუზულის პოემა „ლეილა და მეჯნუნი“  ნასტალიქით გადაწერა, მინიატურებით მორთული ეს ნიმუში ბრიტანეთის ბიბლიოთეკაშია დაცული.Səfəvilər dövründə Ərdəbildə xəttatlıq və kitab sənəti / Calligraphy and Book Art in Ardabil During the Safavid Reign. Namiq Musalı. მუჰამედ ფუზული კალიგრაფიულ ხარისხს განსაკუთრებულ ყურადღებას აქცევდა, რაც აისახა მის პოეტურ სტრიქონშიც, სადაც იგი არაკვალიფიციური კალიგრაფებისადმი შელოცვას იყენებს, რათა მიანიშნოს წერითი შეცდომების სემანტიკურ მნიშვნელობაზე.Güneş, Ö. (2019). Tuhfe-i Hattâtîn'de Hat Sanatını Ele Alan Şiirler . Anemon Muş Alparslan Üniversitesi Sosyal Bilimler Dergisi , 7 (5) , 163–173 . DOI: 10.18506/anemon.506259
მინი|აფშადინ ჰიდაეთის დივანი
XVIII და XIX საუკუნეებში კალიგრაფიის ტრადიცია აზერბაიჯანში განსაკუთრებით გავრცელდა. იმდროინდელი ცნობილი ოსტატები იყვნენ ბაბა ბაქოელი, აბუზარ ბადალოვი შაჰბუზიდან, ზეინალ ნაგგაში ორდუბადიდან, აჰმედი ლენქორანიდან და მუჰამედი განჯიდან. მდიდარ ოჯახებში ჩვეულებრივი იყო კალიგრაფიული ყურანული ტექსტების ოქროსფრად დაწერილი დეკორატიული კომპოზიციების კედლებზე გადატანა.

ჩრდილო-დასავლეთ აზერბაიჯანში განსაკუთრებით მაღალი ხარისხის საფლავის წარწერები და ხელნაწერები იქმნებოდა. რეგიონისთვის დამახასიათებელია ნასხი და მისი ადგილობრივი ვარიანტი „ნასხი-ი ტალა“. აშუღ ჰუსეინ მაშლაშიმ კალიგრაფიული ფორმით შექმნა ლექსი, სადაც თითოეული სტროფი შესაბამის არაბულ ასოს ეძღვნებოდა.

ბელაქანის რეგიონში გავრცელებული იყო სურა კაჰფის ჯუზის კალიგრაფიული გადაწერის ტრადიცია, რომელსაც ასრულებდნენ როგორც პროფესიონალი კალიგრაფები, ისე მედრესეს მოსწავლეები, რიგითი მოქალაქეები და ქალებიც კი. ზაქათალის მუზეუმში ამ ტრადიციის ასზე მეტი ნიმუშია დაცული.
მინი|მხატვრული ხელწერა. მირზა გადიმ ირევანი
შუშაში მოღვაწეობდნენ ისეთ კალიგრაფები, როგორებიც იყვნენ მირზა მუჰამედკარიმ ბეი კაბირლი, ჰაჯი მირზა ალიგულუ იუსიფზადე, მოლა ალი ყარაბაღი, მირზა ისმაილ მეჰშუნი, მირზა ჰუსეინ ბეი სალარი, მირ მოჰსუნ ნავვაბი და ჰასანალი ხან გარადაღი . მოლა ალის სტუდენტმა მირზა ქაზიმმა შექმნა სასწავლო ნაშრომი „ინშაი-მირზა ქაზიმი“, რომელიც კალიგრაფიის სახელმძღვანელოდ გამოიყენებოდა მედრესეებში.Çingizoğlu, Ənvər (2013), Qarabağda maarif (1750-1950), Bakı: Zərdabi LTD, გვ. 288 ჰასანალი ხან გარადაღმა გადაწერა „ქიტაბი-ტარიხი-ყარაბაღი“ შიკასტე-ნასტალიქის ფორმით. მირზა კადიმ ირევანმა ოქროსფრად დაწერა საადის ლექსები, რომელთა ფრაგმენტებიც დაცულია ერმიტაჟის მუზეუმში. ლენქორანელი მირზა ისმაილ გასირი იყენებდა ნასხს, თალიქსა და ნახუნს.Süleymanova, Nailə, AZƏRBAYCAN'DA XƏT SƏNƏTİ VƏ ONUN ÇAĞDAŞ NUMAYƏNDƏLƏRİ, Bakı Dövlət Universitetinin İlahiyyat fakültəsi

გერმანელი ორიენტალისტის, ფრიდრიხ ბოდენშტედტის თქმით, მირზა შაფი ვაზეჰი არა მხოლოდ სწორი, არამედ დეკორატიული და შინაარსზე მორგებული კალიგრაფიული სტილით წერდა წერილებს ტფილისსა და განჯაში.Ениколопов И. К. Поэт Мирза-Шафи. — Баку: Изд-во АзФАН СССР, 1938. მე-19 საუკუნის მედრესეებში განსაკუთრებული ყურადღება ეთმობოდა კალიგრაფიის სწავლებას.

1894 წელს თბილისში გამოქვეყნდა აბდუსალამ ახუნდზადეს სახელმძღვანელო „ხატი-ტალიკი და ნასტალიკი“. ბაქოს მახლობლად მყოფ სოფლებში კალიგრაფია ისწავლებოდა რელიგიურ სკოლებში. სურახანელი მირზა ასადულაჰი მუშაობდა „ისმაილიას“ ფასადზე, მისი მოსწავლის, აჰმედ ალიზადეს ხელნაწერები დაცულია აზერბაიჯანის მეცნიერებათა აკადემიის ინსტიტუტში.

 თანამედროვე ეპოქა 
საბჭოთა პერიოდში ლათინურ დამწერლობაზე გადასვლამ და ტექნიკურმა პროგრესმა კალიგრაფიის ტრადიციული ფორმების დაკნინება გამოიწვია. მიუხედავად ამისა, თანამედროვე ხელოვანები — სეიფედინ მანსიმოღლუ, ჰაჯი ელდარ მიქაილზადე, იავარ ასადოვი და გულხან ბაიდემირი — კვლავ იყენებენ კალიგრაფიას საკუთარ ნამუშევრებში. მანსიმოღლუმ ხის კვეთასთან კომბინაციით შექმნა კომპოზიციები ფუზულის, შაჰ ისმაილ ხათაისა და რუმისადმი მიძღვნილი. ჰაჯი ელდარ მიქაილზადემ თაზა პირ მეჩეთის რესტავრაციისას კალიგრაფია დაუკავშირა ბოტანიკურ და ისლამურ მოტივებს.

 გამორჩეული კალიგრაფები 
ისტორიულად გამოჩენილ კალიგრაფებს შორის აღსანიშნავია აბდ ალ-კადირ მარაგი — სამენოვანი პოეტი და ექვსკალმიანი ოსტატი; ატიგ ორდუბადი, რომელმაც შექმნა „ტუღრაი-შაჰის“ სტრიქონი; მურთეზაგულუ ხან შამლი და ისკანდარ ბეგ მუნში, რომლებმაც კალიგრაფია და პოეზია ერთმანეთთან გააერთიანეს.Рахмани А. A. About life and creativity of Iskander Munshi // History of the Institute of AN Azerbaijan. USSR. — 1957. — T. 12. — С. 181–204. (Azerbaijan)Ҹавад Һејәт. Азәрбајҹан әдәбијјатына бир бахыш. — Баку: Язычы, 1993. — 176 с.

XIX საუკუნის დასაწყისის ფიგურებიდან აღსანიშნავია მუჰამედ ხალიფა აჯიზი, რომელიც ლოცვებსა და სამეფო ტექსტებს ნასხით წერდა; აბდულკანი ნუხავი და მოლა გასიმ ბაიათი, რომლებმაც კალიგრაფიის ტრადიცია გაავრცელეს მედრესეებში; აბდულკარიმ ბეი მამედოვი, რომელიც წიგნის გვერდების გადამწერი იყო ჯაფარგულუ ხანის ბიბლიოთეკისთვის. აზად იაშარის ქუფური კალიგრაფია შევიდა „აზერბაიჯანული ხელოვნების“ ენციკლოპედიაში ბავშვებისთვის განკუთვნილ გამოცემაში (2011).

 სქოლიო 

კატეგორია:აზერბაიჯანული ლიტერატურა