პავლე I-ის მკვლელობა

პავლე I-ის მკვლელობა (ასევე ცნობილი, როგორც 1801 წლის გადატრიალება) — რუსეთის იმპერატორ პავლე I-ის მკვლელობა, რომელიც დაიწყო ორშაბათს, 1801 წლის, 23 მარტსდა მკვლელმა, მისი აქტი, სისრულეში მოიყვანა სამშაბათს, 24 მარტის ღამეს, (00:45–01:45 სთ.) მიხაილოვსკის სასახლეში, გვარდიის ოფიცრების მონაწილეობით მომზადებული შეთქმულების  შედეგად. ღამის პირველ ნახევარში 12 ნასვამი ოფიცრისგან შემდგარი ჯგუფი შეიჭრა იმპერატორის საძინებელში და შეეცადა, მას ხელი მოეწერინებინა წინასწარ მომზადებულ ტახტიდან გადადგომის აქტზე, რათა იმპერატორი გამხდარიყო მისი უფროსი ვაჟი ალექსანდრე. მას შემდეგ, რაც პავლემ უარი განაცხადა დოკუმენტზე ხელმოწერაზე, დაპირისპირებისას იმპერატორი მძიმედ დაშავდა: მას საფეთქელთან ოქროს ტაბაკერით დაარტყეს, სასტიკად სცემეს და ოფიცრის შარფით გაგუდეს. შეთქმულების ინიციატორები იყვნენ ნიკიტა პეტრეს ძე პანინი — პავლეს გარდაცვლილი აღმზრდელის ნიკიტა ივანეს ძე პანინის ძმისშვილი და მოსახელე, ასევე პეტრე ალექსის ძე პალენი, ხოლო უშუალო მკვლელობის („ნასვამი გვარდიელების“) ჯგუფს ხელმძღვანელობდნენ ნიკოლოზ ალექსანდრეს ძე ზუბოვი და ინგლისის მოქალაქე, წარმოშობით ჰანოვერელი, მსუბუქი კავალერიის (ჰუსართა) პოლკის მეთაური ლეონტი ლეონტის ძე ბენიგსენი.ნაპოლეონის ომებამდე ჰანოვერის საამომრჩევლო იმართებოდა ინგლისის მეფის მიერ პერსონალური უნიის ფარგლებში.

შეთქმულების მიზეზები იყო იმპერატორ პავლე I-ის მიერ გატარებული არაპროგნოზირებადი პოლიტიკით გამოწვეული უკმაყოფილება და განსაკუთრებით ის შეურაცხყოფა და ოპალა, რომელსაც მისი ხელისუფლებისას ბევრი შეთქმული განიცდიდა და რაც ნებისმიერ მომენტში შესაძლოა სხვებსაც შეხებოდათ; შესაბამისად, შეთქმულები ცდილობდნენ, იმპერატორი შეეცვალათ უფრო „დამყოლი“ მმართველით. არსებობს მოსაზრება, რომ შეთქმულება შესაძლოა დაფინანსებული ყოფილიყო დიდი ბრიტანეთის მიერ, რომელიც უკმაყოფილო იყო რუსეთის მიერ ურთიერთობის გაწყვეტითა და მის მიერ ნაპოლეონთან კავშირის დამყარებით. დღემდე სადავოა, იცოდა თუ არა შეთქმულების შესახებ ტახტის მემკვიდრემ, ცესარევიჩმა ალექსანდრე პავლეს ძემ.

რუსეთის იმპერიაში აღნიშნული მოვლენის შესახებ ინფორმაცია მკაცრი ცენზურის ქვეშ იყო და საჯაროდ არ განიხილებოდა 1905 წლის რევოლუციამდე, თუმცა საზღვარგარეთისა და ემიგრანტულ პრესაში ის აქტიურად შუქდებოდა. რუსეთის იმპერიაში 100 წელზე მეტი ხნის განმავლობაში ოფიციალურად პავლეს გარდაცვალების მიზეზად აღინიშნებოდა ბუნებრივი დაავადება — „აპოპლექსიური დარტყმა“ (ინსულტი). ნებისმიერი პუბლიკაცია, სადაც მიანიშნებდნენ იმპერატორის ძალადობრივ სიკვდილზე, იკრძალებოდა ცენზურის მიერ.

 წყაროები  
იმპერატორის მკვლელობის გარემოებები ცნობილია თანამედროვეების მოგონებებიდან, რომლებიც უშუალოდ ურთიერთობდნენ შეთქმულების მონაწილეებთან. უშუალოდ შეთქმულების მიერ შექმნილი ერთადერთი წერილობითი წყაროებია ლ. ლ. ბენიგსენის წერილი და კ. მ. პოლტორაცკის ჩანაწერი. მემუარისტების მიერ მოყვანილი ცნობები ხშირად ეწინააღმდეგება ერთმანეთს დეტალებში. თანამედროვე ისტორიკოსი, იუ. ა. სოროკინი, რომელიც სპეციალიზებულია აღნიშნულ პერიოდზე, წერს, რომ „ალბათ არასოდეს მოხერხდება სრული ჭეშმარიტების დადგენა და ფაქტების გამიჯვნა თვითმხილველთა გამონაგონიდან“.

ამ თემაზე არსებულ წყაროებს შორისაა:

♦ძირითადი მემუარული წყაროების სია 

ნიკოლაი ალექსანდრეს ძე საბლუკოვი (1776—1848). მკვლელობისას იმყოფებოდა სასახლეში განლაგებულ ნაწილებში, თუმცა შეთქმულებაში მონაწილეობა არ მიუღია. „მოგონებები რუსეთის იმპერატორ პავლე I-ის კარისა და ეპოქის შესახებ მისი გარდაცვალებამდე. გარდაცვლილი რუსი გენერლის ჩანაწერებიდან“. // Fraser`s Magazine for Town and Country, ლონდონი.

ლეონტი ლეონტის ძე ბენიგსენი – შეთქმულების მონაწილე. შემორჩენილია მისი წერილი ა. ბ. ფოკისადმი, რომელშიც აღწერს 1801 წლის გადატრიალებასა და 1807 წელს ნაპოლეონის წინააღმდეგ კამპანიას. მისი მონათხრობები ასევე ცნობილია სხვათა ჩანაწერებიდან: ** ლანჟერონის ჩანაწერი (შედგენილი 1804 წელს), ბენიგსენის მონათხრობი გენერალ კაისაროვისთვის, რომელიც ჩაიწერა ვოეიკოვმა (1812 წ.); ადამ ჩარტორიისკის, აუგუსტ ფონ კოცებუს (იხ. ქვემოთ), ექიმ გრივეისა და ბენიგსენის დისშვილის, ფონ ვედელის მოგონებები.

კონსტანტინ მარკის ძე პოლტორაცკი – შეთქმულთა მესამე, ქვედა ჯგუფის წარმომადგენელი, დატოვა ჩანაწერები, სადაც აღწერს მოვლენებს. ამავე დროს იგი ამტკიცებს, რომ შეთქმულების ზუსტი თარიღი არ იცოდა, რადგან ხელმძღვანელმა, გენერალმა დეპრერადოვიჩს მისი გაფრთხილება დაავიწყდა (ეიდელმანი თვლის, რომ ის სიმართლეს არ ამბობს). მკვლელობისას სასახლის დაცვის რიგებში იდგა.

ალექსანდრე ფიოდორის ძე ლანჟერონი (1763—1831). გადატრიალების შემდეგ მალე ჩავიდა დედაქალაქში და აგროვებდა ინფორმაციას თემაზე. მის ჩანაწერებში შედის საუბრები პალენთან (1804 წ.), ბენიგსენთან და დიდ მთავარ კონსტანტინთან (1826 წ.), ასევე ავტორის საბოლოო მოსაზრებები.

დარია ქრისტოფორის ასული ლივენი. მისი დედამთილი, გრაფინია შარლოტა კარლის ასული ფონ ლივენი იყო პავლე I-ის შვილების აღმზრდელი და 1801 წლის 11-12 მარტის ღამეს იმყოფებოდა მიხაილოვსკის სასახლეში.

თავადიშვილი ადამ ჩარტორიისკი (1770—1861), დედაქალაქში ჩავიდა გადატრიალების შემდეგ მალევე. ალექსანდრე I-ის მეგობარი და თანამოაზრე.

კარლ-ჰაინრიხ გეიკინგი (1751—1809). ჩამოვიდა დედაქალაქში გადატრიალების შემდეგ.

აუგუსტ ფონ კოცებუ, მკვლელობის დროს იმყოფებოდა დედაქალაქში. 1872 წლის შემოდგომაზე მისმა შვილმა, ნოვოროსიის გენერალ-გუბერნატორმა ნ. ე. კოცებუმ ალექსანდრე II-ს გადასცა პავლეს მკვლელობის ჩანაწერი. ჩანაწერი თარგმნა და გამოსაცემად მოამზადა დიპლომატმა ა. ბ. ლობანოვ-როსტოვსკიმ.

მიხეილ ალექსანდრეს ძე ფონვიზინი (1787—1854), მკვლელობის დროს 14 წლის იყო. მოგვიანებით დაწერა ისტორიული კვლევა, შეთქმულებთან საუბრების საფუძველზე, რომელთა სახელებს არ ასახელებსФонвизин М. А.|часть=Из записок Фонвизина|заглавие=Цареубийство 11 марта 1801 года. Записки участников и современников: репринт издания 1907 года|ссылка=http://mikv1.narod.ru/text/FonVisin.htm|место=М.|издательство=Вся Москва|год=1990|страницы=155—169.|archive-date=2010-02-07|archive-url=https://web.archive.org/web/20100207183104/http://mikv1.narod.ru/text/FonVisin.htm}}.

ნიკიტა მიხეილის ძე მურავიოვი, 8 წლის იყო პავლეს მკვლელობის დროს, მოგვიანებით დაწერა დეტალური აღწერა პოლტორაცკისა და არგამაკოვის მონათხრობებზე დაყრდნობით.

ანონიმური „თანამედროვის დღიური“ (Notice sur la mort de Paul 1er, Empereur de Russie), პარიზი, 1806.

პრინცი ევგენი ვიურტემბერგელი, რომელმაც დატოვა ჩანაწერები.

 მკვლელობას წინმსწრები მოვლენები  


 წინაპირობები და მიზეზები 

პეტრე III-ის მიერ გაუქმებული ფიზიკური სასჯელის დაბრუნება, რომელიც შეეხო თავადაზნაურებს მძიმე დანაშაულების შემთხვევაში, ატმოსფერო შიშისა და გაურკვევლობისა იმპერიის არისტოკრატიულ წრეებში, მაღალი თავადაზნაურობისა და გვარდიის ოფიცრების უკმაყოფილება დაკარგული თავისუფლებებისა და პრივილეგიების გამო, აგრეთვე პოლიტიკური კურსის არასტაბილურობა — ყოველივე ამან გამოიწვია იმპერატორის წინააღმდეგ შეთქმულების ჩამოყალიბება.

პავლე სჯიდა არა მხოლოდ უშუალოდ დამნაშავეებს, არამედ მათ ნათესავებსაც, საფრთხეს უქმნიდა თავად რომანოვების დინასტიის წევრებსაც, რამაც შეთქმულებს საშუალება მისცა, თავიანთი ქმედებები მიეჩნიათ ერთგულებად რომანოვებისადმი.

საზოგადოებაში აქტიურად ვრცელდებოდა ხმები პავლეს ფსიქიკური აშლილობისა და მისი არაპოპულარული ბრძანებების შესახებ, როგორიც იყო სამოსისა და ვარცხნილობების წესები. მაგალითად:

 1800 წლის 13 დეკემბერს პავლემ რომის პაპს შესთავაზა, საფრთხის შემთხვევაში რუსეთში გადმოსახლება (ერთი წლით ადრე ანალოგიური შეთავაზება გაუკეთა მალტის ორდენის პრიორსაც), რადგან 1800 წლის მაისში ნაპოლეონის არმიამ გადაკვეთა ალპები და შევიდა ჩრდილოეთ იტალიაში. ** 1799 წლიდან, ჩარტორიისკის ცნობით: 

იმპერატორის ურთიერთობა თავადაზნაურობასთან და გვარდიასთან მკვეთრად გაუარესდა. 
 1800 წლის 2 მაისს შტაბ-კაპიტან კირპიჩნიკოვს, მკაცრი სიტყვების გამო გოლშტინური წმ. ანას ორდენის მიმართ, დაეკისრა 1000 ჯოხის დარტყმა. ნათან ეიდელმანი აღნიშნავს, რომ ამ ეპიზოდმა მნიშვნელოვანი მორალური როლი ითამაშა შეთქმულების ფორმირებაში, რადგან „თანამედროვენი კირპიჩნიკოვის შემთხვევას შეთქმულთა გამართლების საბუთად მიიჩნევდნენ“. „პავლეს მმართველობის პერიოდში ამ ბრძანებაზე მკაცრი სხვა ბრძანება არ ყოფილა“, აღნიშნავს თანამედროვე, „ამ გარემოებამ მნიშვნელოვანი გავლენა იქონია იმ მოვლენაზე, რომელმაც დაასრულა მისი მმართველობა“Н. Эйдельман. Грань веков.

პავლეს საგარეო პოლიტიკა ეწინააღმდეგებოდა ინგლისის ინტერესებს. არსებობს მოსაზრება, რომ ინგლისი ფინანსურად ეხმარებოდა შეთქმულებს. 
 „ინგლისთან ომი სწრაფად უახლოვდებოდა. ამავე დროს აქტიურდებოდა ისტორიული პარალელები 1762 წელთან, როდესაც პეტრე III-მ არაპოპულარული ომი დაგეგმა დანიასთან, ხოლო თავდაპირველად დაგეგმილი გადატრიალება დაკავშირებული იყო მეფის ჯარში წასვლასთან და დედაქალაქის შესაძლო დაპყრობასთან“.

არსებობს გავრცელებული ხმები იმის შესახებ, თითქოს იმპერატორს სურდა მეუღლისა და უფროსი შვილების ციხეში გამომწყვდევა და დაქორწინება ანა გაგარინაზე ან მადამ შევალიეზე:  

უცნობია, რამდენად შეესაბამება ეს ჭეშმარიტებას, თუმცა სავარაუდოდ, ეს იყო პალენის ინტრიგების შედეგი. 
იმპერატორის მიერ გამოცემული ბრძანება მომავალი არაკანონიერი შვილების ლეგიტიმაციის შესახებ (იხილეთ: მარფა პავლეს ასული მუსინა-იურევა).
13 წლის ევგენი ვიურტემბერგელის ჩამოსვლა, რომელსაც თითქოს იმპერატორი უპირებდა საკუთარ ქალიშვილზე დაქორწინებასა და ტახტის მემკვიდრედ გამოცხადებას. 
საუბრები პალენისათვის განსაკუთრებული უფლებამოსილების მინიჭებაზე იმპერატრიცისა და დიდი მთავრების დაპატიმრების შესახებ.

სემიონ ვორონცოვის წერილიდან, რომელიც დაწერილია ეზოპეს ენით:

 შეთქმულთა გეგმა 
შეთქმულთა ჯგუფის ჩამოყალიბება, რომლებიც დარწმუნებულნი იყვნენ ცვლილებების აუცილებლობაში, დაიწყო ჯერ კიდევ 1799 წლის ზაფხულში. ცოტა უფრო ადრე, 1798 წლის ნოემბერში, სმოლენსკში გამოვლინდა ოფიცერთა საიდუმლო ორგანიზაცია, რომელიც გეგმავდა პავლე I-ის ჩამოშორებას ან შესაძლოა მის მკვლელობასაც (ე. წ. კანალსკის გილდია).

თავდაპირველად შეთქმულთა ჩანაფიქრი, მათი განცხადებების მიხედვით, შემოიფარგლებოდა მხოლოდ პავლეს დაპატიმრებით, რათა მისი იძულებით გადადგომა მომხდარიყო უფროსი შვილის სასარგებლოდ. პანინი და პალენი ეთანხმებოდნენ ერთმანეთს კონსტიტუციის შემოღების აუცილებლობაში, თუმცა პანინი ხედავდა გამოსავალს რეგენტობაში, პალენი კი – პავლეს მკვლელობაში. ეიდელმანი წერს, რომ პალენი: 

ბენიგსენი წერდა: 

არსებობს მოსაზრება, რომ შეთქმულთა უმეტესობას სწორედ ეს აზრი ჰქონდა და მათთვის რთული იყო მონარქზე ხელის აღმართვა, თუმცა შეთქმულების ორგანიზატორები თავიდანვე სისხლიან ფინალს გეგმავდნენ.

 შეთქმულების მონაწილენი 





შეთქმულებაში ჩართული ადამიანების საერთო რაოდენობა, სხვადასხვა შეფასებებით, მერყეობს 180-დან 300-მდე. ეიდელმანი პირობითად სამ ძირითად ჯგუფად ყოფს შეთქმულებს:

პირველი ჯგუფი — ლიდერები, რომლებიც ბოლომდე იყვნენ ინფორმირებულნი მკვლელობის გეგმაზე, მათ შორის ზუბოვებიც.
ნიკიტა პეტრეს ძე პანინი — ვიცე-კანცლერი, შეთქმულების იდეური ხელმძღვანელი. ადრე გააძევეს პეტერბურგიდან, ამიტომ მკვლელობის დროს ქალაქში არ იმყოფებოდა.
პეტრე ალექსის ძე პალენი — სანქტ-პეტერბურგის გენერალ-გუბერნატორი, შეთქმულების ტექნიკური ხელმძღვანელი. 1800 წლის ნოემბერში პავლემ ის არაკეთილსასურველთა სიაში შეიყვანა.
ოსიპ მიხეილის ძე დერიბასი — თავდაპირველად მონაწილეობდა შეთქმულებაში, მაგრამ გარდაიცვალა 1800 წლის დეკემბერში. არსებობს ვერსია, რომ ის მოწამლა პალენმა, რათა დერიბასს არ გაემჟღავნებინა შეთქმულება.
ძმები ზუბოვები:
პლატონ ალექსანდრეს ძე ზუბოვი — ეკატერინე II-ის უკანასკნელი ფავორიტი. შეთქმულებაში ჩართეს თავისი დიდი გავლენისა და კავშირების გამო. ის იყო ეკატერინეს დროის სიმბოლო.
ნიკოლოზ ალექსანდრეს ძე ზუბოვი — პლატონის ძმა, სუვოროვის სიძე. ფიზიკურად ძლიერი ადამიანი, თუმცა სულელი. ჩართეს ნათესაური კავშირების გამო.
ვალერიან ალექსანდრეს ძე ზუბოვი — ძმა, რომელმაც ომში ფეხი დაკარგა, ამიტომ სასახლეში არ იყო.
ოლღა ალექსანდრეს ასული ჟერებცოვა — და, ბრიტანეთის ელჩ უიტვორტის საყვარელი, მისი სახლი შეთქმულთა თავშეყრის ადგილს წარმოადგენდა.

მეორე ჯგუფი — ოფიცრები, რომლებიც სტრატეგიას არ ქმნიდნენ, თუმცა ხელმძღვანელობდნენ უფრო დაბალი დონის მონაწილეებს.
ლეონტი ლეონტის ძე ბენიგსენი — შეთქმულების აქტიური მონაწილე, ჯგუფის ლიდერი, რომელიც სასახლეში შეიჭრა.
ალექსანდრე ვასილის ძე არგამაკოვი — სასახლის ოფიცერი, რომლის დახმარებით შეთქმულები სასახლეში შევიდნენ.
პავლე ვასილის ძე გოლენიშჩევ-კუტუზოვი — იმპერატორის ადიუტანტი, შეთქმულების მონაწილე.
მესამე ჯგუფი — საშუალო და უმცროსი ოფიცრები, რომლებსაც კონკრეტული გეგმები არ იცოდნენ და უშუალოდ მონაწილეობდნენ ან უბრალოდ იცავდნენ შეთქმულებს:
კონსტანტინ მარკის ძე პოლტორაცკი — დაწერა მემუარები, მაგრამ სასახლეში მორიგეობდა და უშუალოდ მკვლელობაში არ მონაწილეობდა.
სერგეი ნიკიფორეს ძე მარინი — სასახლის დაცვის მეთაური.
ბიბიკოვი — ოფიცერი, რომლის როლიც მკვლელობაში გაურკვეველია.
სხვა ოფიცრები: პრეობრაჟენსკის პოლკის პოლკოვნიკი ზაპოლსკი (პოლკის მეოთხე ბატალიონის მეთაური); პრეობრაჟენსკის პოლკის კაპიტანი შენშინი; პრეობრაჟენსკის პოლკის შტაბ-კაპიტანი, ბარონი როზენი; პრეობრაჟენსკის პოლკის პორუჩიკი ივან სერგეის ძე ლეონტიევი (შეთქმულის, გრაფ ნიკოლოზ ზუბოვის სიძე; თუმცა შესაძლოა, ეს იყოს ვლადიმერ ალექსეის ძე ლეონტიევი, სემიონოვსკის პოლკის მესამე ბატალიონის ოფიცერი, რომელიც მკვლელობის ღამეს მიხაილოვსკის სასახლის მორიგე იყო; ამის შესახებ დაწვრილებით მოგვითხრობს მისი უმცროსი ძმა, მიხეილ ალექსეის ძე ლეონტიევი, რომელიც ასევე ირიბი მონაწილე იყო იმ მოვლენებისაЛеонтьев М. А. Мои воспоминания или события в моей жизни. // Русский архив, 1913, вып. 9-13.); პრეობრაჟენსკის პოლკის პორუჩიკი არგამაკოვი; პრეობრაჟენსკის პოლკის პორუჩიკი არგამაკოვი (წინა პიროვნების ღვიძლი ძმა); სემიონოვსკის პოლკის პოლკოვნიკი, გრაფი ტოლსტოი; დიდი მთავარი ალექსანდრე პავლეს ძის ადიუტანტი, თავადი ვოლკონსკი; სემიონოვსკის პოლკის (სავარაუდოდ) პორუჩიკი საველიევი; სემიონოვსკის პოლკის (სავარაუდოდ) პორუჩიკი კიკინი; სემიონოვსკის პოლკის (სავარაუდოდ) პორუჩიკი პისარევი; სემიონოვსკის პოლკის (სავარაუდოდ) პორუჩიკი პოლტორაცკი (ავტორი მას სხვა ადგილას პრაპორშჩიკს უწოდებს); სემიონოვსკის პოლკის (სავარაუდოდ) პორუჩიკი ეფიმოვიჩი; იზმაილოვსკის პოლკის პორუჩიკი დმიტრი ნიკოლოზის ძე ბოლოგოვსკი; იზმაილოვსკის პოლკის პორუჩიკი კუტუზოვი; კავალერგარდების პოლკის როტმისტრი ტიტოვი; კავალერგარდების პოლკის (სავარაუდოდ) პორუჩიკი გორბატოვი; ფლოტის კაპიტან-კომანდორი კლოკაჩოვი.

 ოთახში მყოფნი მკვლელობის მომენტში  

ტრადიციული მოსაზრების მიხედვით, პირველი ჯგუფის შეთქმულთაგან უშუალოდ მკვლელობაში არავის მიუღია მონაწილეობა. მართალია, ბენიგსენი და ძმები ზუბოვები იმ 12 ადამიანთა შორის იყვნენ, რომლებიც იმპერატორის საძინებელში შეიჭრნენ, თუმცა ითვლება, რომ ისინი ოთახიდან მკვლელობამდე წინასწარ გავიდნენ. ზოგიერთი ისტორიკოსი კი მიიჩნევს, რომ მათი განცხადებები ოთახში არყოფნის შესახებ გამოგონილია, რათა საკუთარი რეპუტაცია შეენარჩუნებინათ.

საძინებელში შესული ადამიანების სია მემუარებში სხვადასხვა ვარიაციით გვხვდება:

ლეონტი ლეონტის ძე ბენიგსენი
პლატონ ალექსანდრეს ძე ზუბოვი
ნიკოლოზ ალექსანდრეს ძე ზუბოვი — ოქროს საბედისწერო ტაბაკერის მფლობელი. ზოგიერთი ცნობით, კონფლიქტის დაწყებისას ის ადგილზე იმყოფებოდა, თუმცა შემდეგ გავიდა ოთახიდან.
ალექსანდრე ვასილის ძე არგამაკოვი|
თავადი ვლადიმერ მიხეილის ძე იაშვილი(რუსულად: Яшвиль) — ქართველი თავადი, პოლკოვნიკი, კავალერიის გვარდიის არტილერიის მეთაური. გენერლების გასვლის შემდეგ ყველაზე მაღალი ჩინოსანი ოთახში. ბევრ წყაროში მითითებულია, რომ მან მიაყენა პავლეს პირველი დარტყმა საფეთქელში.
ი. მ. ტატარინოვი, არტილერიის პორუჩიკი (ან პოლკოვნიკი?). ბენიგსენისა და ფონვიზინის ცნობით, იმპერატორს ერთდროულად დაესხა თავს თავადი იაშვილთან ერთად.
ევსეი სტეფანეს ძე გორდანოვი (გორდონოვი, გარდანოვი), კავალერგარდების ადიუტანტი.
იაკობ თედორეს ძე სკარიატინი — ოფიცერი, რომელსაც მკვლელობისთვის გამოყენებული შარფი ეკუთვნოდა (თუმცა სხვა ვერსიით შარფი შესაძლოა ბენიგსენს ან თავად იმპერატორს ეკუთვნოდა). იზმაილოვსკის პოლკის შტაბ-კაპიტანი.
ნიკოლაი მიხეილის ძე ბოროზდინი — ჟერებცოვას სიძე.
დმიტრი ნიკოლოზის ძე ბოლოგოვსკი.
მანსუროვი — იზმაილოვსკის პოლკის პოლკოვნიკი (ა. კოცებუსა და ფონვიზინის ცნობით).
გენერალი ჩიჩერინი (პრინცი ევგენი ვიურტემბერგელი შეცდომით ასახელებს თავადი ვიაზემსკის).
ადიუტანტი ლეშერ დე გერცფელდტი, პოლკოვნიკის ყოფილი მოადგილე, რომელიც მკვლელობის შემდეგ კვლავ სამსახურში აღადგინეს.
ვინმე ფრანგი — ზუბოვის კამერდინერი.

 შეთქმულების შესახებ ინფორმირებულნი 
ლორდი ჩარლზ უიტვორტი (მხოლოდ ზოგიერთი ცნობით) — ბრიტანეთის ყოფილი ელჩი რუსეთში. მისი 1800 წლის 18 მარტის დეპეშა, სადაც ის წერდა, რომ , იმპერატორ პავლეს აგენტებმა ჩაიგდეს ხელში. პავლემ მალევე გააძევა უიტვორტი რუსეთიდან და რეალურად გაწყვიტა ურთიერთობა დიდ ბრიტანეთთან.
სემიონ რომანის ძე ვორონცოვი — რუსეთის ელჩი ლონდონში, რომელმაც იცოდა შეთქმულების შესახებ და იყო ე.წ. „დაუსწრებელი შეთქმული“.
დმიტრი პროკოფის ძე ტროშჩინსკი — ჩინოვნიკი, რომელიც ბენიგსენის ცნობით, მკვლელობის წინა დღეს იმყოფებოდა პლატონ ზუბოვის ბინაში. ცნობილია იმით, რომ სწორედ მან დაწერა ცნობილი მანიფესტი ალექსანდრე I-ის ტახტზე ასვლის შესახებ, რომელშიც ახალი იმპერატორი უარყოფდა პავლეს პოლიტიკას და საზეიმოდ იფიცებდა, რომ 
ცესარევიჩი ალექსანდრე პავლეს ძე — პანინი ცდილობდა, ის საკუთარ მხარეს მიემხრო. გავრცელებული მოსაზრების მიხედვით, ცესარევიჩმა, თავისი დუმილით, თანხმობა მისცა მამის ტახტიდან ჩამოგდებას. ლანჟერონი წერს: .
პალენის თქმით, ალექსანდრემ:
 ასევე პალენმა ლანჟერონს უთხრა: 

 მკვლელობის ადგილი 

აღსანიშნავია, რომ იმპერატორი იმავე ადგილზე გარდაიცვალა, სადაც დაიბადა კიდეც — მიხაილოვსკის სასახლე აშენდა იმ ხის საზაფხულო სასახლის ადგილზე, რომელიც ეკუთვნოდა იმპერატრიცა ელისაბედ პეტრეს ასულს, და რომელიც შექმნა არქიტექტორმა ფრანჩესკო ბართოლომეო რასტრელიმ. სწორედ აქ,
—20.9.1754— წელს დიდმა მთავარმა ეკატერინე ალექსეს ასულმა გააჩინა დიდი მთავარი პავლე პეტრეს ძე

მიხაილოვსკის სასახლე, პავლე I-ის მკვლელობის ადგილი, მრავალი წლის განმავლობაში მისი სანუკვარი ოცნება იყო. სასახლის საერთო ჩანაფიქრი და პირველადი ესკიზები თავად იმპერატორს ეკუთვნის. მომავალი რეზიდენციის პროექტზე მუშაობა დაიწყო ჯერ კიდევ 1784 წელს, როდესაც პავლე დიდი მთავარი იყო. პროექტირების პროცესში, რომელიც თითქმის 12 წელი გაგრძელდა, ის იყენებდა საზღვარგარეთული მოგზაურობის დროს (1781—1782) ნანახ სხვადასხვა არქიტექტურულ ნიმუშებს. სასახლის მშენებლობის ბრძანება გაიცა პავლე I-ის გამეფების პირველივე თვეში —28.11.1796—. მისი მშენებლობისთვის შეჩერდა მრავალი სხვა მშენებლობა, საიდანაც იღებდნენ სამშენებლო მასალებს. იმპერატორის ბრძანებით, სასახლეს დღე და ღამე აშენებდნენ.

„სასახლის“ (რუსულ არქიტექტურაში უჩვეულო სახელია: замок) კონცეფცია პასუხობდა პავლეს რაინდულ იდეალებს. მასში აისახა მისი სტატუსი, როგორც მალტის ორდენის მაგისტრისა, ხოლო სასახლის კედლების ფერი (არსებული ლეგენდის მიხედვით) დაკავშირებულია იმპერატორის რაინდულ ჟესტთან: თითქოს სასახლის ფერი ემთხვევა იმ ხელთათმანს, რომელიც მან ბალზე თავისი ფავორიტის გამო ასწია. გარდა ამისა, პავლეს სურდა სასახლის მტკიცე კედლებს მიღმა დამალულიყო, რადგან არ აპირებდა დარჩენას ზამთრის სასახლეში, სადაც ასე ხშირად ხდებოდა გადატრიალებები. ცნობილია, რომ იმპერატორს ბევრი შიში ჰქონდა, მათ შორის მოწამვლის შიშიც.

—1.2.1801— წელს პავლე ოჯახთან ერთად ახალ სასახლეში გადავიდა. ბოლო კონცერტი სასახლის დიდ სასადილო დარბაზში გაიმართა 
—10.3.1801— წელს, სადაც სხვა შემსრულებლებთან ერთად გამოდიოდა მადამ შევალიე (რომელსაც ერთხელ მოახერხა იმპერატორის გულის დაპყრობა, რადგან სცენაზე გამოვიდა კაბაში, რომლის ფერიც მიხაილოვსკის სასახლის კედლების ფერს ემთხვეოდა). თუმცა, ზუსტად 39 დღის შემდეგ, 23 მარტის ღამეს 

—12.3.1801—(ძველი სტილით), ასე ნანატრი გადასვლის შემდეგ, პავლე საკუთარ საძინებელ ოთახში მოკლეს. პავლეს სიკვდილის შემდეგ, სამეფო ოჯახი კვლავ დაუბრუნდა ზამთრის სასახლეს. მიხაილოვსკის სასახლემ დაკარგა საზეიმო რეზიდენციის სტატუსი, გადავიდა იმპერატორის კარის სამინისტროს დაქვემდებარებაში და თანდათანობით მიტოვებულ მდგომარეობაში აღმოჩნდა.

 მოვლენათა განვითარება 

შეთქმულებამ საბოლოო სახე მიიღო 1800 წლის ბოლოს.

24 თებერვალს, როსტომჩინის ინტრიგების შედეგად, პავლემ თანამდებობიდან გააძევა პალენის მთავარი მეტოქე, რაც პალენს საშუალებას აძლევდა, შეთქმულების საბოლოო ეტაპზე გადასულიყო.

1801 წლის 3 მარტს ალექსანდრე ივანეს ძე რიბოპიერი დუელში შეხვდა ახალგაზრდა თავად ბორის ანტონის ძე სვიატოპოლკ-ჩეტვერტინსკის. იმპერატორმა ჩათვალა, რომ ეს მისი ფავორიტის, ანა გაგარინას გამო მოხდა. პავლემ გადაასახლა სვიატოპოლკ-ჩეტვერტინსკის დედა და მისი დები, დააპატიმრა ერთი დღით ტახტის მემკვიდრე ალექსანდრე, დასაჯა პალენი, თავად რიბოპიერი კი ციხეში გამოკეტა. პალენი ამ ეპიზოდს შეთქმულებისთვის საბაბად იყენებდა.

შეთქმულები ალბათ ცდილობდნენ, რომ გადატრიალება 15 მარტისთვის დაეგეგმათ — „მარტის იდებისთვის“, რომელიც ცნობილია იულიუს კეისრის მკვლელობით. თუმცა, სხვა მოვლენებმა გეგმის დაჩქარება გამოიწვია, რადგან 8 მარტის საღამოს იმპერატორს ეჭვი გაუჩნდა, რომ შესაძლოა „გადატრიალება, როგორც 1762 წელს“ განმეორებულიყო. შესაძლოა ეს ინფორმაცია პავლეს მიაწოდა ვ. პ. მეშჩერსკიმ, შესაძლოა — გენერალ-პროკურორმა პეტრე ხრისანთეს ძე ობოლიანინოვმა. გეიკინგი წერს, სავარაუდოდ პალენის ცნობებზე დაყრდნობით, რომ „გენერალ-პროკურორმა ობოლიანინოვი, როგორც ჩანს, რაღაცას მაინც მიხვდა. მან ირიბად აცნობა იმპერატორს, რომელმაც ეს საქმე კუტაისოვთან განიხილა. მაგრამ კუტაისოვმა დარწმუნებით უთხრა, რომ ეს უბრალო ცილისწამება იყო“.

პალენის ცნობით, 9 მარტს იმპერატორმა ის საკუთარ კაბინეტში გამოიძახა და შეთქმულების შესახებ ჰკითხა. პალენმა აღიარა, მაგრამ განაცხადა, რომ შეთქმულებაში მხოლოდ იმიტომ მონაწილეობდა, რათა შიგნიდან გაერკვია შეთქმულთა გეგმები და ასე დაეცვა იმპერატორი. ამასთან დაკავშირებით მოხსენიებულია პალენის აგენტი, ოსური წარმოშობის თავადი მიხეილ ვალიევი, რომელსაც პალენი „თავის თვალებად და ყურებად“ მიიჩნევდა შეთქმულთა შორის. საბოლოოდ, პალენმა მოახერხა იმპერატორის დარწმუნება, რომ საფრთხე არ არსებობდა. თანამედროვე, ტოლი, წერს:


არსებობს ცნობები, რომ პავლეს ეჭვი გაუჩნდა მეუღლის მიმართაც, რადგან მას ეშინოდა, რომ ის მას მოექცეოდა ისევე, როგორც დედამისი ეკატერინე მამამისს მოექცა. ამიტომ, იმპერატრიცის ოთახის კარი ჩაკეტეს. ასევე, იმპერატორს ეშინოდა მოწამვლის და საჭმელს მხოლოდ მის პირად, შვედ მზარეულს ანდობდა, რომელიც მის გვერდით ოთახში ცხოვრობდა. უსაფრთხოების მიზნით პავლემ დედაქალაქში გამოიძახა ორი გავლენიანი გენერალი — ლინდენერი და არაკჩეევი, რამაც შეთქმულების დასრულება მხოლოდ დააჩქარა. ეიდელმანი ეჭვქვეშ აყენებს ამ ამბის ნამდვილობას და მიიჩნევს, რომ ესეც პალენის პროვოკაცია იყო.

პალენი იმპერატორთან საუბრის შემდეგ შეხვდა ალექსანდრეს და თითქოს აჩვენა ბრძანება, რომელიც მას, დედამისსა და კონსტანტინეს სჯიდა. პალენი თითქოს ითხოვდა გადატრიალების თარიღს 10 მარტისთვის, მაგრამ ალექსანდრემ 11 მარტი ითხოვა, რასაც პალენი დასთანხმდა, თუმცა ნერვიულობდა ორი დღის განმავლობაში.

10 მარტს პავლემ გაათავისუფლა ციხიდან რიბოპიერი. იმავე დღეს პეტერბურგის მთავარეპისკოპოსი ამბროსი (პოდობედოვი) მიტროპოლიტად დაინიშნა, რამაც გააჩინა ჭორი, თითქოს ახალი მეუფე საჭირო იყო, რათა ძველი სამეფო ქორწინება გაეუქმებინათ. იმ საღამოს, მიხაილოვსკის სასახლეში გაიმართა უკანასკნელი კონცერტი. პრინცი ვიურტემბერგელის ცნობით, **„იმპერატრიცა შეშინებული იყურებოდა გარშემო, იმპერატორი კი სახიფათო გამომეტყველებით ყველას აჩერებდა თვალს, ოჯახი პანიკაში იყო, ხოლო იმპერატრიცა ტიროდა და მთელი ოჯახი დიდ მწუხარებაში გაემართა დარბაზიდან“.

 უშუალო გადატრიალების გეგმა 

ეიდელმანის რეკონსტრუქციით, უშუალო გადატრიალების გეგმას წარმოადგენდა შემდეგი პუნქტები:

„გვარდიის პოლკების აუცილებელი გადაადგილებები: ნაკლებად სანდო კავალერგარდებისა და იზმაილოვსკის პოლკების მოშორება სასახლიდან, და უფრო საიმედო პრეობრაჟენსკისა (ტალიზინის) და სემიონოვსკის (დეპრერადოვიჩის) პოლკების სასახლესთან მოახლოება. თითოეულ გვარდიულ პოლკში უნდა ყოფილიყვნენ საიმედო ოფიცრები, რომლებიც ან პოლკებში დარჩებოდნენ, რათა შესაძლო საპასუხო დარტყმა აეცილებინათ, ან უშუალოდ სასახლეში შეიჭრებოდნენ (აქედან გამომდინარეობს ინფორმაცია შეთქმულების მონაწილეთა რაოდენობის განსხვავებულობაზე).“
„სალდატებმა არაფერი არ უნდა იცოდნენ, თუმცა საჭირო დროს სასახლის მიმდებარე ტერიტორიაზე უნდა იმყოფებოდეს შედარებით საიმედო გვარდიული ნაწილები, რომლებიც მეტად ერთგულნი არიან ტახტის მემკვიდრის მიმართ და ოფიცრებით გაჯერებულნი არიან. ესენი პირველ რიგში პრეობრაჟენსკის პოლკის მესამე და მეოთხე ბატალიონები, ასევე სემიონოვსკის პოლკის პირველი და მესამე ბატალიონები იყვნენ. ამ ბატალიონებზე, დაახლოებით, მოდიოდა 30-მდე შეთქმული ოფიცერი, ანუ თითოეულ ბატალიონზე საშუალოდ 7-8 ადამიანი.“
„ოფიცრებისა და გენერლების შეხვედრების სერია შეთქმულების მსვლელობისას, თანდათანობით მოწვეული ადამიანების რაოდენობის გაზრდით, სანამ არ დადგებოდა ის მომენტი, როდესაც შესაძლებელი იქნებოდა ფართო წრეში საბოლოოდ გამოცხადებულიყო პავლეს წინააღმდეგ აჯანყება. (აქედან გამომდინარეობდა რამდენიმე ვახშმის ორგანიზება, რომელიც შემდეგ უნდა გამართულიყო ტალიზინის სახლში, ყველაზე ახლოს სასახლესთან.)“
„გეგმავდა ორი ოფიცრული კოლონის შეჭრას სასახლეში: ერთი კოლონა პალენის მეთაურობით, მეორე კი ბენიგსენის მეთაურობით“ – პირველი „ოფიციალური ჯგუფი“ იქნებოდა, ხოლო მეორე – „შეტევითი, საბრძოლო ჯგუფი“.
„შედგენილი იყო იმ პირთა სია, რომლებიც მნიშვნელოვან თანამდებობებს იკავებდნენ და პავლეს ერთგულნი იყვნენ. საჭირო დროს ეს ადამიანები უნდა დაეპატიმრებინათ ან გაენეიტრალებინათ. სენატორ ტროშჩინსკის ევალებოდა, იმპერატორის დაპატიმრებისთანავე სხვა სენატორებისთვის მიეტანა ბრძანება, სასწრაფოდ შეკრებილიყვნენ.“

 წინასწარმეტყველებები და ნიშნები 
არსებობს მრავალი ლეგენდა, რომელიც პავლე I-ის მიხაილოვსკის სასახლეში მკვლელობას უკავშირდება. ერთ-ერთი მათგანის მიხედვით, იმპერატორის სიკვდილამდე რამდენიმე თვით ადრე პეტერბურგში გამოჩნდა წმინდა ქსენია პეტერბურგელის, რომელმაც იწინასწარმეტყველა, რომ პავლე იცოცხლებდა იმდენ წელს, რამდენი ასოც ეწერა მიხაილოვსკის სასახლის აღდგომის კარიბჭის თავზე გამოკვეთილ ბიბლიურ აფორიზმში: „ДОМУ ТВОЕМУ ПОДОБАЕТЪ СВЯТЫНЯ ГОСПОДНЯ ВЪ ДОЛГОТУ ДНЕЙ“ („შენს სახლს შეჰფერის უფლის სიწმინდე დღეთა სიგრძედ“). ამ ფრაზაში სულ 47 ასო იყო, სწორედ იმდენი, რამდენ წელსაც იმპერატორი სიკვდილის მომენტში ითვლიდა 1901 წელს სანქტ-პეტერბურგის 200 წლისთავისადმი მიძღვნილ წერილებში ვ. მ. სუხოდრევი ამ წარწერის არსებობას აღნიშნავს; იგივე იმეორებს 1913 წელს ვ. ი. კურბატოვი. მოგვიანებით ეს წარწერა გაქრა, მხოლოდ ასოების დამაგრების შავი წერტილები დარჩაЛегенды Михайловского замка  =http://archifact.ru/legendy-mixajlovskogo-zamka/|id=20100503}}. ბოლო რესტავრაციის შედეგად წარწერა აღდგენილია.

ს. მ. გოლიცინი უკანასკნელ სადილზე წერს: 

ლანჟერონი წერს:

 მოვლენების ქრონოლოგია 
 11 მარტი 
იმპერატორი ადგა დილის 4-დან 5 საათამდე პერიოდში, 5-დან 9-მდე მუშაობდა. პალენის დილის მოხსენება საერთაშორისო საკითხებზე.

დილის 9 საათზე პავლე, ტახტის მემკვიდრესთან ერთად, ჯარების დასათვალიერებლად გაემართა. 10 საათზე ჩატარდა ტრადიციული სამხედრო აღლუმი.

საბლუკოვი აღწერს პალენის პასუხს იმპერატორის შეკითხვაზე უსაფრთხოების ზომების შესახებ: 

ველიამინოვ-ზერნოვი: 

11 საათიდან პავლე ცხენით სეირნობდა კუტაისოვთან ერთად.

იმპერატორმა ისადილა ახლო პირებთან ერთად დღის პირველ საათზე. პალენმა იმ დროისთვის შეთქმულებს გაუგზავნა მოსაწვევები, რათა საღამოს მასთან ესადილათ.


პავლეს ერთგული ჯარების მოშორება სასახლიდან: 

დე სანგლენმა თავის მემუარებში აღნიშნა, რომ ამ დღეს „პავლემ მთელი სამეფო ოჯახი აიძულა ფიცი დაედოთ, რომ შეთქმულებთან კავშირში არასოდეს შევიდოდნენ“.

იმპერატორმა თავის შვილებს (რომლებიც დაპატიმრებული იყვნენ) ნება მისცა, მასთან ერთად ესადილათ. საღამოს 9 საათზე პავლე ვახშამზე გავიდა. ვახშამზე მოწვეულნი იყვნენ: ალექსანდრე და კონსტანტინე თავიანთ მეუღლეებთან ერთად, დიდი მთავრის ასული მარია პავლეს ასული, შეთქმულის პალენის მეუღლე და მისი ქალიშვილი, კამერ-ფრეილინა პროტასოვა, ფრეილინა კუტუზოვა (მეორე), სტატს-დამა რენე, გრაფინია ლივენი, კუტუზოვი, სტროგანოვი, ნარიშკინი, გრაფი შერემეტევი, შტალმეისტერი მუხანოვი, სენატორი იუსუპოვი. ვახშამი საღამოს ათის ნახევარზე დასრულდა და პავლე დასაძინებლად წავიდა.

საღამოს 10 საათზე, პლატონ ზუბოვთან გაიმართა საიდუმლო შეხვედრა. ბენიგსენი: 

საღამოს 11 საათზე პავლემ პაჟები წერილებით გაგზავნა და მიხაილოვსკის სასახლეში რამდენიმე პოსტი მოინახულა.

იმპერატორმა ჩაკეტა გარეთა კარი. მორიგე ჯარისკაცი აგაპეევი იხსენებდა, რომ იმპერატორი ფოიეში ხატის წინ ლოცულობდა.

იმპერატორის პირადმა ექიმმა გრივე-მ მას ლიმონ-მენთოლის ნაყენი მისცა.

პავლემ დაახლოებით ერთი საათი თავის ფავორიტ გაგარინასთან გაატარა, საიდუმლო კიბით ჩასული. შესაძლოა, ამავე დროს მას გაგარინას მეუღლესთანაც ჰქონდა საუბარი.

შეთქმულები პალენთან ვახშმობდნენ. პალენის ბრძანებით ყველა ფორმებში, ორდენებითა და მედლებით გამოცხადდა. ბენიგსენი წერს: 

 შეთქმულები სასახლეში აღწევენ 

პოლკების გადაადგილების სიგნალის მიღებისთანავე, პალენმა შეთქმულები ორ ჯგუფად დაყო. ველიამინოვ-ზერნოვი წერს: 
 *****************************************
ოდა „თავისუფლება“
(ფრაგმენტი)
ალექსანდრე პუშკინი

    *****************************************
ზუბოვ-ბენიგსენის კოლონამ კაპიტან არგამაკოვის ხელმძღვანელობით, სასახლის საშობაო ჭიშკრის (рождественские ворота) გავლით შეაღწია სასახლეში, პალენის ჯგუფი კი, ნევის პროსპექტიდან, აღდგომის ჭიშკრის გავლით შევიდა. საბოლოოდ, სასახლის მეორე სართულამდე მიღწევისას, მკვლელთა ჯგუფში 10-12 ადამიანი დარჩა.

00:00 საათზე შეთქმულები სასახლეში აღწევენ. ხმაურის გამო ჯარები პანიკაში ჩავარდნენ (2 განგაში: პრეობრაჟენსკის პოლკი დაამშვიდა ს. მარინმა, ხოლო სემიონოვსკის პოლკი — კ. მ. პოლტორაცკიმ).

შეთქმულები იმპერატორის ოთახებს მიუახლოვდნენ. 

არგამაკოვმა, რომელსაც სასახლეში თავისუფლად შესვლის უფლება ჰქონდა, დაკეტილ კარზე დააკაკუნა. როდესაც მძინარე კამერდინერმა კარის გაღება არ ისურვა, არგამაკოვმა უთხრა, რომ უკვე 6 საათი იყო და ჯარების მდგომარეობაზე უნდა მოეხსენებინა. „6 როგორ არის, — უპასუხა კამერდინერმა, — 12 საათიც არაა, ცოტა ხნის წინ დავიძინეთ.“ არგამაკოვმა ის დაარწმუნა, რომ საათი გაუჩერდა. მოტყუებულმა კამერდინერმა კარი გააღო სხვა ვერსიით, კამერდინერს ხანძრის შესახებ უთხრეს. ამ დროს პლატონ ზუბოვს პანიკა დაეწუყო, მას გაქცევა სურდა, მაგრამ ბენიგსენმა შეაჩერა. ჩარტორიისკი წერს: 

პავლემ, ხმაურის გაგონებაზე, გაქცევა სცადა მეუღლის ოთახისკენ, საიდუმლო კიბით, მაგრამ კარი ჩაკეტილი აღმოჩნდა (სხვა ვერსიით, პავლემ თავად გააკეთა ეს პალენის რჩევით).

მაშინ პავლე ფანჯრისკენ გაიქცა და ფარდის უკან დაიმალა (სხვა ვერსიით, ბუხრის უკან). „პავლეს შეეძლო გაეღწია და გაგარინასთან ჩასულიყო, მაგრამ ის იმდენად შეშინდა, რომ კუთხეში, საწოლის უკან დაიმალა“. ** ა. ბ. ლობანოვ-როსტოვსკი: „შეთქმული ოფიცრები სასახლის ყველა კიბესა და დერეფანს იცავდნენ. პავლეს გაქცევა ან განგაშის ატეხვა შეუძლებელი იყო. სასახლე მთლიანად შეთქმულთა ხელში იყო.“

 შეთქმულები საძინებელში 

00:30: ღამის პირველის ნახევარზე, 12 შეთქმული შეიჭრა იმპერატორის საძინებელში.

როცა იმპერატორი საწოლში ვერ იპოვეს, შეთქმულები დაბნეულნი დარჩნენ. პლატონ ზუბოვმა თქვა: „ჩიტი გაფრინდა“ (ფრანგულად: L’oiseau s’est envolé), მაგრამ ბენიგსენმა, „სატანური სიმშვიდით“ საწოლი შეამოწმა და თქვა: „ბუდე თბილია — ჩიტი შორს არ წასულა“. ოთახი გაჩხრიკეს და პავლე ღამის პერანგით იპოვეს (სხვა ვერსიით, იგი ჩექმებმა გასცა).

„მათ ის ბუხრის უკანიდან გამოიყვანეს, საწოლზე დააწვინეს და გადაადგომის აქტის ხელმოწერა მოსთხოვეს“. „პავლე დუმდა; ლამპარის შუქზე სახეზე დაბნეულობა და შიში იკითხებოდა. ბენიგსენმა დრო არ დაკარგა და სხვა ოთახების დათვალიერება დაიწყო…“

ამ მომენტისთვის პლატონ ზუბოვი უკვე გავიდა ოთახიდან, ოფიცრების ნაწილიც წავიდა, ზოგი შორიდან მოსული ხმაურის შეშინდა და გაიქცა. ბენიგსენი გარკვეული დროით პავლესთან მარტო დარჩა (ზოგი წყაროს მიხედვით 10-დან 45 წუთამდე). შემდეგ ოთახში კვლავ ბრუნდებიან დანარჩენები — ბენიგსენიც ბრუნდება მათთან ერთად.

ა. კოცებუ წერს:
ჩარტორიისკი წერს: 

იმპერატორს აცნობეს, რომ დაპატიმრებულია.
მ. ფონვიზინი წერს:
ლეონტიევი ყვება იაშვილს სიტყვებს: „თავადო! კმარა ლაპარაკი! ახლა ხელს მოაწერს ყველაფერს, რასაც მოითხოვთ, — ხვალ კი ჩვენი თავები ეშაფოტზე დაგორდება.“
სანგლენთან იდენტურ სიტყვებს ნიკოლოზ ზუბოვი ამბობს: „რას ელოდებით? სამოქალაქო ომს? გატჩინელები მის მხარეს არიან. ყველაფერი აქ უნდა დასრულდეს.“
ზოგი წყაროს მიხედვით, იმპერატორი — ზუბოვს ხმამაღლა უპასუხებს, რაზეც მას დაარტყამენ, ხმაურის გამო შენიშვნით: „რატომ ყვირი ასე?“ (საბლუკოვის მიხედვით).

 მკვლელობა 
იმპერატორის ქამარზე იყო ოფიცრის შარფი „ვერცხლის ძაფისგან, სამი ვიწრო შავ-ნარინჯისფერი ზოლით და შავ-ნარინჯისფერი ფუნჯებით“. სწორედ ასეთი შარფით იქნა ის დახრჩობილი — ან საკუთარით, ან სკარიანინის შარფით [[ფაილი:Zubov's Snuffbox.jpg|thumb|200px|
ნიკოლოზ ზუბოვის ოქროს თუთუნის კოლოფი. შიგნით წერია: „Getragen von Fürsten Platon Alexandrowitsch Subow am 11 März 1801“ — „იყო თავადი პლატონ ზუბოვთან 1801 წლის 11 მარტს“. კოლოფი ნიკოლოზ II-მ შეიძინა ტალიზინების შთამომავლებისგან (ოქრო, ტყავი, ქაღალდი — ერმიტაჟი, სანქტ-პეტერბურგი). (თანამედროვე მოგონებების თანახმად, კოლოფის ერთ-ერთი კუთხე დარტყმისგან იყო დეფორმირებული. შესაძლოა, ზუბოვების ძმებს მსგავსი კოლოფები ჰქონდათ)სახელმწიფო ერმიტაჟის არქივში ინახება დოკუმენტები ნიკოლოზ ზუბოვის ოქროს თუთუნის კოლოფზე, რომელიც ამჟამად ინახება „ოქროს განძეულობაში“. ითვლება, რომ სწორედ ამით მიაყენეს პავლეს პირველი დარტყმა. თუმცა, ნ. ზუბოვის შვილიშვილმა, როცა 1897 წელს კოლოფი ერმიტაჟს გადასცა, წერდა: „1844 წელს მოსკოვში გარდაიცვალა ჩემი ბებია, გრაფი ნიკოლოზ ზუბოვის მეუღლე, გრაფინია ნატალია ალექსანდრეს ასული, სუვოროვა-რიმნიკის ძე; მისი სიკვდილის შემდეგ მისმა შვილებმა ნივთები დაინაწილეს, და მე, წილის შედეგად, მივიღე ეს კოლოფი. მხოლოდ ის ვიცი ზუსტად, რომ ის ეკუთვნოდა ჩემს პაპას, რომელიც 1805 წელს გარდაიცვალა. რაც შეეხება ჭორს, თითქოს ამ კოლოფს მკვლელობა უკავშირდებოდა, არაფერი ვიცოდი — ამგვარი საუბრები ჩვენს ოჯახში დაუშვებელი იყო და უფროსები ყოველთვის აჩუმებდნენ ამ თემაზე მსჯელობისას ყველას“. — АГЭ. Ф. 1. Оп. 5. Д. 16. 1897. Лл. 146-148. (მითითებულია მ. ბ. ასვარისის მიერ)

პავლე მოკლეს ღამით, დაახლოებით 00:30-დან 02:00-მდე, რაც ზუსტი დროის ფარგლებში მოიაზრებს 00:45-დან 01:45-მდე.

მკვლელობის შესახებ არსებული ცნობები დეტალებში განსხვავდება:

ნ. ა. საბლუკოვი წერს:
„იმპერატორს გულწრფელად სურდა თავისი ხალხისთვის ბედნიერების მოტანა, კანონის დაცვა და სამართლიანობის დამყარება. მან ზუბოვთან კამათი დაიწყო, რაც ნახევარი საათი გაგრძელდა და საბოლოოდ ხმაურიან ჩხუბად გადაიქცა. შეთქმულთა შორის ზოგი გადაჭარბებულად იყო ნასვამი შამპანურით და საბოლოოდ მოთმინება დაკარგეს. იმავდროულად, იმპერატორი უფრო და უფრო ხმამაღლა ლაპარაკობდა და ხელებით ენერგიულად ჟესტიკულირებდა.
სწორედ მაშინ, როცა პავლე გაბრაზდა, გიგანტური აღნაგობის, უზარმაზარი ძალის მქონე ნიკოლოზ ზუბოვმა, მთლად მთვრალმა, მას ხელზე ხელი დაარტყა და წამოიძახა: „რა გაყვირებს ასე!“ გაბრაზებულმა იმპერატორმა მისი ხელი უკან გააგდო, რაზეც ზუბოვმა მას მძიმე ოქროს თუთუნის კოლოფით მარცხენა საფეთქელზე ძლიერად დაარტყა, რის გამოც პავლე უგონოდ ძირს დაეცა.
იმავე წამს ზუბოვის ფრანგი კამერდინერი მუცელზე დაახტა, ხოლო სკარიანინმა — იმპერატორის საწოლის თავზე დაკიდებული შარფი მოხსნა და მისივე შარფით დაახრჩო. ასე მოკლეს ის…“

მთავარი შეუსაბამობები უკავშირდება ბენინგსენის მონაყოლს, რომელიც ცდილობდა თავი დაეძვრინა პასუხისმგებლობისგან და ამტკიცბდა, რომ მკვლელობის დროს ოთახში არ იმყოფებოდა.

ბენინგსენი ყვება:

ლანჟერონი დასძენს: 

გერმანელი ისტორიკოსი ბერნგარდი ბენინგსენის მონაყოლზე დაყრდნობით წერს:

მ. ფონვიზინი წერს:

თეზა წყაროები
აღწერა
განზრახ მკვლელობა
ველამინოვ-ზერნოვი, მურავიოვი, ვოეიკოვი, ლეონტიევი, დავიდოვი, რუნიჩი, ლანჟერონი
მთვრალი ოფიცრების მიერ განხორციელებული, ზემოდან მართული მკვლელობა
-
ვარიანტი A
—
პავლემ ყველაფერი დათმო, ხელი მოაწერა გადადგომას, რის შემდეგაც ზუბოვმა ან ბენინგსენმა უბრძანა მასზე ძალადობა და მოკლეს.
-
ვარიანტი B
საეჭვო წყაროები
ხელმოწერის შემდეგ მთვრალმა შეთქმულებმა, ზუბოვის ხელმძღვანელობით, დამოუკიდებლად მოკლეს იგი
-
გაუთვლელი მკვლელობა
საბლუკოვი, კოცებუ, გეიკინგი, ფონვიზინი, კარი, ბარანტი, ბინიონი, ნაპოლეონი, სერა-კაპრიოლა, ანონიმი (23 მარტის აღწერის ავტორი), ლოკატელი, არმფელტი, სტედინკი, როზენცვიგი, ლა როშ-ემონი, როსი, ჩარტორიისკი, ჩიჩაგოვი

პავლემ უარი თქვა გადადგომაზე, წინააღმდეგობა გაუწია და ბრძოლისას მოკლეს
-
ვარიანტი C
—
თავდაპირველად იმპერატორი მუქარით გამოვიდა, შემდეგ ეცადა მათზე გავლენა მოეხდინა, რის შემდეგაც ლიდერებმა გადაწყვიტეს დაესრულებინათ ეს საქმე.

 ღამის დარჩენილი ნაწილი 

მინი|პავლეს ქვრივი იმპერატრიცა მარია ფიოდოროვნა საკუთარი ხელით დამზადებული მედალიონით, რომელზეც მისი მეუღლის პროფილია გამოსახული. 1802 წლის ზაფხულში იგი წერდა: „ყველაფერი ჩემს გარშემო ცარიელი და მკვდარი მეჩვენება; ჩემი თვალები ყველგან ეძებენ მას; გული მეკუმშება იმ საშინელი სიჩუმისგან, რომელიც სუფევს ოთახში, სადაც ის ცხოვრობდა და რომელიც აღძრავს უმძიმეს მოგონებებს.“
პავლეს სიკვდილის შესახებ ცნობას ალექსანდრესთვის შესაძლოა ნიკოლოზ ზუბოვი, კ. მ. პოლტორაცკი, ან თავად პალენი და ბენინგსენი გადასცემდნენ. ამის შემდეგ ისინი აღვიძებენ კონსტანტინეს. ალექსანდრე აგზავნის თავის მეუღლეს, ელისაბედ ალექსეევნას, დედასთან — მარიასთან, და, როგორც ჩანს, იმეორებს პალენისა და ბენინგსენის რეკომენდაციებს:

იმპერატრიცა მარია ფიოდოროვნას ტრაგიკულ ამბავს აცნობებს გრაფინია შარლოტა ლივენი. მემუარისტების თქმით, მან გონება დაკარგა, თუმცა მალევე გამოფხიზლდა. ზოგიერთი თვითმხილველის მონათხრობით, მარიამ ასევე განაცხადა, რომ თავად იყო კურთხეული და ახლა მას უნდა ემეფა — გერმანულად: „Ich will regieren!“
ღამის პირველიდან - ხუთ საათამდე, იგი უარს ამბობდა დაპატრონებოდა შვილის — ახალი იმპერატორის — ხელისუფლებას.

მარიამ სცადა სიტუაციის გაკონტროლება სამჯერ. ველამინოვ-ზერნოვი წერს:

შემდეგ იგი ცდილობს აივანზე გასვლას, რათა ჯარს გააგონოს მისი ხმა, მაგრამ მას პალენი აჩერებს. მისი ბოლო მცდელობაა —  სხვა ოთახებიდან მიაღწიოს მისი ქმრის ცხედარს. თავდაპირველად პოლტორაცკი მას არ უშვებს, თუმცა ბოლოს იღებს ბენინგსენის თანხმობას, რომელმაც მიმართა სიტყვებით: 
ელისაბედ ალექსეევნა მას მუდმივად ახლდა, რაც ძალიან აღიზიანებდა დედამთილს.

საბლუკოვი აღწერს იმპერატრიცას შემდეგ ვიზიტს ქმრის ცხედართან, ამჯერად შვილის თანხლებით:

02:00 საათზე ალექსანდრე და კონსტანტინე ტოვებენ მიქაილოვის სასახლეს, რომელიც მთვრალი ოფიცრებით იყო სავსე. ალექსანდრე დედას იხმობს, თუმცა მარია უარს ამბობს. ეიდელმანის მიხედვით, დაქვრივებული იმპერატრიცა, რომელსაც ძალაუფლების მოპოვება სურდა, სასახლეში ბოდიალობდა მანამ, სანამ ბენინგსენმა არ მოახერხა მისი გაჩერება და იზოლირება. მხოლოდ დილის მეექვსე საათზე იგი თანხმდება ზამთრის სასახლეში გადასვლას.

 მკვლელობის შემდეგ 
დილით გამოცხადდა მანიფესტი, რომელიც დაწერა დ. პ. ტროშჩინსკიმ და რომლითაც მოქალაქეებს აცნობეს, რომ პავლე გარდაიცვალა აპოპლექსიური (ინსულტის) დარტყმის შედეგად.

 რუსეთის ქვეშევრდომთა რეაქცია 
სანქტ-პეტერბურგელები აღნიშნავდნენ: 
სხვა წყაროები გვამცნობენ: 

მიხეილ ფონვიზინი თავის მემუარებში აღნიშნავს:

ისტორიოგრაფი ნიკოლაი კარამზინი ამბობდა: 

 გარდაცვლილის ცხედარი 

ზოგი წყაროს მიხედვით, ღამის დარჩენილი ნაწილი ლეიბ-მედიკმა ვილიემ ცხედრის დამუშავებას დაუთმო, რათა დილით ჯარების წინაშე ნატურალური სიკვდილის მტკიცებულებად წარედგინათ. მიუხედავად დიდი მცდელობისა, სახეზე მაინც აშკარად ჩანდა სილურჯეები და სისხლჩაქცევები. ვილიეს ეხმარებოდნენ ექიმები გრივე და მეთიუ გატრი.

ასევე ცნობილია, რომ გატჩინიდან გამოიძახეს კარის მხატვარი იაკობ მეტტენლეიტერი, რათა ტუჩების ფერი და სახის ნაკვთები გრიმით შეესწორებინა.

ანტონ კოცებუ გადმოსცემს ლეიბ-მედიკ გრივეს სიტყვებით ცხედრის მდგომარეობას:

როცა იმპერატორი გდამაში ესვენა, მისი სამკუთხა ქუდი შუბლზე ჰქონდა ჩამოწეული, რათა მარცხენა თვალი და დაზიანებული საფეთქელი დაეფარა.
ნიკოლაი გრეჩი იხსენებს:

პანაშვიდი
250px|thumb|პავლე I-ისა და მარია ფიოდოროვნას საფლავი პეტრე-პავლეს ტაძარში
წესი და დაკრძალვა გაიმართა 23 მარტს, დიდ შაბათს — პანაშვიდი შესრულდა წმინდა სინოდის ყველა წევრის მიერ, სათავეში კი იდგა სანქტ-პეტერბურგის მიტროპოლიტი ამბროსი (პოდობედოვი)იმპერატორ პავლე I-ის აღსასრულისა და დაკრძალვის შესახებ. // «ეკლესიური უწყებანი», 1901 წლის 10 მარტი, № 10, გვ. 341..

იმისათვის, რომ უკანასკნელი პატივი მიეგოთ გარდაცვლილი იმპერატორისთვის, ცხედართან დაიშვნენ ყველა წოდების წარმომადგენლები. მათ მხოლოდ უნდა გაევლოთ მიცვალებულის სხეულთან და ღრმა თაყვანი ეცათ. ზუსტად არის დათვლილი, რომ იმპერატორ პავლე I-ის გარდაცვალებიდან დაკრძალვამდე მის ცხედართან მივიდა 109,321 ადამიანი.
როგორც იუბილეურ სტატისტიკურ კრებულში „სანქტ-პეტერბურგიშია 1703–2003“-  მითითებული, 1800 წელს ქალაქის საერთო მოსახლეობა შეადგენდა 220,200 ადამიანსსანქტ-პეტერბურგი. 1703−2003: იუბილეორი სტატისტიკური კრებული. / რედ. ი. ი. ელისეევასა და ე. ი. გრიბოვას ხელმძღვანელობით. — გამოცემა 2. — სანქტ-პეტერბურგი: გემთმშენებლობა, 2003. გვ. 16−17.. შესაბამისად, გარდაცვლილ იმპერატორთან მოსასალმებლად მივიდა ქალაქის მოსახლეობის ნახევარი, ხოლო ბავშვების გამოკლებით — თითქმის მთელი ზრდასრული მოსახლეობა.

როგორც პროტოპრესვიტერი ვ. ი. ჟმაკინი გადმოგვცემს, „წესის შესრულებისას ქალაქის ყველა ეკლესიაში დაირეკა ზარები, როგორც ჩვეულებრივ ხდება მღვდელმსახურის დაკრძალვისას“ვ. ი. ჟმაკინი, პროტ. იმპერატორ პავლე I-ის გარდაცვალება და დაკრძალვა. „დამატება ეკლესიურ უწყებებთან“. № 10, 1901. გვ. 342..

მისი აღმატებულება იმპერატორ პავლე პეტრეს ძის ანდერძის თანახმად, მოწყალებად გადაეცათ ღარიბთათვის 16,666 რუბლი და 66 ½ კაპიკიწერილთა კრებული უმაღლესი პირთა მიერ მიწერილი მიტროპოლიტ ამბროსისთვის, დაცულია ალექსანდრე ნეველის ლავრის ბიბლიოთეკაში. იხ. ვ. ი. ჟმაკინი, პროტ. ზემოხსენებული ნაწარმოები, გვ. 342..

ხმები და ცენზურა
პავლე I-ის ოფიციალურ სიკვდილის ვერსიად აპოპლექსიური შეტევა (ინსულტი) იყო გამოცხადებული, რის გამოც შემდგომში გაჩნდა ცინიკური ხუმრობა, თითქოს იგი ტაბაკერის დარტყმით გამოწვეული აპოპლექსიური შეტევით დაიღუპა.

1852 წელს, გატჩინაში გაიხსნა პავლე I-ის ძეგლი.
გახსნისას იმპერატორი ნიკოლოზ I ატირდა: 

ცარის მკვლელობის შესახებ ცენზურაში მოქცეულ პრესაში 1905 წლამდე არაფერს წერდნენ. შეთქმულებაში მონაწილე პირთა წერილები სახელმწიფო განძში გადადიოდა მათი გარდაცვალების შემდეგ.

ამასთანავე, ემიგრანტული და უცხოური პრესა აქტიურად აშუქებდა თემას.

პავლე I-ის მოჩვენება
მეორე, უფრო ცნობილი ლეგენდის თანახმად, შეთქმულთა მიერ მოკლული იმპერატორის მოჩვენებამ ვეღარ შეძლო იმ ადგილის დატოვება, სადაც იგი სიცოცხლეს გამოასალმეს. პავლეს მოჩვენებას თითქოს ხედავდნენ სანქტ-პეტერბურგის გარნიზონის ჯარისკაცები, რომლებსაც სამხედრო ქონება გადაჰქონდათ, ახალმოსახლე ოფიცრები, მ. შ. სამხედრო სასწავლებლის უფროსი ეფრეიტორი ლიამინი და გამვლელები, რომლებიც შენობის ფანჯრებში ნათელ ფიგურას და მოსიარულე ნათელს ამჩნევდნენ და სჯეროდათ, რომ ეს იყო პავლე I.

ამ ლეგენდის პირველი წერილობითი მტკიცებულებები 1840-იანი წლების ბოლოს ჩნდება ნეჟინსკი ი. ვ., პაშკოვი ა. ო. „მისტიკური პეტერბურგი: ისტორიული გამოძიება“. მონრეალი: Accent Graphics Communications, 2013. გვ. 10.
ეს მოჩვენება აქტიურად გამოიყენებოდა (თუ არა გამოგონილი) ნიკოლაევის სახელობის საინჟინრო სასწავლებლის უფროსკურსელების მიერ უმცროსკურსელების შესაშინებლად

მოჩვენებას ფართო საზოგადოებაში სახელი მოუხვეჭა ნ. ს. ლესკოვის მოთხრობამ „მოჩვენება საინჟინრო სასახლეში“, რომელშიც მიზნად დასახული იყო ყურადღების მიპყრობა სამხედრო სასწავლებელში არსებულ სასტიკ დამოკიდებულებაზე ახალბედების მიმართ.

1980-იან წლებში რუსეთის გეოგრაფიული საზოგადოების ანომალიური მოვლენების კომისიის თანამშრომლებმა ჩაატარეს არაოფიციალური კვლევა შენობაში შესაძლო პარანორმალური აქტივობის შესახებ. გამოკითხეს პატენტული ბიბლიოთეკის რამდენიმე თანამშრომელი (რომელიც იმ დროს სასახლეში იყო განთავსებული), გადაიღეს ფოტომასალა და გაზომეს მაგნიტური ველები. გამოიყენეს მაგნიტური სიხშირის საცნობი მეთოდიც

1918 წელს ალექსანდრე კუპრინი წერს მოთხრობას „გატჩინის მოჩვენება“, სადაც მოჩვენება წარმოთქვამს პირქუშ, წინასწარმეტყველურ მონოლოგს:

შედეგები
ტახტზე ავიდა ალექსანდრე I, რომელმაც სახელმწიფოში მყისიერად შეცვალა საერთო ატმოსფერო. თუმცა თავად ალექსანდრეზე მამის მკვლელობამ ღრმა ფსიქოლოგიური კვალი დატოვა, რაც შესაძლოა, მის სიცოცხლის ბოლოსკენ მის მისტიციზმში ჩაფლვით აიხსნას. მიხეილ ფონვიზინი აღნიშნავდა: . ცოლი, ელიზავეტა ალექსეევნა, წერდა: 

საბოლოოდ, მარია ფიოდოროვნა (პავლე I-ის ცოლი)გადაბარგდა პავლოვსკში, ხოლო შვილთან ურთიერთობა გაუფუჭდა.

დაზარალდა პავლეს უახლოესი გარემოცვა:

ივანე კუტაისოვი — დააპატიმრეს;

მადამ შევალიე — გადაასახლეს.

შეთქმულები თვლიდნენ, რომ ახალი იმპერატორის დროს მაღალ თანამდებობებს დაიკავებდნენ. ჩარტორისკი წერდა: 
პირველი, ვინც ჩამოშორდა, იყო პალენი, რასაც დედოფლის მრისხანება განაპირობებდა.

ნაპოლეონ ბონაპარტმა პავლეს მკვლელობის წინა დღეს, მასთან თითქმის მიაღწია შეთანხმებას. პავლეს მკვლელობამ ეს პროცესი შეაფერხა — ვიდრე არ დაიდო ტილზიტის ზავი 1807 წელს ინგლისთან კი ურთიერთობები მაშინვე განახლდა.

 ხსოვნა 

1858 წელს, იმპერატორ პავლე I-ის ყოფილი აპარტამენტების ადგილზე მიქაილოვის სასახლეში, სადაც ის მოკლეს, მისი შვილიშვილის, იმპერატორ ალექსანდრე II-ის ბრძანებით დაარსდა წმინდა მოციქულების პეტრესა და პავლეს ეკლესიამიქაილოვის სასახლე: ძეგლის ბიოგრაფიის გვერდები დოკუმენტებსა და ლიტერატურაში / შემდგენლები და კომენტარების ავტორები: ნ. იუ. ბახარევა, ე. ია. კალნიცკაია, ვ. ვ. პუჩკოვი და სხვ. მ., 2003. გვ. 347—348.

320x320px|thumb|პავლე I-ის ძეგლი მიქაილოვის სასახლის ეზოში, მისი გარდაცვალების 220 წლისთავზე

ერმიტაჟში დაცულია ოქროს ტაბაკერკა, რომლის შიგნით არის წითელი ზამშის ქარვილი და ოქროთი დამბეჭდავი წარწერა: «ეკუთვნოდა უფროს შტალმაისტერ გრაფ ნიკოლაი ალექსანდროვიჩ ზუბოვს». 

მასთან ერთად დართული იყო გერმანულ ენაზე დაწერილი ბარათი: «Getragen von Fürsten Platon Alexandrowitsch Subow am 11 März 1801» — „ეკუთვნოდა უფლისწულ პლატონ ალექსანდრეს ძე ზუბოვს 1801 წლის 11 მარტს“. თუმცა, პირველი მკვლევარის ო. გ. კოსტიუკის თქმით, ეს ექსპონატი იწონის მხოლოდ 84.74 გრამს, რის გამოც იმ ვერსიას, რომ სწორედ ამ ტაბაკერკით დაარტყა ნ. ზუბოვმა იმპერატორს, ზოგიერთები ეჭვქვეშ აყენებენ.

 მკვლელობის ასახვა კულტურაში 

ა. ს. პუშკინი — ოდა „თავისუფლება“
ს. ბობროვი — „1801 წლის მარტის ღამე“
ე. ვ. პოლიანსკაია — „მიქაილოვის სასახლე: დრამატული სცენები“
მ. ა. ალდანოვი — „შეთქმულება“

კინო

სერგეი სოლოვიოვი — ასა, 1987
დმიტრი სვეტოზაროვი — სერიალი ეროვნული უსაფრთხოების აგენტი-3 (სერია „პადიშაჰი“), 2001
ილია ხოტინენკო — ოქროს საუკუნე, 2003
ვიტალი მელნიკოვი — საწყალი, საწყალი პავლე, 2003
ავანგარდ ლეონტევი — სერიალი სიყვარულის ადიუტანტები, 2005
სერიალი „ეკატერინე“ — 2014
პავლე ტაბაკოვი — სერიალი „ეკატერინე. აფრენა“, 2016
პავლე ტაბაკოვი — სერიალი „ეკატერინე. თვითმარქვიები“, 2019

*
კატეგორია:მეფის მკვლელობები
კატეგორია:გაუსხლელებელი მკვლელობები რუსეთის იმპერიაში
კატეგორია:დიდი თამაში
კატეგორია:პოლიტიკური მკვლელობები რუსეთის იმპერიაში

 ლიტერატურა

 Шиман Т. Убиение Павла I и восшествие на престол Николая I. — Берлин, 1902. — 420 с.
 А. Г. Брикнер. Смерть Павла I, Штутгарт, 1897
 Н. Я. Эйдельман. Грань веков.
 Н. Я. Эйдельман. Из потаённой истории России XVIII—XIX веков.
 Время Павла и его смерть. Записки современников и участников события 11-го марта 1801 года / Сост. Г. Балицкий. 2 — Ч. 1, 2 — М.: Русская быль, Образование, 1908. — 315 с.
 Цареубийство 11 марта 1801 года. Записки участников и современников. — Изд. 2-е. — Спб.: А. С. Суворин, 1908. — 458 с.
 Убийство императора Павла: Рассказы современников. — Ростов Н/Д: Донская речь, 1907. — 96 с.
 Цареубийство 11 марта 1801 года. Записки участников и современников. М., 1990. (Репринт издания 1907 года.)

*
კატეგორია:მეფეთა მკვლელობები
კატეგორია:გამოუძიებელი მკვლელობები რუსეთის იმპერიაში

კატეგორია:დიდი თამაში
კატეგორია:პოლიტიკური მკვლელობები რუსეთის იმპერიაში
კატეგორია:1801
კატეგორია:მკვლელობა
კატეგორია:მკვლელობები
კატეგორია:მეფეები
კატეგორია:რუსეთის მეფეები

სქოლიო