მარგარიტა შოტლანდიელი

წმინდა მარგარიტა შოტლანდიელი (; , დაახლ. 1045 – გ. 16 ნოემბერი, 1093), ცნობილი ასევე, როგორც მარგარიტა უესექსელი — შოტლანდიის დედოფალი 1070-1093 წლებში, მეფე მალკოლმ III-ის მეუღლე. მარგარიტას ზოგჯერ უწოდებდნენ „შოტლანდიის მარგალიტს“ („The Pearl of Scotland“). იგი იყო უესექსის დინასტიის წევრი, დაიბადა უნგრეთის სამეფოში, ინგლისელი პრინცის, ედუარდ დევნილის ოჯახში. 1057 წელს იგი ოჯახთან ერთად დაბრუნდა ინგლისში. 1066 წელს ჰაროლდ გოდვინსონის სიკვდილის შემდეგ ჰასტინგსის ბრძოლაში, მისი ძმა ედგარ ეთელინგი აირჩიეს ინგლისის მეფედ, თუმცა იგი არასოდეს უკურთხებიათ. როცა ოჯახმა ჩრდილოეთით, შოტლანდიისკენ გაქცევა გადაწყვიტა, მარგარიტა მალკოლმ III-ზე დაქორწინდა, დაახლოებით 1070 წელს.

მარგარიტა იყო ღრმად მორწმუნე ქრისტიანი, რომელმაც სხვა საქველმოქმედო საქმიანობებთან ერთად, შექმნა საბორნე გადასასვლელი ფერთ-ოფ-ფორთზე, რათა პილიგრიმებს მიეღწიათ წმინდა ანდრიამდე ფაიფში. აქედან მომდინარეობს ქალაქების სახელწოდებები: სამხრეთ ქვინსფერი (South Queensferry) და ჩრდილოეთ ქვინსფერი (North Queensferry). მარგარიტა იყო სამი (ან ოთხი, თუ ვიანგარიშებთ ედმუნდს, რომელიც ბიძასთან, დონალდ III-თან ერთად მართავდა) შოტლანდიის მეფის დედა, ასევე ინგლისის დედოფლის, მატილდა შოტლანდიელის. ლათინური ტექსტის, Vita S. Margaritae (Scotorum) Reginae („წმინდა მარგარიტას, შოტლანდიის დედოფლის ცხოვრება“), რომლის ავტორობაც მიეწერება ტურგოტ დარემელს, ცნობით, მარგარიტა გარდაიცვალა ედინბურგის ციხე-სიმაგრეში 1093 წელს, რამდენიმე დღის შემდეგ, რაც შეიტყო ქმრისა და შვილის გარდაცვალება ბრძოლაში.

1250 წელს, პაპმა ინოკენტი IV-მ მარგარიტა წმინდანად შერაცხა, მისი ნეშტი კი ხელახლა გადაასვენეს წმინდა რელიკვიების სალოცავში დანფერმლინის სააბატოში, ფაიფში. მისი წმინდა ნაწილები შოტლანდიის რეფორმაციის დროს დაიკარგა. მოგვიანებით, მისი თავი ეკუთვნოდა მერი სტიუარტს, რომლის შემდეგაც იგი იეზუიტების მიერ ინახებოდა დუეს შოტლანდიურ კოლეჯში, საფრანგეთში, საიდანაც დაიკარგა საფრანგეთის რევოლუციის დროს.

 შოტლანდიაში მოგზაურობა 

მალკოლმ III ამ დროს უკვე ქვრივი იყო და ორი ვაჟი — დონალდი და დუნკანი ჰყავდა. იგი დაინტერესებული იქნებოდა ქორწინებით უესექსის სამეფო ოჯახის უკანასკნელ წარმომადგენელთან. მალკოლმისა და მარგარიტას ქორწინება 1070 წელს შედგა. მალკოლმმა შემდგომ რამდენჯერმე ილაშქრა ნორთუმბრიაში, რათა მხარი დაეჭირა ახალი ცოლისძმის, ედგარის მეფობის პრეტენზიისთვის და ამასთან, გაეძლიერებინა საკუთარი ძალაუფლება. თუმცა ამ ლაშქრობებს განსაკუთრებული შედეგი, გარდა ნორთუმბრიის განადგურებისა, არ მოჰყოლია.

 შთამომავლობა 
მარგარიტასა და მალკოლმს ჰყავდათ რვა შვილი – ექვსი ვაჟი და ორი ქალიშვილი:
ედუარდი (), მოკლული მამასთან ერთად ალნვიკის ბრძოლაში
ედმუნდი ()
ეთელრედი, დანკელდის აბატი (პერტ-ენდ-კინროსი, შოტლანდია)
ედგარი (), შოტლანდიის მეფე (1097–1107)
ალექსანდრე I (), შოტლანდიის მეფე (1107–1124)
ედიტი (), მოგვიანებით მატილდა, ინგლისის დედოფალი
მერი (1082–1116), ბულონის გრაფინია
დავითი I (), შოტლანდიის მეფე (1124–1153)

 რელიგიური ცხოვრება 
ტურგოტ დარემელი, წმინდა ანდრიას ეპისკოპოსი, იყო შოტლანდიის სამეფო კარის ახლო მეგობარი და მარგარიტას სულიერი მრჩეველი.* 1100–1107 წლებში მან დაწერა მისი აგიოგრაფიული ბიოგრაფია მარგარიტას ქალიშვილის, ინგლისის დედოფალ მატილდას თხოვნით.  ტურგოტის მიხედვით, მარგარიტამ დიდი გავლენა მოახდინა მეუღლეზე, მალკოლმზე, მას ბიბლიური ტექსტების კითხვის საშუალებით ასწავლიდა. მან წამოიწყო რელიგიური რეფორმები და ცდილობდა შოტლანდიის ეკლესიის ღვთისმსახურება და ტრადიციები კონტინენტური (რომაული) ეკლესიის სტანდარტებთან მიახლოებოდა, რომელიც მას ბავშვობაში უნგრეთში გაეცნო. ამ რეფორმებში მარგარიტას შთააგონა და ხელმძღვანელობდა ლანფრანკმა, რომელიც შემდგომში გახდა კენტერბერის არქიეპისკოპოსი. ამ ღვაწლის გამო მარგარიტა ითვლებოდა „სამართლიანი მმართველის“ ნიმუშად და დიდად გავლენა მოახდინა მეუღლესა და შვილებზე, განსაკუთრებით უმცროს ვაჟზე, მომავალ მეფე დავით I-ზე, რათა ისიც სამართლიანი და ღვთისმოშიში მმართველი ყოფილიყო.


მარგარიტა ასრულებდა ქველმოქმედებას, ყოველდღიურად ზრუნავდა ობლებზე და ღარიბებზე, კვებავდა მათ საკუთარი სადილის დაწყებამდე და ქრისტეს მიბაძვით, ღარიბებს ფეხებს ბანდა. ყოველ შუაღამეს იგი იღვიძებდა ლიტურგიის შესასრულებლად. 1072 წელს მან მიიწვია ბენედიქტელები, რათა დაეარსებინათ მონასტერი დანფერმლინში (ფაიფში). მანვე დააარსა საბორნე გადასასვლელი ქვინსფერიში და ჩრდილოეთ ბერვიკში, რათა დაეხმარებოდა პილიგრიმებს ფერთ-ოფ-ფორთის სამხრეთიდან წმინდა ანდრიამდე მისვლაში. იგი ლოცვისა და მარხვისთვის იყენებდა გამოქვაბულს დანფერმლინის ტაუერ-ბერნის მდინარესთან. ეს ადგილი დღეს „წმინდა მარგარიტას გამოქვაბულის“ სახელითაა ცნობილი და მუნიციპალური ავტოსადგომის ქვეშაა მოქცეული, თუმცა ვიზიტორებისთვის ღიაა. სხვა საქმიანობებთან ერთად, მარგარიტა აქტიურად მონაწილეობდა აიონას სააბატოს აღდგენაში. მან ასევე იზრუნა ინგლისელი ტყვეების გათავისუფლებაზე, რომლებიც ნორმანული დაპყრობის შემდეგ ყმობაში აღმოჩნდნენ.

მარგარიტა ღვთისმოსავი იყო როგორც საჯაროდ, ისე პირად ცხოვრებაში. იგი დიდ დროს უთმობდა ლოცვას, წმინდა წიგნების კითხვასა და საეკლესიო ქარგვას. ამან მნიშვნელოვანი გავლენა მოახდინა მალკოლმზე, რომელსაც ძალიან მოსწონდა მეუღლის ღვთისმოსაობა და მის წიგნებს ოქროსა და ვერცხლით რთავდა. ერთ-ერთი ასეთი სახარება, რომელშიც მახარებელთა პორტრეტებია, დღეს ინახება ბოდლის ბიბლიოთეკაში (ოქსფორდი, ინგლისი).

მალკოლმი ნაკლებად რელიგიური იყო და არც კარგად აცნობიერებდა მარგარიტას რეფორმების მნიშვნელობას. თუმცა მეუღლის პატივისცემის გამო მას აძლევდა უფლებას გაეტარებინა ის რეფორმები, რაც სურდა.

 გარდაცვალება 
მარგარიტას მეუღლე, მალკოლმი და მათი უფროსი ვაჟი, ედუარდი, დაიღუპნენ ალნვიკის ბრძოლაში რობერტ დე მოუბრაის, ნორმანული ნორთუმბრიის გრაფის წინააღმდეგ, 1093 წლის 13 ნოემბერს. მისი შვილი, ედგარი, პასუხისმგებელი იყო დედისთვის ქმრისა და შვილის გარდაცვალების შეტყობინებაზე. ჯერ კიდევ 50 წლის ასაკს მიუღწეველი მარგარიტა გარდაიცვალა 1093 წლის 16 ნოემბერს, მეუღლისა და შვილის გარდაცვალებიდან სამი დღის შემდეგ. გარდაცვალების მიზეზად მიიჩნიეს მწუხარება.

იგი დაკრძალეს დანფერმლინის სააბატოში, მთავარი საკურთხევლის წინ. 1250 წელს, როდესაც ის წმინდანად შერაცხეს, მისი და მისი ქმრის ნეშტი გადაასვენეს სააბატოს ახალ სამლოცველოში. მოგვიანებით, დანფერმლინის აბატმა ჯორჯ დიურემ მათი წმინდა ნაწილები პროტესტანტული რეფორმატორებისგან დასაცავად ჯერ საკუთარ მამულში, კრეიგლასკარში გადაიტანა. 1560 წელს შოტლანდიის დედოფალმა მერიმ მარგარიტას თავი გადაიტანა ედინბურგის ციხე-სიმაგრეში, იმ იმედით, რომ ეს რელიქვია დაეხმარებოდა მშობიარობის დროს. 1597 წელს მარგარიტას თავი საფრანგეთში, დუეს შოტლანდიურ კოლეჯში იეზუიტებმა გადაიტანეს, თუმცა საფრანგეთის რევოლუციის პერიოდში იგი დაიკარგა. 1580 წლისთვის, ესპანეთის მეფე ფილიპე II-მ მარგარიტასა და მალკოლმ III-ის სხვა წმინდა ნაწილები გადაასვენა ესპანეთში, სამეფო მონასტერში ელ-ესკორიალში, მადრიდთან ახლოს,McGuigan, Máel Coluim III, pp. 342–343 თუმცა მათი ნეშტების ამჟამინდელი ადგილმდებარეობა უცნობია.

 თაყვანისცემა 

წმინდანად შერაცვხვა და ხსენების დღე
175px|right|thumb|წმინდა მარგარიტა ვიტრაჟზე (1922), ავტორი დუგლას სტრახანი, წმინდა მარგარიტას სამლოცველო, ედინბურგი
პაპმა ინოკენტი IV-მ 1250 წელს მარგარიტა წმინდანად შერაცხა მისი პირადი ღვთისმოსაობის, რომის კათოლიკური ეკლესიის ერთგულების, ეკლესიის რეფორმირებისთვის გაწეული შრომისა და ქველმოქმედების აღიარებით. 1250 წლის 19 ივნისს, მისი წმინდანად შერაცხვის შემდეგ, მარგარიტას ნეშტი გადატანილი იქნა დანფერმლინის სააბატოს აღმოსავლეთ აფსიდაში მდებარე სამლოცველოში. 1693 წელს პაპმა ინოკენტი XII-მ მისი ხსენების დღე გადაიტანა 10 ივნისს, რაც დაკავშირებული იყო ჯეიმზ II-ისა და VII-ის (შოტლანდია) ვაჟის დაბადების თარიღთან. 1969 წელს რომის ზოგადი კალენდრის გადახედვისას მისი ხსენების დღედ კვლავ 16 ნოემბერი აირჩიეს, მისი გარდაცვალების თარიღი, რომელიც შოტლანდიაში უწყვეტად აღინიშნებოდა."Calendarium Romanum" (Libreria Editrice Vaticana, 1969), p. 126 მიუხედავად ამისა, ზოგიერთი ტრადიციონალისტი კათოლიკე კვლავ 10 ივნისს აღნიშნავს მის დღეს.

მარგარიტას ასევე სცემენ თაყვანს ანგლიკანურ თანამეგობრობაში. მისი ხსენების დღე აღინიშნება ინგლისის ეკლესიის, შოტლანდიის ეპისკოპალური ეკლესიის და აშშ-ის ეპისკოპალური ეკლესიის კალენდრებში 16 ნოემბერს.

 დაწესებულებები მისი სახელით 

მთელ მსოფლიოში მრავალი ეკლესია ატარებს წმინდა მარგარიტას სახელს. ერთ-ერთი უძველესია წმინდა მარგარიტას სამლოცველო, რომელიც დააარსა მისმა შვილმა, მეფე დავით I-მა. დიდი ხნის განმავლობაში ითვლებოდა, რომ ეს სამლოცველო თავად მარგარიტას სალოცავი იყო, თუმცა ამჟამად მიიჩნევა, რომ იგი XII საუკუნეში აშენდა. ეს არის ედინბურგის უძველესი შენობა, რომელიც XIX საუკუნეში აღადგინეს და 1990-იან წლებში განახლდა.

გალერეა

იხილეთ აგრეთვე
 კათოლიკე წმინდანთა სია
 შოტლანდიის კონსორტების სია

ლიტერატურა

Duncan, A.A.M., The Kingship of the Scots 842–1292: Succession and Independence. Edinburgh University Press, Edinburgh, 2002. ISBN 0-7486-1626-8

Oram, Richard, David I: The King Who Made Scotland. Tempus, Stroud, 2004. ISBN 0-7524-2825-X
Ritchie, R. L. Graeme, The Normans in Scotland, Edinburgh University Press, 1954

რესურსები ინტერნეტში

The Heraldry of Queensferry, which provides the best information and images, interspliced throughout the page, on St Margaret's arms and their variations. Archived 23 July 2018
University of Pittsburgh: Margaret of Scotland
Catholic Encyclopedia: St. Margaret of Scotland
Medieval Women: The Life Of St Margaret, Queen Of Scotland by Turgot, Bishop of St Andrews Ed. William Forbes-Leith, S.J. Third Edition. Edinburgh: David Douglas, 1896 . Retrieved 14 March 2011.

სქოლიო

კატეგორია:XI საუკუნის ქრისტიანი წმინდანები
კატეგორია:XI საუკუნის ინგლისელი არისტოკრატია
კატეგორია:XI საუკუნის ინგლისელი ქალები
კატეგორია:XI საუკუნის შოტლანდიელი ქალები
კატეგორია:ანგლიკანი წმინდანები
კატეგორია:ანგლო-საქსონთა სამეფო კონსორტები
კატეგორია:ინგლისელი ქველმოქმედები
კატეგორია:ინგლისის პრინცესები
კატეგორია:შუა საუკუნეების ინგლისელი ქალი წმინდანები
კატეგორია:შუა საუკუნეების შოტლანდიელი ქალი წმინდანები
კატეგორია:დანკელდის დინასტია
კატეგორია:უესექსის დინასტია
კატეგორია:შუა საუკუნეების ინგლისელი წმინდანები
კატეგორია:შუა საუკუნეების შოტლანდიის წმინდანები
კატეგორია:შოტლანდიელი კათოლიკე წმინდანები