ზეცის ჩარხი

ზეცის ჩარხი ( ინგლ. The Lathe of Heaven ) — ამერიკელი მწერლის ურსულა ლე გუინის 1971 წლის სამეცნიერო ფანტასტიკური რომანია, რომელიც პირველად  ამერიკულ სამეცნიერო ფანტასტიკურ ჟურნალში Amazing Stories-ში გამოიცა.  1971 წელს ნომინირებული  Nebula Award-ზე, ხოლო 1972 წელს Hugo-ზე იმავე წელს  მოიგო ლოკუსის ჯილდო საუკეთესო რომანისთვის.  ნაწარმოების მიხედვით გამოვიდა ორი კინო ადაპტაცია: PBS-ის წარმოება, The Lathe of Heaven (1980) და Lathe of Heaven (2002), რიმეიკი, რომელზეც A&amp;E Network-მა იმუშავა.

რომანი იკვლევს ისეთ თემებსა და ფილოსოფიებს, როგორიცაა პოზიტივიზმი, დაოიზმი, ბიჰევიორიზმი და უტილიტარიზმი . მისი ცენტრალური სიუჟეტი მოიცავს ადამიანს, რომლის ოცნებებს შეუძლიათ შეცვალონ წარსული და აწმყო რეალობა და ამ ფსიქოლოგიურად მიღებული ცვლილებების შედეგები უკეთესობისა და უარესისკენ.

 სათაური 
სათაური მომდინარეობს ჩუანგ ცუს (ჟუანგ ჟოუ) ნაწერებიდან - კონკრეტულად იგი ნაწყვეტია XXIII წიგნის, მე-7 პუნქტიდან, რომელიც ციტირებულია რომანის მე-3 თავის ეპიგრაფად :

იმის გაცნობიერება, რომ გაგება უნდა შეწყდეს იქ, სადაც შეუძლებელია მისი გაგრძელება, უდიდესი მიღწევაა. ვინც ამას ვერ შეძლებს, ზეციურ სახარატო დაზგაზე განადგურდება.იმის გაცნობიერება, რომ გაგება უნდა შეწყდეს იქ, სადაც შეუძლებელია მისი გაგრძელება, უდიდესი მიღწევაა. ვინც ამას ვერ შეძლებს, ზეციურ სახარატო დაზგაზე განადგურდება.

უდიდესი მიღწევაა შეწყვიტო გაგება, როცა ვერ აცნობიერებ. ვისაც ამის გაკეთება არ შეუძლია, ზეცის ჩარხში  განადგურდება. (知止乎其所不能知，至矣。若有不即是者，天鈞敗之。)ჩუანგ ძის სხვა ეპიგრაფები მთელ რომანში ჩანს. ლე გუინმა სათაური ციტატის სიყვარულიდან გამომდინარე აირჩია. თუმცა, როგორც ჩანს, ციტატა არის ჩუანგ ძის ჩინური ტექსტის არასწორი თარგმანი.

In Nonningness, Being და Dao: Ontology and Cosmology in the Zhuangzi, ჩაი აღწერს 天鈞-ის კონცეფციას, როგორც "ზეციურ წონასწორობას". 

2000 წელს გამოშვებული 1980 წლის ადაპტაციის DVD-ის გამოშვებისთვის ბილ მოიერსთან ინტერვიუში, ლე გუინმა საკითხი ასე განმარტა:...როგორც ჩანს, შეცდომით ითარგმნა, რომლის შესახებაც მე მაშინ წარმოდგენა არ მქონდა. როგორც ითქვა, იმ დროს ჩინეთში არ არსებობდა ჩარხები. ჯოზეფ ნიდჰემმა მომწერა და მითხრა: "მშვენიერი თარგმანია, მაგრამ არასწორი". Issued as bonus material on New Video's 2000 release of The Lathe of Heaven, . The "lathe" discussion appears at 8:07—9:05.

1997 წელს ლე გუინმა გამოაქვეყნა ლაო ძის ,,,დაო დე ძინის'''  თარგმანი, რომელიც ტრადიციულად ტაოიზმის (დაოიზმის) ფუძემდებლად ითვლება. თარგმანის ბოლოს შენიშვნებში იგი განმარტავს რომანის სათაურის არჩევანს:ზოგიერთი [დაო დე ძინის ვერსიის] ენა იმდენად გაუგებარი იყო, რომ მეგონა, წიგნი დასავლური გაგებისთვის მიუწვდომელი იქნებოდა. (ჯეიმს ლეგის ვერსია ერთ-ერთი ასეთი იყო, თუმცა ჩემი წიგნის, "ზეცის ჩარხის" სათაური სწორედ ლეგისთან ვიპოვე. წლების შემდეგ, ჩინური მეცნიერებისა და ტექნოლოგიების გამორჩეულმა მკვლევარმა, ჯოზეფ ნიდემმა მომწერა და საყვედურის გარეშე, ძალიან კეთილად მითხრა, რომ ლეგიმ ამ საკითხში შეცდომა დაუშვა; როდესაც "ჩუანგ ძი" დაიწერა, ჩარხი ჯერ კიდევ არ იყო გამოგონილი.)Lathe of Heaven- ის თარგმანებში რომანს განსხვავებული სათაურები ჰქონდა. გერმანული და პირველი პორტუგალიური გამოცემის სათაურები,  და , სიტყვასიტყვით ნიშნავს "სამოთხის შოლტს [ან მათრახს]". ფრანგული, შვედური და მეორე პორტუგალიური გამოცემის სათაურები, ,  და , ითარგმნება როგორც "სიზმრის/ოცნების მეორე მხარე".

 შინაარსი 
ნაწარმოების მოქმედება პორტლენდში, ორეგონიში ვითარდება 2002 წელს. სამი მილიონი ადამიანით დასახლებულ პორტლენდში უწყვეტი წვიმებია. რაც იწვევს იმას, რომ ღარიბ მოსახლეობას აღენიშნება კვაშიორკორი, ცილის ნაკლებობა არასწორი კვების გამო. მიუხედავად იმისა, რომ სიღარიბეა, კულტურა შეერთებულ შტატებში 1970-იანი წლების მსგავსია. ამის პარალელურად მიმდინაორებს მასიური ომი ახლო აღმოსავლეთში . კლიმატის ცვლილება კი უარყოფითად მოქმედებს ცხოვრების ხარისხ.
alt=Artist rendition of the plot of The Lathe of Heaven, showing branching realities that extended further back than when Orr creates them|ცენტრი|მინი| მხატვრული გადმოცემა The Lathe of Heaven- ის სიუჟეტის

 მიღება 
თეოდორ სტურჯენმა, რომელმაც მიმოიხილა Lathe-ს The New York Times- ისთვის, შეაფასა როგორც "ძალიან კარგი წიგნი", ადიდებდა ლე გუინს "პოეზიისა და მეცნიერების, მიზეზისა და ემოციის იშვიათი და ძლიერი სინთეზისთვის". "If . . .?", The New York Times, May 14, 1972. თუმცა, ლესტერ დელ რეიმ რომანი დაადანაშაულა თვითნებური და არაეფექტური მეორე ნახევრის გამო და თქვა: „საოცრებათა შერწყმით, სიუჟეტი უბრალოდ კარგავს სანდოობას“. 

მიუხედავად იმისა, რომ ტექნოლოგია უმნიშვნელო როლს თამაშობს, რომანი ეხება ფილოსოფიურ საკითხებს ჩვენი ბედის კონტროლის სურვილის შესახებ, სადაც ჰაბერის პოზიტივისტური მიდგომა დაპირისპირებულია ტაოისტურ  სიმშვიდესთან. თავების დასაწყისში ასევე წარმოდგენილია ციტატები ჰ. გ. უელსის, ვიქტორ ჰიუგოსა და ტაოისტი ბრძენებისგან. ფსიქოლოგიურად წარმოშობილი ალტერნატიული რეალობების ასახვის გამო, ეს ამბავი აღწერილია როგორც ურსულა კ. ლე გუინის ხარკი ფილიპ კ.   დიკისადმი. დიკის ბიოგრაფიაში ლოურენს სატინმა აღწერა ლე გუინი, როგორც "ფილის ნიჭის დიდი ხნის ერთგული საჯარო დამცველი". სატინის თქმით, "თავად ლე გუინის აღიარებით, "ზეცის ჩარხი" მასზე [დიკის] სამოციანი წლების ნამუშევრების გავლენით შეიქმნა." 

წიგნი ბიჰევიორიზმის კრიტიკაა.  ორი, ერთი შეხედვით რბილ, მაგრამ ძალიან ძლიერ და პატიოსან ადამიანს, ავადმყოფად აცხადებენ, რადგან მას საშინლად აშინებს რეალობის შეცვლის უნარი. ის იძულებულია მკურნალობა გაიაროს. ჰაბერის მოშორების მისი მცდელობები საეჭვოდ გამოიყურება, რადგან ის ფსიქიატრიული პაციენტია. ჰაბერი კი, ამასობაში, ძალიან მომხიბვლელი, ექსტრავერტი და თავდაჯერებულია, თუმცა საბოლოოდ გიჟდება და თითქმის ანადგურებს რეალობას. ის ორის ყოყმანს რეალობაში ჩარევის შესახებ მამობრივი ტონით წარმოთქმული ფსიქოლოგიური ჟარგონით უარყოფს და უფრო მეტად აინტერესებს მისი მანქანა და ორის ძალა, ვიდრე პაციენტის განკურნება.

წიგნი ასევე კრიტიკულად აფასებს უტილიტარიზმის ფილოსოფიას, სატირულ ფრაზას "უდიდესი ბედნიერება უდიდესი რაოდენობისთვის". ის კრიტიკულია ევგენიკის მიმართაც, რაც მისი ვარაუდით იქნება უტილიტარულ ეთიკაზე დაფუძნებული კულტურის ძირითადი მახასიათებელი.

ვარაუდობენ, რომ ლე გუინმა თავის მთავარ გმირს "ჯორჯ ორრი" ბრიტანელი ავტორის ჯორჯ ორუელის პატივსაცემად დაარქვა, ასევე იმისთვის, რომ პარალელები გაევლო "Lathe-ში" აღწერილ დისტოპიურ სამყაროებსა და ორუელის მიერ თავის რომანში "1984" წარმოსახულ დისტოპიას შორის. შესაძლოა, მას დამატებითი მნიშვნელობაც ჰქონდეს - "ან/ან".

1980 წელს გამოვიდა ამავე სახელწოდების ადაპტაცია "ზეცის სათლელი", რომელიც საზოგადოებრივმა ტელევიზიამ WNET გადაიღო, ხოლო რეჟისორები იყვნენ დევიდ ლოქსტონი და ფრედ ბარზიკი. ეს იყო Public Broadcasting Service-ის (PBS) პირველი პირდაპირ ტელევიზიისთვის გადაღებული ფილმი და მისი ბიუჯეტი 250 000 დოლარი იყო. რომანის ერთგული ეს ფილმი მთავარ როლებში ბრიუს დევიდსონს (ჯორჯ ორის როლში), კევინ კონვეის (უილიამ ჰაბერის როლში) და მარგარეტ ავერის (ჰიზერ ლელაშის როლში) მონაწილეობით შეიქმნა. ურსულა კ. ლე გუინი აქტიურად იყო ჩართული 1980 წლის ადაპტაციის წარმოებაში და რამდენჯერმე გამოხატა მისით კმაყოფილება. Issued as bonus material on New Video's 2000 release of The Lathe of Heaven, ISBN 0-7670-2696-9. The "lathe" discussion appears at 8:07—9:05. 

 გამოცემის ისტორია 

 სერიული

 საოცარი სამეცნიერო ფანტასტიკის ისტორიები, 1971 წლის მარტი და 1971 წლის მაისი.

 გამოცემები ინგლისურ ენაზე

 1971, აშშ, ჩარლზ სკრიბნერის ვაჟები,, მყარი ყდა
 1971, აშშ, Avon Books,, ქაღალდი
 1972, დიდი ბრიტანეთი, ვიქტორ გოლანჩი,, მყარი ყდა
 1974, დიდი ბრიტანეთი, პანტერა სამეცნიერო ფანტასტიკა,, ქაღალდი (გადაბეჭდილი 1984 წელს Granada Publishing-ის მიერ)
 1984, აშშ, Avon Books,, ქაღალდი (გადაბეჭდილი 1989)
 1997, აშშ, Avon Books,, სავაჭრო ქაღალდი
 2001, აშშ, ათასწლეულის წიგნები,, ქაღალდი
 2003, აშშ, მრავალწლიანი კლასიკა,, ქაღალდი
 2008, აშშ, Scribner,, ქაღალდი
 2014, აშშ, Diversion Books,, ელექტრონული წიგნი

 აუდიო ჩანაწერი ინგლისურად

 1999, აშშ, Blackstone აუდიო წიგნები,

 1971 წელი, საფრანგეთი: , მარაბუტი; გადაბეჭდილი 2002 წელს Le Livre de Poche-ს მიერ,
 1974, გერმანია,  ჰეინე, მიუნხენი, 1974 წ.
 1975, არგენტინა, La rueda del cielo, Grupo Editor de Buenos Aires.
 1979, შვედეთი: På Andra Sidan Drömmen, Kindbergs Förlag,
 1983, პორტუგალია: O Flagelo dos Céus, Publicações Europa-América
 1987, ესპანეთი, La rueda celeste, Minotauro, ბარსელონა, 1987; გადაბეჭდილი 2017 წელს
 1987, სერბეთი: Nebeski strug, Zoroaster
 1991, ფინეთი: Taivaan työkalu, წიგნის სტუდია,
 1991, პოლონეთი: Jesteśmy snem, Phantom Press, & 83-900214-1-2
 1991 წელი, პორტუგალია: Do Outro Lado do Sonho, Edições 70,
 1992, უნგრეთი: Égi eszterga, Móra,
 1994, ჩეხეთი: Smrtonosné sny, Ivo Železný,
 1997 წელი, რუსეთი: 
 2004, პორტუგალია: O Tormento dos Céus, Editorial Presença,
 2005, იტალია: La Falce dei cieli, Editrice Nord,
 2010, კორეა: 하늘의 물레 . 황금가지,
 2011 წელი, თურქეთი: Rüyanın Öte Yakası, Metis Yayınları,
 2013, რუმინეთი: Sfâșierea cerului, Editura Trei,

 აგრეთვე იხილეთ 

 თვალი ცაში
 კაცი მაღალ ციხესიმაგრეში
 ფუტუროლოგიური კონგრესი
 ატუანის სამარხები
 სიტყვა მსოფლიოსთვის ტყეა
 პაპრიკა
 ფსიქოკინეზი
 უტოპიური და დისტოპიური ფიქცია

 ცნობები 

 შენიშვნები

 ბიბლიოგრაფია 


 Review by Science Fiction Weekly Archived 2009-03-25 at the Wayback Machine
 The Lathe of Heaven  Archived 2010-03-23 at the Wayback Machine, reviewed by Ted Gioia (Conceptual Fiction Archived 2021-04-21 at the Wayback Machine)
 The Lathe of Heaven at Worlds Without End
 A translation of the works of Chuang Tzu (Zhuang Zhou) is available on-line.

კატეგორია:ეგზისტენციალისტური რომანები
კატეგორია:ამერიკული სამეცნიერო ფანტასტიკური რომანები
კატეგორია:დისტოპიური რომანები