წმინდა საბინას ბაზილიკა

წმინდა საბინას ბაზილიკა () — ისტორიული ეკლესია ავენტინის ბორცვზე, რომში, იტალიაში. ეს არის ტიტულოვანი მცირე ბაზილიკა და რომის კათოლიკური დომინიკელთა ორდენის დედა ეკლესია, რომელიც უფრო ცნობილია როგორც დომინიკელები.

სანტა საბინა რომში არსებული უძველესი ეკლესიური ბაზილიკაა, რომელიც ინახავს თავის თავდაპირველ კოლონადებიან მართკუთხედ გეგმას აბსიდით და არქიტექტურული სტილით. მისი დეკორაციები აღდგენილია თავდაპირველი დიზაინის შესაბამისად. სხვა ბაზილიკებისგან განსხვავებით, როგორიცაა სანტა მარია მაჯორე, რომლებიც შემდგომ საუკუნეებში მდიდრულად მოიჭედა, სანტა საბინას სიმარტივე გამოხატავს გადახურული რომაული ფორუმის ან ბაზილიკის არქიტექტურის ადაპტაციას ქრისტიანულ ბაზილიკურ ეკლესიებად. ის განსაკუთრებით ცნობილია თავისი კვიპაროსის ხის კარებით, რომლებიც მოჭედილია ახ. წ. 430-432 წლებში ბიბლიური სცენებით, რომელთაგან ყველაზე ცნობილია იესოს და ორ ქურდთან ერთად ჯვარცმის პირველი ცნობილი საჯაროდ ნაჩვენები გამოსახულება.

სანტა საბინა მაღლაა აღმართული ჩრდილოეთით ტიბრისა და აღმოსავლეთით ცირკუს მაქსიმუსის ზემოთ. იგი მდებარეობს პატარა საზოგადოებრივ პარკთან ჯარდინო დელი არანჩისთან („ფორთოხლების ბაღი“), რომელსაც აქვს მყუდრო ტერასა რომის ხედით. ეკლესია ახლოსაა სანტი ბონიფაციო ედ ალესიოსთან და მალტის ორდენის სათავო ოფისთან.

მისი ბოლო კარდინალი მღვდელი იოზეფ ტომკო იყო, მის გარდაცვალებამდე, 2022 წლის 8 აგვისტომდე. სანტა საბინა ასევე აშვრიის ოთხშაბათის სტაციონარული ეკლესიაა.

ისტორია
ეკლესია აშენდა ადრეული იმპერიული პერიოდის სახლების ადგილზე, რომელთაგან ერთ-ერთი, როგორც ამბობენ, ეკუთვნოდა საბინას — რომაელ მატრონს, წარმოშობით ავეცანოდან (აბრუცოს რეგიონი, იტალია). საბინა აწამეს ახ. წ. 126 წელს იმპერატორ ჰადრიანეს მმართველობის დროს, ქრისტიანობაზე მოქცევის გამო, რაც მისი მსახურის — სერაპიას გავლენით მოხდა. სერაპიას თავი მოჰკვეთეს ახ. წ. 119 წელს. მოგვიანებით, საბინა და სერაპია კათოლიკურმა ეკლესიამ წმინდანებად აღიარა.

სანტა საბინა აშენდა პეტრე ილიელის, დალმატიური მღვდლის მიერ, 422 და 432 წლების შორის, ავენტინის ბორცვზე, რომში, იუნოს ტაძრის ახლოს.

პაპა ცელესტინ I-მა დააარსა სანტა საბინას კარდინალური ტიტული და ტახტიც გადმოიტანა 423 წელს.

მე-9 საუკუნეში, ეკლესია ჩაიკეტა ჯავშანთაღში, ომის შედეგების გამო.

1216 წელს პაპა ჰონორიუს III-მ დაამტკიცა ქადაგების ორდენი, რომელიც ახლა უფრო ცნობილია როგორც დომინიკელები, და წოდებული, როგორც „პირველი ორდენი, რომელიც ეკლესიამ დააარსა აკადემიური მისიისთვის.“Pirerre Mandonnet, "Order of Preachers" Catholic Encyclopedia, 1913;  პაპ ჰონორიუს III-მ 1220 წელს მიიწვია წმინდა დომინიკე, ქადაგების ორდენის დამფუძნებელი, რომლის საცხოვრებლი გადიოდა სანტა საბინას ეკლესიაში. დომინიკანური კათედრალის ოფიციალური დაფუძნება სანტა საბინაზე, მისი სტუდიუმ კონვენტუალით (რომში პირველი დომინიკანური სტუდიუმი), მოხდა 1222 წლის 5 ივნისს, როდესაც ჰონორიუს III-მ მფლობელობა კანონიერად გადასცა ქადაგების ორდენს, თუმცა ბერებმა უკვე 1220 წელს დაიწყეს იქ ცხოვრება.Pierre Mandonnet, O.P., St. Dominic and His Work, Translated by Sister Mary Benedicta Larkin, O.P., B. Herder Book Co., St. Louis/London, 1948, Chapt. III, note 50: "If the installation at Santa Sabina does not date from 1220, at least it is from 1221. The official grant was made only in June, 1222 (Bullarium O.P., I, 15). But the terms of the bull show that there had been a concession earlier. Before that concession the Pope said that the friars had no hospitium in Rome. At that time St. Sixtus was no longer theirs; Conrad of Metz could not have alluded to St. Sixtus, therefore, when he said in 1221: "the Pope has conferred on them a house in Rome" (Laurent no. 136). It is possible that the Pope was waiting for the completion of the building that he was having done at Santa Sabina, before giving the title to the property, on June 5, 1222, to the new Master of the Order, elected not many days before."  http://opcentral.org/resources/2012/08/23/years-of-experimental-activity-1215-19/ Accessed 2016-2-27.

ეკლესია იყო პაპის კონკლავის ადგილი 1287 წელს, თუმცა პრელატებმა დატოვეს ეკლესია, რადგან ეპიდემიამ ექვსი მათგანი იმსხვერპლა. ისინი მოგვიანებით დაუბრუნდნენ ეკლესიას და 1288 წლის 22 თებერვალს ნიკოლოზ IV აირჩიეს პაპად.

შიდა ინტერიერი 1587 წელს განახლდა დომენიკო ფონტანას (პაპ სიქსტე V-ის დავალებით 1586 წელს) და ფრანჩესკო ბორომინის მიერ 1643 წელს.

იტალიის სამეფომ 1870 წელს დაიპყრო რომი, გააძევა დომინიკელები და ეკლესია გადააქცია ლაზარეთად (მზღვრული მგზავრების საკარანტინო სადგურად).

იტალიელმა არქიტექტორმა და ხელოვნების ისტორიკოსმა ანტონიო მუნიოცმა (1884-1960) აღადგინა ეკლესიის თავდაპირველი, შუა საუკუნეების სახით 1914-1919 წლებში. ფრანგმა არქიტექტორმა პ. ბერტიემ დაასრულა მისი აღდგენა 1936-1938 წლებში.

ეკლესიის მიმდებარე კელიის მცხოვრებლებს შორის იყვნენ წმინდა დომინიკე (1220-1221), წმინდა თომა აკვინელი (1265-1268), პატივცემული ჩესლაუსი, წმინდა ჰიაცინტი და პაპი პიუს V.
200px|მინი|ინტერიერი

არქიტექტურა
ექსტერიერი 

მცირე ბაზილიკა სანტა საბინა აშენებულია ძველი რომაული საერო ბაზილიკის გადახურული ფორუმის სტილში. მას ახასიათებს გრძელი ცენტრალური ნავი, რომელსაც ორივე მხარეს დაბალი გასასვლელები ესაზღვრება. გასასვლელების ზემოთ, ნავის კედლებში არის დიდი კლერესტორული ფანჯრების რიგი. აგურის კედლები უმეტესწილად შეუფერადებელია, ხოლო ფანჯრები მინის ნაცვლად სელენიტისგანაა დამზადებული, რაც შენობას აძლევს იმავე იერსახეს, რაც ჰქონდა V საუკუნეში.

შენობას აქვს კოლონადიანი პორტიკი, მის საპირისპირო მხარეს მდებარეობს ნახევარწრიული აბსიდი.

კამპანილე (საათის კოშკი) თავდაპირველად აშენდა X საუკუნეში, თუმცა XVII საუკუნეში ხელახლა აიგო ბაროკოს სტილში.

ბაზილიკის ხის კარი, როგორც ფართოდ არის აღიარებული, ორიგინალია და თარიღდება 430–432 წლებით, თუმცა, როგორც ჩანს, ის თავდაპირველად არ იყო სპეციალურად ამ შესასვლელისთვის დამზადებული. მისი თვრამეტი ხის პანელი დღემდე შემორჩენილია ყველა, ერთის გარდა, ბიბლიური სცენებით. მათ შორის ყველაზე ცნობილი არის იესოსა და ორ ქურდთან ერთად ჯვარცმის ერთ-ერთი უძველესი უდავო გამოსახულება. სხვა პანელები ასევე იქცა ქრისტიანული ხატოვნების შესწავლის მნიშვნელოვანი ანალიზის საგნად.

შესასვლელის ზემოთ შენარჩუნებულია ორიგინალური ლათინური მიძღვნა ექსამეტრების ფორმით.
200px|მინი|აფსიდი და ტრიუმფალური თაღი.

ინტერიერი

ეკლესიის შიდა სივრცე ბაზილიკის ფორმისაა, ცენტრალური ნავი ორ რიგად განლაგებული კოლონებით არის გამოყოფილი გვერდითა გასასვლელებისგან, რომელთა ზემოთ ამაღლებული თაღები გადის. თაღების ზემოთ კი განლაგებულია დიდი კლერესტორული ფანჯრების რიგი. ოცდაოთხი პროკონესოსის მარმარილოს კოლონა, ერთმანეთთან იდეალურად შეხამებული კორინთული კაპიტელებითა და ბაზებით, მეორედ გამოიყენეს იუნოს ტაძრიდან. იატაკში ჩასმული ჩარჩოს ფორმის ხვრელი აჩვენებს რომაული ხანის ტაძრის კოლონას, რომელიც სანტა საბინამდე არსებობდა. ეს, სავარაუდოდ, წარმოადგენს იუნოს ტაძრის ნაშთს, რომელიც რომაულ ეპოქაში ავენტინის ბორცვზე იდგა და სავარაუდოდ დაანგრიეს ბაზილიკის ასაშენებლად.

აღმოსავლეთ ბოლოს მდებარეობს აბსიდი. V საუკუნის ორიგინალი მოზაიკა 1559 წელს შეცვალა ტადეო ცუკარის ფრესკომ. მიუხედავად ამისა, კომპოზიცია, როგორც ჩანს, უცვლელი დარჩა: ქრისტე ზის ბორცვზე, მის გვერდით არიან კეთილი და ბოროტი ქურდები, ხოლო ბორცვის ძირას ცხვრები წყაროს წყალს სვამენ. მოზაიკის ხატოვნება ძალიან ჰგავდა კიდევ ერთ V საუკუნის მოზაიკას, რომელიც XVII საუკუნეში განადგურდა სანტ'ანდრეა ინ კატაბარბარას ეკლესიაში.

მონასტერი

დომინიკელთა მონასტრის შიდა კელიები მცირე ცვლილებებს განიცდიდა ქადაგების ორდენის დაარსების დროიდან დღემდე. წმინდა დომინიკის კელია კვლავ იდენტიფიცირებულია, თუმცა მას შემდეგ იგი გაფართოვდა და გადაკეთდა სამლოცველოდ. ასევე შემორჩენილია ორიგინალური სასადილო, სადაც წმინდა თომა აკვინელი სადილობდა იმ დროს, როცა რომში ცხოვრობდა.
200px|მინი|გვერდითი პორტიკი.

კარები
სანტა საბინას გარე კარი დამზადებულია კვიპაროსის ხისგან და თავდაპირველად შედგებოდა ოცდარვა პანელისგან. ამ პანელებიდან ათი ორიგინალი დაიკარგა და დღეს დარჩენილია, დეკორაციის გარეშე.
200px|მინი|კარები
დარჩენილი ოციდან თვრამეტი პანელიდან თვრამეტივე შემორჩენილია, ხოლო მათგან ჩვიდმეტი ასახავს სცენებს ძველი ან ახალი აღთქმიდან.. ერთი პანელი, რომელიც არ უკავშირდება პირდაპირ ბიბლიურ ამბავს, მდებარეობს კარის ქვედა ნაწილში და გამოსახავს პატივისცემის სცენას მამაკაცის მიმართ, რომელსაც აცვია ქლამიდა (ბიზანტიური სამხედრო მოსასხამი). ითვლება, რომ ეს პანელი ასახავს ისტორიულ მოვლენას, რომელიც დაკავშირებულია ძლიერ მმართველთან, თუმცა ზუსტად რომელი ისტორიაა აღწერილი, უცნობია.

ერთი მცირე ზედა პანელი გამოსახავს იესოს ჯვარცმას ორ სხვა ფიგურასთან ერთად, შენობის ფონზე, რომელიც მიანიშნებს რომაულ მაუსოლეუმის არქიტექტურაზე. ეს პანელი ითვლება ქრისტეს ჯვარცმის პირველ ცნობილ საჯაროდ გამოფენილ გამოსახულებად. პანელები ორად იყოფა ორ განსხვავებულ სტილში: ერთი გამოირჩევა დეტალების სიმრავლითა და კლასიკური ხელოვნების სტილისადმი ერთგულებით, ხოლო მეორე უფრო მარტივი და შეზღუდულია, რაც მიუთითებს, რომ კარზე რამდენიმე ხელოვანმა იმუშავა. პანელების ჩარჩოებზე არსებული აბსტრაქტული მცენარეული ორნამენტები შეესაბამება მესოპოტამურ სტილს, რაც იმაზე მიანიშნებს, რომ ხელოვანთაგან ერთი მაინც შესაძლოა ამ რეგიონიდან იყო წარმოშობით.
200px|მინი|ჯვრისწერის გამოსახულება სანტა საბინას ხის კარზე. ეს არის ქრისტეს ჯვარცმის ერთ-ერთი ყველაზე ადრე შემორჩენილი გამოსახულება.
პანელების მჭიდრო კომპოზიციისა და კარის თხელი გარე ჩარჩოს გამო, სავარაუდოა, რომ კარი თავდაპირველად უფრო დიდი იყო და შემდეგ შეამცირეს, რათა მოთავსებულიყო სანტა საბინას კარისჩარჩოში. ამიტომაც გაურკვეველია, იყო თუ არა ეს კარი თავდაპირველად შექმნილი სწორედ ამ შენობისთვის. შესაძლებელია, იგი განკუთვნილი იყო სხვა რომაული ნაგებობისთვის, რომელსაც ჰქონდა უფრო დიდი შესასვლელი, და მოგვიანებით გადმოიტანეს სანტა საბინაში უცნობი მიზეზებით.

თუმცა, კარი, ალბათ, დაახლოებით იმავე პერიოდშია დამზადებული, როდესაც სანტა საბინას ეკლესია აიგო 432 წელს, რადგან ქლამიდიანი გავლენიანი ფიგურის გრავიურა სტილისტურად ჰგავს იმპერატორ თეოდოსიუს II-ის გამოსახულებებს, რომელიც სწორედ სანტა საბინას კურთხევის დროს იყო მმართველი. დენდროქრონოლოგიურმა და რადიოკარბონულმა დათარიღებამ დაადასტურა, რომ კარის პანელებისთვის გამოყენებული ხე V საუკუნის დასაწყისს მიეკუთვნება, შესაბამისად გრავიურები შესაძლოა პაპი ცელესტინე I-ის (421–431) ან სიქსტე III-ის (431–440) მმართველობის პერიოდში იყოს შესრულებული.

დომინიკელთა ორდენის კონვენტი და სტუდიუმი
1216 წელს პაპ ჰონორიუს III-მ დაამტკიცა ქადაგების ორდენი, რომელიც დღეს ცნობილია როგორც დომინიკელები, როგორც "პირველი ორდენი, რომელიც ეკლესიამ დააარსა აკადემიური მისიისთვის". ჰონორიუს III-მ 1220 წელს წმინდა დომინიკე, ქადაგების ორდენის დამფუძნებელი, მიიწვია სანტა საბინას ეკლესიაში საცხოვრებლად. დომინიკელთა მონასტრის ოფიციალური დაფუძნება სანტა საბინაზე, მისი studium conventuale-ით (რომში პირველი დომინიკანური სტუდიუმი), მოხდა 1222 წლის 5 ივნისს, როდესაც ჰონორიუს III-მ კანონიერად გადასცა ქონება ქადაგების ორდენს, თუმცა ბერებმა უკვე 1220 წელს დაიწყეს იქ ცხოვრება.

რამდენიმე მკვლევარმა დაწერა, რომ ჰონორიუს III იყო საველის ოჯახიდან, და რომ ეკლესია და შესაბამისი შენობები იყო საველების საკუთრებაში, რაც ახსნიდა იმას, რატომ გადასცა ჰონორიუს III-ს სანტა საბინა დომინიკელებს.J. J. Berthier, L'Eglise de Sainte-Sabine a Rome (Rome: M. Bretschneider, 1910). რეალურად, ჰონორიუს III არ იყო საველი. ამ მკვლევარებმა შესაძლოა შეცდომა დაუშვეს და მოგვიანებით გააცნობიერეს, რომ პაპ ჰონორიუს IV,  იყო საველი, და არა ჰონორიუს III.Joan Barclay Lloyd, "Medieval Dominican Architecture at Santa Sabina in Rome, c. 1219 – c. 1320." Papers of the British School at Rome. 2004. v. 72, pp. 231–292, 379. მიუხედავად ამისა, ეკლესია გადაეცა დომინიკელებს და მას შემდეგ ის მათი მთავარი ცენტრი გახდა რომში.

1265 წელს, ანაგნიში პრედიკატორთა რომის პროვინციის კაპიტულის ბრძანების მიხედვით, თომა აქვინელი დაინიშნა სანტა საბინას კონვენტუალურ სტუდიუმში რეგენტ-მასწავლებლად: "ფრ. თომას დე აკვინო მოვალეობად ვუწესავთ, რათა თავის სწავლებით შეიმსუბუქოს ცოდვები, რადგან ის მართავს სტუდიუმს რომში, და ვსურთ, რომ მის თანამოღვაწე ბრუნავებს, რომლებიც სწავლობენ, მიეღოთ საჭირო სამოსი კონვენტებიდან, რომლებთანაც ისინი დაკავშირებულნი იყვნენ მათი მოძღვრების მიხედვით. ხოლო თუ ამ სტუდენტებს მიეცემათ ზარმაცი სწავლა, უფლება მიეცემათ ფრ. თომას, რომ მათ გააგზავნოს საკუთარ კონვენტებში".Acta Capitulorum Provincialium, Provinciae Romanae Ordinis Praedicatorum, 1265, n. 12, in Corpus Thomisticum, http://www.corpusthomisticum.org/a65.html Accessed 8 April 2011

ამ პერიოდში სანტა საბინას არსებული კონვენტუალური სტუდიუმი გარდაიქმნა ორდენის პირველ სტუდიუმ პროვინციულად, რომელიც იყო შუამავალი სკოლა კონვენტუალურ სტუდიუმსა და გენერალურ სტუდიუმს შორის. "ამ დროის წინ რომის პროვინციაში არ არსებობდა სპეციალიზებული განათლება, არ იყო ხელოვნება, არც ფილოსოფია; მხოლოდ უბრალო კონვენტების სკოლები ფუნქციონირებდნენ, რომლებიც ძირითად კურსებს სთავაზობდნენ თეოლოგიაში მცხოვრები ბრაირებს ტოსკანაში და სამხრეთ იტალიაში ორდენის პირველ რამდენიმე ათწლეულში. თუმცა ახალი სტუდიუმი სანტა საბინაზე უნდა ყოფილიყო პროვინციის სკოლა," ანუ სტუდიუმ პროვინციალე.  ტოლომეო დე ლუკა, აკვინელის თანაშემწე და ადრეული ბიოგრაფი, გვიყვება, რომ სანტა საბინას სტუდიუმში აკვინელი ასწავლიდა ფილოსოფიის სრულ სპექტრს, როგორც მორალურ, ისე ბუნებრივ თემებში."Tenuit studium Rome, quasi totam Philosophiam, sive Moralem, sive Naturalem exposuit." Ptolomaei Lucensis historia ecclesiastica nova, xxii, c. 24, in In Gregorovius' History of the City of Rome In the Middle Ages, Vol V, part II, 617, note 2.  http://www.third-millennium-library.com/PDF/Authors/Gregorovius/history-of-rome-city_5_2.pdf Accessed 5 June 2011.

როდესაც თომას აკვინელი 1268 წელს პარიზში გაემგზავრა, სანტა საბინას სტუდიუმ პროვინციალეს პედაგოგიური საქმიანობა ორ კამპუსს შორის გაყო. ორდენის ახალი კონვენტი სანტა მარია სოპრა მინერვას ეკლესიასთან თავდაპირველად დაარსდა 1255 წელს, როგორც ქალთა მოქცეულთა მცირე სამონასტრო საზოგადოება, მაგრამ 1275 წელს დომინიკელებისთვის გადაცემის შემდეგ სწრაფად გაიზარდა როგორც ზომით, ისე მნიშვნელობით.

1288 წელს პროვინციული სასწავლო გეგმის თეოლოგიის კომპონენტი გადატანილ იქნა სანტა საბინას სტუდიუმიდან სანტა მარია სოპრა მინერვას სტუდიუმ კონვენტუალეში, რომელიც ამ დროიდან მოიხსენიებოდა როგორც studium particularis theologiae — სპეციალიზებული თეოლოგიის სასწავლებლად. ამრიგად, სანტა საბინას სტუდიუმი იყო სანტა მარია სოპრა მინერვას სტუდიუმ გენერალეს წინამორბედი.

1291 წლის კაპიტულარული დოკუმენტებით განსაზღვრული სასწავლო პროგრამის მიხედვით, სანტა საბინას სტუდიუმს ახალი სტატუსი მიენიჭა და იგი სამი studia nove logice-დან ერთ-ერთად იქცა სასწავლებლებიდან, რომლებიც მოწინავე ლოგიკის კურსებს ასწავლიდნენ logica nova-ს ფარგლებში. ეს მოიცავდა არისტოტელეს იმ ტექსტებს, რომლებიც დასავლეთში მხოლოდ XII საუკუნის მეორე ნახევარში გახდა ხელმისაწვდომი: Topics (თემები), Sophistical Refutations (სოფისტური უარყოფები), და Prior და Second Analytics (პირველი და მეორე ანალიზი).

ეს მნიშვნელოვანი წინსვლა იყო logica antiqua-სთან შედარებით, რომელიც მოიცავდა პორფირიოსის ისაგოგეს, ბოეციუსის გაყოფებსა და თემებს, არისტოტელეს კატეგორიებს და განმარტების შესახებ, და პეტრე ჰისპანის Summule logicales-ს.

1293 წელს სანტა საბინას სტუდიუმში ლექტორი იყო მილონე და ველეტრი. 
1310 წელს სანტა საბინაში ლექტორად მსახურობდა ფლორენციელი ჯოვანი დეი ტორნაკვინჩი.
1331 წელს ამავე სტუდიუმში ლექტორი იყო ნერიოს დე ტერცია, ხოლო ლოგიკის სტუდენტი ჯოვანი ძოკო და სპოლეტო. 

სქოლიო

კატეგორია:რომი
კატეგორია:იტალია
კატეგორია:რომის ღირსშესანიშნაობები