„გულისტანი ირამი“

„გულისტანი ირამი“ („სამოთხის ყვავილნარი“БАКИХА́НОВ) — აბასყული-აღა ბაქიხანოვის, აზერბაიჯანული სამეცნიერო ისტორიოგრაფიის ფუძემდებლის, უმნიშვნელოვანესი ნაშრომია, რომელშიც გაშუქებულია შირვანისა და დაღესტნის ისტორია უძველესი დროიდან 1813 წლის გულისტანის ზავის ჩათვლითА. К. Бакиханов. Сочинения, записки, письма / Вступительная статья, составление и подготовка текстов, а также примечания и указания Э. М. Ахмедова. — Баку: Элм, 1983. — С. 17.. ნაწარმოები თავდაპირველად 1841 წელს სპარსულად დაიწერა და თავად ავტორმა 1844 წელს თარგმნა სათაურით „კავკასიის აღმოსავლეთ ნაწილის ისტორია“В. В. Бартольд. Работы по источниковедению. — М.: Издательство восточной литературы, 1973. — С. 373..

ნაშრომი გამოირჩევა ისტორიული წყაროების სიმდიდრით, ფართო კონცეპტუალური მიდგომით და მიუკერძოებელი დამოკიდებულებით მუსლიმი ხალხებისადმიАЗЕРБАЙДЖАНСКАЯ ЛИТЕРАТУРА. ეს წიგნი იყო პირველი მცდელობა შეჯამებისა აზერბაიჯანის ისტორიისა უძველესი ხანიდან XIX საუკუნის დასაწყისამდეОчерки истории исторической науки в СССР, Том 1 / Под ред. М. Н. Тихомирова. — М.: Издательство Академии наук СССР, 1955. — Т. I. — С. 641.. ნაწარმოების სახელწოდება უკავშირდება ყუბის მახლობლად არსებულ ლეგენდარულ ბაღს — გულისტან-ირამსБакиханов А. Гюлистан-Ирам (Издание Общества обследования и изучения Азербайджана. Вып. 4). — Баку, 1926. — С. 12..

 შინაარსი 
„გულისტან-ი ირამში“ ბაქიხანოვმა აღმოსავლეთ კავკასიის ისტორია, გეოგრაფია, ეთნიკური მრავალფეროვნება და მატერიალური კულტურა გააშუქაА. К. Бакиханов. Сочинения, записки, письма / Вступительная статья, составление и подготовка текстов, а также примечания и указания Э. М. Ахмедова. — Баку: Элм, 1983. — С. 25.. იგი რეგიონის რელიგიურ წარმოდგენებსა და ტრადიციებს ასახავს, ბუნებრივ რესურსებსა და მოსახლეობის წარსულს განიხილავს. ნაშრომი დაყოფილია ხუთ თავად, რაც ისტორიული პროცესების პერიოდიზაციას ეფუძნება.

პირველ თავში თავმოყრილია ინფორმაცია ძველი წყაროების საფუძველზე უძველესი ხალხების შესახებ, მათ შორის ნოეს შთამომავლობა, იაჯუჯი და მაჯუჯი, სკვითები, მასაგეტები და ხაზარები, ასევე სასანიდური ეპოქის მეფეებიA. A. Bakıxanov. Gülüstani-İrəm. — Баку: Möminin, 2001. — С. 2..

მეორე თავი მოიცავს არაბთა დაპყრობას, ხალიფატის პერიოდს და ბაბექის აჯანყებას, თუმცა აჯანყების მიმოხილვა ზედაპირულია.

მესამე თავში განხილულია ჰულაგუიანებისა და თემურიდების მმართველობა, შირვანშაჰების მეფობა, აგრეთვე ინფორმაცია აყ-ყოიუნლუსა და ყარა-ყოიუნლუს შესახებ, და ნასირ ალ-დინ ტუსის მოღვაწეობა.

მეოთხე თავი შეეხება სეფიანთა და ნადირ შაჰის მეფობის პერიოდს, აღწერს ოსმალებისა და რუსეთის იმპერიების ლაშქრობებს, ასევე ჩალდირანის ბრძოლის დეტალებს.

მეხუთე თავში ასახულია სახანოების ისტორია ნადირ შაჰის სიკვდილის შემდეგ — ყარაბაღი, განჯა, თალიში, შაქი, შირვანი, ბაქო, ყუბა, დერბენტი — და მათი გადასვლა რუსეთის მმართველობის ქვეშ.

დასასრულს, ბაქიხანოვი ამატებს მოკლე ჩანართს განათლებული და ღირსეული ადგილობრივი მოსახლეობის შესახებ. მიუხედავად წყაროთა კრიტიკული ანალიზის ნაკლოვანებისა, მისი აღწერები მატერიალური კულტურის ძეგლებისა და რეგიონული ისტორიის შესახებ მნიშვნელოვან წყაროდ რჩება.

 შექმნის ისტორია 
მინი|აბასყული-აღა ბაქიხანოვი. ნაწარმოების ავტორი
აბასყული-აღა ბაქიხანოვმა „გულისტან-ი ირამის“ შესაქმნელად გამოიყენა მრავალფეროვანი ისტორიული წყაროები: რომაული (ამიანუს მარცელინუსი), ბერძნული (ჰეროდოტე), ბიზანტიური, სომხური, ქართული, არაბული, სპარსული და თურქული ქრონიკები, აგრეთვე თანამედროვე ევროპელი და რუსი ავტორების ნაშრომები. მან ასევე მიმართა ტოპონიმიკას, ნუმიზმატიკას, ეპიგრაფიკასა და მატერიალური კულტურის ძეგლებსГюлистан-и Ирам. — Баку: Элм, 1991. — 304 с. — ISBN 3-8066-0236-2..

ნაწარმოები სპარსულად დაიწერა 1841 წელს და ავტორმა ის 1844 წელს რუსულად თარგმნა ვასილი კუზმინისა და ტადეუშ ლადა ზაბლოცკის დახმარებითМуртуз Садыхов. Очерки русско-азербайджанско-польских литературных связей XIX века. — Баку: Азернешр, 1975. — С. 115. — 183 с.. ბაქიხანოვის პირადი მეთვალყურეობით შესრულებული რუსული თარგმანის ერთ-ერთი ასლი ინახება საქართველოს ხელნაწერთა ეროვნულ ცენტრში და მოიცავს 340 გვერდს.

თავდაპირველად ტექსტს ეწოდებოდა „დაღესტნის ისტორია“, როგორც აღნიშნავდა ფრიდრიხ ბოდენშტედტი 1844 წელს, თუმცა მოგვიანებით ნაშრომი წარუდგინეს კავკასიის კორპუსის ხელმძღვანელობას, რომელიც სანქტ-პეტერბურგში გაიგზავნა. 1845 წლის 8 მარტს იმპერატორ ნიკოლოზ I-ის განკარგულებით ბაქიხანოვს მიენიჭა 800 ვერცხლის მანეთი და ბრილიანტის ბეჭედი, ხოლო მისი ნაშრომის შესწავლა  რუსეთის მეცნიერებათა აკადემიას დაევალა.

 პუბლიკაციები 
1845 წელს რუსეთის სამხედრო მინისტრმა ჩერნიშევმა ბაქიხანოვის ნაშრომი მეცნიერებათა აკადემიის რეკომენდაციასთან ერთად ვორონცოვს გაუგზავნა, რათა  მისი ბეჭდვის მიზანშეწონილობა გაერკვია. ბაქიხანოვს არ გააჩნდა ფინანსური რესურსი სრული გამოცემისთვის, რის გამოც მან დაიწყო ნაწყვეტების გამოქვეყნება პრესაში. 1846 წელს გაზეთ „კავკაზში“ ნაწყვეტი „შაჰ-ნადირის დაღესტანში ლაშქრობების შესახებ“, მოგვიანებით კი სხვა ამონარიდებიც გამოქვეყნდაЭ. М. Ахмедов. А.К. Бакиханов: эпоха, жизнь, деятельность. — Баку: Элм, 1989. — 304 с..

არსებობს ცნობა 1844 წლის ტფილისის ბიბლიოთეკის კატალოგში ბაქიხანოვის ნაშრომის რუსული თარგმანის შესახებ, თუმცა მისი ავთენტურობა დადასტურებული არაა. ბარტოლდიც ადასტურებს რუსული თარგმანის არსებობას, რომელიც 1875 წელს დაღესტანში შესრულდა და მოგვიანებით „კასპიის“ რედაქციას გადაეცაВ. В. Бартольд. Работы по источниковедению. — М.: Издательство восточной литературы, 1973. — С. 440..

1895–1898 წლებში სხვადასხვა პრესაში გამოქვეყნდა ბაქიხანოვის ნაშრომის ახალი ფრაგმენტები, მათ შორის ჯეიჰუნ ჰაჯიბეილისა და ახმედ-ბეკ აღაევის მიერ მომზადებული მასალები.

1923 წელს ბაქოში გამოქვეყნდა „აზერბაიჯანის ისტორია“, რომელშიც მოთავსებულია „გულისტანი ირამ“-ის თარგმნილი ნაწილი რუსულიდან აზერბაიჯანულად. 1926 წელს ბაქოში პირველად გამოიცა მისი რუსული ტექსტი ორ სხვადასხვა ნუსხაზე დაყრდნობით და გამოიყენეს ოთხი სპარსული ეგზემპლარიც.

1951 წელს გამოვიდა აზერბაიჯანული თარგმანი რუსული ტექსტის საფუძველზე[9], ხოლო 1970 წელს — სპარსული ორიგინალი ხუთი ხელნაწერის მიხედვითА. Р. Шихсаидов, Т. М Айтберов, Г. М. Оразаев. Дагестанские исторические сочинения. — М.: Наука, 1993. — С. 65.. 1991 წელს ზია ბუნიადოვის რედაქტორობით გამოქვეყნდა ნაშრომის რუსული თარგმანი ბაქიხანოვის ავტოგრაფით, რომელიც თბილისში ინახება [9], ხოლო 2001 და 2009 წლებში გამოიცა აზერბაიჯანულად და ინგლისურადA. A. Bakıxanov. Gülüstani-İrəm. — Баку: Möminin, 2001. — 287 с..

 სქოლიო 

კატეგორია:აზერბაიჯანის ისტორია
კატეგორია:ლიტერატურული ნაწარმოებები