სინტების ბოშური ენა

სინტების ბოშური ენა (, ასევე ცნობილია როგორც , ) — ბოშური ენის ერთ-ერთი დიალექტი, რომლითაც სინტები საუბრობენ გერმანიაში, საფრანგეთში, ავსტრიაში, ბელგიაში, ნიდერლანდებში, ჩრდილოეთ იტალიის ზოგიერთ რეგიონსა და სხვა მეზობელ ტერიტორიებზე. სინტების ბოშურ ენაზე მნიშვნელოვან გავლენას ახდენს გერმანული, რის გამოც იგი ბოშური ენის სხვა ფორმებთან ურთიერთგაგების თვალსაზრისით შეუთავსებელია. ენა იწერება ლათინური ანბანით.

 მიმოხილვა 
ტერმინი „ბოშური“ მოდის სიტყვიდან řom, რომელიც ისტორიულად აღნიშნავდა ბოშური ენის მშობლიურ მომხმარებლებს. ინგლისურად ზოგჯერ გამოიყენება ფორმა Romany, თუმცა თავად ბოშები ენას Romani-დ მოიხსენიებენ. ისტორიულად ბოშები მოხეტიალეთა ჯგუფს წარმოადგენდნენ, თუმცა დღესდღეობით მათი მხოლოდ მცირე ნაწილი განაგრძობს მოხეტიალე ცხოვრებას, რაც იძულებით ასიმილაციასა და სახელმწიფოებრივ ჩარევებს უკავშირდება.Peter Bakker, Donald Kenrick et al.: What is the Romani language? Series: Interface Collection. Centre de recherches tsiganes and University of Hertfordshire Press, Hatfield (Hertfordshire) 2000, p. 44 (ISBN 1-902806-06-9).

სინტების ბოშური ენა ბოშური ენის დიალექტია და მიეკუთვნება ჩრდილო-დასავლურ ბოშურ დიალექტებს. სინტები წარმოადგენენ ბოშების ერთ-ერთ დიდ ჯგუფს, რომელმაც ბალკანეთი XIV საუკუნეს ბოლოს პერიოდში დატოვა და გერმანულენოვან ტერიტორიებზე გადასახლდა. საფრანგეთში მცხოვრები სინტები ხშირად ასევე საუბრობენ სინტების ბოშურ ენაზე, თუმცა საკუთარ თავს უწოდებენ  (ანუ ). საფრანგეთში სინტებისა და მანუშების ნაწილში ბოშური ენა დიდწილად შეცვალა ფრანგული დიალექტით, რომელიც ცნობილია სახელით Voyageur.

დღეს სინტების ბოშური ენა ყველაზე მეტად გავრცელებულია გერმანიაში, საფრანგეთში, ჩრდილოეთ იტალიაში, შვეიცარიაში, სერბეთში და ხორვატიაში, ხოლო მცირე რაოდენობით ასევე გვხვდება ავსტრიაში, ჩეხეთში, ნიდერლანდებში და სლოვენიაში. სინტები გერმანიაში ბოშების უდიდეს ქვეჯგუფს წარმოადგენენ, ხოლო გერმანია კი ყველაზე მრავალრიცხოვანი სინტების ბოშურ ენაზე მოსაუბრეების ქვეყანაა. სინტების ბოშური ენის თითქმის ყველა მეტყველს სრულად აქვს დაუფლებული იმ ქვეყნის ოფიციალური ენა, სადაც იგი ცხოვრობს.

 ფონოლოგია 
სინტების ბოშური ენა არატონალური ენაა და მოიცავს 25 თანხმოვანს, 6 ხმოვანსა და 4 დიფთონგს.

 ლექსიკა 
ქვემოთ წარმოდგენილია სინტების ბოშური ენის მაგალითოვანი ლექსიკა, რომელიც შედგენილია ავსტრიაში, იტალიაში და ალბანეთში შეგროვებული მასალის მიხედვით. მონაცემები დაცულია მანჩესტერის უნივერსიტეტში მდებარე ბოშური ენის მორფო-სინტაქსური მონაცემთა ბაზაში (RMS). იმ სიტყვებს, რომლებზეც გავლენა იქონია ისტორიულმა გერმანულმა ლექსიკონმა, თან ერთვის ვარსკვლავი (*).

 სინტების ბოშური ენის ლექსიკა 

წყარო: ROMANI Project – Manchester

– ნასესხებია ისტორიული გერმანულიდან

 – ნასესხებია თანამედროვე დომინანტი ენებიდან (გერმანული, იტალიური, ალბანური)

არსებითი სახელები:

სინტები/ბოშები – ავსტრია: sinto, იტალია: sinti, ალბანეთი: gipter / sinto

არა-ბოშა – ავსტრია: gadžo, იტალია: gadžo, ალბანეთი: xujle

მეგობარი – ავსტრია: mal, იტალია: mal, ალბანეთი: māl

მამა – ავსტრია: dad, იტალია: dat, ალბანეთი: dād

ბებია – ავსტრია: mami, იტალია: nonna*,* ალბანეთი: mami

ცხენი – ავსტრია: graj, იტალია: graj, ალბანეთი: graj

ძაღლი – ავსტრია: džukel / džuklo, იტალია: džukal, ალბანეთი: džuklo

ზღარბი – ავსტრია: borso, იტალია: niglo *, ალბანეთი: niglo *

ბეწვი – ავსტრია: hauta *, იტალია: xauta *, ალბანეთი: hauta *

ხელი – ავსტრია: vast, იტალია: vas, ალბანეთი: vas

ფეხი – ავსტრია: heri, იტალია: xeri, ალბანეთი: pīru

მუცელი – ავსტრია: buko, იტალია: stomako*,* ალბანეთი: magaker muj

გული – ყველა ქვეყანაში: zi

დრო – ავსტრია და ალბანეთი: ciro, იტალია: siro

ამინდი – ავსტრია: wetra *, იტალია და ალბანეთი: siro / ciro

მთვარე – ავსტრია: čon, იტალია: luna*,* ალბანეთი: montu *

თვე – ავსტრია: enja/čon, იტალია: monato *, ალბანეთი: čon

კომბოსტო – ავსტრია და ალბანეთი: šax, იტალია: kavolo*,*

კვერცხი – ავსტრია და ალბანეთი: jāro, იტალია: jaro

კარაქი – ავსტრია: khil, იტალია: kil, ალბანეთი: butro* *

ზმნები:

საუბარი – ავსტრია: rakar-, იტალია: rakarava, ალბანეთი: rakr-

დაძახება – ავსტრია: khar-, იტალია: karava, ალბანეთი: ker- pen

ცხოვრება – ავსტრია: dživ-, იტალია: vita*,* ალბანეთი: dži-

სიყვარული – ავსტრია: kam-, იტალია: kamava, ალბანეთი: kam-

ზმნიზედები:

დღეს – ავსტრია: kau dives, იტალია: kava divas, ალბანეთი: kaldis

ხვალ – ყველა ქვეყანაში: tajsa / tejsa

გუშინ – ავსტრია: tajsa, იტალია: u war divas, ალბანეთი: vāverdis

ცოტაა – ავსტრია: je bisla *, იტალია: ja pisal *, ალბანეთი: pisa *

საკმარისია – ავსტრია: dosta, იტალია: doal, ალბანეთი: doha

ზედსართავი სახელები:

გრძელი – ავსტრია: laung*,* იტალია: lungo*,* ალბანეთი: dur

 ენობრივი იდენტობა და თანამედროვე გამოწვევები 
სინტების ბოშური ენა წარმოადგენს არა მხოლოდ ენოვან დიალექტს, არამედ კულტურული იდენტობის საფუძველს სინტებისთვის. მიუხედავად იმისა, რომ სინტების დიდი ნაწილი გერმანიაში, საფრანგეთში და იტალიაში ცხოვრობს, ენის ფუნქციური სივრცე საგრძნობლად შეიზღუდა XX საუკუნის მეორე ნახევრიდან მოყოლებული. ენის გადარჩენის მთავარი ფაქტორები ამჟამად დაკავშირებულია წიგნიერების, საგანმანათლებლო პოლიტიკის და მედიამაღალ კომუნიკაციებთან.

გლობალიზაციის პროცესებმა და გერმანულის, ფრანგულისა და იტალიურის დომინაციამ მნიშვნელოვანწილად შეასუსტა სინტების ბოშური ენის ყოველდღიური გამოყენება. კვლევები აჩვენებს, რომ თანამედროვე სინტებს შორის ენის მომხმარებელთა რაოდენობა წელიწადში დაახლოებით 1.5%-ით იკლებს.Matras, Y. (2022). Romani dialects in the 21st century: Variation and erosion. Language Policy Journal. ენის გადარჩენა განსაკუთრებით მწვავე საკითხია იმ ოჯახებში, სადაც მეორე თაობა მხოლოდ პასიურად ფლობს სინტების ბოშურ ლექსიკას და მეტწილად აღარ ლაპარაკობს ენაზე ყოველდღიურობაში.Saul, N. & Tebbutt, S. (2004). The role of the Romanies, გვ. 145-147.

ამავდროულად, სინტების ბოშური ენის გადარჩენას ხელისშემშლელი ფაქტორია მისი არარსებობა საჯარო განათლებაში. ენისთვის არ არსებობს სტანდარტული მართლწერის სისტემა, რის გამოც იგი ვერ ხვდება სკოლის სასწავლო პროგრამებში, და არც სწავლება ხორციელდება როგორც მცირემოცირებული ენის სტატუსით აღიარებული საგანი.Guy, W. (2001). Between past and future, გვ. 199.

უახლესი ინიციატივები, როგორებიცაა მანჩესტერის უნივერსიტეტში არსებული ROMANI Project და გოეთეს ინსტიტუტის კოორდინირებული დოკუმენტური აუდიო-არქივები, ცდილობენ ენის ციფრულ ფორმატში დაფიქსირებას, რაც საშუალებას აძლევს მკვლევრებს, ენის მორფოლოგიური და ფონოლოგიური ნიშნები შეისწავლონ მრავალრეგიონული მონაცემების საფუძველზე.ROMANI Project. https://romani.humanities.manchester.ac.uk 

თუმცა ექსპერტთა შეფასებით, სინტების ბოშური ენის რეანიმაციისათვის საჭიროა არა მხოლოდ სამეცნიერო დოკუმენტაცია, არამედ საზოგადოებრივი ცნობიერების ამაღლება, ენობრივი სამართლიანობის დაცვის საერთაშორისო მექანიზმების გააქტიურება და სინტების შიგნით თაობათშორისი ენობრივი გადაცემის წახალისება.Matras, Y. (2010). Romani in Britain: The afterlife of a language, გვ. 207–209.

 აუდიომემკვიდრეობა და ზეპირი სტილი 
სინტების ბოშური ენა საუკუნეების განმავლობაში არსებობდა, როგორც ზეპირი ენა, რაც განაპირობებს მის განსაკუთრებულ ფონოლოგიურ სტრუქტურას და დისკურსულ თავისებურებებს. წიგნიერების დაბალი დონე, სოციოლინგვისტური იზოლაცია და დისკრიმინაციული პოლიტიკა ხელი უშლიდა სინტებს საკუთარი ენის წერით გადაცემაში, რის გამოც ძირითადი ენობრივი კორპუსი მხოლოდ ზეპირსიტყვიერ ფორმატში შემორჩა.Holzinger, D. (1993). Das Romanes. Grammatik und Diskursanalyse, გვ. 78–81.

სინტების ბოშური ენა გამოირჩევა მაღალი ინტონაციური ცვალებადობით, რაც მას გამოხატვის განსაკუთრებულ ექსპრესიულ ძალას აძლევს. მაგალითად, ინტერფერენციის შედეგად ხშირად გვხვდება სინტაქსური სტრუქტურები, რომლებიც უშუალოდ მიმსგავსებულია გერმანული ენის სიტყვისწყობასთან, ხოლო ლექსიკაში ინტენსიურადაა ინტეგრირებული ემოციური ზმნიზედები, როგორიცაა ajso, na bister! და chačipe! – რაც მოწმობს, რომ ენა ფუნქციონირებს არა მხოლოდ ინფორმაციათა გადაცემისთვის, არამედ ემოციური თვითგამოხატვისთვისაც.Matras, Y. (2002). Romani: A Linguistic Introduction, გვ. 164.

მიუხედავად იმისა, რომ სინტების ენის აუდიოდოკუმენტაცია შედარებით გვიან დაიწყო (უმთავრესად XX საუკუნეს მეორე ნახევრიდან), უკვე არსებობს რამდენიმე მნიშვნელოვანი ინიციატივა, რომლებიც ცდილობენ მის ფონეტიკურ დოკუმენტაციას. მათ შორის გამორჩეულია გოეთეს ინსტიტუტის მიერ დაფინანსებული პროექტი "Sprachen hören", რომელიც 2020 წლიდან სისტემატურად იწერს სინტების ყოფით საუბარს, ლექსებსა და პირმოთხრობებს.Goethe-Institut. (2020). Sprachen hören: Sintitikes Audioarchiv. www.goethe.de

განსაკუთრებული მნიშვნელობა ენიჭება მუსიკალურ ფრაზებსა და ლექსებს, რომლებიც სინტების ბოშურ ენაზე სრულდება ცოცხალ კონტექსტში. სინტური ფოლკლორი და ენა მჭიდროდ არის დაკავშირებული, რაც ხსნის მის ტემპერულ, რიტმულ და პარალინგვისტურ სიმდიდრეს. მაგალითად, საფრანგეთში მცხოვრებ მანუშ სინტებს შორის განსაკუთრებით პოპულარულია ბოშური შანსონი, რომელსაც მღერიან ისეთ ენათმეცნიერებით მდიდარ სტრუქტურაში, რომელიც არ ერგება სტანდარტულ გრამატიკულ ანალიზს.Saul, N. & Tebbutt, S. (2004). The Role of the Romanies, გვ. 229–231.

დღეს სინტების ბოშური ენის აუდიომემკვიდრეობა განიხილება როგორც უიშვიათესი და დაცვასმომთხოვნი კულტურული რესურსი, რომლის ციფრული შენახვა წარმოადგენს ერთ-ერთ პრიორიტეტულ ამოცანას თანამედროვე ბოშურ კვლევებში.

იხილეთ აგრეთვე
სინტები
ბოშური ენა

ლიტერატურა
დანიელ ჰოლცინგერი, Das Romanes. Grammatik und Diskursanalyse der Sprache der Sinte, ინსბრუკი, 1993

ნორბერტ ბორეცკი / ბირგიტ იგლა, Kommentierter Dialektatlas des Romani, ნაწილი 1, ვისბადენი: Harrassowitz, 2004

დამატებითი ლიტერატურა
T. A. Acton, G. Mundy, Romani culture and Gypsy identity, ჰატფილდი: University of Hertfordshire Press, 1997

პიტერ ბაკერი, დონალდ კენრიკი და სხვ.: What is the Romani language?, სერია: Interface Collection, Centre de recherches tsiganes and University of Hertfordshire Press, ჰატფილდი, 2000, გვ. 58

J. Gilbert, Nomadic peoples and human rights, ნიუ-იორკი: Routledge, 2014

W. Guy, Between past and future: The Roma of Central and Eastern Europe, ჰატფილდი: University of Hertfordshire Press, 2001

Matras, Y., Writing Romani: The pragmatics of codification in a stateless language, Applied Linguistics, 1999, ტ. 20, #4, გვ. 481–502

Matras, Y., Romani: A linguistic introduction, კემბრიჯი: Cambridge University Press, 2002

Matras, Y., Romani in Britain: The afterlife of a language, ედინბურგი: Edinburgh University Press, 2010

N. Saul, S. Tebbutt, The role of the Romanies: Images and counter-images of "Gypsies"/Romanies in European cultures, ლივერპული: Liverpool University Press, 2004

Smith, T., Recognising Difference: The Romani 'Gypsy' Child Socialisation and Education Process, Journal of Sociology of Education, ტ. 18, #2, 1997, გვ. 243–256

Wells, R. S. და სხვ. The Eurasian heartland: a continental perspective on Y-chromosome diversity, Proceedings of the National Academy of Sciences of the USA, ტ. 98, #18, 2001, გვ. 10244–10249

რესურსები ინტერნეტში
მოკლე მიმოხილვა (გერმანულად)

ინტერნეტ არქივზე განთავსებული 1903 წლის სინტების სახელმძღვანელო – F. N. Finck: 

ბიბლიური ტექსტის აუდიო ჩანაწერი სინტების ბოშურ ენაზე

ROMANI Morpho-Syntax Database – მანჩესტერის უნივერსიტეტი 

გადაშენების პირას მყოფ ენათა პროექტი – სინტების ბოშური ენა

სქოლიო

კატეგორია:ბოშები ავსტრიაში
კატეგორია:ბოშები საფრანგეთში
კატეგორია:ბოშები გერმანიაში
კატეგორია:ბოშები იტალიაში
კატეგორია:სინტები
კატეგორია:სინტები ავსტრიაში
კატეგორია:სინტები გერმანიაში
კატეგორია:ნიდერლანდების ენები
კატეგორია:ბელგიის ენები