რონალდ ლი

რონალდ ლი (დ. 1934, მონრეალი — გ. 25 იანვარი, 2020, ტორონტო) იყო ბოშა კანადელი მწერალი, ენათმეცნიერი, პროფესორი, ფოლკლორული მუსიკოსი და აქტივისტი. ის სწავლობდა ბოშურ საზოგადოებასა და კულტურას და მუშაობდა ბოშებსა და არაბოშებს შორის კულტურული დიალოგის გასავითარებლად.

 ადრეული ცხოვრება და განათლება 
რონალდ ლი დაიბადა მონრეალში, კანადაში 1934 წელს. მისი მამა იყო კალდერაშის წარმოშობის ბოშა მუსიკოსი ევროპიდან, რომელიც ემიგრაციაში გაემგზავრა კანადაში და მეუღლის გვარი – ლი – აიღო.

1939 წელს ოჯახი დიდ ბრიტანეთში გაემგზავრა სტუმრად, თუმცა ომის დაწყების გამო უკან დაბრუნება რამდენიმე წელი ვერ მოახერხეს. ისინი საბოლოოდ დაბრუნდნენ კანადაში 1945 წელს.

ომის შემდეგ რონალდ ლი ზაფხულობით მუშაობდა თავის ბიძასთან ერთად ბაზრობებსა და გასართობ პარკებში, დანარჩენ პერიოდში კი ესწრებოდა საღამოს სკოლას 1950-იან და 1960-იან წლებში. 18 წლის ასაკში მან დაიწყო მოგზაურობა კალდერაშის ოჯახთან ერთად, სწავლობდა ხელოსნობას და შემდეგ ჟურნალისტიკისა და შემოქმედებითი წერის კურსები გაიარა.

 მოზრდილობის პერიოდი 
1965 წლიდან რონალდ ლი დაიწყო ბოშურ თემში აქტიური მოღვაწეობა კანადაში, მათ შორის მონაწილეობდა ბოშური თვითმმართველობის ორგანოში — კრისი. 1970-იან წლებში ის ჩაერთო კომუნისტური ბლოკიდან გამოქცეული ბოშების დახმარებაში. 1978 წლის 5 ივლისის ის, იულ ბრინერთან, იან ჰენკოკთან და ჯონ ტენესთან ერთად გაემგზავრა გაეროში, რათა წარედგინა ბოშათა მიმართვა არასამთავრობო ორგანიზაციის სტატუსის მისაღებად, რაც ერთ წელში განხორციელდა.

1989–1990 წლებში ის ეხმარებოდა თავშესაფრის მაძიებლებს, რომლებიც საკუთარ ქვეყნებში დევნილნი იყვნენ ბოშობის გამო. 1997 წელს დააარსა ტორონტოს ბოშა საზოგადოების ცენტრი და 1998 წელს ვენკუვერში — დასავლეთ კანადის ბოშა ალიანსი.

2003 წლიდან 2008 წლამდე რონალდ ლი ასწავლიდა ტორონტოს უნივერსიტეტში ბოშურ დიასპორას.

2014 წელს, მას ქუინსის უნივერსიტეტმა მიანიჭა საპატიო დოქტორის ხარისხი.

 ნაწარმოებები 
Goddamn Gypsy (1971) — ავტობიოგრაფიული რომანი, თარგმნილი ესპანურად, გერმანულად, იტალიურად, სერბულად, ჩეხურად და რუსულად

The Living Fire (E Zhivindi Yag) (2009) — ზემოხსენებული რომანის ხელახალი გამოცემა ავტორის ნაფიქრ ტიტულით.

„The Rom-Vlach Gypsies and the Kris-Romani“, The American Journal of Comparative Law, 1997, ტ. 45, №2, გვ. 345–392. doi: 10.2307/840854

Learn Romani: Das-duma Rromanes, University of Hertfordshire Press, 2005

„Roma in Europe“, კრებულში: "Gypsies" in European Literature and Culture, Palgrave Macmillian, 2008. ISBN: 978-0-230-61163-4

Romani Dictionary: Kalderash-English, Magoria Books, 2010. ISBN: 978-0-9811626-4-5

 ბოშური ენის დოკუმენტაცია და სახელმძღვანელოები 
რონალდ ლის მოღვაწეობა არ შემოიფარგლებოდა მხოლოდ აქტივიზმითა და ლიტერატურით. მან მნიშვნელოვანი წვლილი შეიტანა ბოშური ენის ლინგვისტურ დოკუმენტაციასა და სწავლებაში, რაც მას აქცევს ერთ-ერთ ფუძემდებლად ბოშური ენის თანამედროვე პედაგოგიკაში.

ლის უმნიშვნელოვანესი ნაშრომია Learn Romani: Das-duma Rromanes (2005), რომელიც ითვლება პირველ აკადემიურ სახელმძღვანელოდ, განკუთვნილი არა ბოშური თემის წევრებისთვის, არამედ ფართო აუდიტორიისთვის, მათ შორის ენათმეცნიერებისა და უნივერსიტეტის სტუდენტებისთვის. წიგნში გაწერილია ბოშური ენის კალდერაშის დიალექტი, გრამატიკული სტრუქტურები, ზმნის უღლება, სასაუბრო frazeologiuri მასალა და კულტურული კონტექსტები.

მისი მეორე მნიშვნელოვანი ნაშრომი იყო Romani Dictionary: Kalderash-English, რომელიც გამოიცა 2010 წელს გამომცემლობა Magoria Books-ის მიერ. ეს ლექსიკონი წარმოადგენს კალდერაშის დიალექტის ერთ-ერთ პირველ ორენულ გამოცემას, სადაც სიტყვები ახსნილია როგორც ფონეტიკურად, ისე ენობრივი წარმოშობის კონტექსტით.

ლიმ განსაკუთრებული ყურადღება დაუთმო ბოშური ენისა და იდენტობის ურთიერთკავშირს, რაც საფუძვლად დაედო მის პედაგოგიურ მიდგომებს. მისი აზრით, ენის სწავლება არ შეიძლება განიხილებოდეს როგორც მხოლოდ ლინგვისტური პროცესი — ეს კულტურული გადარჩენის ფორმაა. სწორედ ამიტომ მისი სახელმძღვანელოები გამოირჩევა ლექსიკურ-მეტყველებითი მასალით, რომელიც ყოველდღიურ კონტექსტში ეხმარება ბოშური იდენტობის გაგებას.

ლის სახელმძღვანელოები აქტიურად გამოიყენებოდა ტორონტოს უნივერსიტეტში, ევროპის საბჭოს პროექტებში და სხვადასხვა არასამთავრობო პროგრამაში, რომლებიც მიზნად ისახავდა ბოშური ენის პრეზერვაციას XXI საუკუნის დასაწყისში.

 გავლენა ბოშურ ლიტერატურასა და თვითწარმოდგენაზე 
რონალდ ლი მე-20 საუკუნის ბოლოდან მე-21 საუკუნის დასაწყისამდე ერთ-ერთ ყველაზე მნიშვნელოვანი ფიგურად ყალიბდება ბოშურ ლიტერატურაში, როგორც ავტორი, თეორეტიკოსი და ახალი თაობის მოტივაციის მიმცემი. მისი ნაწარმოებები, განსაკუთრებით Goddamn Gypsy (1971) და მისი ხელახალი გამოცემა The Living Fire (E Zhivindi Yag) (2009), ითვლება იმ ბერკეტად, რომელმაც ხელი შეუწყო ბოშა ავტორების მხრიდან საკუთარი იდენტობის საჯარო და ლიტერატურული პრიზმით გამოხატვას.

ლის ლიტერატურული სტილი გამოირჩევა ორხაზოვნებით — ერთი მხრივ, ავტობიოგრაფიული და რეალისტური ხასიათით, მეორე მხრივ კი, კულტურული და პოლიტიკური სიმბოლიზმით. კრიტიკოსების აზრით, სწორედ ამ სტრუქტურის გამო გახდა მისი ტექსტები უნივერსალურად გასაგები როგორც ბოშებისთვის, ასევე არაბოშა მკითხველისთვის.

ლის გავლენა ფართოდ აისახა ბოშურ მწერლობაში 2000-იანი წლებიდან მოყოლებული. ისეთი ავტორები, როგორებიც არიან Владимир Романов, Dragoljub Acković და Alija Krasniqi, თავად აღნიშნავდნენ, რომ რონალდ ლის ტექსტებმა მისცეს ნება და ძალა, თავიანთი ისტორია თავიანთ ენაზე, თავიანთი თვალით გადმოეცათ. ეს იყო მნიშვნელოვანი მეხსიერების აქტის ფორმა — ტკივილის, მიგრაციის, გენდერული უთანასწორობისა და კულტურული გამოუცხადებლობის ფონზე.

ლი ასევე აქტიურად განიხილავდა ლიტერატურას როგორც პოლიტიკური წინააღმდეგობის ფორმას. მისივე თქმით,  ეს მიდგომა თანხვედრაშია იან ჰენკოკის პოზიციასთან, რომელიც ბოშური მწერლობის პოლიტიკურ როლს უსვამდა ხაზს თვითიდენტიფიკაციის პროცესში.

დღეს რონალდ ლი განიხილება როგორც ერთ-ერთი ფუძემდებელი თანამედროვე ბოშური ლიტერატურული მოძრაობისა, რომელმაც გზა გაუკვალა მრავალ თაობას თვითგამოხატვისაკენ.

რესურსები ინტერნეტში
რონალდ ლის ვებსაიტი — ბიოგრაფია და სტატია-მასალა
ინტერვიუ არქივიდან

სქოლიო

კატეგორია:დაბადებული 1934 
კატეგორია:გარდაცვლილი 2020
კატეგორია:კანადელი ბოშები
კატეგორია:ბოშა მწერლები
კატეგორია:ბოშა აქტივისტები
კატეგორია:ბოშური ენის ენათმეცნიერები
კატეგორია:ბოშები