ლაიუზეს ბოშური ენა

ლაიუზეს ბოშური ენა — იყო ბოშური ენის ერთ-ერთი ვარიანტი, რომლითაც საუბრობდნენ ესტონეთში. ის წარმოადგენდა შერეულ ენას, რომელიც დაფუძნებული იყო ბოშურ და ესტონურ ენებზე

ბოშური წარმოშობის ხალხი პირველად გამოჩნდა ესტონეთში XVII საუკუნეში. არსებული თქმულების მიხედვით, ისინი თავდაპირველად მიეკუთვნებოდნენ შვედეთის მეფე კარლ მეთორმეტეს ბოშურ ორკესტრს, რომელიც, ზამთრის გატარების შემდეგ ლაიუზეს ციხეში, იქ დატოვა. 1841 წელს ყველა ესტონელი ბოშა (44 ადამიანი) იქნა შეგროვებული და დასახლებული ლაიუზეს მიმდებარე ტერიტორიაზე. მათი ძირითადი საცხოვრებელი ადგილი იყო რადუვერეს სოფელი, თუმცა ისინი სახლობდნენ აგრეთვე რაკვერეში, იოგევაში და მის ახლომდებარე რაიონებში. მეორე მსოფლიო ომამდე ლაიუზეში 60 ბოშა ცხოვრობდა.

ლაიუზეს ბოშური ენა გაქრა გერმანული ოკუპაციის პერიოდში, როდესაც მისი ყველა მოლაპარაკე განადგურდა პორაიმოსის დროს — ბოშების გენოციდის ფარგლებში, რომელიც ნაცისტურმა რეჟიმმა განახორციელა

 ენობრივი თავისებურებები 
ლაიუზეს ბოშური ენა ენათმეცნიერებრივად მრავალი მახასიათებლით წააგავდა ფინურ კალოს ენას კერძოდ, აღინიშნებოდა ველარული თანხმოვანების პალატალიზაცია წინულ ხმოვანებამდე და სიტყვათაწყისშითანხმოვნების გაუხმოვანებლობა

 ლაიუზეს ბოშური ენა და ეთნოწარმოსახვითი სივრცე 
ლაიუზეს ბოშური ენა არ უნდა განვიხილოთ მხოლოდ როგორც ენობრივი შერწყმის ან ინტერფერენციული პროცესის შედეგი. მისი მნიშვნელობა მჭიდროდაა დაკავშირებული იმ ეთნიკური თვითშეგნებისა და წარმოსახვითი სივრცის სტრუქტურებთან, რომლებიც ბოშურ თემებში იქმნებოდა ესტონეთის ტერიტორიაზე, განსაკუთრებით კი ლაიუზეს სოფლებში XIX საუკუნიდან მოყოლებული.

ენის არსებობა და მისი ფუნქციონირება მხოლოდ კომუნიკაციურ როლს არ თამაშობდა. იგი იქცა საზოგადოებრივ მარკერად, რომელიც განსაზღვრავდა თემის შიგნითა კუთვნილებას. ლაიუზეს ბოშური ენა ერთგვარი „ენობრივი რუკის“ ნაწილად იქცა — სადაც თითოეული სიტყვა ადგილობრივ ბალტიისპირელი ბოშების მეხსიერებაში ასახავდა არა მხოლოდ მნიშვნელობას, არამედ გეოგრაფიულ კვალს: ფერი, ხმის მიცემა, ზამთრის გადარჩენის ისტორია, ან თუნდაც კონკრეტული ოჯახის ყოფა.

მითოლოგიზებული ფრაზები, რომლებიც მოლაპარაკეთა ცნობიერებაში ცირკულირებდა, ქმნიდა ეთნოფოლკლორულ ბირთვს — მაგალითად, სიტყვა  („გზა“) ლაიუზეს ბოშური ვერსიით არ იყო მხოლოდ გადაადგილების სიმბოლო; იგი ნიშნავდა ცხოვრებას „დასაკარგად განწირულში“ — რაც ხაზს უსვამდა ბოშური ყოფის მყიფე ბუნებას ეგზისტენციალურ დონეზე.

ენის გადაშენება კი, რომელიც პორაიმოსის დროს დადგა, მეხსიერების ფენომენის პარალელური კრახიც იყო. იმ ფაქტთან ერთად, რომ ყველა მოლაპარაკე მოისპო ნაცისტების მიერ მეორე მსოფლიო ომში, გაქრა ადგილობრივი ლექსიკური სამყარო — ბოშური ენა, რომელიც არ იცვლებოდა მხოლოდ ჟღერადობით, არამედ ფიქრის სტრუქტურითაც.

ლაიუზეს ბოშური ენის დაკარგვა ასევე ნიშნავს იმ ფსიქოგეოგრაფიის გაქრობას, რომელიც კონკრეტულ რეგიონს უკავშირდებოდა ბოშური წარმოდგენებით, ზღაპრებითა და სიმღერებით. ამის აღდგენა მხოლოდ ლინგვისტური რევიტალიზაციით შეუძლებელია; საჭიროა კულტურულ-სიმბოლური კვლევის ჩარჩო, რომელიც ითვალისწინებს ენას როგორც მეხსიერების მატარებელს და არა მხოლოდ კოდურ სისტემას.

 ლაიუზეს ბოშური ენა და ბალტიის ბოშათა ლინგვისტური იზოლაცია 
ლაიუზეს ბოშური ენა წარმოადგენდა უნიკალურ მაგალითს იმგვარი ენისა, რომელიც განვითარდა გეოგრაფიული და სოციალური იზოლაციის პირობებში. ეს ენა იყო ე.წ. პერიფერიული ბოშური დიალექტი, რომელიც ჩამოყალიბდა ბალტიისპირეთში მცხოვრები მცირე, არაშერეული ბოშური ჯგუფის შიგნით, და დროის განმავლობაში ჩამოყალიბდა როგორც დამოუკიდებელი ლინგვისტური სისტემა, რომელსაც ჰქონდა მკაფიო სტრუქტურული თავისებურებები და მკვეთრად გამოხატული ლექსიკური იზოლაცია.

ენის მოლაპარაკე ჯგუფი — ლაიუზეში და მის მიმდებარე ტერიტორიებზე თავმოყრილი ბოშური ოჯახები — არ ჰქონდა ხშირი კონტაქტი სხვა ბოშურ დიალექტებთან, რაც განაპირობებდა ლექსიკის, ბგერითი სისტემის და გრამატიკული სტრუქტურის დამოუკიდებელ განვითარებას. მაგალითად, ზოგიერთი მკვლევარი ამტკიცებს, რომ ფინური კალოს მსგავსად, ლაიუზეს ბოშურში შეიმჩნეოდა ხმოვანი თანხმოვანების სისტემური გაუხმოვანებლობა სიტყვის დასაწყისში — რაც მინიშნებაა კონტაქტზე ფინური ან ესტონურ ენებთან.

ლინგვისტური იზოლაცია, რომელიც ბალტიის ბოშებს ახასიათებდა, არა მხოლოდ ლექსიკურ დონეზე ვლინდებოდა, არამედ ფუნქციური ბილინგვურობის ფორმითაც — მოლაპარაკეები ერთდროულად ფლობდნენ ბოშურ სისტემას და ესტონურ ენას, რაც ქმნიდა ე.წ. შერეულ ენობრივ ჩარჩოს. ამ ჩარჩოში ბოშური ლექსიკა თავსდებოდა ესტონური სინტაქსისა და ფონეტიკის ფარგლებში, რაც ქმნიდა ანალოგს იმ ენებისა, როგორიცაა კალიარდა ან ბოშურ-ბერძნული ენა.

აღსანიშნავია, რომ ასეთი იზოლირებული დიალექტების არსებობა ამტკიცებს, რომ ბოშური ენის გავრცელება არ არის მხოლოდ ლოგისტიკური მიგრაციის შედეგი, არამედ ადგილობრივი გარემოსთან ლინგვისტური ადაპტაციის შედეგიც. ლაიუზეს ბოშური ენა სწორედ ამ ტიპის იშვიათ ფენომენს წარმოადგენდა: კოსმოპოლიტური წარმოშობის ენის ლოკალიზაციას სიღრმისეულ იზოლაციაში.

ენის გაქრობა ომის შედეგად ნიშნავდა არა მხოლოდ კომუნიკაციური ფუნქციის დაკარგვას, არამედ ისტორიული ლინგვისტიკის თვალსაზრისით ფრიად ღირებული მონაცემების დაკარგვას. ლაიუზეს ენის შემთხვევა დღეს მნიშვნელოვანია არა მხოლოდ როგორც მოგონება, არამედ როგორც კვლევისთვის სასიცოცხლოდ აუცილებელი ამოსავალი წერტილი.

 გამოყენებული ლიტერატურა

Matras, Yaron. Romani: A Linguistic Introduction. კემბრიჯის უნივერსიტეტი, 2002. ISBN 978-0-521-63165-5. doi: 10.1017/CBO9780511486791.

Smith, Norval. An Annotated List of Creoles, Pidgins, and Mixed Languages. In: Arends, Jacques; Muysken, Pieter; Smith, Norval (eds.). Pidgins and Creoles. ჯონ ბენჯამინსის გამომცემლობა, 1994. გვ. 331–374. ISBN 978-90-272-5236-4. doi: 10.1075/cll.15.34smi.

სქოლიო

კატეგორია:ბოშები ესტონეთში
კატეგორია:პარაბოშური ენები
კატეგორია:ესტონეთის ენები
კატეგორია:გადაშენებული ენები ევროპაში
კატეგორია:შერეული ენები
კატეგორია:იოგევას თემის ტერიტორიები