თენგრიზმი

თენგრიზმი  — ევრაზიის სტეპებისა და ცენტრალური აზიის თურქულ-მონღოლური მომთაბარეების ტრადიციული ეთნიკური რწმენა, სადაც უმაღლეს ღვთაებად აღიქმებოდა თენგრი – „ღვთაებრივი ცა“. ეს რელიგია მოგვიანებით იქცა ნეოპაგანიზმის ერთ-ერთ მიმდინარეობად. 1990-იანებიდან ტენგრიზმი ნეოპაგანური კულტის სახით გავრცელდა ცენტრალურ აზიაში, სამხრეთ ციმბირსა და ვოლგის რეგიონში.ТЕНГРИА́НСТВО

 ტერმინი 
ტერმინი „თენგრიზმი“ ინგლისურენოვან ლიტერატურაში დამკვიდრდა.“Religious Revival, Nationalism and the ‘Invention of Tradition’: Political Tengrism in Central Asia and Tatarstan,” Central Asian Survey 26, no. 2 (2007): 203-216. თურქულ ენებში გამოიყენება „თენგირ დინ“ და „თენგრიჩილიკ“.Предисловие к новой книге Чоюна Өмүралиева «Теӊирчилик. Коом-Мамлекет». კულტის სახელწოდება „ტენგრი“ მომდინარეობს ჩინური სიტყვიდან „ტიან დი“, რაც ნიშნავს „ზეცის მბრძანებელს“ ან „ღმერთს“.Тенгрианство

XIX ს-ში ტერმინი პირველად ყაზახმა ეთნოგრაფმა შოკან ვალიხანოვმა მოიხმარა, ხოლო ფრანგმა ორიენტალისტმა ჟან-პოლ რუმ 1956 წელს მეცნიერებაში გაავრცელა. საბჭოთა პერიოდში ტერმინი პირველად გამოჩნდა ოლჟას სულეიმენოვის წიგნში.Сулейменов О. О. АЗ и Я. Книга благонамеренного читателя. — Алма-Ата: Жазушы, 1975.

 ისტორიული შეხედულებები 
თენგრიზმის შესწავლის მთავარი წყაროებია ძველი თურქული რუნული წარწერები და „მონღოლების საიდუმლო ლეგენდა“. VIII–XI სს-ის ძეგლები ადასტურებს, რომ თურქებს არ ჰქონდათ მკვეთრად ჩამოყალიბებული მონოთეიზმი; მათი რწმენა მოიცავდა ორ ფენას: არქაულ კოსმოგონიურს (ქოქ ტენგრი – ლურჯი ცა, იერ-სუ – მიწა და წყალი) და უფრო გვიანდელ, ანთროპომორფულ ღმერთთა წყვილს (თენგრი და უმაი).

მკვლევართა აზრით, არსებობდა ორი „რეჟიმი“: ხალხური (შამანური) და იმპერიული – ანუ თენგრიზმი. მონოთეისტური იმპერიული ფორმა ჩამოყალიბდა თურქული ხაგანატის ეპოქაში,Кодар А. Тенгрианство в контексте монотеизма ზოგიერთი მოსაზრებით კი – მხოლოდ მონღოლთა იმპერიის დროს.К изучению истории культа Тнгри у монголов

VIII–X სს-ში ბუდიზმის, მანიქეიზმის, ქრისტიანობისა და ისლამის გავრცელებამ ხელი შეუწყო ტენგრის, როგორც უზენაესი ღმერთის კონცეფციის ჩამოყალიბებას. მიუხედავად ამისა, ტენგრულ რწმენაში შემორჩა შამანიზმის, ტოტემიზმისა და წინაპართა თაყვანისცემის ელემენტები.

 კოსმოლოგია 
თენგრიზმს არ გააჩნდა წმინდა ტექსტები – იგი ეფუძნებოდა ზეპირ ეპიკურ ტრადიციას. უმაღლეს ღვთაებად ითვლებოდა ქოქ-თენგრი (ლურჯი ცა), რომელიც განიხილებოდა არაანთროპომორფულ აბსოლუტად, მსგავსად დაოსური ტაოს ან ინდუისტური ბრაჰმანის.

თენგრის გარდა, პატივისცემით სარგებლობდა დედამიწის ქალღმერთი უმაი, ქვესკნელის მბრძანებელი ერლიკი და ბუნების სტიქიების სულები. მონღოლები 99 ღვთაებას – ტენგრის ეთაყვანებოდნენ.

 კულტი 
თენგრიზმი არაინსტიტუციური, იდეალისტური რწმენაა. მისი მთავარი პრინციპებია:

 ტენგრის, როგორც უმაღლესი, მაგრამ უპიროვნო არსების აღიარება („ათეისტური მონოთეიზმი“);
 დედა ბუნების კულტი (უმაი, ეტუგენი);
 „კუტის“ – სასიცოცხლო ძალის რწმენა;
 წინაპართა სულების (არუაჰამი) პატივისცემა, რომლებიც შთამომავლებს ეხმარებიან. Тенгрианство как открытое мировоззрение: Монография

ტენგრიზმი წარმოიშვა ალტაიში და ძვ.წ. IV–III ათასწლეულებში გავრცელდა ევრაზიის სტეპებში. იგი უფრო ძველია, ვიდრე ბუდიზმი, ქრისტიანობა და ისლამი. მისი კვალი ჩანს თურქულ რუნულ წარწერებში, სოგდიურ ტექსტებში, მანჯურიულ ლოცვებსა და ჩინურ ქრონიკებში. სხვა მონაცემებით, თენგრის (დინგირი) სახელი უკავშირდება მზეს და ძველი თურქული სიტყვით „შემოქმედს“ მოიხსენიება.

 იხილეთ აგრეთვე 

 თენგრი

 სქოლიო 

კატეგორია:რელიგიები
კატეგორია:ეთნიკური რელიგია
კატეგორია:წარმართობა