1974 წლის კვიპროსის გადატრიალება

1974 წლის კვიპროსის გადატრიალება იყო სამხედრო გადატრიალება, რომელიც განხორციელდა კვიპროსის ეროვნული გვარდიის მიერ და ორგანიზებული იყო საბერძნეთის სამხედრო ხუნტის მხარდაჭერით. 15 ივლისს, 1974 წელს, გადატრიალების ორგანიზატორებმა თანამდებობიდან გადააყენეს მოქმედი პრეზიდენტი, არქიეპისკოპოსი მაკარიოს III, და ხელისუფლებაში მოიყვანეს პრო-Enosis (საბერძნეთთან გაერთიანების) ნაციონალისტი ნიკოს სამფსონი.

ნიკოს სამფსონის რეჟიმი განიხილებოდა როგორც მონობის რეჟიმი, რომლის საბოლოო მიზანი იყო კუნძულის საბერძნეთთან მიერთება; მოკლევადიან პერსპექტივაში, გადატრიალების მონაწილეებმა გამოაცხადეს ე.წ. „ელინური რესპუბლიკა კვიპროსზე“.Strategic review, Volume 5 (1977), United States Strategic Institute, p. 48.Allcock, John B. Border and territorial disputes (1992), Longman Group, p. 55.

გადატრიალება შეფასდა როგორც უკანონო გაეროს მიერ.

 წინასიტყვაობა 
კვიპროსის რესპუბლიკა ჩამოყალიბდა 1960 წელს ლონდონისა და ციურიხის შეთანხმებების საფუძველზე და მისი დამფუძნებელი საზოგადოებები იყვნენ ბერძენი კვიპროსელები და თურქი კვიპროსელები. თუმცა, როდესაც პრეზიდენტმა მაკარიოს III-მ კონსტიტუციაში შესატანი ცვლილებები წარადგინა, თურქმა კვიპროსელებმა ისინი უარყვეს,Eric Solsten, ed. Cyprus: A Country Study, Library of Congress, Washington, DC, 1991. რასაც მოჰყვა შიდაეთნიკური დაპირისპირება მთელი კუნძულის მასშტაბით. ამის შემდეგ, თურქი კვიპროსელების მონაწილეობა მთავრობაში შეწყდა – ნაწილობრივ იძულებითი ზეწოლის გამო, ნაწილობრივ ნებაყოფლობითი გასვლის შედეგად – და ისინი დასახლდნენ ენკლავებში.

საბერძნეთს ჯერ კიდევ 1950-იანი წლებიდან ჰქონდა გამოცხადებული ეროვნული პოლიტიკა Enosis-ის მისაღწევად, რაც გულისხმობდა კუნძულის შეერთებას საბერძნეთთან. 1964 წლის შემდეგ ბერძნული ხელისუფლება ცდილობდა მაკარიოსის პოლიტიკის გაკონტროლებას. როდესაც მაკარიოსი არ დაემორჩილა ათენის დირექტივებს, დაიწყო მცდელობა მისი მთავრობის დესტაბილიზაციისკენ.

1967 წელს, როცა საბერძნეთში ძალაუფლება ექსტრემისტულ სამხედრო ხუნტას გადაეცა, ბერძნულმა პოლიტიკამ ფორმალურად მიიღო უფრო თანამშრომლური სახე, მაგრამ რეალურად მხარს უჭერდა ულტრამემარჯვენე ორგანიზაციას EOKA-B, რომელიც მაკარიოსს ეწინააღმდეგებოდა.

დიმიტრიოს იოანიდისი, ხუნტის ფაქტობრივი ლიდერი, მიიჩნევდა, რომ მაკარიოსი აღარ იყო Enosis-ის ჭეშმარიტი მხარდამჭერი და მას კომუნისტურ სიმპათიებში სდებდა ბრალს. 1971-დან 1974 წლამდე საბერძნეთის ხელისუფლებამ მოამზადა ხუთი გეგმა მაკარიოსის მთავრობის დასამხობად.Athanasopulos 2001, p. 152.

 გადატრიალება 

გადატრიალების განკარგულება გასცა დიმიტრიოს იოანიდისმა, საბერძნეთის სამხედრო ხუნტის ფაქტობრივმა ლიდერმა. ბერძენი ოფიცრების ხელმძღვანელობით ეროვნულმა გვარდიამ დაიკავა პრეზიდენტის სასახლე ნICOSიაში. შენობა თითქმის სრულად დაიწვა.

მაკარიოსი სასწაულებრივად გადაურჩა სიკვდილს — ის უკანა კარიდან გაიქცა და პაფოსში აღმოჩნდა, საიდანაც 16 ივლისს ბრიტანელებმა ის გადააფრინეს აკროტირის სამხედრო ბაზიდან მალტაში, ხოლო მეორე დილას — ლონდონში. 19 ივლისს მაკარიოსმა მონაწილეობა მიიღო გაეროს უშიშროების საბჭოს სხდომაში ნიუ-იორკში და განაცხადა, რომ კვიპროსი საბერძნეთმა შეიერთა.UN The Official Record of United Nations Security Council 1780th Meeting (19.07.1974)

ახალი რეჟიმი შეფასდა, როგორც ექსტრემისტული მონობის რეჟიმი, რომელიც ბერძნული ხუნტის მიერ იყო მართული.

15 ივლისს, დილის 8-დან 9 საათამდე, გადატრიალების ლიდერებმა სახელმწიფო ტელევიზიით (Cyprus Broadcasting Corporation) გამოაცხადეს გამარჯვება და თქვეს: „ეროვნულმა გვარდიამ ჩაერია სიტუაციის მოსაგვარებლად [...]. მაკარიოსი მკვდარია“. თუმცა მაკარიოსმა, ჯერ კიდევ გაფრენამდე, პირადი რადიოეთერით პაფოსიდან აცნობა მოსახლეობას, რომ ცოცხალი იყო.

ახალმა ხელისუფლებამ მკაცრად გააკონტროლა მედია და აკრძალა მემარცხენე გაზეთების ბეჭდვა. მხოლოდ ულტრამემარჯვენე გამოცემები: „Machi“, „Ethniki“ და „Agon“ განაგრძობდნენ გამოსვლას, მკვეთრად პროპაგანდისტული ტონით.

ნიკოს სამფსონი გადატრიალების შემდგომ დღეებში საჯაროდ არ უცხადებია Enosis-ის რეალური განზრახვა, თუმცა დაიწყო მაკარიოსის მხარდამჭერების წინააღმდეგ რეპრესიები და მასიური პროპაგანდა.

პასუხად, რაფ დენქთაში, თურქი კვიპროსელების ლიდერმა, განაცხადა, რომ ეს იყო ბერძენ კვიპროსელთა შიდა საქმე და მოუწოდა თურქი კვიპროსელებს, არ გამოსულიყვნენ გარეთ. მან ასევე გაეროს სამშვიდობო მისიას სთხოვა უსაფრთხოების ზომების გაძლიერება. კვიპროსის ეროვნულ გვარდიას არ უცდია ენკლავებში შეჭრა, თუმცა იარაღის ჩამოსართმევად შეიჭრნენ შერეულ სოფლებში — როგორც ბერძნული, ისე თურქული მოსახლეობის სახლებში. თურქეთის მთავრობამ Olympic Air-ის მეშვეობით სავარაუდო საბრძოლო მასალის გადაზიდვაზე საჩივარი წარადგინა UNFICYP-ში.

დამაჯერებლად ვერ დგინდება, დაზარალდნენ თუ არა თურქი კვიპროსელები უშუალოდ გადატრიალებისგან, თუმცა სამფსონი განიხილებოდა, როგორც უნდობლობის მქონე ფიგურა — Enosis-ის ღია მხარდამჭერი და 1963 წელს თურქი კვიპროსელების წინააღმდეგ განხორციელებული სასტიკი ქმედებების მონაწილე.

გადატრიალების შემდეგ ახალმა რეჟიმმა დაიწყო მაკარიოსის მხარდამჭერთა დევნა, რასაც მოჰყვა ადამიანთა დაღუპვა და, ფრანკ ჰოფმეისტერის თანახმად, „მნიშვნელოვანი რაოდენობით“ დაკავება. დაღუპულთა ზუსტი რაოდენობა დღემდე სადავო საკითხია, რადგან კვიპროსის რესპუბლიკა გარდაცვლილებს ითვლის თურქეთის ინტერვენციის დროს დაკარგულთა სიაში. ჰარალამბოს ათანასოპულოსის მიხედვით, მინიმუმ 500 ბერძენი კვიპროსელი შეტანილია 1617 დაკარგულთა სიაში, თუმცა მათი სიკვდილი ბრალდება თურქეთს და თურქ ქიპრიანელებს.

გაზეთი Milliyet იტყობინებოდა, რომ 19 ივლისს პაფოსში მძაფრი შეტაკებები მოხდა და, ამ ტერიტორიის გამოკლებითაც კი, ბერძენ კვიპროსელებს შორის ბრძოლებში დაიღუპა დაახლოებით 300 სამოქალაქო პირი და 30 ბერძენი სამხედრო, რომელთა ცხედრები ათენში გადაიყვანეს.

 შედეგები 
გადატრიალებაზე პასუხად, 20 ივლისს თურქეთი შეიჭრა კუნძულზე, განაცხადით, რომ ეს ქმედება შეესაბამებოდა 1960 წლის გარანტიის ხელშეკრულებას.

თურქეთმა დაიკავა კუნძულის ჩრდილოეთი ნაწილი და მწვანე ხაზად ცნობილი გამყოფი ზოლით კუნძული გაყოფა მოახდინა, რაც კუნძულის ტერიტორიის დაახლოებით 1/3 ნაწილის გადაკეტვას ნიშნავდა. ნიკოს სამფსონმა გადადგა, სამხედრო რეჟიმი, რომელმაც ის დანიშნა, დაიშალა, ხოლო მაკარიოსი კვიპროსში დაბრუნდა.

თურქი კვიპროსელები გამოეყვნენ და შექმნეს დამოუკიდებელი ადმინისტრაცია, რომელსაც უწოდეს თურქული ფედერაციული კვიპროსის სახელმწიფო (TFSC), რომლის პრეზიდენტად დაინიშნა რაფ დენქთაში. 1983 წელს, მათ გამოაცხადეს ჩრდილოეთ კვიპროსის თურქული რესპუბლიკა, რომელიც დღემდე რჩება de facto წარმონაქმნად.

იხილეთ აგრეთვე
კვიპროსის გაეროს ბუფერული ზონა
როჯერ დეივისი
კვიპროსის რესპუბლიკა
ჩრდილოეთ კვიპროსის თურქული რესპუბლიკა

სქოლიო

კატეგორია:კვიპროსის კონფლიქტი
კატეგორია:სამხედრო გადატრიალებები კვიპროსში
კატეგორია:1974 წლის კონფლიქტები
კატეგორია:1974 წელი კვიპროსში
კატეგორია:თურქეთის ინტერვენცია კვიპროსში
კატეგორია:მაკარიოს III
კატეგორია:კვიპროსის ისტორია