მიკალოიუს დაუკშა

მიკალოიუს დაუკშა  (; დ. 1527 - გ. 1613) —  ლიეტუველი მწერალი, რომელიც რელიგიურ ნაშრომებს  წერდა ლიეტუვურ და ლათინურ  ენებზე, ასევე მთარგმნელი და ლიეტუვის კათოლიკური ეკლესიის წარმომადგენელი. მიკალოიუსი ცნობილია, როგორც ლიეტუველ ჰუმანისტებს შორის პირველი, რომელმაც ხაზი გაუსვა ლიეტუვური ენის კოდიფიკაციისა და პოპულარიზაციის აუცილებლობას  რუთენულ და პოლონურ ენებთან შედარებით, რომლებიც იმ დროს დიდ საჰერცოგოში გამოიყენებოდა. გარდა ამისა, დაუკშა ქადაგებდა კონტრრეფორმაციისა და რენესანსის ჰუმანიზმის იდეებს.

დაუკშას მიერ იაკობ ლედესმას კატეხიზმოს (1595) ლიეტუვური თარგმანი გახდა პირველი წიგნი ლიეტუვურ ენაზე, რომელიც გამოიცა ლიეტუვის დიდ საჰერცოგოში. 2007 წელს კატეხიზმოს აღნიშნული თარგმანი იუნესკოს ლიეტუვის ეროვნული მეხსიერების რეესტრში შევიდა და მისი ასლი ვილნიუსის უნივერსიტეტის ბიბლიოთეკაში ინახება.

ბიოგრაფია

დაუკშა დაიბადა 1527-1538 წლებში (ზუსტი თარიღი უცნობია), ლიეტუვის დიდ საჰერცოგოში. As cited in:  დაუკშამ განათლება, სავარაუდოდ, ვილნიუსსა და დასავლეთ ევროპის ერთ-ერთ უნივერსიტეტში მიიღო.  რამდენიმე ენას ფლობდა და პირადი ბიბლიოთეკა ჰქონდა, რომელშიც როტერდამელი ერაზმუსისა და ფილიპ მელანხტონის წიგნებიც შედიოდა.
200px|მინი|მარჯვნივ|კატეხიზმო
დაუკშა მედინკაის (დღევანდელი ვარნიაი) კანონიკოსი და სამოგიტიის ოფიციალური წევრი იყო.Polish Biographical Dictionary ეპისკოპოს მერკელის გიედრაიტის ეგიდით მან ესპანელი იეზუიტის, თეოლოგის, იაკობო ლედესმას კატეხიზმო თარგმნა.Full title in  Kathechismas arba mokslas kiekwienam priwalvs. Paraszytas per D. Iakvba Ledesma Theologa Societatis IESV ფოსტილი, რომელიც იაკუბ ვუჯეკის პოლონური თარგმანიდან თარგმნა, 1595 წელს გამოიცა და წარმართობასთან ბრძოლის ერთ-ერთ საშუალებას წარმოადგენდა. წარმართობა იმ დროს ლიეტუვაში კვლავ გავრცელებული იყო. ნაშრომი ასევე ემსახურებოდა კათოლიციზმისთვის რეფორმაციის მიერ შექმნილი მზარდი საფრთხის დაძლევას, რომელსაც ლიეტუვაში ძლევამოსილი რაძივილების ოჯახი უჭერდა მხარს. ეს ასევე იყო ლიეტუვის დიდ საჰერცოგოში ლიეტუვურ ენაზე დაბეჭდილი პირველი წიგნი.
200px|მინი|მარჯვნივ|ქადაგებების კრებული
1599 წელს დაუკშამ გამოაქვეყნა კიდევ ერთი მნიშვნელოვანი ნაშრომი, იაკობ ვუჯეკის პოლონურენოვანი ქადაგებების კრებულის ლიეტუვური თარგმანი, სახელწოდებით „კათოლიკური გაგზავნილი“.Full title in : Postilla catholicka. Tai est izguldimas ewangeliu... ამ ნაშრომს ორი წინასიტყვაობა აქვს, ერთი ლათინურ და ერთი პოლონურ ენაზე. პოლონურ წინასიტყვაობაში დაუკშა დიდ საჰერცოგოში ლიეტუვური ენის პოპულარიზაციას უჭერს მხარს და ლიეტუვური ერისა და სახელმწიფოს მოკლე განმარტება მოაქვს. დაუკშას ღრმა რწმენით, ერი არის საზოგადოება, რომელიც გაერთიანებულია ტერიტორიით, წეს-ჩვეულებებით, ტრადიციებითა და ენით. პოლონურენოვან წინასიტყვაობაში დაუკშამ მიმართა თანამემამულეებს, რომლებიც ჯერ არ იცნობდნენ ლიეტუვური ენის ტრადიციას და ყოველდღიურად სასაუბროდ შესაძლოა სხვა ენებს იყენებდნენ.  მან შეაქო პოლონური ენის ცოდნა, რომელსაც, მისი აზრით, ლიეტუვაში კომუნიკაციისათვის ფართოდ იყენებდნენ („დიდი საჰერცოგოსა და ცნობილი პოლონეთის გვირგვინის სასიამოვნო კავშირის შესახებ“). გარდა ამისა, დაუკშა ამტკიცებდა, რომ სახელმწიფოს შესანარჩუნებლად ლიეტუველებმა ლიეტუვური ენა სახელმწიფოს მთავარ ენად უნდა აღიარონ, კანონები შექმნან, წიგნები დაწერონ და სკოლებში ისწავლონ.  წიგნი კატეხიზმო ლიეტუვური ენის ერთ-ერთ ღირებულ ძეგლს წარმოადგენს.

თავის თარგმანებში დაუკშა იყენებდა ცენტრალურ,ზემო ლიეტუვურ დიალექტს, რომელზეც გავლენას ახდენდა როგორც აღმოსავლური ზემო ლიეტუვური, ასევე სამოგიტური ენა. როგორც წერილობითი ლიეტუვური ენის ერთ-ერთი პიონერი, მას მიეწერება რამდენიმე ნეოლოგიზმის შემოღება, მათ შორის mokytojas (მასწავლებელი), valia (ნება), įkvėpimas (შთაგონება) და išmintis (სიბრძნე). ლიეტუვური ენის შესწავლისას დიდი ყურადღება ექცევა დაუკშას მიერ პოსტილაში გამოყენებულ აქცენტურ ნიშნებს.

2024 წელს, მიკალოიუს დაუკშას სახელი მიენიჭა მთავარ სარტყელში მოძრავ ასტეროიდს, ნომრით 633225. 

სქოლიო

კატეგორია:კათოლიკური ეკლესიის თეოლოგები
კატეგორია:მწერლები ეროვნებისა და საუკუნის მიხედვით
კატეგორია:ლიეტუვური კულტურა