ზარგარის ბოშური ენა

ზარგარის ბოშური ენა (ასევე ცნობილია როგორც რომანო) წარმოადგენს ბალკანური ბოშური ენის დიალექტს, რომლითაც საუბრობენ ირანის ყაზვინის პროვინციაში მდებარე ზარგარის რეგიონის (აბიექის რაიონი) ეთნიკური ზარგარის ხალხი. ენა გავრცელებულია ამ რეგიონთან მომიჯნავე სოფლებშიც.

ზარგარის ბოშური ენა ერთ-ერთია იმ მცირერიცხოვან ინდოარიულ ენათაგან, რომლებიც დღემდე სალაპარაკოდ გამოიყენება ირანში, თუმცა იგი მიიჩნევა გადაშენების საფრთხის წინაშე მყოფ ენად.

ტერმინი „ზარგარი“ მომდინარეობს სპარსული სიტყვიდან  (zargar), რაც ნიშნავს „ოქრომჭედელს“.

ლექსიკა
ზარგარის ბოშური ენის რამდენიმე სიტყვა:

თვრამეტი — Oxdu

ჩემთვის — Miri

შენთვის — Diri

თევზი — mačo

ღმერთი — del

ცხენი — grast

მელა — Jӕqqӕlis

ხელი — vast

წყალი — pani

ღამე — Rati

ვირი — xerProceedings of the First National Conference on Iranian Studies (Volume II)

 ზარგარის ბოშური ენა როგორც იდენტობის სიმბოლო ირანის კონტექსტში 
ზარგარის ბოშური ენა არ არის მხოლოდ საკომუნიკაციო ენა, არამედ მნიშვნელოვან იდენტობის მარკერს წარმოადგენს ზარგარების ეთნიკური ჯგუფისთვის. მიუხედავად იმისა, რომ ზარგარების წარმომავლობა ევროპულ ბოშურ ფესვებთანაა დაკავშირებული, მათი კულტურული და ენობრივი არსებობა ირანში განაპირობებს უნიკალურ სოციალურ პოზიციას — ისინი ერთდროულად განიცდიან მარგინალიზაციას ირანული სახელმწიფოს შიგნით და იბრძვიან თვითიდენტიფიკაციის შენარჩუნებისთვის, რაც ენის შენარჩუნებას სასიცოცხლოდ მნიშვნელოვანია ხდის.

ზარგარის ენა არ გამოიყენება მხოლოდ ყოველდღიური კომუნიკაციისთვის. XXI საუკუნეს დასაწყისიდან, განსაკუთრებით გლობალიზაციის ზრდასთან ერთად, ენა იქცა ერთგვარ სიმბოლურ სივრცედ, სადაც კულტურული მეხსიერება, დასავლური წარმომავლობა და ლოკალური ირანული გარემო ერთმანეთთან ურთიერთქმედებს. ენაზე საუბარი დღეს უფრო ხშირად წარმოადგენს ამ ჯგუფის კულტურულ პროტესტს ასიმილაციური ტენდენციების წინააღმდეგ, ვიდრე მხოლოდ ფუნქციურ ინსტრუმენტს.

საინტერესოა, რომ ენას ხშირად გამოიყენებენ შიდა კოდირებისთვის — ანუ, როგორც საშუალება, რომლითაც ზარგარების ჯგუფის წევრები ერთმანეთთან ირანის ურბანულ სივრცეებში ურთიერთობენ ისე, რომ მათ ვერ იგებენ სპარსულენოვანი უმრავლესობა. ამგვარი კოდირებითი ფუნქცია ენას დამატებით იდენტობით და რეზისტენციულ ფუნქციას ანიჭებს.

თუმცა, ენაზე აქტიურად ლაპარაკობენ უმთავრესად უფროსი თაობის წარმომადგენლები, და ის უკვე იშვიათად გადაეცემა ახალგაზრდებს, რაც დაკავშირებულია როგორც სტიგმის, ასევე განათლებაში და მედიაში მისი სრული უგულებელყოფის ფაქტთან.

ზარგარის ბოშური ენის დღევანდელი ფუნქციური წონა უფრო მეტად სიმბოლურია, ვიდრე პრაქტიკული. თუმცა სწორედ ეს სიმბოლურობა შეიძლება გახდეს მისი გადარჩენის გზა — იმ შემთხვევაში, თუ ამ სიმბოლოს ღირებულებას ცნობადობა მიეცემა როგორც ეროვნული, ისე საერთაშორისო დონეზე.

 ენობრივი მდგრადობა და სოფლის სივრცე ზარგარების ცხოვრებაში 
ზარგარის ბოშური ენა საუკუნეების განმავლობაში ორგანულად იყო ჩართული ზარგარების ყოველდღიურ სოციალურ და ეკონომიკურ პრაქტიკაში. განსაკუთრებით მნიშვნელოვანია ენის ფუნქცია სოფლის მეურნეობის, ადგილობრივი ვაჭრობისა და ხელოსნური საქმიანობის კონტექსტში. მიუხედავად იმისა, რომ ენის ძირითადი შენარჩუნების მექანიზმად ტრადიციულად მიიჩნეოდა ოჯახში თაობათაშორისი ზეპირი გადაცემა, თანამედროვე კვლევები იშვიათად შეეხებიან იმ ფენომენს, რომ ენას მნიშვნელოვანი ფუნქცია ჰქონდა სოფლის ეკონომიკაში, კერძოდ — ჯგუფური კოორდინაციის, სპეციალისტური ცოდნის და საქმიანობის ენობრივ ჩამოყალიბებაში.

ისტორიულად, ზარგარების დიდი ნაწილი დასაქმებული იყო მეტალურგიულ, ოქრომჭედლურ და სარეალიზაციო საქმიანობაში. ამ სექტორებში გამოიყენებოდა სპეციფიკური ტერმინოლოგია, რომელიც მხოლოდ ზარგარის ბოშურ ენაში არსებობდა. აღნიშნული ლექსიკა დღეს დიდი საფრთხის ქვეშ დგას, რადგან ეკონომიკური გლობალიზაცია და სპარსულის დომინანტური პოზიცია იწვევს ლექსიკური შრეების გაუქმებას.

აგრარულ ზარგარულ ოჯახებში ენა ასრულებდა თემურ-სამეურნეო ფუნქციას — მაგალითად, მიწის დამუშავებისას ბრძანებები, ინსტრუმენტების დასახელება და სეზონური კალენდრის ტერმინოლოგია გადმოიცემოდა ბოშური ენით. ეს ქმნიდა ე.წ. ენოვან ეკოსისტემას, სადაც ენის სიცოცხლისუნარიანობა პირდაპირ იყო დაკავშირებული მიწაზე მუშაობასთან.

თანამედროვე მდგომარეობაში, როდესაც სოფლის მეურნეობიდან მრავალი ზარგარი ქალაქებში გადადის, ენის პრაქტიკული ფუნქცია იკლებს. თუმცა ზოგიერთ მცირე სოფელში, სადაც შენარჩუნებულია ტრადიციული აგროეკონომიკური რეჟიმი, ბოშური ენა კვლავ ასრულებს კომუნიკაციურ და სოციალური კონტროლის როლს, განსაკუთრებით უფროსი თაობის შიგნით.

ზარგარის ბოშური ენის სიღრმისეული ანალიზი სწორედ ამგვარ სივრცეებსა და პრაქტიკებში უნდა გაგრძელდეს — რადგან მხოლოდ სოციალურ-კულტურული, ეკონომიკური და ეკოლოგიური კომპონენტების ერთობლივი შესწავლა შეძლებს ამ ენის მდგრადობის რეალურ შეფასებას.

 მეხსიერების ენა: ზარგარის ბოშური ენა ქალური გადმოცემის სისტემაში 
ზარგარის ბოშური ენა საუკუნეების განმავლობაში გადმოეცემოდა ზეპირი გზით, რაც საერთოა ბოშურ ენათა ოჯახისთვის. თუმცა ზარგარების შემთხვევაში, ენის გადაცემის განსაკუთრებული როლი აკისრია ქალებს, განსაკუთრებით — ოჯახურ გარემოში, სადაც მათ ენაზე მეტყველება უწევთ ბავშვებთან, სარიტუალო მომენტებსა და ყოველდღიურ საქმიანობაში.

ქალის როლს ზარგარულ საზოგადოებაში განაპირობებს არა მხოლოდ ოჯახში ცენტრის არსებობა, არამედ კულტურული სტრუქტურაც — რომელსაც ხშირად ახლავს პატრიარქალური სტრუქტურა, მაგრამ ქალებს nonetheless ენიჭებათ ენის შენახვისა და გადაცემის მოვალეობა. საგვარეულო მეხსიერება, ფოლკლორი, ლოცვები, ლოცვა-სიგრძის სურვილები, ბავშვთა თამაშები და საზღაპრო ფორმულები — ხშირად სწორედ ქალთა ლექსიკურ ველზეა დამყარებული.

მაგალითად, ზარგარებში გავრცელებული პრაქტიკაა დაბადებისას ახალშობილისათვის "კარგი სიტყვის დაყენება", რაც ხშირად ხორციელდება სწორედ ბოშური ენით. ამგვარ პრაქტიკაში ენას არა მხოლოდ კომუნიკაციური, არამედ მაგიური-სიმბოლური დატვირთვაც ენიჭება. ასეთი კონტექსტი იძლევა ვარაუდს, რომ ზარგარის ბოშური ენა ისტორიულად ასრულებდა ქალურ ფარულ ენობრივ სისტემას, რომელსაც სოციალური ძალაუფლება მიენიჭა ოჯახურ წრეში.

დღეს, როდესაც გლობალური და ურბანული ცვლილებები ზეგავლენას ახდენს ზარგარულ თემებზე, ახალგაზრდები ხშირად აღარ ფლობენ ბოშურ ენას. მაგრამ მიუხედავად ამისა, ქალებს შორის, განსაკუთრებით სოფლად, ენაზე მეტყველება კვლავაც აქტიურად გრძელდება და მათი მეხსიერებითი სტრუქტურა (ცნობიერად თუ არაცნობიერად) წარმოადგენს ენის უკანასკნელ ცოცხალ ფენას.

ენათმეცნიერული თვალსაზრისით, ზარგარის ბოშური ენის მეხსიერებით შენახვა — განსაკუთრებით ქალთა გზით — არის მაგალითი ენობრივი გადარჩენის ალტერნატიული ფორმისა, რომელიც არ ეფუძნება დაწერილობაზე, არამედ ცოცხალ გამოცდილებაზე და თაობათაშორის ემოციურ კავშირზე.

იხილეთ აგრეთვე
დომარული ენა
ბოშა ენა

რესურსები ინტერნეტში
Hassan Rezai Baghbidi. 
ზარგარის ენა — გადაშენების საფრთხის წინაშე მყოფი ევროპული ბოშური ენა ირანში (ინგლ.)

Marushiakova, Elena და Vesselin Popov. მიგრაციები დასავლეთიდან აღმოსავლეთისკენ ოსმალეთის იმპერიის პერიოდში: ბოშათა ჯგუფის მაგალითი თანამედროვე ირანში. Anthropology of the Middle East, 5 (1): გვ. 93–99, 2010 (ინგლ.)

სქოლიო

კატეგორია:ევროპული დიასპორა აზიაში
კატეგორია:ბოშები ირანში
კატეგორია:გადაშენების საფრთხის წინაშე მყოფი ენები ირანში
კატეგორია:ბოშური ენის დიალექტები
კატეგორია:ბოშები
კატეგორია:ენების სანავიგაციო დაფები
კატეგორია:ენები გეოგრაფიული რეგიონების მიხედვით
კატეგორია:ენათა ოჯახები
კატეგორია:ენათა კლასიფიკაცია