თურქულ-მონღოლური ტრადიცია

თურქულ-მონღოლური ტრადიცია — ეთნოკულტურული სინთეზი, რომელიც წარმოიშვა XIV საუკუნის აზიაში, განსაკუთრებით ოქროს ურდოსა და ჩაღათას ულუსის მმართველ წრეებს შორის. მონღოლური წარმომავლობის პოლიტიკური ელიტა, რომელიც ამ პერიოდში მართავდა ცენტრალური აზიის და მიმდებარე რეგიონების მოსახლეობას, ეტაპობრივად ასიმილირდა ადგილობრივ თურქულ ეთნოსთან  — ენის, რწმენისა და ცხოვრების წესის მიღების გზით. თუმცა მმართველობისა და სამართლის სისტემაში მონღოლური ტრადიციების მნიშვნელოვანი ელემენტები მაინც შენარჩუნდა.The rise and rule of Tamerlane by Beatrice Forbes Manz. 1999

მართლაც, აღნიშნული წინადადება სტრუქტურულად გადატვირთულია და რამდენიმე იდეა ერთდროულად გადმოსცემს, რის გამოც რთულად აღსაქმელია. გთავაზობთ მის პერიფრაზირებულ და ენციკლოპედიურ სტილში გამართულ ვარიანტს:

მონღოლური ულუსების დაშლის პროცესში, ფორმირებულმა თურქულ-მონღოლურმა მმართველმა ფენამ დააარსა არაერთი ისლამური სახელმწიფო. მათ შორის იყო ყაზახური სახანო და თათრული წარმოშობის რამდენიმე პოლიტიკური ერთეული, როგორიცაა ყირიმის, ასტრახანისა და ყაზანის სახანოები. ეს ერთეულები ოქროს ურდოს მემკვიდრეები იყვნენ. აღსანიშნავია თემურიდების იმპერია, რომელიც ჩაღათაის ულუსის ტერიტორიულ და მმართველობით მემკვიდრედ მიიჩნეოდა. მოგვიანებით, თემურიდების შთამომავალმა ბაბურმა ინდოეთის სუბკონტინენტზე დააარსა მოგოლთა იმპერია — ერთ-ერთი უმნიშვნელოვანესი სახელმწიფოებრივი ფორმირება, რომელიც თურქულ-მონღოლური მემკვიდრეობის გამოხატულებად იქცა. ამავე ისტორიულ კონტექსტში, თურქულ-თათრული ელემენტები მნიშვნელოვან როლს ასრულებდნენ ეგვიპტეში, სადაც მამლუქების მმართველობის პერიოდში ისინი სამხედრო და ადმინისტრაციულ სფეროებში ძლიერ პოზიციებს იკავებდნენ.Mamluk dynastyThe Mamluks, 1250-1517A Turning Point in Mamluk History: The Third Reign of Al-Nāṣir Muḥammad Ibn ...

თურქ-მონღოლურმა მმართველმა ფენებმა მნიშვნელოვანი წვლილი შეიტანეს თურქ-სპარსული კულტურის შენარჩუნებასა და გავრცელებაში, რომელიც იმ ეპოქაში შუა აზიის მუსლიმურ საზოგადოებაში დომინირებდა. დროთა განმავლობაში ეს კულტურა გავრცელდა სამხრეთ აზიაში (განსაკუთრებით ჩრდილოეთ ინდოეთში), ცენტრალურ აზიაში, ტარიმის აუზში (დღევანდელი ჩრდილო-დასავლეთ ჩინეთი) და ახლო აღმოსავლეთში, სადაც ის მმართველ წრეებში ძირითადი კულტურული მოდელი გახდა.

 ისტორიული წინაპირობები 
თურქული და მონღოლური ეთნოსების ურთიერთობა ჩინგიზ-ყაენამდე არსებულ ეპოქაში ენობრივი და კულტურული ურთიერთგავლენით ხასიათდებოდა. თურქული ენები უფრო აქტიურად გამოიყენებოდა და პროტო-თურქული ენიდან პროტო-მონღოლურში მრავალი ლექსიკური ერთეული ინერგებოდა უკვე ძვ. წ. I ათასწლეულში. საერთო იყო პირადნაცვალსახელთა სისტემები, აგრეთვე სხვა ლექსიკური და გრამატიკული ელემენტები, რომლებიც თურქულ-მონღოლური ერთობის წინარე პერიოდით თარიღდება.Shared Grammaticalization: With Special Focus on the Transeurasian Languages

ენობრივ ანალიზში მსგავსი პარალელების საფუძველზე, წარსულში გავრცელებული იყო მათი გენეტიკური ნათესაობის თეორია, ე.წ. ალთაური ენის ჰიპოთეზა. თუმცა, თანამედროვე კვლევების თანახმად, გენეტიკური კავშირი საბოლოოდ დადასტურებული არ არის და არსებული მსგავსებები განიხილება როგორც შედეგი ენობრივი კონტაქტის სამ ფაზაში. ამ თეორიის მიხედვით, ყველაზე ძლიერი მსგავსება მაინც თურქულსა და მონღოლურს შორის ფიქსირდება, და მონღოლურ ენაში თურქული წარმოშობის სიტყვები სესხებულ ლექსიკონში უხვად გვხვდება.Nakashima, Y. (n.d.). 語彙借用に見るモンゴル語とチュルク語の言語接触: 特にカザフ語及びトゥヴァ語との比較を中心として(Rep.). Retrieved from PDF (ir.library.osaka-u.ac.jp). 

 ენობრივი ასიმილაცია 
მონღოლური დაპყრობების შემდეგ, მათი მემკვიდრე სახელმწიფოების ელიტებმა დაიწყეს ენობრივი და კულტურული ასიმილაცია ადგილობრივ, უმეტესად თურქულ მოსახლეობასთან. მაგალითად, ოქროს ურდოს მოსახლეობა თურქ-მონღოლთა ნაზავს წარმოადგენდა, თუმცა დროთა განმავლობაში, უმრავლესობა თურქული წარმოშობის იყო — ყივჩაყები, კუმანები, ვოლგისპირელი ბულგარები და სხვანი. ურდოს თურქიფიკაციის შედეგად მონღოლური იდენტობა თანდათან დავიწყებას მიეცა და მონღოლური წარმომავლობის აზნაურთა შთამომავლობა ელიტურ ფენად ჩამოყალიბდა. ევროპულ წყაროებში ისინი „თათრების“ სახელით ფიქსირდებიან.Language Policy in the Soviet Union

ჩაღათას ულუსში მონღოლურმა მმართველობამ ასევე მიიღო თურქული ენა, რომელიც დროთა განმავლობაში განვითარდა როგორც „ჩაღათაური ენა“ — კარლუკური შტოს დიალექტი, რომელიც მოგვიანებით უზბეკურისა და უიღურული წინამორბედად იქცა.

 რელიგია 
თავდაპირველად მონღოლები თენგრიზმის მიმდევრები იყვნენ, თუმცა მათი იმპერიის მემკვიდრე სახელმწიფოები — ჰულაგიანთა სახელმწიფო, ოქროს ურდო და ჩაღათას ულუსი — ძირითადად მუსლიმურ რეგიონებში მოექცნენ. განსაკუთრებით აქტიური ისლამიზაცია განხორციელდა ოქროს ურდოში უზბეკ ხანის მმართველობის (1313–1341) პერიოდში, რომელმაც ისლამი ოფიციალურ რელიგიად გამოაცხადა, გააუქმა ბუდიზმი და შამანიზმი, და გააძლიერა კავშირი მამლუქებთან.

უზბეკისა და მისი მემკვიდრის, ჯანი ბეგის დროს ისლამი უფრო ფართოდ გავრცელდა, თუმცა მოსახლეობა სხვა რელიგიური მიმდინარეობების მიმართაც ტოლერანტობას ინარჩუნებდა. ურდოში აშენდა მეჩეთები, დაინერგა აბანოებისა და სხვა ისლამური კულტურის ელემენტების პრაქტიკა, რაც განაპირობებდა მუსლიმური ურბანული ცენტრების გაძლიერებას, როგორიც იყო, მაგალითად, დედაქალაქი სარაი.

ჩაღათაის სახანოში მმართველმა მუბარაქ შაჰმა ისლამი ოფიციალურად მიიღო, რის შემდეგაც სახანოს მმართველი ფენა მთლიანად ისლამიზდა. თემურიდების იმპერია, რომელიც ჩაღათას მემკვიდრეობას ეყრდნობოდა, ცენტრალურ აზიაში დამკვიდრდა. თემურლენგი, როგორც ჯ.ჯ. სანდერსი აღნიშნავს, ჩამოყალიბდა როგორც ისლამიზებული და ირანიზებული კულტურის წარმომადგენელი და არ წარმოადგენდა სტეპური მომთაბარე ტრადიციის პირდაპირ მემკვიდრეს.The History of the Mongol Conquests. By J. J. Saunders

თემურლენგი აქტიურად იყენებდა ისლამურ სიმბოლიკასა და რიტორიკას ლეგიტიმაციისთვის. მან განამტკიცა თავისი იდენტობა როგორც ისლამის დამცველის — „ისლამის მახვილის“ და მფარველობდა სასულიერო და საგანმანათლებლო დაწესებულებებს. სიცოცხლეშივე მოახერხა ბორჯიგინის დინასტიის წევრების ისლამზე მოქცევა და მონაწილეობდა ისეთ სამხედრო კამპანიებში, როგორიც იყო ქრისტიანი ჰოსპიტალიერების დამარცხება სმირნასთან.Tamerlane : sword of Islam, conqueror of the world

 სქოლიო 

კატეგორია:თურქულენოვანი ხალხის კულტურა
კატეგორია:მონღოლები