ბოსნიის არქიტექტურული სტილი

ბოსნიის არქიტექტურული სტილი — XX საუკუნის დასაწყისის სპეციფიკური არქიტექტურული სტილი, რომელიც განვითარდა ვენის სეცესიის ტრადიციული არქიტექტურიდან. ეს ნამუშევრები შეიქმნა ბოსნია და ჰერცეგოვინაში.

ბოსნიური სტილი შეიძლება შევადაროთ სკანდინავიურ ნაციონალურ რომანტიზმს.About Art Nouveau

ბოსნიურ სტილს მხარს უჭერდა არქიტექტორთა ახალგაზრდა თაობა, როგორებიც იყვნენ: ჩეხი არქიტექტორი იოსიპ პოსპიშილი (იოზეფ პოსპიშილი), სლოვენი არქიტექტორი რუდოლფ ტონიესი და ავსტრიელი არქიტექტორი ერნსტ ლიხტბლაუ, რომლებმაც ისწავლეს ვენის ხელოვნების აკადემიაში კარლ ფონ ჰაზენაუერთან და ოტო ვაგნერთან. თუმცა, სტილს სახელი დაარქვა სარაევოს უფროსმა არქიტექტორმა, იოსიფ ვანკაშმა, რომელთანაც ბევრი ეს ახალგაზრდა არქიტექტორი მუშაობდა.Emily Gunzburger Makas, Tanja Damljanovic Conley (eds.) Capital Cities in the Aftermath of Empires
250px|მინი|ცენტრი|ალტ=ბოსნიური სტილის მაგალითი არქიტექტურაში|ბოსნიური სტილის მაგალითი არქიტექტურაში 

გუნცბერგერ-მაკასი და დამლიანოვიჩ-კონლი ამტკიცებენ, რომ ბოსნიის არქიტექტურული სტილი კვლავ რჩებოდა ბოსნიური ვერნაკულარული არქიტექტურის ისლამურ კომპონენტზე, და ხშირად საზრდოობდა ისტორიული და არა თანამედროვე წყაროებით. გადასვლა მავრიტანული აღორძინებიდან ბოსნიურ სტილზე იყო „ერთი ისტორიცისტული კოლაჟის ჩანაცვლება მეორით", სადაც პან-ისლამური მოტივები ჩანაცვლებულ იქნა პან-ვერნაკულარული მოტივებით, რაც ორაზროვნად აკავშირებდა ოსმალურ არქიტექტურას აწმყოსთან და არასწორად მიანიშნებდა, რომ ეს მოტივები სპეციფიკურად ბოსნიური იყო, მაშინ, როდესაც ისინი გვხვდება მთელ ოსმალეთის ბალკანეთში. ბოსნიური სტილი „საუკეთესოდ ერწყმის ნაციონალური რომანტიზმის ტრადიციებს". ბოსნიური სტილი არანაკლებ ორიენტალისტური იყო, ვიდრე მავრიტანული აღორძინება.

ბოსნიური სტილის განვითარება

თავისი მმართველობის დროს, ავსტრია-უნგრეთის ხელისუფლებამ სცადა ევროპული სტილის არქიტექტურის დანერგვა და მშენებლობა ბოსნია და ჰერცეგოვინაში და ამგვარად საკუთარი მისიის მნიშვნელობის წარმოჩენა ოკუპირებულ ქვეყანაში. თავდაპირველად ისტორიული სტილი შეიტანა, რომლითაც აიგო XIX საუკუნის მეორე ნახევრის ყველაზე წარმომადგენლობითი შენობები ვენაში. ბოსნიაშიც ბევრი რამ აშენდა უცხოური სამშენებლო სტილით.

პოლიეთნიკურბოსნია და ჰერცეგოვინაში მთავრობამ გააცნობიერა, რომ აუცილებელი იყო პოლიტიკურად გამახვილებული სმენა ისტორიული სტილის არჩევისას. იმ ტერიტორიებზე, სადაც ბოსნიელი მოსახლეობა დომინირებდა, არქიტექტორები იყენებდნენ მავრიტანულ აღორძინების სტილს. დროთა განმავლობაში აღმოჩნდა, რომ ეს სტილი არ ერგებოდა ისე კარგად, როგორც სხვები, რადგან ის არ ეყრდნობოდა არქიტექტურულ აზროვნებასა და პრაქტიკას.

XIX საუკუნის ბოლოს და XX საუკუნის დასაწყისში არქიტექტორებმა და ინჟინრებმა დაიწყეს ჭეშმარიტად ბოსნიური სტილის შექმნა და განვითარება.

ერნსტ ლიხტბლაუ

ვენელი არქიტექტორი ერნსტ ლიხტბლაუ, ოტო ვაგნერის შეგირდი, 1904 წელს სწავლობდა უძველეს საცხოვრებელ არქიტექტურას მთელს ბოსნია და ჰერცეგოვინაი, და ცდილობდა, შეექმნა თანამედროვე სტილი ამ მკვიდრ ფორმებზე დაყრდნობით. მისი მუშაობა ბოსნიაში არის ერთი მაგალითი ვაგნერის სკოლის კონტაქტისა არქიტექტურასთან ბოსნია და ჰერცეგოვინაში.

მისი ნახატები გამოქვეყნდა 1907 წელს ჟურნალში Der Architekt. ნახატებზე გამოსახულია ძველი სახლები იაიცეს ციხესიმაგრის ქვეშ. ხელოვანზე შთაბეჭდილება მოახდინა სახურავების კასკადურმა და კუბისტურმა ფორმებმა, სახლების მარტივმა, მაგრამ ძლიერმა ფორმებმა, რომლებიც მოდელირებულია სინათლითა და შკალის შავი, თეთრი და ყავისფერი ფაქიზი ვალერებით. არტ-ნუვოს ინტერპრეტაციის წყალობით, მათში ბოსნიის ძველმა არქიტექტურამ გამოავლინა თავისი დაფარული და ფაქიზი მხატვრული ღირებულებები.

სხვა კოლექციებში ლიხტბლაუ ცდილობს, შექმნას სახლები ან შენობები თანამედროვე საჭიროებებისთვის, თანამედროვე ფორმებითა და კონსტრუქციით. ზოგიერთი ნახატზე ჩანს ტიპური სახლი, ძველი საცხოვრებელი არქიტექტურის ფორმით, ზოგიერთი კი წარმომადგენლობითი სახლის მაგალითია (ვილა ბოსნიისთვის — რა თქმა უნდა, კვლავ დაგეგმილი და შექმნილი იმავე პრინციპით).

ბოსნიაში სახლის პროექტი შეიქმნა ჯერ კიდევ 1904 წელს, ასე რომ ეს თარიღი შეიძლება მივიჩნიოთ ბოსნიური სტილის განვითარების ან ძიების დასაწყისად. იმიტომ, რომ ლიხტბლაუს ამ პროექტში უკვე არის ძველი ბოსნიური არქიტექტურის მნიშვნელოვანი კომპონენტები: სახლის ამაღლებული პოზიცია, ტერასული მისადგომის ზონა, გარემო, სადაც მწვანე ძალიან მნიშვნელოვანია და გულდასმით არის მოვლილი, სახლს გარს აკრავს მაღალი კედელი ვიწრო ეზოს გარშემო. თვით სახლი, ვილა, აჩვენებს, რომ არქიტექტორს მოსწონს სცემს ძველი ერთსართულიანი სახლები; სახლს აქვს გისოსებიანი კუთხე — მოლდინგებით — ფანჯრები, მაღალი პირამიდული სახურავი, თეთრი კედლები, ზომა და პროპორცია. ძველი სახლების ელემენტების გამოყენებით აგებული ახალი საცხოვრისები, თანამედროვე სტანდარტების მიხედვით.

ლიხტბლაუ კიდევ ერთ ნაბიჯს დგამს წინ. მან დააპროექტა ვილა ვენაში სრულ ბოსნიურ სტილში, რითაც ევროპული და უნივერსალური ლეგიტიმურობა მიანიჭა.

ლიხტბლაუ გეგმავს სახელმწიფო სატყეო დირექციის პროექტს, როგორც თანამედროვე შენობას ბოსნიური ბინათმშენებლობის ცენტრალურად განვითარებული განლაგების მახასიათებლებით.

იოსიფ ვანკაში
ბოსნიური სტილის ძიებისას, იოსიფ ვანკაშმა თავად შეისწავლა ძველი სახლები, გააკეთა ესკიზები, ჩაატარა კვლევები და იმუშავა დამახასიათებელი ობიექტებისა და ერთეულების აღრიცხვაზე. იგი თავგამოდებით მისდევდა მკვიდრ მშენებლობას და ცდილობდა, ბოსნიის საუკუნოვანი ტრადიციები თანამედროვე არქიტექტურაში აქტიურად გამოეყენებინა.
250px|მინი|ალტ=სასტუმრო სტარი გრადი სარაევოში|სასტუმრო სტარი გრადი სარაევოში

როგორც ბოსნიის პარლამენტის წარმომადგენელმა, ვანკაშმა 1911 წელს ბოსნიის პარლამენტს წარუდგინა რეზოლუცია, რომელშიც ეს არქიტექტორები გამოხატავდნენ თავიანთ შეხედულებებს ბოსნია და ჰერცეგოვინაში არქიტექტურული მემკვიდრეობის შესახებ და წინადადებებს არქიტექტურული ღირსშესანიშნაობების შენარჩუნებისა და გამოყენების თაობაზე. რეზოლუცია მოუწოდებდა მიწის მთავრობას, მიეღო შესაბამისი ზომები ყველა ძველი და საჯარო და კერძო შენობისა და სამშენებლო ძეგლის ჩამოსათვლელად, სახელმწიფო ძეგლების სახელმწიფოს დაცვის ქვეშ მოსაქცევად, ამ შენობების ნახაზების შესაქმნელად და ფოტოებზე აღსაბეჭდად, და სამართლებრივი საფუძვლის მოსამზადებლად: რათა ახალ, ბოსნიურ სტილში ნაგებ შენობებს ესარგებლა საგადასახადო შეღავათებით. თვით რეზოლუციამ არ მოიტანა რაიმე განსაზღვრული შედეგები, მიუხედავად იმისა, რომ იგი მთავრობამ მიიღო. 

იოსიპ პოსპიშილი

1909 წელს სარაევოში ჩავიდა არქიტექტორი იოსიპ პოსპიშილი და მაშინვე დაიწყო ბოსნიური მემკვიდრეობის შესწავლა ურბანიზმსა და არქიტექტურაში, იბრძოდა მათი დაცვისა და რესტავრაციისთვის. იგი პროპაგანდას უწევდა „ბოსნიურ სტილს“, მოდელებს თავის უშუალო სიახლოვეში ეძებდა.
250px|მინი|ალტ=საჯარო ჯიხური-შადრევანი|საჯარო ჯიხური-შადრევანი
პოსპიშილი 1912 წელს გამოჩნდა ცნობილ ჟურნალში Der Bautechniker რამდენიმე პროფესიული სტატიით, რომლებშიც იგი ასევე აცნობებს უცხოურ კულტურულ საზოგადოებას ბოსნია და ჰერცეგოვინაში მიმდინარე სამშენებლო პრაქტიკისა და თეორიის პრობლემების შესახებ. შემდეგ მან გამოაქვეყნა თავისი რამდენიმე პროექტი და, მათ შორის, სარაევოს სახანძრო ბრიგადის ყაზარმების მომავალი შენობის პერსპექტიული ხედი. 
250px|მინი|მარჯვნივ|ალტ=მუსაფიას სასახლე|მუსაფიას სასახლე
პოსპიშილის 1912 წლის სახანძრო ბრიგადის ყაზარმები იყო ბოსნიური სტილის ერთ-ერთი მთავარი საჯარო შენობა, რომელიც რეალურად აშენდა პროვინციულ დედაქალაქში. 
250px|მინი|მარცხნივ|ალტ=სახანძრო ბრიგადის ყაზარმები|სახანძრო ბრიგადის ყაზარმები 250px|მინი|ცენტრი|ალტ=სალომის სასახლე|სალომის სასახლე 

პოსპიშილის დიზაინი რადნიკის აფთიაქზე, საცხოვრებელი და კომერციული ოთხსართულიანი შენობა ტიტოს 34-ში (სალომის სასახლე),) მუსაფიას სასახლე, სებილი (საჯარო ჯიხური-შადრევანი) ბაშჩარშიის მოედანზე, არის ბოსნიური სტილის გაფართოების მაგალითები.

შენობები
მანდიჩის საზაფხულო სახლი ილიჯაში

ჰუსეჯინოვიჩების ოჯახის შენობა ბანია-ლუკაში 1913 წ.

მიწის ვაკფის შენობა — ბოსნიური არქიტექტურული სტილის მნიშვნელოვანი მაგალითი, რომელიც ეკუთვნის ბოსნია და ჰერცეგოვინის ისლამურ საზოგადოებასა და ვაკფის დირექციას. 

სასტუმრო სტარი გრადი სარაევოში. ამ პროექტით ვანკაში უფრო საკმაოდ უქცევს გვერდს ფასადის ორგანიზაციის ვენის სეცესიის პრინციპს. 

ასევე აღსანიშნავია მისი საცხოვრებელ-სავაჭრო კუთხე ბაშჩარშიაში (1911 წ.). პირველ მსოფლიო ომამდე ბაშჩარშიაში აგებულ სხვა შენობებზეც იკვეთება ადგილობრივი სტილის მახასიათებლები.

ჰადინ-ფაშას ვაკუფის შენობა ფორმალურ ელემენტებში ატარებს ბოსნიური სახლის ყველა მახასიათებელს.

დერვენტის მუნიციპალური შენობა და დერვენტის სამეფო გიმნაზიის შენობა

ხორვატული სახლი კისელიაკში

ტეშანის საკრედიტო შენობა

აგრეთვე იხილეთ
https://en.wikipedia.org/wiki/Bosnian_style_in_architecture

ბიბლიოგრაფია
 Alija Bejtić - Ulice i trgovi Sarajeva. Sarajevo: Muzej grada Sarajeva 1973. Godine
 Borislav Spasojević - Arhitektura stambenih palata austrougarskog perioda u Sarajevu. Sarajevo: Svjetlost, 1988.
 Nedžad Kurto - Sarajevo 1492-1992, Oko, Sarajevo.
 Jela Božić, - Arhitekt Josip pl. Vancaš, Značaj i doprinos arhitekturi Sarajeva u periodu austrougarske uprave, doktorska disertacija, Sarajevo, 1989.


სქოლიო

კატეგორია:არქიტექტურა
კატეგორია:არქიტექტორები ეროვნების მიხედვით
კატეგორია:ბოსნია და ჰერცეგოვინა
კატეგორია:ბოსნია და ჰერცეგოვინის არქიტექტურა