იაზეპს ვიტოლსი

იაზეპს ვიტოლსი (, რუსეთის იმპერიაში იოსებ ივანეს ძე ვიტოლი, საბჭოთა პერიოდის დოკუმენტებში ასევე ვიტოლი, დ. 26 ივლისი, 1863, ვალმიერა — გ. 24 აპრილი, 1948, ლიუბეკი) — ლატვიელი კომპოზიტორი, მუსიკალური კრიტიკოსი და პედაგოგი.

ბიოგრაფია
იაზეპს ვიტოლსი მასწავლებლის ოჯახში დაიბადა. დაამთავრა რეალური სასწავლებელი მიტავაში (იელგავა), პარალელურად მუსიკას სწავლობდა ქალაქის წამყვანი მუსიკალური პედაგოგის, კარლ რაპის ხელმძღვანელობით.

მან სწავლა სანქტ-პეტერბურგის კონსერვატორიაში გააგრძელა. ამ საგანმანათლებლო დაწესებულებას მან 38 წელი მიუძღვნა — ჯერ როგორც სტუდენტმა, შემდეგ კი პედაგოგმა. 1886 წელს კონსერვატორიის დამთავრების შემდეგ, მასში კომპოზიციის კლასს უძღვებოდა, ხოლო1901 -1918 წლებში იგი კონსერვატორიის პროფესორი) იყო. ვიტოლის მოსწავლეებს შორის იყვნენ სერგეი პროკოფიევი და ნიკოლოზ მიასკოვსკი. ვიტოლს ახლო ურთიერთობა ჰქონდა ალექსანდრე გლაზუნოვთან და ანატოლი ლიადოვთან, ასევე მონაწილეობდა „ბელიაევის პარასკევებში“ – კომპოზიტორთა შემოქმედებით შეკრებებში, რომლებიც გამომცემლისა და მეცენატის მიტროფანე ბელიაევის ბინაში ტარდებოდა. ამ პერიოდში ბელიაევის გამომცემლობაში დაიბეჭდა ვიტოლის ნაწარმოებების უმრავლესობა.

1897-1914 წლებში იაზეპს ვიტოლსი მუსიკალურ კრიტიკოსად მოღვაწეობდა პეტერბურგის პერიოდულ გამოცემებში. კერძოდ, 1897-1914 წლებში იყო სანქტ-პეტერბურგის გერმანული გაზეთ „St. Petersburger Zeitung“ მუსიკალური რეცენზენტი. მისი რეცენზიები და კრიტიკული სტატიები საბჭოთა პერიოდში რუსულ ენაზე ცალკე კრებულად გამოიცა.

1917 წლის რუსეთის რევოლუციის შემდეგ იგი დაბრუნდა ლატვიაში, სადაც მუსიკალური კულტურის ერთ-ერთი ყველაზე გამოჩენილი წარმომადგენელი გახდა.

1918 წელს იაზეპს ვიტოლსი ლატვიის ეროვნული ოპერის დირექტორი გახდა, ხოლო ერთი წლის შემდეგ დააარსა ლატვიის კონსერვატორია, სადაც კომპოზიციის პროფესორისა და რექტორის თანამდებობას ასრულებდა (1944 წლამდე, 1935-1937 წლების შესვენებით). მის კლასში სწავლობდნენ თითქმის ყველა შემდგომში გამოჩენილი ლატვიელი კომპოზიტორი, მათ შორის: იანის ივანოვი, ადოლფ სკულტე, მარგერ ზარინში, იანის კეპიტისი, არვიდ ჟილინსკისი, მაქს გოლდინი. ასევე ემიგრაციაში მყოფი კომპოზიტორები: ვოლფგანგ დარზინში, ტალივალდის კენინში. ასევე ცნობილი მუსიკოლოგი ლია კრასინსკაია და რამდენიმე ლიტველი კომპოზიტორი.

იაზეპს ვიტოლს იყო ლატვიის ცენტრალური საბჭოს მემორანდუმის (1944 წლის 17 მარტი) ერთ-ერთი ხელმომწერია, რომელიც მოითხოვდა ლატვიის დამოუკიდებლობის აღდგენას. 1944 წელს, როდესაც ლატვიაში საბჭოთა ჯარები შევიდნენ, ვიტოლსი გერმანიაში ემიგრირდა. 1946-1947 წლებში მან დეტმოლდის სამუსიკო უმაღლესი სკოლაში (Detmolder Hochschule für Musik) პედაგოგიური მოღვაწეობა განაგრძო.

ვიტოლსი გარდაიცვალა 1948 წლის 24 აპრილს ლიუბეკის (გერმანია) საავადმყოფოში. 1993 წელს მისი ფერფლი ლიუბეკიდან რიგაში გადაასვენეს და 27 ივნისს საზეიმოდ დაკრძალეს რიგის ატმოსკნის სასაფლაოზე (Meža kapi).

დღეს იაზეპს ვიტოლსს ლატვიაში პატივს სცემენ, როგორც ეროვნული მუსიკალური სკოლის ფუძემდებელს და ერთ-ერთ ყველაზე გავლენიან კომპოზიტორად. მისი სახელობისაა იაზეპს ვიტოლსის ლატვიის მუსიკალური აკადემია (Jāzepa Vītola Latvijas Mūzikas akadēmija) რიგაში.

ხსოვნა
1958 წელს ლატვიის სსრ სახელმწიფო კონსერვატორიას (დღეს — ლატვიის მუსიკალური აკადემია) იაზეპს ვიტოლსის სახელი მიენიჭა. აკადემიის მეორე სართულზე სათუთად არის შენარჩუნებული ვიტოლსის მემორიალური კლას-კაბინეტი.

ლატვიის პატარა დასახლება გაუჯიენაში შემონახულია კომპოზიტორის საზაფხულო რეზიდენცია, სადაც დღეს მემორიალური მუზეუმი "ანნინიასი" (Anniņas) მდებარეობს.

თანამედროვე ლატვიაში ტარდება ი. ვიტოლსის სახელობის საერთაშორისო შემსრულებელთა კონკურსები.

1968 წელს სახლ №56-ის ფასადზე გოროხოვას ქუჩაზე (სადაც კომპოზიტორი 1895-1918 წლებში ცხოვრობდა), განთავსებული იქნა მემორიალური დაფა (მოქანდაკე ს. კედისი).

2011 წელს ნიკოლოზ რიმსკი-კორსაკოვის სახელობის სანქტ-პეტერბურგის კონსერვატორიაში, იმ აუდიტორიასთან, სადაც ვიტოლსი მრავალი წლის განმავლობაში ასწავლიდა, ასევე დაუდგეს მემორიალური დაფა, რომელიც მის მიერ მუსიკალურ განათლებაში შეტანილ წვლილს ასახავს.

ეს მემორიალური ნიშნები ნათლად გვიჩვენებს ვიტოლსის როლს, როგორც ლატვიურ, ისევე რუსულ მუსიკალურ კულტურაში.

ძირითადი ნაწარმოებები
ვიტოლსი პირველი ლატვიური სიმფონიის (1888), ფორტეპიანოს სონატის (1885) და სიმებიანი კვარტეტის (1899) ავტორია. მისი სტილი ხასიათდება ფორმის სიცხადით და ორკესტრირების ოსტატობით. XIX საუკუნის ბოლოს ევროპული და რუსული მუსიკალური ტრადიციების სინთეზის შედეგად, კომპოზიტორმა თავის ნაწარმოებებში ლატვიური მუსიკალური ფოლკლორის ელემენტებიც გააერთიანა. დამატებით შეიძლება აღინიშნოს, რომ ვიტოლსის შემოქმედება ლატვიური პროფესიონალური მუსიკის ჩამოყალიბებაში გადამწყვეტი როლით შევიდა ისტორიაში.

ჯილდოები
სამი ვარსკვლავის ორდენი II კლასი (1927) — ლატვიის ერთ-ერთი უმაღლესი სახელმწიფო ჯილდო, რომელიც გადაეცემათ განსაკუთრებული დამსახურებისთვის.

სამი ვარსკვლავის ორდენი III კლასი (1926)

აღიარების ჯვარი I კლასი №18 (1938 წლის 16 ნოემბერი) — სამხედრო და სამოქალაქო დამსახურებისთვის განკუთვნილი ჯილდო.Награждённые Крестом Признания  Latvijas vēstnesis № 426/429 от 28.11.2000

ეს ჯილდოები ასახავს ვიტოლსის როლს ლატვიური მუსიკალური კულტურის განვითარებაში და მის წვლილს ქვეყნის კულტურულ ცხოვრებაში.

ლიტერატურა
 S. Vēriņa. Jāzeps Vītols: komponists un pedagogs. — Рига, 1991
 L. Apkalns. Jāzeps Vītols: Portrait eines lettischen Komponisten, в его книге: Lettische Musik (Wiesbaden, 1977), стр. 247-65
Рига : Энциклопедия = Enciklopēdija Rīga / [пер. с латыш. ; гл. ред. П. П. Еран]. — Рига : Главная редакция энциклопедий, 1989. — С. 232. — 878, [1] с. : ил. — ISBN 5-89960-002-0.

რესურსები ინტერნეტში
 Язепс Витолс на сайте Латвийской Национальной библиотеки

სქოლიო

კატეგორია:ლატვიელი მუსიკოსები
კატეგორია:კომპოზიტორები ეროვნების მიხედვით