ქვედა კატრუხის დიალექტი

ქვედა კატრუხის დიალექტი () — აზერბაიჯანული ენის დიალექტიПигам А. Азимов, «Проблемы двуязычия и многоязычия: Сборник статей», с. 296VI Конгресс этнографов и антропологов России, с. 59, რომელიც დიალექტების აღმოსავლურ ჯგუფს მიეკუთვნება. დაღესტნის რუტულის რაიონის სოფელ ქვემო კატრუხის ტერიტორიაზე ლაპარაკობენ.

 გავრცელება 
აზერბაიჯანული ენის ქვედა კატრუხის დიალექტზე ლაპარაკობენ დაღესტნის რუთულის რაიონის პატარა სოფელ ქვემო კატრუხში. 1939 წელს ასზე მეტი ოჯახი სოფლიდან დაღესტნის მაგარამკენტის მხარეში გადავიდა და ლეკებთან ერთად სოფელი ახალი აული ჩამოაყალიბა. სოფლის მცხოვრებთა ნაწილი ასევე ცხოვრობს დერბენტში, მაჰაჩყალასა და დაღესტნის სხვა ქალაქებში. ქვემო კატრუხის დიალექტზე სულ 2000 ადამიანი საუბრობს. მეზობელი ლაკები და რუთულები ერთმანეთს აზერბაიჯანულადაც ესაუბრებიანН. С. Джидалаев. Очерк нижнекатрухского диалекта азербайджанского языка / Отв. ред. Б. М. Атаев. — Махачкала: Институт ЯЛИ, 2008. — 64 с..

 გრამატიკული მახასიათებლები 

 ფონოლოგია 
დიალექტი შეიცავს ისეთ თანხმოვნებს, რომლებიც დამახასიათებელი არაა აზერბაიჯანული ენისთვის, მაგრამ ტიპურია დაღესტნური ენებისთვის, კერძოდ ლაკური ენისთვის, როგორიცაა პლოზივურ-გლოტალური (ეჟექტივები): ველარული ḳ, ლაბიალური p̣, წინა ენისმიერი ṭ, დენტალური სიბილანტური აფრიკატი c̣, შუა-პალატალური სისინა აფრიკატი ç̇.

ქვედა კატრუხის დიალექტი შეიცავს: ლაბიალური ფონეტიკის მეოთხეულ რიგს: b, p, ṗ, p̣, დენტალებს d, t, ṫ, ṭ, ველარებს: q, k, k̇, ḳ, სპირანტების სამმაგ მწკრივს - დენტალებს: z, ž, s, ველარებს: x̣, ẋ, უვულარებს: q, q̇.

დიალექტი ასევე შეიცავს ყველა ხმოვანს, რომლებიც ცნობილია აზერბაიჯანულ ლიტერატურულ ენაში: a, ə, e, i, o, ö, u, ü, ı. მათ არ აქვთ განსაკუთრებული ენობრივი მახასიათებლები, თუმცა ä, ö, ü რბილი ხმოვნების გამოთქმას ახასიათებს უფრო დაგვიანებული არტიკულაცია ლიტერატურული გამოთქმის ნორმებთან შედარებით. ხმოვნები e, o, ö იშვიათია დიალექტში. აქ აზერბაიჯანულ e, o, ö-ს ჩვეულებრივ შეესაბამება i, u, ü (თუმცა e, i ნაკლებად რეგულარულად).

კონკრეტულ აზერბაიჯანულ ხმოვანებში დიალექტში გარკვეული რყევები შეინიშნება. გამოყენებაში არასტაბილურობა შეინიშნება ერთი და იგივე ინდივიდის მეტყველებაშიც. სალიტერატურო ენის გავლენით ახალგაზრდა თაობის მეტყველებაში უფრო დამახასიათებელი ხდება e, ä, o, ö, ü, y-ის გამოყენება. ახალი გამოთქმის ნორმები მოქმედებს მხოლოდ აზერბაიჯანულ სიტყვებზე, მაგალითად, ə, ü-ის გამოთქმის რყევა არ მოქმედებს სუბსტრატურ სიტყვებზე. ამ უკანასკნელში რეგულარულად გამოიყენება ə-სა და ü-ის გადანაცვლებული ვერსია.

ქვემო კატრუხთა მეტყველებაში ხმოვანთა ბგერების გამოყენების რყევები შესაძლებელია, რადგან მათი განსხვავებები ფონოლოგიურ როლს არ თამაშობს და ფონოლოგიურად გულგრილია.

 მორფოლოგია 
მორფოლოგია — ქვედა კატრუხის დიალექტის ერთ-ერთი საყურადღებო მახასიათებელია. აზერბაიჯანულ ენაში აფიქსაციაში ორი და ოთხვარიანტი სისტემების არსებობა ხმოვანთა ჰარმონიის კანონის შედეგია. ქვედა კატრუხის დიალექტში თითოეულ მორფოლოგიურ კატეგორიას აქვს მუდმივი, ფონეტიკურად უცვლელი მორფოლოგიური ინვენტარი, რომელიც დამოუკიდებელია წინა ხმოვანის ან თანხმოვნების ხასიათისაგან.

დიალექტში ხმოვანთა ჰარმონიის არარსებობის გამო შესამჩნევად ზმნის პიროვნული აფიქსები გაერთიანდა: men gediram; uturiram (დავდივარ; ვჯდები), sen (san) üldurdun; alduni (მოკალი; იყიდე), ülduracax; alacaxdi (მოკლავს; იყიდის).

ქვემო კატრუხის დიალექტმა არ იცის კუთვნილების კატეგორია იმ ფორმით, რომლითაც იგი წარმოდგენილია მთელ აზერბაიჯანულ ენაში. მფლობელობის მიმართება დიალექტში საკუთრების ნაცვალსახელის ობიექტთან ან  პირთან შეერთებით გამოიხატება. უფრო მეტიც, არც ნაცვალსახელი და არც ობიექტი არ იღებს რაიმე აფიქსს. პირი გამოიხატება თავად ნაცვალსახელის ლექსიკური მნიშვნელობით, მაგალითად: menim alma; almalar (ჩემი ვაშლი; ვაშლები), senun alma (შენი ვაშლი), unun alma (მისი ვაშლი), bizim alma (ჩვენი ვაშლი), sizin alma (თქვენი ვაშლი), ularun alma (მათი ვაშლი)Гюльзеде Исаева, «Грамматические особенности местоимения в нижнекатрухском диалекте азербайджанского языка», с. 151.

 სქოლიო 

კატეგორია:აზერბაიჯანული ენა
კატეგორია:დიალექტები