იაგალას ჩანჩქერი

იაგალას ჩანჩქერი  (: Jägala juga) — ბუნებრივი ჩანჩქერი ჩრდილოეთ ესტონეთში, იაგალას მდინარეზე. ესტონეთის უდიდესი ბუნებრივი ჩანჩქერის სიგანე დაახლოებით 50 მეტრს (160 ფუტი), ხოლო სიმაღლე 8 მეტრს (26 ფუტი) აღწევს. ჩანჩქერი მდებარეობს ჰარიუმაას მაზრაში, სოფელი  კუკის მიდამოებში.
იაგალას ჩანჩქერი არა მხოლოდ ზომით, არამედ წყლის ხარჯითაც ესტონეთში პირველ ადგილზეა. მისი საშუალო წყლის ხარჯი წამში 12.8 კუბურ მეტრს (450 კუბ. ფუტი/წმ) შეადგენს, თუმცა გაზაფხულის წყალდიდობის პერიოდში ეს მაჩვენებელი 200 კუბურ მეტრამდე (7,100 კუბ. ფუტი/წმ) აღწევს. ზამთარში, ტემპერატურის დაცემისას, ჩანჩქერი სრულად იყინება და მისი მოქმედება დროებით შეჩერებული რჩება.
ჩანჩქერის ირგვლივ განვითარებულია უნიკალური გეოლოგიური ფორმაციები, რომლებიც წყლის მუდმივმა ეროზიულმა პროცესებმა ჩამოაყალიბა. იგი ესტონეთის ერთ-ერთი ყველაზე პოპულარული ბუნებრივი ღირსშესანიშნაობაა, რომელიც ტურისტებსა და მკვლევარებს წლის ნებისმიერ დროს იზიდავს
.
ჩანჩქერი და მდინარეები

იაგალას ჩანჩქერი ჩამოყალიბდა კარსტულ რეგიონში კირქვის ფენების ეროზიის შედეგად. ეს კირქვის კლდე, რომელიც ცნობილია როგორც „ბალტიის კლდე“, მდინარის მიერ თანდათან გამოეროზებულა U-ფორმის პროფილში. ეროზიის პროცესების გამო ჩანჩქერი წელიწადში 17 სანტიმეტრით (6.7 ინჩი) უკუიხევს. ამჟამად წყალი 8 მეტრის (26 ფუტი) სიმაღლიდან ეცემა, ხოლო ეროზიულმა ძალებმა ჩამოაყალიბეს 65 მეტრის (213 ფუტი) სიგრძის მრუდე კალაპოტი, სადაც წყლის საშუალო ხარჯი წამში 12.8 კუბურ მეტრს (450 კუბ. ფუტი/წმ) აღწევს.
ჩანჩქერის შემდეგ, იაგალას მდინარე გრძელდება და სიჩქარეს იმატებს იოელაჰტმეს მდინარის შეერთების ადგილიდან (ჩანჩქერიდან 300 მეტრის დაშორებით). შემდეგ იგი გადის იაგალას ჰიდროელექტროსადგურში, რომელიც წყლის ნაკადს დამატებით აჩქარებს და მას ლინამიაკის კაშხალამდე მიაქვს. კაშხლიდან მდინარე 11 მეტრის (36 ფუტი) სიმაღლიდან ჩამოედინება და ბუნებრივ კალაპოტს აგრძელებს. ჩანჩქერის შემდეგ მდინარის საერთო სიგრძე 37.2 კილომეტრია (23.1 მილი).

ეს ჰიდროლოგიური სისტემა არა მხოლოდ ბუნებრივი ლანდშაფტის, არამედ ენერგეტიკული ინფრასტრუქტურის მნიშვნელოვანი ნაწილია, რომელიც ესტონეთის გეომორფოლოგიურ და ეკოლოგიურ პროცესებზე გავლენას ახდენს.

გეოგრაფიული მდებარეობა
300px|მინი|მარჯვნივ|ქაფიანი იაგალას ჩანჩქერი

იაგალას ჩანჩქერი მდებარეობს იოელაჰტმეს მუნიციპალიტეტში, სოფელ იაგალა-იოასთან, ტალინიდან აღმოსავლეთით 25 კილომეტრის (16 მილი) დაშორებით. დედაქალაქიდან ავტომობილით მისასვლელად დაახლოებით 30 წუთი სჭირდება. ტალინიდან ჩანჩქერამდე ყველაზე სწრაფი გზა ტაქსით მგზავრობაა, რომლის ღირებულება €21-დან €26-მდე (22.61−22.61−27.99) მერყეობს. ყველაზე ეკონომიური ვარიანტი კი ავტობუსების ხაზები 158 და 152-ის გამოყენებაა, რომელთა ბილეთის ფასი €1-დან €3-მდე (1.08−1.08−3.23) შეადგენს.
300px|მინი|მარჯვნივ|იაგალას ჩანჩქერი ღამით 2007 წელს
ჩანჩქერი გარშემორტყმულია ნაყოფიერი სასოფლო-სამეურნეო მიწებით აღმოსავლეთ და დასავლეთ მხარეს, ხოლო მდინარის პარალელურად მცირე სოფლებია განლაგებული. იაგალას მდინარე სათავეს იჰასალუს ყურიდან იღებს და ფინეთის ყურეში ჩაედინება. ეს ჰიდროლოგიური სისტემა რეგიონის ეკოლოგიურ და ეკონომიკურ ლანდშაფტში მნიშვნელოვან როლს ასრულებს, რაც მას ტურისტული და სამეურნეო მნიშვნელობის ობიექტად აქცევს.

გეოლოგია

იაგალას ჩანჩქერი წარმოიქმნა ჩრდილოეთ ესტონური კლდის მონაკვეთზე, რომელიც პალეოზოური ქვედაპირის შეჭრილ ფენებშია ჩამოყალიბებული. მდინარის ნაკადმა აქ გამოფინა ორდოვიკური ნალექი ქანები, განსაკუთრებით კი კირქვა, რომელშიც ნატიკოიდების (ძველი ზღვის ნიჟარების) ნამარხები იქნა დაფიქსირებული. ათასწლეულების განმავლობაში, ჩანჩქერის ეროზიულმა პროცესებმა კლდის კიდე დაახლოებით 17 სანტიმეტრით წელიწადში უკუაქცია, რასაც მიწის აწევა მოჰყვა. ამ პროცესებმა ჩამოაყალიბეს 280 მეტრი სიგრძის და 13 მეტრი სიღრმის ხეობა, სადაც მდინარე დღესაც მიედინება.

ჩანჩქერის ქანები ჩამოყალიბდა ფენოსკანდიური ფარის (ბალტიის ფარი) და აღმოსავლეთ ევროპული პლატფორმის შეჯახების შედეგად, რამაც ბალტიის კლინტი შექმნა. ბალტიის კლინტის ფორმირება 1.5-2 მილიარდი წლის წინ მოხდა, რაც ბალტიის კლდის საფუძველი გახდა. თავად იაგალას ჩანჩქერი კი გაცილებით გვიან, დაახლოებით 3,000 წლის წინ ჩამოყალიბდა. ეს გეოლოგიური სტრუქტურა ესტონეთის ქანოვანი ლანდშაფტის ერთ-ერთ ყველაზე დინამიურ მაგალითს წარმოადგენს, სადაც ეროზიის პროცესები დღესაც აქტიურად მიმდინარეობს.

ისტორია 

მანამდე, სანამ ჩანჩქერს იაგალას ჩანჩქერი ეწოდებოდა, მას ხალხური სახელწოდება – ჯოარუნგასი ჰქონდა. ზოგიერთი ფიქრობს, რომ დაახლოებით 1240 წელს ეს ადგილი თაყვანისცემის ადგილი იყო, სადაც ადამიანები ჩანჩქერს სცემდნენ პატივს. 1688 წლის რუკები მიუთითებენ, რომ ამ ტერიტორიაზე შესაძლოა წყლის წისქვილი ყოფილიყო. მეორე მსოფლიო ომის დროს, 1942 წლის აგვისტოში, ნაცისტებმა აქ დააარსეს იაგალას საკონცენტრაციო ბანაკი. ბანაკში, სავარაუდოდ, 2,000-დან 3,000-მდე ებრაელი დაიღუპა . 1943 წელს ბანაკი დახურეს მას შემდეგ, რაც ტყვეთა უმეტესობა ტალინის ცენტრალურ ციხეში გადაიყვანეს, ხოლო დარჩენილები დახვრიტეს.

გალერეა

რესურსები ინტერნეტში
 360° QTVR fullscreen panoramas  of Jägala Waterfall

სქოლიო

კატეგორია:გეოგრაფია
კატეგორია:ესტონეთი
კატეგორია:ჩანჩქერები
კატეგორია:ესტონეთის გეოგრაფია
კატეგორია:ევროპის ჩანჩქერები