პარარომანული ენები

პარარომანული ენები წარმოადგენს სხვადასხვა შერეულ ენას, რომლებიც არაინდოარიული კლასიფიკაციისაა, თუმცა შეიცავს მნიშვნელოვან ლექსიკურ შრეებს ბოშურიდან. ეს ენები გამოიყენება როგორც ბოშური თემების ტრადიციული სალაპარაკო ენა,მატრასი, ი. Romani: A Linguistic Introduction. კემბრიჯის უნივერსიტეტის გამომცემლობა (2002). ISBN 0-521-63165-3. ზოგ შემთხვევაში — რომანულის ნაცვლად, ზოგ შემთხვევაში — მასთან ერთად. ზოგიერთი პარარომანული ენა საერთოდ არ შეიცავს რომანულს არც სტრუქტურულ, არც სინტაქსურ დონეზე — მხოლოდ ლექსიკას.

გარდა ამისა, პარარომანული ენების ენობრივი შემადგენლობა ასახავს ჩრდილო ინდოეთის (დღევანდელი ინდოეთისა და პაკისტანის ტერიტორია) წარმოშობას, საიდანაც ბოშები XI საუკუნეში გავრცელდნენ ძირითადად ევროპაში. ამ ენების უმრავლესობა დაფუძნებულია ინდოევროპულ ენებზე, გარდა ისეთი ენებისა, როგორებიცაა ბოშური ენა (დაფუძნებულია ესტონურზე) და ერრომინჩელა (დაფუძნებულია ბასკურზე, განსხვავდება კალოსგან, რომელიც იბერიის რომანსულ ენებზეა დაფუძნებული).

პარარომანული ენების ფენომენი ანალოგიურია ებრაული ენების იმ ჯგუფებისა, რომლებიც დიასპორის ებრაელების მიერ იყო გამოყენებული. ისინი ძლიერად არიან გავლენილნი ებრაული ენით, როგორიცაა იდიში (იუდეო-გერმანული ენა), ლადინო (იუდეო-ესპანური ენა), იევანიკური ენა (იუდეო-ბერძნული ენა), იტალკიანი (იუდეო-იტალიური), იუდეო-არაბული ენების სხვადასხვა ფორმები და სხვ.

 ვარიანტები 
 ინდოევროპულ ენებზე დაფუძნებული 

გერმანიკულ ენებზე დაფუძნებული

ანგლო-ბოშური

შოტლანდიური კანტი

სკანდორომანი

სინტი/მანუში — ენა, რომელიც თანდათან გადადის რომანულიდან პარარომანულ ფორმაში

ბერძნულზე დაფუძნებული

ბოშურ-ბერძნული ენა

რომანსულ ენებზე დაფუძნებული

კალო ენა

მანუში — ასევე მიგრირებს პარარომანული ენისკენ

სლავურ ენებზე დაფუძნებული

†ბოჰემიურ-ბოშური ენა (გარდაცვალებამდე იცვლებოდა პარარომანული მიმართულებით)

ბოშურ-სერბული ენა

 არაინდოევროპულ ენებზე დაფუძნებული 
ფინურ ენებზე დაფუძნებული
 †ლაიუზეს რომანული ენა (დაფუძნებულია ესტონურ ენაზე)

თურქულ ენებზე დაფუძნებული
 რომანულ-თურქული (დაფუძნებულია თურქულზე)
 ყირიმის რომანული (დაფუძნებულია ყირიმულ თათრულზე)
 ქურბეთჩა (დაფუძნებულია კვიპროსულ თურქულზე)

ბასკურზე დაფუძნებული
 ერრომინჩელა

 ციფრული მედიის გავლენა პარარომანული ენების შენარჩუნებაზე 
XXI საუკუნეს დასაწყისიდან მოყოლებული, სოციალური მედია და ციფრული პლატფორმები გარდამტეხ როლს თამაშობენ ენობრივი მარგინალი ჯგუფების იდენტობის შენარჩუნებასა და კულტურული თვითგამოხატვის ფორმების განვითარებაში. პარარომანული ენები, რომლებიც ტრადიციულად არსებობენ ზეპირსიტყვიერ სივრცეში, თანდათან იძენენ ახალ ფუნქციას ციფრულ სივრცეში — კერძოდ, Facebook-ის, TikTok-ისა და YouTube-ის მომხმარებელთა შორის.

შედარებით ახალგაზრდებში, განსაკუთრებით ანგლო-ბოშური და კალოს შემთხვევაში, სოციალური ქსელები იქცა იმ არხად, სადაც ისინი აჩვენებენ საკუთარი კულტურის ელემენტებს, მათ შორის ენობრივს. ხშირად გამოიყენება ბოშური ლექსიკა ინგლისურ ან ესპანურ სტრუქტურაში ჩასმული ტექსტების ფორმით, რაც ქმნის ახალ, კოდშერეულ ნარატივს. ასეთი ფორმა ერთდროულად იწვევს იდენტობის დაფიქსირებას და ენის არასტანდარტული ფორმით გადარჩენას.Smith, R. (2023). Minority Vernaculars in Social Media: The Case of Para-Romani Online. Journal of Language & Society, 34(1), 77–91.

საინტერესო ტენდენცია ფიქსირდება ერრომინჩელას და ქურბეთჩას ენების შემთხვევაშიც, სადაც ადგილობრივები ქმნიან მოკლე ვიდეოებს, სადაც გაჟღერებულია ცალკეული გამოთქმები პარარომანული ლექსიკით. ზოგიერთი ჯგუფი ცდილობს ენის მარგინალური სტატუსის პოლიტიზებასაც, რაც ციფრულ სივრცეში იძენს აქტივისტურ ხასიათს. ასეთი კამპანიები ხშრად მიმართულია სტიგმის წინააღმდეგ.González, L. (2022). Voice and Visibility: Roma Dialects and New Media. Ethnolinguistic Studies, 15(2), 45–60.

მიუხედავად იმისა, რომ ISO 639-3-ის კოდების უმეტესობა არ აქვს ამ ენებს მინიჭებული, ისინი იარსებებენ იქ, სადაც არსებობს მონაწილეობა, ციფრული თვითიდენტობა და საზოგადოებრივი სოლიდარობა. დღეს უკვე არსებობს მცირე რაოდენობით ციფრული ლექსიკონები და სატრანსლატორო აპლიკაციებიც, რომლებიც ეძღვნება პარარომანული ლექსიკის შეგროვებას და დაფიქსირებას.

შესაბამისად, სოციალური მედია იქცა იმ სივრცედ, სადაც პარარომანული ენები არამხოლოდ ინარჩუნებენ სიცოცხლეს, არამედ იძენენ ახალ სოციალურ და პოლიტიკურ მნიშვნელობას.

 პარარომანული ენების გავლენა მეზობელ უმცირესობებზე 
პარარომანული ენები მიუხედავად მათი მარგინალური სტატუსისა, ხშირად ახდენდნენ გავლენას იმ სოციალურ ჯგუფებზე, რომლებიც გეოგრაფიულად ახლოს ცხოვრობდნენ ბოშურ თემებთან. განსაკუთრებით თვალსაჩინოა ეს პროცესი ბალკანეთში, კავკასიასა და ცენტრალურ აზიაში, სადაც პარარომანული ლექსიკა და კომუნიკაციის სტილისტიკა ინტეგრირდა მეზობელი ეთნიკური ჯგუფების ყოველდღიურ მეტყველებაში.

სერბეთში და ბულგარეთში, ბოშურ-სერბული და კალო ზოგჯერ იქცა იმგვარ ენად, რომელიც ღარიბი არასაბოშური მოსახლეობის მიერაც იყო ათვისებული — მაგალითად, ქურდულ-არგოტული საქმიანობის კონტექსტში ან ცირკულ კულტურებში. ამ პროცესს ზოგჯერ უწოდებენ სოციოლინგვისტურ კონტაქტს, რომლის დროსაც ენა „დაბალი პრესტიჟის“ მიუხედავად იძენს ფუნქციურ ძალას გარკვეულ გარემოში.Marushiakova, E., & Popov, V. (2011). Gypsies in the Ottoman Empire: A Contribution to the History of the Balkans. Central European University Press.

ავღანეთისა და უზბეკეთში, ღორბათულის ლექსიკა ხშირად აინტეგრირებს ტაჯიკურ და პაშტუნურ არგოებს. ლიულების მიერ გამოყენებული პარარომანული ფორმები, რომლებიც შერეულია სპარსულთან და არაბულთან, გახდა ქუჩის სავაჭრო ლექსიკის ნაწილი სხვა ჯგუფებისთვისაც.

ასევე აღსანიშნავია ტუნისისა და მაროკოს ბოშური თემების გავლენა ადგილობრივ ებრაულ ან ბერბერულ ენებზე, განსაკუთრებით ხელოსნობისა და ჯადოსნური სიტყვების კონტექსტში. იქ, სადაც რომანული ელემენტები თანაარსებობენ არაბულ და ებრაულ დიალექტებთან, ხშირად იქმნება ენობრივი „ფრონტერიები“, სადაც პარარომანული სიტყვა ხდება საერთო კოდური ღირებულების მატარებელი.Ben-Rafael, E. (2016). Language, Identity and Social Division: The Case of Israel. Oxford University Press.

ეს ინტერკულტურული გადადება მიუთითებს, რომ პარარომანული ენები არ არის მხოლოდ ბოშური იდენტობის ნიშანი, არამედ სოციალური ტრანსფერის ენა, რომელიც გავლენას ახდენს მეზობელ ჯგუფებზე და ქმნის უნიკალურ ლინგვისტურ თანაცხოვრებას. ასეთი მოვლენები იშვიათად ფიქსირდება ოფიციალურ ენათმეცნიერებაში, თუმცა თვალსაჩინოა სოციალურ პრაქტიკებში, განსაკუთრებით არაფორმალურ ბაზრებსა და ხალხურ კულტურაში.

 ლიტერატურა 
მატრასი, ი. (2002). Romani: A Linguistic Introduction. კემბრიჯის უნივერსიტეტის გამომცემლობა. ISBN 0-521-63165-3
მატრასი, ი. (2010). Romani in Britain: The afterlife of a language. ედინბურგის უნივერსიტეტის გამომცემლობა. ISBN 9780748687015
ჰუბშმანოვა, მ., კალინინი, ვ., კენრიკი, დ. (2018). What is the Romani Language?. ჰერტფორდშირის უნივერსიტეტის გამომცემლობა. ISBN 9781902806068
მარუშიაკოვა, ე., პოპოვი, ვ. (2011). Gypsies in the Ottoman Empire: A Contribution to the History of the Balkans. Central European University Press.
ბენ-რაფაელი, ე. (2016). Language, Identity and Social Division: The Case of Israel. Oxford University Press
სმიტი, რ. (2023). "Minority Vernaculars in Social Media: The Case of Para-Romani Online". Journal of Language & Society, 34(1), 77–91.
გონსალეს, ლ. (2022). "Voice and Visibility: Roma Dialects and New Media". Ethnolinguistic Studies, 15(2), 45–60.

სქოლიო

კატეგორია:პარარომანული ენები

კატეგორია:შერეული ენები
კატეგორია:ენების ტიპოლოგია
კატეგორია:ზეპირსიტყვიერი ენები
კატეგორია:ბოშების კულტურა
კატეგორია:მცირეწლოვანი ენობრივი ჯგუფები
კატეგორია:საიდუმლო ენები
კატეგორია:ინტერკულტურული კომუნიკაცია
კატეგორია:სოციოლინგვისტიკა