აბრეშუმის ისტორია

მინიაბრეშუმის წარმოება ჩინეთში ნეოლითური იანგშაოს კულტურიდან, ძვ. წ. IV ათასწლეულიდან იწყება, რაც ამ ქვეყნას ათასწლეულების განმავლობაში მონოპოლიას აძლევდა. ტანის დინასტიის მმართველობისას აბრეშუმის ფერს სოციალური სტატუსის განსაზღვრის ფუნქციაც ჰქონდა.

ახ. წ. IV–VI საუკუნეებში აბრეშუმის მოყვანა გავრცელდა იაპონიასა და ბიზანტიაში, შემდეგ არაბულ ქვეყნებში. ჩინური აბრეშუმი კვლავ დომინანტურად დარჩა მაღალი ხარისხის ბაზარზე. ჯვაროსნული ლაშქრობების შედეგად წარმოება ევროპაშიც გავრცელდა, განსაკუთრებით იტალიაში, ხოლო XVI საუკუნიდან საფრანგეთმაც ჩამოაყალიბა აბრეშუმის ეკონომიკურად მომგებიანი ინდუსტრია.

ინდუსტრიულმა რევოლუციამ ბამბის იაფი წარმოების გზით აბრეშუმი შედარებით ნაკლებად ხელმისაწვდომ ფუფუნებად აქცია. ჟაკარდის დაზგის მსგავსი ინოვაციები ხელს უწყობდა წარმოების გაუმჯობესებას, თუმცა ეპიდემიებმა მრავალი რეგიონში ინდუსტრიის დაცემას ხელი შეუწყო.

XX საუკუნეში ლიდერის პოზიცია კვლავ აზიამ – ჩინეთმა და იაპონიამ – დაიბრუნა. მიუხედავად იმისა, რომ სინთეტიკურმა ქსოვილებმა, როგორიცაა ნეილონი, აბრეშუმის გამოყენება შეამცირა, ის დღესაც ითვლება ძვირფას და პრესტიჟულ ქსოვილად.

 ისტორია 
აბრეშუმის უძველესი მტკიცებულებები ჩინეთში ძვ.წ. IV–III ათასწლეულით თარიღდება, რაც აბრეშუმის პეპლის მოშინაურებას ადასტურებს. ძვ.წ. 3630 წლით დათარიღებული ქსოვილის ნიმუში და სხვა არქეოლოგიური აღმოჩენები აბრეშუმის უძველეს კულტურულ მნიშვნელობაზე მიუთითებსChinese silk: a cultural historyhistory of silks in China.

მოგვიანებით, აბრეშუმის წარმოების საიდუმლო გავრცელდა კორეაში, იაპონიასა და ინდოეთში. ძვ.წ. II საუკუნიდან ჩინეთმა აბრეშუმის საექსპორტო ქსელი ჩამოაყალიბა, რომელმაც მეფე დარიუს III-ის სპარსეთამდე და ბიბლიური ხანის დასავლეთ აზიამდე მიაღწია. მიუხედავად გავრცელებისა, წარმოება სამი ათასწლეულის განმავლობაში, იაპონიის გარდა, ჩინეთის მონოპოლიად რჩებოდა(фр.) «Soie'» (§ 2. Historique), Encyclopédie Encarta.

ჩინური ლეგენდის თანახმად, აბრეშუმის აღმოჩენა უკავშირდება იმპერატრიცა სი ლინგშის, რომელმაც ჭუპრიდან ძაფის ამოწევისას ქსოვილის შექმნის იდეა გაუჩნდა და შემდგომში აბრეშუმის მოყვანის ხელოვნების გავრცელებას შეუწყო ხელი, რის გამოც ის  ჩინურ მითოლოგიაში აბრეშუმის ქალღმერთად ითვლებოდაThe History of Silk.
მინი
მოგვიანებით, აბრეშუმი ჩინეთიდან ხოთანის პრინცესის მეშვეობით გავიდა, რომელიც პირველ საუკუნეში იმპერიული აკრძალვა დაარღვიაHill (2009), «Appendix A: Introduction of Silk Cultivation to Khotan in the 1st Century CE.», pp. 466—467..

მიუხედავად აბრეშუმის ფართო ექსპორტისა, მისი წარმოების საიდუმლო ჩინეთში საიდუმლოდ რჩებოდა, რამაც სხვა ხალხებში წარმოშვა მითი, თითქოს აბრეშუმი ხის ფოთლებისგან მზადდებოდა — შეხედულება, რომელსაც ძველ რომში იზიარებდნენრომაული სამყაროსა და ჩინეთის ურთიერთობები: შორეული აღმოსავლეთის ცდუნება. პლინიუს უფროსი კი სწორი აღწერით მიუთითებდა აბრეშუმის პეპლის როლზე აბრეშუმის ქსოვილის წარმოებაშიПлиний Старший «Естественная история» 11.xxvi.76.

 აბრეშუმის გამოყენება ძველ და შუა საუკუნეების ჩინეთში 
თავდაპირველად, აბრეშუმის წარმოებაში მხოლოდ ქალები იყვნენ ჩართულნი. მისი ტარების უფლება თავდაპირველად იმპერატორსა და მაღალჩინოსნებს ეძლეოდათ, ხოლო საზოგადოებრივ ფენებზე თანდათანობით გავრცელდა მხოლოდ მოგვიანებით, ცინის დინასტიამდეCharles Meyer, Des mûriers dans le jardin du mandarin, Historia, n°648, December 2000..

აბრეშუმისგან ქაღალდის დამზადება ძვ.წ. II საუკუნიდან დაიწყო. აბრეშუმის ქაღალდი ელიტურ მასალად ითვლებოდა და მასზე სხვადასხვა სფეროს ტექსტები იწერებოდა, მათ შორის მედიცინა და ასტროლოგიაHistoire des techniques p.455.

ჰანის დინასტიის პერიოდში აბრეშუმი ეკონომიკური და პოლიტიკური ღირებულებითაც დაიტვირთა — გამოიყენებოდა ჯილდოსა და ხელფასის სახით, აგრეთვე ვალუტად და დიპლომატიური საჩუქრად. ის მნიშვნელოვან როლს ასრულებდა საერთაშორისო ურთიერთობებში, განსაკუთრებით მომთაბარე ტომებთან.

აბრეშუმის გამოყენება მკაცრად რეგულირდებოდა ფერებისა და აქსესუარების მიხედვით, რაც სოციალური სტატუსის მაჩვენებელი იყო. ტანგის, სონგისა და მინგის დინასტიების პერიოდში აბრეშუმი ასახავდა თანამდებობას, პროფესიასა და საზოგადოებრივ როლს.

 ჩინური აბრეშუმის ვაჭრობა 
აბრეშუმი ყოველთვის ცნობილი იყო, როგორც ფუფუნების მასალა, რაც არქეოლოგიური მტკიცებულებებით დასტურდება, მაგალითად მუმიის სამარხში აღმოჩენილი ნიმუშით (ძვ.წ. 1070). ბერძნები და რომაელები ჩინეთს სერიკად მოიხსენიებდნენ, ხოლო რომაელები პირველად სავარაუდოდ პართიელებთან კონტაქტისას აბრეშუმს გაეცნენHistory of Silk.

დიდი აბრეშუმის გზა ჩინელებმა ახ. წ. II საუკუნეში გახსნეს, რომელსაც ქარავნები სიანიდან ხმელთაშუა ზღვამდე გადიოდნენ ტაკლამაკანის უდაბნოსა და პამირის მთების გავლით. მოგზაურობა ერთი წელს გრძელდებოდა და მოიცავდა ასობით მგზავრსა და საქონლის გადამზიდველ ცხოველს«Histoire de la Route de la soie», Encyclopædia Universalis.
მინი|ჩინური აბრეშუმი, ძვ.წ. IV საუკუნე
რომაელები აბრეშუმის დიდი მოყვარულები იყვნენ, თუმცა აბრეშუმის იმპორტმა ოქროს გადინება და აბრეშუმის უზნეობის სიმბოლოდ გამოაცხადა, რის გამო მისი აკრძალვაც კი სცადეს.

შუა საუკუნეებში სახმელეთო ვაჭრობამ იკლო და საზღვაო მარშრუტებმა იმძლავრესAncient Trackway in China.. აბრეშუმის გზამ მნიშვნელოვნად წაახალისა არა მხოლოდ საქონლის, არამედ რელიგიების, ტექნოლოგიებისა და დაავადებების გავრცელება. ვაჭრობა მოიცავდა მრავალფეროვან საქონელს, ხოლო გადაზიდვები უმეტესწილად შუამავლების მეშვეობით ხორციელდებოდაThe Silk Road : two thousand years in the heart of Asia. სხვადასხვა ეპოქაში მთავარ სავაჭრო როლს ასრულებდნენ ინდოელი, ბაქტრიელი, სოღდიელი, არაბი და სპარსი ვაჭრები.

ჩინეთმა საუკუნეების განმავლობაში შეძლო აბრეშუმის მოშენებაზე მკაცრი მონოპოლიის შენარჩუნება, რომლის დარღვევა სიკვდილით ისჯებოდა. მხოლოდ ახ. წ. 300 წელს იაპონიამ მოიპოვა აბრეშუმის პეპლის კვერცხები და შემდგომში ტექნოლოგია ფართოდ დაინერგაCook, (1999), 144..

აბრეშუმი ძვ. წ. IV საუკუნიდან ელინისტურ სამყაროში ფასეული საქონელი გახდა, ხოლო სასანიდებმა აკონტროლეს მისი ვაჭრობა ევროპასა და ბიზანტიასთან. სიტყვის „აბრეშუმი“ ეტიმოლოგია უკავშირდება ბერძნულ სიტყვას σηρικός და იქიდან წარმოშობილ ლათინურ sericum-სСтрабон.

552 წელს, პროკოპიუსის ცნობით, ნესტორიანელმა ბერებმა საიდუმლოდ ჩაიტანეს აბრეშუმის პეპლის კვერცხები ბიზანტიაში, რითაც საფუძველი დაედო ადგილობრივ წარმოებას, თუმცა ბიზანტია იმპორტსაც განაგრძობდაMedieval Sourcebook:. ბიზანტიური ქსოვის მეთოდები ეგვიპტურ ტექნოლოგიებს ეფუძნებოდა, ხოლო პირველი დაზგების ნახაზები V საუკუნეში გაჩნდაHistoire des Techniques p.435.

მუსლიმურმა გაფართოებამ ხელი შეუწყო აბრეშუმის გავრცელებას ხმელთაშუა ზღვის ქვეყნებში, მათ შორის ანდალუსიასა და სიცილიაში, თუმცა შემორჩენილი ნიმუშების ზუსტი დათარიღება რთულიაНовгородская первая летопись старшего и младшего изводов.

ჩინეთმა მონოპოლიის დაკარგვის მიუხედავად, კვლავ შეძლო ლიდერობის აღდგენა (ტანი) და ინდუსტრიალიზაცია (სონგი)Heleanor B. Feltham: Justinian and the International Silk Trade. დასავლეთ ევროპაში აბრეშუმის ტექნიკა ჯვაროსნული ლაშქრობების გზით გავრცელდა. 1147 წელს ნორმანებმა ბიზანტიური აბრეშუმის ცენტრები დაარბიეს და ხელოსნები პალერმოში გადაასახლეს, რითაც საფუძველი ჩაეყარა ნორმანულ ინდუსტრიასGeorges Ostrogorsky, Histoire de l’état byzantin, Payot, 1956, reedited in 1977, ISBN 2-228-07061-0.

1204 წელს კონსტანტინოპოლის დაცემამ და ხელოსნების გადინებამ იტალიაში აბრეშუმის ინდუსტრიის ზრდა განაპირობა. ქალაქ ლუკაში ინდუსტრიის აღმავლობა დაკავშირებული იყო მიგრაციასთან სამხრეთიდან და ფლორენციამ მოგვიანებით ჩამოაყალიბა მსხვილი ქსოვის ცენტრები, სადაც 1472 წელს ათეულობით სახელოსნო და ათასობით ხელოსანი მუშაობდაHistoire des techniques p.551.

აბრეშუმი წარმოებული იყო ლეპიდოპტერას სხვადასხვა სახეობით, თუმცა ჩინეთში ყველაზე ეფექტურად მოშინაურებული აბრეშუმის პეპელა გამოიყენებოდა. უკვე 1090 წელს ჩინეთში არსებობდა მოწყობილობა, რომელიც ჭუპრის დატრიალებას ითვალისწინებდა, რაც აბრეშუმის ეფექტურ წარმოებას უზრუნველყოფდა.

სატრიალო ბორბალი და სხვა აპარატურა ჩინეთში ადრეულ პერიოდში იყო ცნობილი, ხოლო 1210 და 1313 წლების ილუსტრაციები აჩვენებს ხელით დატრიალებისა და წყლის ბორბლის გამოყენებას. ნაშრომი „სოფლის მეურნეობისა და მეაბრეშუმეობის საფუძვლები“ (1210) მოიცავს დეტალურ ილუსტრაციებსა და აღწერილობებს ჩინური დაზგების შესახებ, რომელთა ტექნოლოგიური უპირატესობა განსაკუთრებითაა ხაზგასმულიJoseph Needham, Francesca Bray, Hsing-Tsung Huang, Christian Daniels, Nicholas K. Menzies, Science and Civilisation in China, Cambridge University Press, 1984 p. 72 ISBN 0-521-25076-5.

ძვ.წ. II საუკუნიდან ინოვაციურმა ოთხლილიანმა დაზგებმა შესაძლებელი გახადა კომპლექსური ქსოვილების, მათ შორის აბრეშუმის ბროკადებისა და დამასკოს წარმოება, რაც XII-XIII საუკუნეების ვიზუალურ წყაროებშიც აისახა.

 აბრეშუმი შუა საუკუნეებში 
შუა საუკუნეებში აბრეშუმის წარმოების ტრადიციული მეთოდები ძირითადად უცვლელად დარჩა, თუმცა ტექნოლოგიური პროგრესი მე-13 საუკუნიდან დაიწყო. ამ დროიდან ახალი მასალების კანაფისა და ბამბის წარმოება იწყება,  და აბრეშუმისადმი ინტერესი კვლავ მაღალი რჩებოდა, როგორც ფუფუნების მასალისადმი.

ბიზანტიელი და არაბი მწარმოებლები VI-X საუკუნეებში აბრეშუმს უფრო ფართო მასშტაბით აწარმოებდნენ, რაც პროდუქციის მოცულობასა და გავრცელებას ზრდიდაXinru Liu, Silk and Religion: An Exploration of Material Life and the Thought of People AD 600—1200, Oxford University Press US, 1998..

XIII საუკუნიდან დაიწყო ტექსტილის ტექნოლოგიების მნიშვნელოვანმა განვითარებამ, რომელიც აბრეშუმის ინდუსტრიაზეც აისახა. ავტომატიზაციის ელემენტების გამოყენება აბრეშუმის ძაფის წარმოებაში დაფიქსირდა უკვე XIII საუკუნის პირველ მეოთხედშიHistoire des Techniques p.557.  მოწყობილობების დახვეწა და მექანიზაცია იტალიის ქალაქ ბოლონიაში განსაკუთრებულ ინტერესს იწვევდა.

კოჭისა და სატრიალო ბორბლის გამოსახულებები XIII საუკუნიდან მოყოლებული ფიქსირდება ევროპულ ხელოვნებაში, რამაც აბრეშუმის წარმოების პროცესი უფრო ეფექტური გახადაRonan (1994), 68.

XIV საუკუნის შავი ჭირის შედეგებმა ტექნოლოგიური გარდაქმნა და ხელმისაწვდომი მასალების მიმართ მეტი ტოლერანტობა გამოიწვია. შედეგად, განვითარდა წყალზე მომუშავე დაზგები და XV საუკუნისთვის ჟან ლე კალაბრის მიერ შექმნილი დაზგა გავრცელდა როგორც უნივერსალური მოდელიHistoire des Techniques p.639.
მინი|ფრანგული აბრეშუმის ბროკადი. ლიონი, 1760-1770 წწ.
იტალიური აბრეშუმის ქსოვილები მაღალი ღირებულების გამო ვერ აკმაყოფილებდა ფრანგული მოდის მოთხოვნებს, რაც უფრო მსუბუქ და იაფ მასალებს ითხოვდაAutour du Fil, l’encyclopédie des arts textiles. 1466 წელს ლუი XI-მ ლიონში აბრეშუმის ინდუსტრიის ჩამოყალიბება დაიწყო, რაც საბოლოოდ ფრანგული ბაზრის გაძლიერების მცდელობას უკავშირდებოდა იტალიასთან სავაჭრო დეფიციტის შესამცირებლად. 1535 წელს ლიონში ეტიენ ტურკესთვის გაცემული სამეფო ქარტიით და 1540 წლის მონოპოლიის მინიჭებით, ლიონი ევროპული აბრეშუმის წარმოების ცენტრად ჩამოყალიბდა. XVII საუკუნის შუა ხანებისთვის ქალაქში 14 000-ზე მეტი დაზგა ფუნქციონირებდა და მოსახლეობის მესამედს ასაქმებდაGérard Chauvy, «La dure condition des forçats du luxe», Historia, n°648, December 2000.

XVIII–XIX საუკუნეებში აბრეშუმის წარმოება განვითარდა პროვანსშიც, განსაკუთრებით ლუბერონის რეგიონში, თუმცა ინდუსტრია პირველ მსოფლიო ომამდე შემცირდაGuide Gallimard — Parc naturel LUBERON.

ინგლისში აბრეშუმის წარმოება გააქტიურდა 1680-იან წლებში ჰუგენოტთა ემიგრაციის შემდეგ, რომლებმაც თან გაიყვანეს საკუთარი მქსოვლობის ტრადიციები. თუმცა, კლიმატური პირობები ხელს უშლიდა ინდუსტრიის საერთაშორისო გაფართოებას. მსგავსად, ახალი მცდელობები სხვა ქვეყნებშიც – მაგალითად, ამერიკაში ჯეიმზ I-ის მეფობისას და მექსიკაში ერნან კორტესის ინიციატივით – ვერ იქცა სტაბილურ ინდუსტრიებადPeter N. Stearns, William Leonard Langer The Encyclopedia of World History, Houghton Mifflin Books, 2001 p. 403 ISBN 0-395-65237-5.

 აბრეშუმი ინდუსტრიული რევოლუციის შემდეგ 
ინდუსტრიული რევოლუციის დასაწყისში ტექსტილის ინდუსტრია ტექნოლოგიური ინოვაციების ცენტრად იქცა, თუმცა აბრეშუმის წარმოებაზე ნაკლებად იმოქმედა, რადგან აბრეშუმი უკვე ბუნებრივად ძაფის ფორმას ატარებდა. XVIII საუკუნის ბოლოს ჟაკარდის დაზგის გამოგონებამ რევოლუციური მნიშვნელობა შეიძინა – პერფორირებული ბარათების გამოყენებით  რთული დიზაინის ქარგვა შესაძლებელი გახდაHistoire des techniques p.718. ეს ბარათები კომპიუტერული პროგრამირების წინამორბედებად ითვლება და XX საუკუნემდე გამოიყენებოდა.

ჟაკარდის დაზგის მექანიზმი დროთა განმავლობაში ინდუსტრიის საფუძვლად იქცა. 1834 წელს ლიონში 2,885 ასეთი დაზგა იყოGérard Chauvy, «La dure condition des forçats du luxe», Historia, n°648, December 2000. დაზგასთან დაკავშირებული უმუშევრობით გამოწვეული უკმაყოფილება ლიონში 1831 და 1834 წლებში მუშათა აჯანყებების გამომწვევად იქცა.

XIX საუკუნის შუა წლებში აბრეშუმის ჭიის დაავადებებმა (პებრინი, მუსკარდინი) ევროპული ინდუსტრია კრიზისში ჩააგდო. 1865 წელს პებრინის შესწავლა ლუი პასტერს დაევალა, რომელმაც 1870 წელს დაასკვნა, რომ დაავადება გადამდებია და ეპიდემიის შესაკავებლად ზომები მიიღოLouis Pasteur.

ამავდროულად, სუეცის არხის გახსნამ და აზიური აბრეშუმის გაიაფებამ ევროპის ბაზარი სერიოზულად დააზარალაA. J. H. Latham and Heita Kawakatsu, Japanese Industrialization and the Asian Economy p. 199. XIX საუკუნის ბოლოდან ქიმიის მიღწევებმა (მოვის და ინდიგოს სინთეზი) და 1884 წელს ხელოვნური აბრეშუმის (ვისკოზის) გამოგონებამ ბუნებრივი აბრეშუმი ნაწილობრივ ჩაანაცვლა.

 აბრეშუმი თანამედროვე დროში 
ევროპაში კრიზისის შემდეგ, აბრეშუმის წარმოების მოდერნიზაციით იაპონია მსოფლიო ლიდერი გახდა, ხოლო საფრანგეთმა ინდუსტრია ვერ აღიდგინა. ურბანიზაციამ ევროპელ ფერმერებში აბრეშუმის მოშენებაზე უარი ათქმევინა და ქარხნებში გადაიყვანა, რის გამოც ევროპამ იაპონურ ნედლეულზე დამოკიდებულება გაზარდა.

მეორე მსოფლიო ომის დროს იაპონური აბრეშუმის მიწოდების შეწყვეტამ დასავლეთი აიძულა, სინთეტიკური ბოჭკოები, მაგალითად ნეილონი, ფართოდ გამოეყენებინა. ომის შემდეგ აბრეშუმმა კვლავ შეინარჩუნა ფუფუნების სტატუსი, თუმცა ბაზრის დიდი ნაწილი დაიკარგა. ტექნოლოგიური პროგრესით და სახელმწიფო მხარდაჭერით, იაპონია 1970-იან წლებამდე ნედლი აბრეშუმის წამყვანი ექსპორტიორი იყო, თუმცა მოგვიანებით ინდუსტრია დაეცა და 1975 წლისთვის უკვე იმპორტიორი გახდა.

ჩინეთის სახალხო რესპუბლიკა, ეკონომიკური რეფორმების შედეგად, გახდა აბრეშუმის მთავარი მწარმოებელი, 1996 წელს წარმოების საერთო მოცულობის უმეტესობა – 58,000 ტონა – სწორედ ჩინეთზე მოდიოდაAnthony H. Gaddum, «Silk», Business and Industry Review, (2006). In Encyclopædia Britannica. 1995-97 წლებში ჩინეთმა წარმოება შეგნებულად შეამცირა, რათა ფასები გაეზარდა.

2006 წელს გაერომ 2009 წელი ბუნებრივი ბოჭკოების წლად გამოაცხადა, აბრეშუმის პოპულარიზაციის მიზნითГенеральная Ассамблея ООН провозгласила 2009 год Международным годом природных волокон. 2022 წელს იუნესკოს წარმომადგენლობით სიაში შევიდა აბრეშუმის მოყვანისა და ქსოვის ტრადიცია, რომელიც აღიარებულია აზერბაიჯანში, ავღანეთში, ირანში, თურქეთში, ტაჯიკეთში, თურქმენეთსა და უზბეკეთშიSericulture and traditional production of silk for weaving.

 სქოლიო 

კატეგორია:აბრეშუმის გზა