ბარტოლომეო ამანატი

ბარტოლომეო ამანატი (, დ. 18 ივნისი, 1511, სეტინიანო, ტოსკანა — დ. 13 აპრილი, 1592, ფლორენცია, ტოსკანა) — ფლორენციული სკოლის მანიერიზმის ერთ-ერთი ყველაზე ცნობილი მოქანდაკე და არქიტექტორი. მუშაობდა ვენეციაში, პადუაში, რომსა და ფლორენციაში. ჯორჯო ვაზარის ახლო მეგობარი და თანამოაზრე , ვისთან ერთადაც 1561 წელს ფლორენციაში დააარსა „ხელოვნების აკადემია“.

ბიოგრაფია
ბარტოლომეო ამანატი, რომელიც 1511 წელს დაიბადა ფლორენციიდან ახლოს მდებარე სეტინიანოში, 12 წლის ასაკში დაობლდა და იმისთვის, რომ გადარჩენილიყო მოქანდაკე და მხატვარ ბაჩო ბანდინელის სასწავლებლის მოსწავლე გახდა. დაახლოებით 1530 წელს ის ვენეციაში გაემგზავრა, მოიხიბლა რა იაკოპო სანსოვინოს დიდებით და 1537 წელს ეხმარებოდა მას სან-მარკოს ბიბლიოთეკის მშენებლობაში. ამანატიმ შექმნა ნეპტუნის ქანდაკება (რომელიც 1750 წელს შენობის ჩამონგრევის შედეგად განადგურდა) და რამდენიმე რელიეფი თაღზე. Ammanati (Ammannati), Bartolomeo // Ulrich Thieme, Felix Becker (Hrsg.): Allgemeines Lexikon der Bildenden Künstler von der Antike bis zur Gegenwart. Begründet von Ulrich Thieme und Felix Becker. — Band 1: Aa-Antonio de Miraguel. — Leipzig: Wilhelm Engelmann, 1907. — S. 413—415  

1544 წელს ამანატი საცხოვრებლად გადავიდა პადუაში. 1546 წელს, სავარაუდოდ, პროექტირებდა მარკო მანტუა ბენავიდესის საფლავის ქვას ერემიტანის ეკლესიაში. ასევე შესაძლოა, შექმნა ტრევიზან-მიონის სასახლე (Trevisan-Mion) და შეასრულა მრავალი სხვა სამუშაო.Dizionario Biografico degli Italiani — Volume 2 (1960)   იმავე პერიოდში ის გადავიდა რომში და ვაზარის საშუალებით გააცნეს პაპ იულიუს III-ს. 1550 წელს ურბინოში ბარტოლომეო ამანატი დაქორწინდა პოეტ ლაურა ბათიფერიზე, რომელთანაც არ ჰყავდა შვილები, მაგრამ მათ შორის მთელი ცხოვრების განმავლობაში გულწრფელი სიყვარული სუფევდა.

1555 წელს, პაპი იულიუს III-ის გარდაცვალების შემდეგ, ბარტოლომეო ამანატი ვაზარისთან ერთად დაბრუნდა ფლორენციაში, დიდი ტოსკანელი ჰერცოგი კოზიმო I მედიჩის სასახლეში. მისი პირველი სამუშაო იყო შადრევანი სახელად „იუნონა“, რომელიც განთავსებული უნდა ყოფილიყო „პალაცო ვეკიოში“, სალონე დეი ჩინკვეჩენტოში, ბანდინელის ტრიბუნის წინ. მოგვიანებით ეს ქმნილება ფრანჩესკო I მედიჩიმ გადაიტანა პრატოლინოს ვილას ბაღში. ამ და სხვა 1555-1561 წლებში შექმნილ ნამუშევრებს მიკელანჯელომ უწოდა „ლამაზი ფანტაზიები“. გარკვეული დროის განმავლობაში ისინი ბაჯელოს მუზეუმის ექსპონატებად იქცა.

1561 წელს ამანატი, ჯორჯო ვაზარისა და ანიოლო ბრონზინოსთან ერთად, იყო პრესტიჟული „ხელოვნების აკადემიის“ (Accademia del Disegno) ერთ-ერთი დამფუძნებელი, რომელიც დაარსდა ფლორენციაში დიდი ჰერცოგი კოზიმო I-ის მხარდაჭერით.The Accademia del Disegno in Late Renaissance Florence  

ბარტოლომეო ამანატი ცხოვრობის ბოლო ათწლეულებში მიახლოვებული იყო იეზუიტთა სამყაროსთან. 1572 წლიდან დოკუმენტურად არის დაფიქსირებული მხატვრის პირველი კონტაქტები ორდენთან, რაც უკავშირდება ფლორენციული კოლეგიუმის გაფართოების პროექტს. 1575 და 1576 წლებში ამანატი იმყოფებოდა რომში, სადაც დამეგობრდა ორდენის გენერალთან, ევერარდო მერკურიანოსთან და ანტონიო პოსევინოსთან, სავარაუდოდ, ფლორენციელი პატრიციის ლუდოვიკო კორბინელის, რომელმაც 1567 წელს იეზუიტობა მიიღო, საშუალებით. ორდენის რელიგიურ-მორალური მოთხოვნების გავლენით მხატვარმა უარყო თავისი ახალგაზრდობის შეხედულებები. კონტრრეფორმაციის სულის მიღების შემდეგ მან დაგმო შიშველი სხეულების ქვის სკულპტურებში გამოსახვა და შეაფასა, როგორც ბოროტმოქმედება მორალზე.Lettera agli Accademici del Disegno. 22 agosto 1582, cfr. Scritti dell’Ammannati  

1587 წლის 25 მარტს ბარტოლომეო ამანატიმ, არ ყავდა რა შვილები, ცოლთან ერთად, დაწერა ანდერძი და თავის ერთადერთ მემკვიდრედ ფლორენციის იეზუიტთა კოლეგიუმი გამოაცხადა. 1589 წლის ნოემბერში მას მეუღლე დაეღუპა. ცხოვრების ბოლო წლები მთლიანად მიუძღვნა რელიგიურ შემოქმედებას. მხატვარი გარდაიცვალა 1592 წლის 13 აპრილს პარალიზის შედეგად თავის სახლში, ვია დელა სტუფაზე. დაკრძალულია ცოლთან ერთად იეზუიტთა ეკლესიაში სან-ჯოვანი-დელი-სკოლოპი, ფლორენციაში.Review: Le vite de' pittori, scultori, ed architetti…, Rome, 1642 by Giovanni Baglione, Jacob Hess, Herwarth Röttgen; Die Künstlerbiographien von Giovanni Battista Passeri by Jacob Hess; Vite de' pittore, scultori ed architetti moderni by Lione Pascoli, Valentino Martinelli, Alessandro Marabottini // Journal of the Society of Architectural Historians. 1998. — Volume 57, issue 4. — Рр. 469—547. — Issn 0037-9808, 2150-5926  

მისი მრავალი ხაზი დაცულია უფიცის გალერეის სურათებისა და გრავიურების საკაბინეტოში (Gabinetto dei Disegni e Stampe) ფლორენციაში და რიკარდიანას ბიბლიოთეკაში (Biblioteca Riccardiana). იეზუიტთა საზოგადოებისთვის დატოვებული დოკუმენტები დაცულია ფლორენციის სახელმწიფო არქივში.

შემოქმედება
ბარტოლომეო ამანატი იყო თავისი ეპოქის ერთ-ერთი ყველაზე აქტიური და დაუღალავი მხატვარი. ის წარმოადგენს „ინტელექტუალური მანიერიზმის“ ტიპიურ განმარტებას, რომელიც შექმნილია დახვეწილი ელიტისთვის და იტალიური „კარგი სტილის“ მოყვარულთათვის, რომელთა შორის თავადაც იყო. როგორც მოქანდაკე ის ბაძავდა მიქელანჯელოს. ფლორენციის სინიორიის მოედანზე ამანატის ყველაზე ცნობილი ნამუშევარია — ნეპტუნის შადრევანი. მასზე ის ათი წლის განმავლობაში (1563-1577) მუშაობდა თავის მოსწავლეებთან, მათ შორის ჯამბოლონიასთან ერთად. 1559 წელს ამანატს მოუწია კონკურენციაში შესვლა ფლორენციის მთავარი საზოგადოებრივი შადრევანის პროექტისათვის, სადაც კონკურენტები იყვნენ ბენვენუტო ჩელინი, ვინჩენცო დანტი, ჯამბოლონია, ფრანჩესკო მოსკინო და ვინჩენცო დე როსი. თუმცა მისი მთავარი კონკურენტი, ბაჩო ბანდინელი, 1560 წელს გარდაიცვალა, რის შემდეგაც ნეპტუნის შადრევანის შეკვეთა გადაეცა ამანატის, რომელსაც განსაკუთრებული მხარდაჭერა ჰქონდა დიდი ჰერცოგი კოზიმო I მედიჩის მეუღლის, ელეონორ ტოლედოელისგან.

ფლორენციაში ფართოდ არის ცნობილი ნეპტუნის სპეტაკი მარმარილოს ქანდაკება. მისი უზარმაზარი ზომები, ფიგურის უცნაური პროპორციები, ზღვის ღვთაების, ტრიტონებისა და ნიმფების სხვადასხვა მასშტაბი ფლორენციულ საზოგადოებაში იწვევს ირონიულ, მაგრამ მაინც სიყვარულით შეფერილ სახელს — „ბიანკონე“ („თეთრი გიგანტი“). Tuscany. — London, UK: Michelin TYRE PLC, 1997. — P. 133  გადაჭარბებული პროპორციები: დიდი თავი, ვიწრო მხრები, ასევე ტრიტონების ფიგურები, რომლებიც სურნელოვანი რაკუნებით არიან დაკავებული და თითქოს „ჩამსხდარნი“ არიან „თეთრი გიგანტის“ ფეხებს შორის, კარგად წარმოაჩენს XVI საუკუნის მეორე ნახევრის ფლორენციული მანიერისტული მოქანდაკების და არქიტექტურის დამახასიათებელ თავისებურებებს — „მასშტაბების ერთმანეთში გადასვლის, თანაფარდობების გაუთანაბრებელი და ზოგჯერ უკუღმა ურთიერთობების ტენდენციას“. ეს განსაკუთრებით კარგად ჩანს, თუ „ბიანკონეს“ შევადარებთ ახლომდებარე პიაცა სინიორიაზე მდებარე მიქელანჯელოს „დავითს“ — ორი ეპოქა (მაღალი რენესანსი და მანიერიზმი), ორი სტილი და ორი უნიკალური მხატვარი. Власов В. Г. Маньеризм // Новый энциклопедический словарь изобразительного искусства. В 10 т. — СПб.: Азбука-Классика. — Т. V, 2006. — С. 314 

ბარტოლომეო ამანატის ნეპტუნის ქანდაკება მწვავე კრიტიკის ობიექტი გახდა, როგორც კონკურენტების მხრიდან (ბენვენუტო ჩელინიმ თავის ავტობიოგრაფიაში ამანატი, მისთვის სძულველი ბაჩო ბანდინელისა, „ღირსეულ“ მიმდევრად მოიხსენია), ისე მედიჩის კარის ინტელექტუალთა მხრიდან: „ამანატიმ თავისი შესაძლებლობების გამოხატვა დიდი ძალისხმევით შეძლო, რის გამოც უბრალო ხალხმა მის ქანდაკებას დაარქვა „ბიანკონე“ — და ამ სახელითაა ცნობილი დღემდე, რაც ნიშნავს, რომ ამ ქანდაკებაში ერთადერთი შთამბეჭდავი რამ თეთრი მარმარილოა“. ამას ემატება დამცინავი რეფრენი: „ამანატი, ამანატი, რამდენი ლამაზი მარმარილო გააფუჭე!“, რომელიც მიეწერება ბენვენუტო ჩელინის — ამანატის დაუძინებელ მეტოქეს.Paolini С. Scheda nel Repertorio delle architetture civili di Firenze di Palazzo Spinelli (testi concessi in GFDL).   მიუხედავად კრიტიკისა, ამანატი განაგრძობდა მუშაობას სხვა შადრევნებზე და ბაღის ქანდაკებებზე, მათ შორის იყო ჯგუფური კომპოზიცია „ჰერაკლე და ანტეოსი“, რომელიც შეიქმნა ნიკოლო ტრიბოლოს მიერ დაგეგმილი შადრევნისთვის, და ალეგორიული ფიგურა „აპენინი“, რომელიც მდებარეობს მედიჩების ვილის ბაღებში კასტელოში, ფლორენციასთან ახლოს. პაპმა იულიუს III-მ ბარტოლომეო ამანატის დაავალა ქანდაკებების შექმნა რომში, სან-პიეტრო-ინ-მონტორიოს ეკლესიისთვის, რომლის არქიტექტურაზეც ვაზარი მუშაობდა. რომში ამანატი თანამშრომლობდა არქიტექტორ ჯაკომო და ვინიოლასთან და ვაზარისთან ერთად 1551-1555 წლებში ააგო ეტრუსკების ეროვნული მუზეუმი, რომელიც ანტიკური რომაული ვილების მიხედვით იყო დაგეგმილი.

ხელოვნების ისტორიაში ბარტოლომეო ამანატი, უპირველესად, დარჩა როგორც გამორჩეული არქიტექტორი. ფლორენციაში მან ააგო სანტა ტრინიტას ხიდი არნოზე და დაასრულა ჩიკვეჩენტოს ყველაზე მასშტაბური სამშენებლო პროექტი — პიტის სასახლე (Palazzo Pitti). Искусство и история Флоренции. Firenze: Bonechi Editrice, 1997. С. 176  1558 წელს დაიწყო ამ გავლენიანი ფლორენციული ოჯახის მთავარი რეზიდენციის გაფართოება. სასახლის მთავარი ფასადი, რომელიც მოედნისკენ არის მიმართული, გაფორმებულია ფლორენციული სტილის რუსტიკით, ხოლო ფანჯრებს თაღოვანი, ამ პერიოდისთვის დამახასიათებელი ფორმა აქვს. სასახლის შესასვლელი მიდის დიდ შიდა ეზოში, რომელსაც ხანდახან შეცდომით მოიხსენიებენ როგორც „სადღესასწაულო ეზო“. თუმცა, მიუხედავად იმისა, რომ ფასადის მხარეთა გამორჩეული მასები ქმნიან ნახევრად დახურული მოედნის შთაბეჭდილებას, იტალიური რენესანსული მანიერიზმის არქიტექტურაში, ფრანგულისგან განსხვავებით, შიდა ეზოები (კორტილე) ყოველთვის შენობის შიგნით, მთავარი ფასადის უკან მდებარეობს და ქუჩისგან იზოლირებულია. ასეა აგებული პიტის სასახლის ეზოც — ბრწყინვალე მაგალითი ფლორენციული არქიტექტურისა, რომელიც ამანატიმ შექმნა 1558-1560 წლებში. ამ ეზოს გარს არტყავს „შედარებითი“ გალერეა, საიდანაც, როგორც ბელვედერადან, იშლება ხედი ბობოლის ბაღებზე.

„პალაცო პიტის“ შიდა ეზოსა და ბაღისკენ მიმართული ფასადები, რომლებიც ბარტოლომეო ამანატის ავტორობითაა შექმნილი, გამოირჩევა რუსტიკით, რომელიც კვეთს ორდერების ნახევარსვეტებს და ქმნის ე.წ. „შეერთებული სვეტების“ ეფექტს. ეს გადაწყვეტა არღვევს არქიტექტურული კომპოზიციის ტექტონიკურ აღქმას და აშკარად ასახავს ფლორენციული მანიერიზმისთვის დამახასიათებელ სტილს XVI საუკუნის მეორე ნახევარში. Власов В. Г. Маньеризм // Новый энциклопедический словарь изобразительного искусства. В 10 т. — СПб.: Азбука-Классика. — Т. V, 2006. — С. 313 

1558-1570 წლებში ამანატიმ შექმნა „პალაცო პიტის“ პირველი სართულის მონუმენტური კიბე და გააფართოვა სასახლის გვერდითი კორპუსები ბაღის მიმართულებით. ტერასაზე (გალერეაზე) განთავსდა მასშტაბური შადრევანი, რომელიც მოგვიანებით ცნობილ იქნა სახელწოდებით „არტიშოკის შადრევანი“. მისი ავტორია ჯოვანი ფრანჩესკო სუსინი — ჯამბოლონიას თანაშემწე.

ბარტოლომეო ამანატის ხვდა წილად მიხელანჯელოს მიერ შემუშავებული ლაურენციანას ბიბლიოთეკის ვესტიბიულის კიბის პროექტის განხორციელება (1555-1571), რომელიც ითვლება არქიტექტურის შედევრად და წარმოადგენს გარდამავალ ეტაპს მანიერიზმიდან ბაროკოსკენ. 1528-1534 წლებში, კარდინალების ლორენცო და რობერტო პუჩების დაკვეთით, ამანატიმ ააგო პუჩის სასახლე (Palazzo Pucci) ფლორენციაში, იმავე სახელობის ქუჩაზე. მოგვიანებით, 1577-1590 წლებში, ფრანჩესკო პუჩის დაკვეთით, მან კვლავ იმავე ქალაქში განაახლა სან-მიკელეს ეკლესიის ფასადი.

როგორც მედიჩების ოჯახის კარის მხატვარი, ბარტოლომეო ამანატი ასრულებდა მრავალ მნიშვნელოვან შეკვეთას: აშენებდა და აღადგენდა სასახლეებს, აფორმებდა ინტერიერებს. 1572 წელს პაპმა გრიგოლ XIII-მ მას დაავალა ქანდაკება — ქრისტეს ფიგურიანი საფლავის ძეგლის შექმნა თავისი ძმიშვილი ჯოვანი ბონკომპანიისთვის პიზის კამპოსანტოში. ამანატიმ ასევე იმუშავა სხვა ქალაქებშიც: ლუკაში მან რეკონსტრუქცია ჩაუტარა „Palazzo degli Anziani“ (1577-1581), ვოლტერაში — სანტი ჯუსტოსა და კლემენტეს სააბატოს ეზოს და პალაცო ვიტის, არეცოში — ეკლესია სანტა-მარია -ინ-გრადის, ხოლო სერავეცაში — მედიჩების სასახლეს (1564).

გალერეა

სქოლიო

კატეგორია:არქიტექტორები მიმდინარეობების მიხედვით
კატეგორია:იტალიელი არქიტექტორები
კატეგორია:მხატვრები ანბანის მიხედვით