დოღუბაიაზითი

დოღუბაიაზითი (; ) — ქალაქი თურქეთის აღრის პროვინციაში, ირანის საზღვართან ახლოს. ზღვის დონიდან 1625 მ-ზე. დოღუბაიაზითის რაიონის ცენტრი.İlçe Belediyesi , Turkey Civil Administration Departments Inventory. Retrieved 12 January 2023. მოსახლეობა 80 061 ადამიანი (2021 წ.). ასევე ცნობილია როგორც ქურდავა, ქალაქი იყო თვითგამოცხადებული ქურთული სახელმწიფოს, არარატის რესპუბლიკის (1927-1931 წწ.) დედაქალაქი, რომლის ცენტრიც აღრის პროვინციაში იყო.Christopher Houston, Kurdistan: crafting of national selves, Indiana University Press, 2008, , p. 52.Encyclopedia of the Peoples of Africa and the Middle East, 1. cilt, Infobase Publishing, 2009, , p. 385.Abbas Vali, Essays on the origins of Kurdish nationalism, Mazda Publishers, 2003, , p. 199.

ისტორია
დიდი ხნის განმავლობაში დოღუბაიაზითი უფრო დიდი და მნიშვნელოვანი დასახლება იყო, ვიდრე დღევანდელი პროვინციის დედაქალაქი აღრი, განსაკუთრებით იმიტომ, რომ ქალაქი ირანის სასაზღვრო გადასასვლელია.

ამ რეგიონს ხანგრძლივი ისტორია აქვს, ქალაქის ტერიტორიაზე ძეგლები გვხვდება ჯერ კიდევ ურარტუს სამეფოს დროიდან (2700 წელზე მეტი ხნის წინ). ოსმალეთის იმპერიამდე ეს ადგილი ცნობილი იყო თავისი სომხური სახელით დარუინქი ().Edwards, Robert W. (1988). "Bayazit," Encyclopaedia Iranica III.8, 1988, pp.886-887 . IV საუკუნეში სასანიანებმა ვერ შეძლეს სომხური სიმაგრისა და სამეფო განძის აღება დარუინქში. სომხეთის ბაგრატუნების დინასტიის მთავრები ცხოვრობდნენ დარუინქში და მათ ხელახლა განაახლეს ციხესიმაგრე დღევანდელი სახით. როდესაც მეფე გაგიკ I არწრუნიმ ხელახლა დაიკავა ციხესიმაგრე დაახლოებით 922 წელს, ის ეპისკოპოსის რეზიდენციად იქცა.Edwards, Robert W. (1984). "The Fortress at Doğubeyazıt (Daroynk‛)," Revue des Études Arméniennes 18, 1984, pp.435-459. ქალაქი რამდენჯერმე დაიპყრეს და კვლავ დაიბრუნეს სპარსელებმა, სომხებმა, ბიზანტიელებმა და სელჩუკებმა. ყველა მათგანი ამ ველზე ისვენებდა და ძალებს იკრებდა მთების გადალახვისას. თურქული ტომები აქ 1064 წელს გამოჩნდნენ, მაგრამ მათ მალე მოჰყვნენ მონღოლები და თურქების სხვა ტალღები. დარუინქის ციხესიმაგრე მრავალჯერ შეკეთდა ისტორიის განმავლობაში, თუმცა დღეს მას უწოდებენ თურქი მხედართმთავრის, ჯელაირლი შეჰზადე ბაიაზით-ხანის სახელს, რომელმაც ერთ-ერთი რეკონსტრუქცია შეუკვეთა 1374 წელს. XVI საუკუნეში ქალაქს ბაიაზითი დაერქვა.

სეფიანების დროიდან ეს რეგიონი თურქულად მოლაპარაკე გენერლების მმართველობის ქვეშ მოექცა, მათ შორისაა ოსმალი გენერალი ისაკ-ფაშაც, რომელმაც ააშენა სასახლე, რომელიც დღემდე მის სახელს ატარებს.

ქალაქი საბრძოლო მოქმედებების ადგილი გახდა ოსმალეთ-სპარსეთის ომის (1821–1823) დროს, როდესაც 1821 წელს ყაჯართა ირანის სარდალმა აბას-მირზამ ქალაქი დაიკავა.Aksen, Virginia. (2014). Ottoman Wars, 1700-1870: An Empire Besieged page 463. Routledge.  ქალაქზე ისევ გაგრძელდა თავდასხმები. 1856 წელს რუსეთმა სცადა მისი აღება, ხოლო რუსეთ-ოსმალეთის ომის (1877–1878) დროს იგი რუსებმა დაიკავეს. როდესაც რუსებმა უკან დაიხიეს, მრავალი ადგილობრივი სომეხი მათ გაჰყვა და ჩამოაყალიბა ახალი ბაიაზეთი (დღევანდელი გავარი) სევანის ტბის სანაპიროზე, სომხეთში.

1920 წლიდან რეგიონმა დაიწყო გოგირდის წარმოება.

სოფელი ბაიაზითის თავდაპირველად სომხებით იყო დასახლებული, ხოლო 1930 წელს იქ ქურთები და იეზიდები დასახლდნენ. 1930 წელს თურქეთის არმიამ სოფელი გაანადგურა არარატის აჯანყებაზე პასუხად. 1930-იან წლებში ძველი ადგილიდან ქვემოთ, ველზე, აშენდა ახალი ქალაქი, რასაც სახელი „დოღუბაიაზითი“ დაერქვა, რაც პირდაპირ ითარგმნება როგორც „აღმოსავლეთი ბაიაზითი“.

დოღუბაიაზითი იყო ქურთული არარატის რესპუბლიკის დედაქალაქი 1927-1930 წლებში. ამ რესპუბლიკას ხელმძღვანელობდნენ იბრაჰიმ ჰასკი და იჰსან ნური, ხოიბუნის ორგანიზაციიდან. ქალაქი დროებით ქურთისტანის დედაქალაქად გამოცხადდა და საერთაშორისო საზოგადოებას, ერთა ლიგასა და დიდ სახელმწიფოებს, წარედგინა როგორც დამოუკიდებელი ქურთული სახელმწიფოს ცენტრი.

2006 წლის იანვარში დოღუბაიაზითი H5N1 ტიპის ფრინველის გრიპის ეპიცენტრი გახდა. რამდენიმე ბავშვი დაიღუპა ამ ვირუსით მას შემდეგ, რაც მათ მკვდარი ქათმებით ითამაშეს.Turkey Bird Flu Region Still Wary - BBC article about Doğubeyazıt outbreak

გეოგრაფია
დოღუბაიაზითის რაიონული ცენტრი აღრიდაღი მთების სამხრეთით მდებარეობს. იგი მდებარეობს არარატის მთიდან სამხრეთ-დასავლეთით 15 კილომეტრში, ქალაქ აღრიდან აღმოსავლეთით 93 კილომეტრში და ირანის საზღვრიდან 35 კილომეტრის დაშორებით.

ქალაქი ველზე მდებარეობს, რომელსაც თურქეთის რამდენიმე ყველაზე მაღალი მწვერვალი აკრავს, მათ შორის: არარატი (5 137 მ), მცირე არარატი (3 896 მ), თენდურექი (3 533 მ), ქალეთეფე (3 196 მ), არიდაღი (2 934 მ), გიოლერტეფე (2 643 მ), ქიზილის მთა (2 730 მ) კი ქალაქიდან ორ კილომეტრში, აღმოსავლეთით მდებარეობს.

კლიმატი
ველზე კლიმატი ზაფხულში ცხელი და მშრალია, ზამთარში კი ცივი და ნაწილობრივ თოვლიანი. კლიმატი კლასიფიცირდება როგორც კონტინენტური, რომელიც თანდათან გადადის ცივ ნახევრადარიდულ კლიმატში.

იხილეთ აგრეთვე
 ისჰაკ-ფაშას სასახლე

რესურსები ინტერნეტში
Extensive photographic survey, description and plan of Doğubeyazit Castle

სქოლიო

კატეგორია:თურქეთის ქალაქები