კლეოპატრა სელენა II

კლეოპატრა სელენა II (; დ. ძვ. წ. 40 წლის ზაფხული — გ.  ძვ. წ. 5) — პტოლემეების დინასტიის პრინცესა, კირენაიკას ფორმალური დედოფალი ძვ. წ. 34-დან ძვ. წ. 30 წლამდე და მავრეტანიის დედოფალი და ქმრის, იუბა მეორის თანამმართველი ძვ. წ. 25 წლიდან ძვ. წ. 5 წლამდე. წარმოადგენდა მნიშვნელოვან პოლიტიკურ ფიგურას ადრეულ ავგუსტინურ პერიოდში.

კლეოპატრა სელენა ბერძენი პტოლემელი დედოფლის, კლეოპატრა VII-სა და რომაელი გენერლის, მარკუს ანტონიუსის ერთადერთი ქალიშვილი იყო. ანტიოქიისა და ალექსანდრიის გადანაწილებასთან ერთად, კლეოპატრა სელენა კირენაიკასა და ლიბიის დედოფალი გახდა. ანტონიუსისა და კლეოპატრას აქციუმის ბრძოლაში დამარცხებისა და მათი ძვ. წ. 30 წელს ეგვიპტეში თვითმკვლელობის შემდეგ, სელენა და მისი ძმები რომში წაიყვანეს და ოქტავიანეს დის, ოქტავია უმცროსის, მარკუს ანტონიუსის ყოფილი ცოლის სახლში დააბინავეს. 

სელენა იუბა II მავრეტანიელზე გათხოვდა. მას, როგორც დედოფალს, დიდი გავლენა ჰქონდა მავრეტანიის სამმართველო გადაწყვეტილებებზე, განსაკუთრებით ვაჭრობისა და აღმშენებლობის საკითხებში. სელენასა და იუბას მმართველობისას ქვეყანა ძალიან გამდიდრდა. წყვილს ვაჟი და მემკვიდრე, პტოლემი მავრეტანიელი შეეძინა. მათი შვილიშვილის, დრუზილას ანტონიუს ფელიქსზე გათხოვებამ უზრუნველყო, რომ პტოლემეური გვარი რომაელთა არისტოკრატიას მრავალი თაობის განმავლობაში ენათესავებოდა.

ადრეული ცხოვრება
ბავშვობა
კლეოპატრა სელენა ეგვიპტეში, დაახლოებით ძვ. წ. 40 წელს, დედოფალ კლეოპატრა VII-ს ერთადერთ ქალიშვილად დაიბადა. მისი მეორე სახელი (სელენა - ძველბერძნულად „მთვარე“) მისი ტყუპი ძმის, ალექსანდრე ჰელიოსის მეორე სახელის ანტონიმია (ჰელიოსი - ძველბერძნულად „მზე“). მან ბავშვობა ალექსანდრიაში გაატარა და პტოლემელი პრინცესის საკადრისი განათლება მიიღო. ტყუპები ფორმალურად მათმა მამამ, მარკუს ანტონიუსმა, ძვ. წ. 37 წელს, კლეოპატრასთან პოლიტიკურ შეხვედრაზე აღიარა. მათი უმცროსი ძმა, პტოლემე ანტონი ფილადელფოსი დაახლოებით ერთი წლის შემდეგ, ძვ. წ. 36 წელს დაიბადა. კლეოპატრა VII სავარაუდოდ გეგმავდა რომ სელენა თავისი უფროსი შვილისა და სელენას ნახევარძმისათვის, იულიუს კეისრის ვაჟ პტოლემე XV-ისათვის მიეთხოვებინა.

მომდევნო ორი წლის განმავლობაში ანტონიუსმა კლეოპატრასა და მის შვილებს დიდი რაოდენობის მიწები უძღვნა. ძვ. წ. 34 წელს, ალექსანდრიის განაწილების დროს, ხალხის მასები ინტერესით უყურებდა ვერცხლის პლატფორმაზე, ოქროს ტახტებზე მჯდარ კლეოპატრასა და მარკუს ანტონიუსს, რომლებსაც გვერდზე პტოლემე XV, ალექსანდრე ჰელიოსი, კლეოპატრა სელენა და პტოლემე ფილადელფოსი ესხდნენ. ანტონიუსმა კლეოპატრა მეფეთა დედოფლად გამოაცხადა, პტოლემე XV იულიუს კეისრის ვაჟად აღიარა და ეგვიპტის მმართველად მონათლა, ხოლო თავის შვილებს თავიანთი სამეფოები უბოძა. კლეოპატრა სელენას კირენაიკა და ლიბია გადაეცა. ბავშვებიდან არც ერთს არ აძლევდა ასაკი მმართველობის უფლებას, თუმცა აშკარა იყო, რომ მათი მშობლების გეგმით, მათი ტახტზე ოფიციალურად ასვლა უახლოეს მომავალში უნდა მომხდარიყო. ამ ქმედებამ, ანტონიუსის მიერ კლეოპატრას ცოლად მოყვანასა და ოქტავია უმცროსთან (ოქტავიანეს უფროს დასთან) გაყრასთან ერთად, სულ რამდენიმე წელიწადში რომის რესპუბლიკის უკანასკნელი ომი განაპირობა.

ძვ. წ. 31 წელს, აქციუმის საზღვაო ბრძოლაში კლეოპატრა და ანტონიუსი ოქტავიანემ დაამარცხა. იმ დროისათვის, როდესაც ოქტავიანემ ეგვიპტეში ჩააღწია (ძვ. წ. 30 წლის ზაფხულში), წყვილს ბავშვები უკვე გადამალული ჰყავდა. პტოლემე XV ინდოეთში გაიქცა, მაგრამ გზაზე მას თავისმა მასწავლებელმა უღალატა, რომაელებმა დააკავეს და სიკვდილით დასაჯეს. კლეოპატრა სელენა, ალექსანდრე ჰელიოსი და პტოლემე ფილადელფოსი თებეს სამხრეთით გაემგზავრნენ, მაგრამ რომაელები წამოეწივნენ და ალექსანდრიაში დააბრუნეს. ოქტავიანეს მიერ ეგვიპტის აღებასთან ერთად მარკუს ანტონიუსმა თავი მოიკლა და კლეოპატრამაც მალე მიბაძა მის ქმედებას. მათი დედისა და მათი ნახევარძმის სიკვდილმა სელენა და ალექსანდრე ეგვიპტის ტახტის ფორმალურ მემკვიდრეებად აქცია, თუმცა ორი კვირის შემდეგ რომის იმპერიამ ეგვიპტის ოფიციალური ანექსია მოახდინა და შედეგად პტოლემეების დინასტიისა და ზოგადად ეგვიპტის ფარაონთა მმართველობაც დაასრულა.

ცხოვრება რომში
როდესაც ოქტავიანე რომში დაბრუნდა, ქალაქს ტყვეებად კლეოპატრა სელენა და მისი ძმები ჩაუყვანა. ეგვიპტეზე გამარჯვების აღსანიშნავად მან ტყუპები მზისა და მთვარის კოსტუმებში გამოაწყო, ოქროს ბორკილები დაადო, ქუჩებში ჩამოატარა და უკან კლეოპატრას ქანდაკება აადევნა, რომელზეც გამოსახული დედოფალი ხელში ჩაბღუჯული ასპიტით იკლავდა თავს. ბორკილების სიმძიმის გამო ბავშვებს სიარული ძალიან უჭირდათ, რამაც რომაელ მაყურებლებში მათ მიმართ მოულოდნელი სიმპათია გამოიწვია.

მას შემდეგ რაც ეგვიპტე, როგორც დამოუკიდებელი სახელმწიფო, გაქრა, დაისვა კითხვა თუ რა უნდა ექნათ კლეოპატრასა და მარკუსის შვილებისათვის. იმის გამო, რომ ბავშვებს არც ერთი ცოცხალი ნათესავი არ ჰყავდათ, მათი მოვლის პასუხისმგებლობა ოქტავიანეს დააწვა, რომელმაც, თავის მხრივ, ეს პასუხისმგებლობა თავის დას გადასცა. კლეოპატრა სელენა და მისი ძმები პალატინის ბორცვზე, ოქტავიას სახლში გადაიყვანეს. ამ სახლში ისინი თავიანთ ნახევარძმა იულუს ანტონიუსთან (მათი მამისა და მისი მესამე ცოლის, ფულვიას ვაჟთან), თავიანთ ნახევარდებთან (ორივე მათგანს ანტონია ერქვა, ანტონიუსისა და ოქტავიას შვილები იყვნენ) და ოქტავიას წინა ქორწინებიდან გამოყოლილ უფროს შვილებთან, მარკუს კლავდიუს მარცელუსთან, კლავდია მარცელა უფროსთან და კლავდია მარცელა უმცროსთან ერთად ცხოვრობდნენ. კლეოპატრა სელენა პტოლემეების დინასტიის უკანასკნელ წარმომადგენლად ითვლება, რადგან ამის შემდეგ მისი ძმები ისტორიული ჩანაწერებიდან მალევე ქრებიან - სავარაუდოდ ავადმყოფობით დაღუპვის ან მკვლელობის გამო.„რომის ისტორიაში“ კასიუს დიონ კოქცეიანუსი ახსენებს, რომ ძმები ავგუსტუსმა საქორწინო საჩუქრად შეიწყალა (51.15.6), მაგრამ დიოს ფაქტების მიმართ მიუკერძოებლობა ხშირად ეჭვქვეშ დგას.
ქორწინება და შვილები
ოქტავიამ კლეოპატრა სელენა განათლებულ მეფე იუბა II-ს გააყოლა ცოლად. იუბას მამას (იუბა I) ძვ. წ. 46 წელს, იულიუს კეისართან დამარცხების შემდეგ თავი მოეკლა, იულიუსს მისი ვაჟი რომში ჩამოეყვანა და მისთვის განათლება მიეცა, მაგრამ ძვ. წ. 44 წელს კეისრის მკვლელობის შედეგად მისი მეურვეობა ოქტავიანეს, მომავალ ავგუსტუსს გადაეცა. ქორწინება სავარაუდოდ ძვ. წ. 25 წელს შედგა, როდესაც კლეოპატრა სელენა 15 წლის იქნებოდა, და იუბა II მავრეტანიის გასაძღოლად გაემგზავრა, რის შესახებად ეს ეპიგრამა გვამცნობს:

პოემის მიხედვით კლეოპატრა სელენა და იუბა II მავრეტანიის ახალ თანამმართველებად მოიაზრებოდნენ.

წყვილს ორი შვილი შეეძინა:
პტოლემე მავრეტანიელი, დაიბადა ძვ. წ. 10 წელს.Cleopatra Selene by Chris Bennett სახელი პტოლემეელთა დინასტიისა და კლეოპატრა სელენას უმცროსი ძმის გამო დაერქვა. ამ სახელის დარქმევით სელენამ მკვეთრი ბერძნულ-ეგვიპტური მოტივი შეიქმნა და საკუთარ როლს, როგორც განდევნილი პტოლემეების მემკვიდრისას, ხაზი გაუსვა.
ქალიშვილი, რომლის სახელიც არ შემორჩენილა, ერთ-ერთ მინაწერშია მოხსენიებული. ერთ-ერთი თეორიის თანახმად ის შესაძლოა ანტონიუს ფელიქსის პირველი ცოლი, დრუზილა ყოფილიყო, მაგრამ ეს უკანასკნელი სავარაუდოდ პტოლემეს შვილი და კლეოპატრა სელენას შვილიშვილი იქნებოდა.

სელენას მონეტების დიდი რაოდენობა ახ. წ. 17 წლით თარიღდება. საზოგადოდ მიღებულია, რომ ის მათი დაბეჭდვის დროს ცოცხალი უნდა ყოფილიყო, მაგრამ ეს ნიშნავს რომ მისმა მეუღლემ მეორე ცოლი, პრინცესა გლაფირა კაპადოკიელი სელენას სიკვდილამდე მოიყვანა. ისტორიკოსები თვლიან, რომ იუბა, როგორც რომაულ ადათებზე გაზრდილი მეფე, მეორე ცოლს არ მოიყვანდა, და თუ მან მართლაც შეირთო გლაფირა ახ. წ. 4 წლამდე, მისი პირველი ცოლი უკვე მკვდარი უნდა ყოფილიყო.  მიუხედავად ამ მტკიცებისა, იუბას თანამედროვე, რომის დაქვემდებარებაში მყოფი ტერიტორიების მეფეებიც მისდევდნენ მრავალცოლიანობას. შესაძლებელია, რომ სელენა და იუბა მცირე დროის განმავლობაში ერთმანეთს დაშორდნენ, მაგრამ იუბას გლაფირასთან განქორწინების შემდეგ ურთიერთობა აღდგა.
მავრეტანიის დედოფალი
ძვ. წ. 25 წელს ავგუსტუსმა იუბა II და სელენა რომს დაქვემდებარებული მავრეტანიის სამეფოს თანამმართველები გახადა, რადგან ნუმიდია, მცირე პერიოდის განმავლობაში რომის დაქვემდებარებაში მყოფი „დამოუკიდებელი“ სამეფოს სტატუსის ქონისა და იუბა II-ის მმართველობის (ძვ. წ. 30 — ძვ. წ. 25) შემდეგ, იმპერიას კიდევ ერთხელ სრულად დაეპყრო და რომის აფრიკის პროვინციის ნაწილად ექცია. ახალგაზრდა მმართველებმა თავიანთ დედაქალაქს იმპერატორის საპატივსაცემოდ კეისარეა (თანამედროვე შერშელი, ალჟირი) დაარქვეს.

მავრეტანია დიდი ტერიტორია იყო, მაგრამ წყობა და განვითარება აკლდა. წყაროების მიხედვით კლეოპატრა სელენას პოლიტიკაზე დიდი გავლენა გააჩნდა, რასაც იუბა მხარს უჭერდა. სელენამ დედამისის ალექსანდრიის სამეფო კარიდან მავრეტანიაში მრავალი მრჩეველი, სწავლული და ხელოვანი ჩამოიყვანა და დედაქალაქში დაასახლა. წყვილის წარმატებული მმართველობის შედეგად, მავრეტანია აყვავდა.
ეკონომიკა
კლეოპატრა სელენა მავრეტანიის ვაჭრობას მხარს უჭერდა. მისი მმართველობისას სამეფომ მნიშვნელოვნად გაზარდა ექსპორტი ხმელთაშუა ზღვის ქვეყნებში, განსაკუთრებით ესპანეთსა და იტალიაში. მათ საქონელში შედიოდა თევზი, ყურძენი, მარგალიტები, ლეღვი, მარცვლეული, ხის ავეჯი და მოლუსკებისაგან გამოყვანილი იისფერი საღებავი. ტინგისი (თანამედროვე ტანჟერი), ჰერკულესის სვეტებთან მდებარე ქალაქი (თანამედროვე გიბრალტარის სრუტე), ვაჭრობის ცენტრად იქცა. მავრეტანიულმა მონეტებმა თავისი ფასითა და ხარისხით რომის იმპერიაში გავლენა მოიხვეჭა.

სელენამ თავისი მონეტები დაბეჭდა, რომელსაც „დედოფალი კლეოპატრას“ წარწერა ჰქონდა დატანილი და იუბას მონეტებთან ერთად იხმარებოდა. მათ ასევე გამოსცეს გაერთიანებული მონეტა (იუბა ავერსზე, ხოლო სელენა რევერსზე), რომელიც მათ თანამმართველობას აღნიშნავდა.
აღმშენებლობა
კლეოპატრას მიერ არქიტექტურის მფარველობამ მის სამეფოში ელენისტური სტილის გავლენის შემცირებასა და რომაული სტილის წინ წამოწევას შეუწყო ხელი. კეისარეასა და ვოლიუბილისში შემორჩენილ ნაგებობებსა და ქანდაკებებში ჩვენ ვხედავთ ძველეგვიპტური, ბერძნული და რომაული არქიტექტურული სტილის ნარევს. ამ ნაგებობებში შედიოდა ალექსანდრიის შუქურის სტილის კოშკი, ზღვის ნაპირზე განთავსებული სასახლე და რომაული და ეგვიპტური რელიგიის სამლოცველოები. სელენას მხრიდან დედამისის მემკვიდრეობისა და სახელის დაუღალავი თავდაცვა და გავრცელება აქტიურად ეწინააღმდეგებოდა ანტი-კლეოპატრულ პროპაგანდას, რომელსაც ოქტავიანეს პოეტები ეწეოდნენ.
სიკვდილი
წყვილი მავრეტანიას თითქმის ორი ათწლეულის განმავლობაში მართავდა, კლეოპატრა სელენას 35 წლის ასაკში სიკვდილამდე. მისი გარდაცვალების ზუსტი თარიღი დღემდე კითხვის ნიშნის ქვეშაა. ქვემოთ მოცემული ეპიგრამა, რომელიც ბერძენმა კრინაგორა მიტილენელმა შეასრულა, სელენას ეულოგიად მიიჩნევა:

თუ კრინაგორა მიტილენელმა დედოფლის გარდაცვალების შესახებ უბრალო მხატვრული ტექსტი არ შემოგვთავაზა, მაშინ სელენას სიკვდილი მთვარის დაბნელებას უნდა დამთხვეოდა. ამ შემთხვევაში, სელენას გარდაცვალების თარიღის დასადგენად შეგვიძლია ასტრონომიული კორელაცია გამოვიყენოთ: მთვარის დაბნელება მოხდა ძვ. წ. 9, 8, 5 და 1, და ახ. წ. 3, 7, 10, 11 და 14 წლებში. ძვ. წ. 5 წელს მომხდარი მთვარის დაბნელება ყველაზე მეტად დაემთხვეოდა ეულოგიაში მოცემულ აღწერას.  მიუხედავად ამისა, სელენას გარდაცვალების თარიღს დაზუსტებით ჯერ კიდევ ვერ ვიტყვით. ზაჰი ჰავასი, „ეგვიპტური ანტიკვარიატის“ ყოფილი დირექტორი, თვლის რომ კლეოპატრა ახ. წ. 8 წელს უნდა დაღუპულიყო.

სელენა მავრეტანიის სამეფო მავზოლეუმში, თანამედროვე ალჟირში დაკრძალეს. ეს შენობა მისი და იუბას მიერ, კეისარეას აღმოსავლეთით აშენდა და ტურისტებს კვლავ შეუძლიათ მისი ხილვა. იუბა ახ. წ. 23 წელს გარდაიცვალა და იმავე აკლდამაში დაიკრძალა. შენობაში ვხვდებით წყვილისადმი მიძღვნილ, ფრაგმენტირებულ წარწერას, რომელშიც სელენა და იუბა „მავრეტანიის მეფე-დედოფლად“ მოიხსენიებიან. ცოლ-ქმრის ნეშტი ნაპოვნი ვერ იქნა, სავარაუდოდ აკლდამების ხშირი ძარცვის გამო, ან შესაძლოა იმიტომ რომ სტრუქტურა დასაკრძალი შენობის ნაცვლად მემორიალური დანიშნულების იყო.Davies, Ethel (2009). North Africa: the Roman Coast. Chalfont St. Peter, Buckinghamshire: Bradt Travel Guides. , p. 11.
მემკვიდრეობა
კლეოპატრას გარდაცვალების შემდეგ მისი მეუღლე და მათი ვაჟი პტოლემე მავრეტანიას ერთად მართავდნენ, სანამ, ახ. წ. 23 წელს, იუბა არ გარდაიცვალა. პტოლემემ 40 წლამდე იმეფა, შემდეგ კი იმპერატორმა კალიგულამ, დედამისის შორეულმა ნათესავმა, ის სიკვდილით დასაჯა (კალიგულას სავარაუდოდ მავრეტანიის სიმდიდრის შურდა). კალიგულას მემკვიდრემ, იმპერატორმა კლავდიუსმა პტოლემეს უშვილობა თავის სასარგებლოდ გამოიყენა და მავრეტანია დაიპყრო, რომის პროვინციებად (მავრეტანია კეისარიენსისი და მავრეტანია ტინგიტანა) აქცია. ამის შემდეგ ისტორიამ კლეოპატრა სელენა, იუბა და პტოლემე დაივიწყა. 

ასტეროიდ (216) კლეოპატრა-ს ორი სატელიტიდან ერთ-ერთს დედოფლის საპატივსაცემოდ კლეოსელენა ეწოდება. 
პოპ-კულტურაში
კლეოპატრა სელენა ნახსენებია რობერტ გრეივზის ნოველებში: „მე, კლავდიუსი“ და „კლავდიუსი, ღმერთი“;
კლეოპატრა სელენა მნიშვნელოვანი პერსონაჟია ვალას ბრიმის ისტორიულ ნოველაში: „ლეგატის ქალიშვილი“ (1974), Phoenix/Orion Books Ltd. ISBN 0-7538-1895-7
ანდრეა აშტონის „კლეოპატრას ქალიშვილი“ (1979) კლეოპატრა სელენას ადრეული ცხოვრების შესახებ მოგვითხრობს;
მარგარეტ ჯორჯის „კლეოპატრას მემუარები“ (1997) ISBN 0312154305 კლეოპატრა სელენას დაბადებასა და დედამისთან გატარებულ წლებზე საუბრობს;
„Querida Alejandría“ მარია გარსია ესპერონის (Bogotá 2007: Norma, ISBN 958-04-9845-8) ნოველაა, რომელიც კლეოპატრა სელენას მიერ ალექსანდრიის ხალხისათვის მიძღვნილი წერილის ფორმატით იკითხება; 
მიშელ მორანის „კლეოპატრას ქალიშვილი“ (2009) მოგვითხრობს კლეოპატრა სელენას ადრეულ ცხოვრებაზე - მშობლების დაღუპვიდან რომში გამგზავრებამდე, შემდეგ კი იუბა II-ზე გათხოვებამდე;
„ნილოსის შროშანი“, „ნილოსის სიმღერა“ და „ნილოსის ქალიშვილები“ სტეფანი დრეის ტრილოგიის წიგნებია, რომლებიც კლეოპატრა სელენას ცხოვრების შესახებ ფენტეზის ჟანრის გამოყენებით საუბრობს;
ვიკი ალვერ შექტერის „კლეოპატრას მთვარე“ (2011) თინეიჯერული ნოველაა კლეოპატრა სელენას შესახებ. წიგნი კლეოპატრას იუბა II-ზე ქორწინებით სრულდება;
კლეოპატრა სელენა და მისი ტყუპი ძმა, ალექსანდრე, მცირე დროით ჩნდებიან ტელესერიალ „რომში“;
ნატალია როლეჩეკის „Selene, córka Kleopatry“ გვაჩვენებს კლეოპატრა სელენასა და მის ძმებს მათი მშობლების გარდაცვალებიდან სელენას დაქორწინებამდე;
სელენა მაიკლ ლივინგსტონის ისტორიულ ფანტასტიკაში „სამოთხის ნამსხვრევები“ მთავარი პერსონაჟია.
კლეოპატრა სელენა მნიშვნელოვანი პერსონაჟია ფილის ტ. სმითის „პალატინის ბორცვის ქალიშვილებში“ (2016);
მიუხედავად იმისა რომ მისი იდენტობა უბრალოდ ყველაზე ცნობილი კლეოპატრას ქალიშვილობით შემოისაზღვრება, „ღამე მონადირის“ მესამე წიგნში ჩნდება ანტაგონისტი, თანამედროვეობაში მცხოვრები ვამპირი, რომელიც საკუთარ თავს „პატრას“ უწოდებს; 
კლეოპატრა სელენა მთავარი თემაა სატელევიზიო დოკუ-დრამა „ძველი ეგვიპტის დედოფლების“ „კლეოპატრას ქალიშვილის“ ეპიზოდისა, რომელიც 2023 წელს გამოვიდა. მის ბავშვობას ფატიმა ეზაჰრა ფატიჰი განასახიერებს, ხოლო მის ზრდასრულობას დაიანა მედეირა;
ლიტერატურა

 Draycott, Jane (22 May 2018). "Cleopatra's Daughter: While Antony and Cleopatra have been immortalised in history and in popular culture, their offspring have been all but forgotten. Their daughter, Cleopatra Selene, became an important ruler in her own right". History Today.
 Moran, Michelle. "Behind the Scenes of Cleopatra's Daughter ".

გამოყენებული წყაროები




 კასიუს დიონ კოქცეიანუსი – „რომის ისტორია“
 პლუტარქი – „რომის მაშენებლები“ – მარკუს ანტონიუსი
 სვეტონიუსი – „თორმეტი კეისრის ცხოვრება“ – ავგუსტუსი & კალიგულა
 Encyclopædia Britannica – იუბა II

სქოლიო

კატეგორია:დაბადებული ძვ. წ. 40
კატეგორია:გარდაცვლილი 0-იანები