ფინვენკიზმი (პრაღის მანიფესტი)

ფინვენკიზმი (Finvenkism) — იდეოლოგიური მიმდინარეობა ესპერანტოს მოძრაობაში. სახელი მომდინარეობს კონცეფციიდან fina venko (ინგლისურად: საბოლოო გამარჯვება) — აღნიშნავს მომენტს, როდესაც ესპერანტო გამოყენებული იქნება, როგორც უპირატესი მეორე ენა მთელ მსოფლიოში. ფინვენკისტი არის ადამიანი, რომელიც იმედოვნებს ან მუშაობს ესპერანტოს ამ „საბოლოო გამარჯვებისთვის“. ზოგიერთი ფინვენკისტის მიხედვით, ესპერანტოს ეს „საბოლოო გამარჯვება“ შეიძლება დაეხმაროს ომის, შოვინიზმისა და კულტურული ჩაგვრის აღმოფხვრას. ამ მიღების ზუსტი ბუნება (მაგ., ინდივიდუალური თუ სახელმწიფო მიღება) და რა შეადგენს „საბოლოო გამარჯვებას“, ხშირად დაუზუსტებელია.

ბოლო დროს, ზოგიერთმა ესპერანტისტმა კამპანია აწარმოა გამოთქმა fina venko-ს ჩასანაცვლებლად ტერმინით fina sukceso („საბოლოო წარმატება“), რადგან პირველი ზოგიერთ ადამიანს ომს ახსენებს გერმანულ სიტყვა Endsieg-თან მსგავსების გამო.

წარმოშობა

ლ. ლ. ზამენჰოფმა შექმნა ესპერანტო საერთაშორისო კომუნიკაციისთვის მეორე ენად ფართოდ გამოყენების მიზნით. ესპერანტოს მოძრაობის ადრეულ პერიოდში, პრაქტიკულად ყველა ესპერანტისტი ინარჩუნებდა იდეალიზებულ იმედს მომავალში ფართოდ გავრცელების შესახებ; თუმცა, ესპერანტოს საზოგადოების ზრდასთან ერთად, გაიზარდა იდეოლოგიების მრავალფეროვნებაც ესპერანტისტებს შორის, რომელთაგან ზოგიერთმა დაიწყო ასეთი მისწრაფების მიზნის შენარჩუნების ღირებულების გამოწვევა.

მიღწევის შესაძლო გზები

1910 წლის მსოფლიო ესპერანტოს კონგრესზე, ზამენჰოფმა ხაზი გაუსვა ორ გზას, რომლებითაც შესაძლებელი იქნებოდა ფართო გაზიარების მიღწევა: ინდივიდუალური მოქმედების გზით (ქვემოდან ცვლილება, მაგ., ესპერანტოს თვითგანათლების სწავლა) მთელ მსოფლიოში, ან მთავრობის მოქმედებით (ზემოდან ცვლილება), რომელიც ნებას რთავს ან მოითხოვს ესპერანტოს წიგნიერების სწავლებას სკოლებში:

La celo, por kiu ni laboras, povas esti atingita per du vojoj: aŭ per laborado de homoj privataj, t.e. de la popolaj amasoj, aŭ per dekreto de la registaroj. Plej kredeble nia afero estos atingita per la vojo unua, ĉar al tia afero, kiel nia, la registaroj venas kun sia sankcio kaj helpo ordinare nur tiam, kiam ĉio estas jam tute preta.Holzhaus, Adolf: Doktoro kaj lingvo Esperanto. Helsinki : Fondumo Esperanto. 1969last=Zamenhof|author-link=L. L. Zamenhof|event=Sesa Kongreso Esperantista (Sixth World Esperanto Congress)|language=eo|url=http://www.steloj.de/esperanto/paroloj/kongr6a.html|date=15 August 1910|title=Parolado antaŭ la Sesa Kongreso Esperantista en Washington en la 15a de aŭgusto 1910|trans-title=Speech before the Sixth World Esperanto Congress in Washington on 15 August 1910|location=Washington, D.C.|via=transcription done 12 August 1992 by Hirotaka, Masaaki from a paper copy and hosted on Steloj.de}} 

ეს სიტყვა ლ. ლ. ზამენჰოფმა 1910 წელს, ესპერანტოს მსოფლიო კონგრესის წინ წარმოთქვა.

ესპერანტისტებს შორის, ესპერანტოს მომწიფებასთან ერთად, ამ ორ გზას უწოდეს „დესუბიზმი“ („ქვემოდან-იზმი“) და „დესუპრიზმი“ („ზემოდან-იზმი“), შესაბამისად.

რაუმიზმი და ცივიტანიზმი

1980 წლიდან ფინვენკიზმს დიდი კრიტიკა შეხვდა ე.წ. რაუმისტების მხრიდან. ეს იდეოლოგიური მიმდინარეობა განმარტავს ესპერანტოს საზოგადოებას, როგორც ენობრივ დიასპორას, რომლის წევრებმა არ უნდა გაამახვილონ ყურადღება ენის პროპაგანდაზე, არამედ მის კულტივირებაზე. ტერმინი „რაუმიზმი“ მომდინარეობს რაუმას მანიფესტიდან, რომელსაც ხელი მოაწერა საერთაშორისო ახალგაზრდული კონგრესის მრავალმა მონაწილემ ფინეთის ქალაქ რაუმაში 1980 წელს.

მალე სიტყვა „რაუმიზმმა“ შეიძინა ორი სხვადასხვა მნიშვნელობა: 

ზოგიერთის მიხედვით, რაუმისტი არის უბრალოდ ვინმე, ვინც იყენებს ესპერანტოს მისი პროპაგანდის გარეშე. სხვები მიჰყვებიან რაუმიზმს, იდეოლოგიას, რომელიც ესპერანტოს საზოგადოებას თვითშერჩეულ ლინგვისტურ უმცირესობად მიიჩნევს და მხარს უჭერს მცდელობებს ამ უმცირესობისთვის სახელმწიფოს მსგავსი წარმომადგენლობის მისაღებად. რაუმიზმს ახლა ხშირად ცივიტანიზმს უწოდებენ, რადგან ეს არის ესპერანტო ცივიტოს (ესპერანტოს მოქალაქეთა საზოგადოება) ოფიციალური იდეოლოგია, ორგანიზაცია, რომელიც ცდილობს იყოს ესპერანტოს დიასპორის ასეთი სახელმწიფოს მსგავსი წარმომადგენლობა. რაუმიზმის (ცივიტანიზმის) იდეოლოგია, რომელიც წარმოადგენს ესპერანტისტების მცირე ნაწილს, აღიქმება იდეოგოლიად, რომელიც უფრო მეტ ენერგიას ხარჯავს ფინვენკისტური მოძრაობის კრიტიკაზე, ვიდრე ესპერანტოს კულტივირებაზე, და ამგვარად, გარკვეულწილად იზოლირებული გახდა ესპერანტოს საზოგადოებაში.

პრაღის მანიფესტი

რაუმისტების კრიტიკის საპასუხოდ, ესპერანტოს მოძრაობამ შექმნა პრაღის მანიფესტი (ესპერანტოზე: Praga Manifesto), რომელიც ადგენს ესპერანტოს მოძრაობის ფართოდ გაზიარებული პრინციპების ერთობლიობას. ის შეიქმნა 1996 წლის მსოფლიო ესპერანტოს კონგრესზე პრაღაში, მარკ ფეტისა და კონგრესზე დამსწრე სხვა პირების მიერ. დოკუმენტი ხაზს უსვამს დემოკრატიულ კომუნიკაციას, ენობრივ უფლებებს, ენობრივი მრავალფეროვნების შენარჩუნებას და ენის ეფექტურ სწავლებას.

ასევე იხილეთ

Text of the Prague Manifesto in English
Esperanta Civito

სქოლიო

კატეგორია:ესპერანტო
კატეგორია:ესპერანტოს კულტურა
კატეგორია:ხელოვნური ენები