Amanita virosa

Amanita virosa (ეპითეტი virosa ლათინური სიტყვიდან virōsus-დან მომდინარეობს, რაც „მომწამვლელს“ ნიშნავს)  — სოკოს სახეობა ამანიტას გვარისა. დიდ ბრიტანეთში მას „გამანადგურებელ ანგელოზს“ უწოდებენ, მსოფლიოში კი „ევროპელ გამანადგურებელ ანგელოზად“ არის ცნობილი.

სოკო გავრცელებულია ევროპასა და აზიაში. თავდაპირველად მიიჩნეოდა, რომ ეს სახეობა ჩრდილოეთ ამერიკაშიც იზრდებოდა, მაგრამ მოგვიანებით, ფილოგენეტიკური კვლევებით დადგინდა, რომ იქ არსებული, მსგავსი გარეგნობის ამერიკული სახეობები (Amanita bisporigera და Amanita ocreata) სინამდვილეში განსხვავებული სახეობებია.

მომაკვდინებლად შხამიანია: შეიცავს იმავე ტოქსინებს (ამატოქსინებს და ფალოტოქსინებს) რასაც შხამასოკო. გამოუცდელ მესოკოვეებს იგი შესაძლოა ადვილად აერიოთ ქამას გვარის რამდენიმე სახოებაში, ისევე როგორც მისივე გვარის რამდენიმე საჭმელად ვარგის სახეობაში. 

Amanita virosa იზრდება ერთეულებად ან ჯგუფებად წიწვოვან და ფოთლოვან ტყეებში ზაფხულიდან შემოდგომამდე. მიკორიზას უპირატესად წარმოქმნის წიფელთან, წაბლთან, ფიჭვთან, ნაძვთან და სოჭთან.

სოკოს პირველად 1838 წელს შვედმა მიკოლოგმა ელიას მაგნუს ფრისმა აღწერა, როგორც Agaricus virosus,Elias Fries: „[Epicrisis systematis mycologici, seu synopsis hymenomycetum” https://books.google.de/books?id=kuIUAAAAYAAJ&printsec=frontcover&dq=Epicrisis+systematis+mycologici&hl=de&sa=X&ved=0ahUKEwi8_dHYzInaAhUCb1AKHcR6CrQQ6AEIJzAA#v=onepage&q=Epicrisis%20systematis%20mycologici&f=false], Editura Typographia Academica, Uppsala 1836-1838, p. 3 მაგრამ ეს სახელი არალეგიტიმურად ცნეს, რადგან ის უკვე გამოყენებული იყო განსხვავებული სახეობისთვის. მიმდინარე სახელწოდება მიანიჭა ლუი ბერტილონიმ 1866 წელს.Louis-Adolphe Bertillon; „Dictionnaire Encyclopédique de Science Médicales”, vol. 1, Editura G. Masson, Paris 1866, p. 497

აღწერა
ნაყოფსხეული თავდაპირველად თეთრ, კვერცხის ფორმის ობიექტს ჰგავს, რომელიც დაფარულია საერთო საბურველით. 

ქუდის დიამეტრი — 6–11 სმ. ფერი თეთრიდან ჭუჭყისფერ-თეთრამდე მერყეობს, ზოგჯერ მოვარდისფრო ელფერით. თავდაპირველად ნახევარსფეროსებრი ან კონუსურია წვეტიანი ზედა ნაწილით, შემდეგ კი ამოზნექილი ხდება. მშრალ ამინდში ქუდის კანი მბზივანია, ლორწოვანი და წებოვანი. ქუდის კანი ჩვეულებრივ დაფარულია აპკისებრი ფანტელებით. ხშირად გვხვდება დეფორმირებული ქუდის მქონე ეგზემპლარები.

რბილობი — თეთრი, უსიამოვნო გემოთი და მძიმე, ქლორის ან უმი კარტოფილის მსგავსი სუნით. ნატრიუმის ჰიდროქსიდთან შეხებისას კაშკაშა ყვითლად იქცევა.

ფეხის სიგრძე — 10–15 სმ, სიგანე — 1–2 სმ, ცილინდრული, ზედაპირზე ფანტელისებრი ნაფიფქით, ძირში ბოლქვისებრი. ფეხი ზოგჯერ შეიძლება იყოს მოღუნული.

ჰიმენოფორი — ფირფიტებიანი, რბილი, თეთრი, ხშირი და თავისუფალი.Pavol Škubla: Wielki atlas grzybów. Poznań: Elipsa, 2007. ISBN 978-83-245-9550-1. საყელო აპკისებრია, სწრაფად ქრება და ფეხზე ტოვებს ნარჩენებს ან ბოჭკოვან ზოლებს. ვოლვა ტომრისებრი ან თასისებრია, თავისუფალი, 3 სმ-მდე სიგანის, ხშირად ნიადაგში ჩაფლული.

სპორების ფხვნილი — თეთრი.Bruno Cetto: „Der große Pilzführer”, vol. 1, Editura BLV Verlagsgesellschaft, München, Berna, Viena 1976, p. 92-93, ISBN 3-405-11774-7Linus Zeitlmayr: „Knaurs Pilzbuch”, Editura Droemer Knaur, München-Zürich 1976, pp. 107, 109-110, ISBN 3-426-00312-0 სპორები — 7.5 მკმ, Barbara Gumińska, Władysław Wojewoda: Grzyby i ich oznaczanie. Warszawa: PWRiL, 1985. ISBN 83-09-00714-0. თითქმის მრგვალი, ჰიალინური (გამჭირვალე), ამილოიდური.

გავრცელება და ეკოლოგია
იზრდება ერთეულებად ან ჯგუფებად ზაფხულსა და შემოდგომაზე წიწვოვან და ფოთლოვან ტყეებში, განსაკუთრებით წიფელთან და წაბლთან ერთად, თუმცა ასევე ფიჭვთან, ნაძვთან და სოჭთან ერთადაც. როგორც ამანიტას გვარის უმეტესობა, ისიც ამ ხეების ფესვებთან ექტომიკორიზულ ურთიერთობას ამყარებს, რაც ორივე მხარისთვის სასარგებლოა.

Amanita virosa მთელ ევროპაშია გავრცელებული. მისი არსებობა დადასტურებულია აზიაშიც (ჩინეთი).  თუმცა, სახელი Amanita virosa ხშირად შეცდომით მიეკუთვნება ამ რეგიონში აღმოჩენილ რამდენიმე სახეობას, როგორიცაა Amanita subjunquillea var. alba და Amanita exitialis. თავდაპირველად მიიჩნეოდა, რომ ეს სახეობა ჩრდილოეთ ამერიკაშიც იზრდებოდა, მაგრამ მოგვიანებით, ფილოგენეტიკური კვლევებით დადგინდა, რომ იქ არსებული, მსგავსი გარეგნობის ამერიკული სახეობები (Amanita bisporigera და Amanita ocreata) სინამდვილეში განსხვავებული სახეობებია.

სოკო შესულია პოლონეთისა და ნიდერლანდების გადაშენების პირას მყოფი სახეობების ნუსხაში.Zbigniew Mirek: Red list of plants and fungi in Poland = Czerwona lista roślin i grzybów Polski. Kraków: W. Szafer Institute of Botany. Polish Academy of Sciences, 2006. ISBN 83-89648-38-5.Władysław Wojewoda: Checklist of Polish Larger Basidiomycetes. Krytyczna lista wielkoowocnikowych grzybów podstawkowych Polski. Kraków: W. Szafer Institute of Botany, Polish Academy of Sciences, 2003. ISBN 83-89648-09-1.

ტოქსიკურობა
Amanita virosa ძლიერ ტოქსიკური სოკოა და მძიმე მოწამვლის არაერთი შემთხვევის მიზეზი გამხდარა. ერთი ქუდის მირთმევაც კი სავსებით საკმარისია ზრდასრული ადამიანის მოსაკლავად. მოწამვლის სიმპტომები, როგორც წესი, მისი მიღებიდან რამდენიმე საათის შემდეგ ვლინდება, რაც მნიშვნელოვნად ართულებს მკურნალობას.

მისი ნაყოფსხეული შეიცავს როგორც ამატოქსინებს, ისე ფალოტოქსინებს. ამატოქსინები შედგება, სულ მცირე, რვა მსგავსი სტრუქტურის მქონე ნაერთისგან, ეს არის რვა ამინომჟავის რგოლი; ისინი გამოყოფილ იქნა 1941 წელს ჰაინრიხ ვილანდისა და რუდოლფ ჰალერმაიერის მიერ. ამატოქსინებიდან, α-ამანიტინი არის წამყვანი კომპონენტი β-ამანიტინთან ერთად, რომელიც სავარაუდოდ, პასუხისმგებელია ტოქსიკურ მოქმედებებზე. მათი ძირითადი ტოქსიკური მექანიზმია რნმ პოლიმერაზა II-ის ინჰიბირება, სასიცოცხლო ფერმენტი ინფორმაციული რნმ-ის (mRNA), მიკრორნმ-ის და მცირე ბირთვული რნმ-ის (snRNA) სინთეზში. mRNA-ის გარეშე, აუცილებელი ცილის სინთეზი და შესაბამისად, უჯრედის მეტაბოლიზმი ჩერდება და უჯრედი კვდება. პირველ რიგში ზიანდება ღვიძლი, რადგან კუჭ-ნაწლავიდან ტოქსინები პირველად მასში ხვდება, თუმცა სხვა ორგანოები, განსაკუთრებით თირკმელები, აგრეთვე მგრძნობიარეა.Benjamin, p.217 შხამას რნმ პოლიმერაზა არ არის მგრძნობიარე ამატოქსინების მოქმედებების მიმართ, ამიტომ სოკო საკუთარ თავს არ წამლავს.

ფალოტოქსინები შედგება, სულ მცირე, შვიდი ნაერთისგან, რომელთაგან ყველას შვიდი მსგავსი პეპტიდური რგოლი აქვს. ფალოიდინი გამოყოფილი იქნა 1937 წელს ჰაინრიხ ვილანდის სტუდენტისა და სიძის, ფეოდორ ლინენისა და ულრიხ ვილანდის მიერ. გარდა ამისა, ფალოიდინი აგრეთვე გვხვდება საკვებ სახეობა მარწყვიოში (A. rubescens). აქტიური პეპტიდების კიდევ ერთი მცირე ჯგუფია ვიროტოქსინები, რომლებიც შედგება ექვსი მსგავსი მონოციკლური ჰეპტაპეპტიდისგან და არ იწვევენ მწვავე მოწამვლას ადამიანებში.

მკურნალობა
Amanita virosa მოხმარების შემდეგ პაციენტი დაუყოვნებულივ ჰოსპიტალიზაციას საჭიროებს. თერაპიის ოთხი ძირითადი კატეგორია არსებობს: წინასწარი სამედიცინო დახმარება, დამხმარე ღონისძიებები, სპეციფიკური მკურნალობა და ღვიძლის გადანერგვა.

წინასწარი დახმარება მოიცავს კუჭ-ნაწლავის დეკონტამინაციას აქტივირებული ნახშირით ან კუჭის ამორეცხვით; რადგანაც პირველი სიმპტომები მოხმარებიდან გარკვეული დროის შემდეგ ვლინდება, პაციენტები სამკურნალოდ ხშირად დაგვიანებით მიმართავენ, რამაც შესაძლოა გავლენა იქონიოს მკურნალობის შედეგიანობაზე. დამხმარე ღონისძიებები მიმართულია დეჰიდრატაციის სამკურნალოდ, რომელიც გამოწვეულია კუჭ-ნაწლავის ინტოქსიკაციის ფაზაში სითხის დაკარგვით, და მეტაბოლური აციდოზის, ჰიპოგლიკემიის, ელექტროლიტური დისბალანსისა და კოაგულაციის დარღვევების კორექციისკენ.

მიუხედავად იმისა, რომ არ არსებობს ზუსტი ანტიდოტი, ზოგიერთმა სპეციფიკურმა მკურნალობამ გადარჩენის შანსი კიდევ უფრო გაზარდა. მაღალი დოზით უწყვეტი ინტრავენური პენიცილინი G სასარგებლოდ იქნა მიჩნეული, თუმცა ზუსტი მექანიზმი უცნობია, და ცეფალოსპორინებთან ჩატარებული ცდები იმედისმომცემია.Benjamin, p.227 ზოგიერთი მტკიცებულება მიუთითებს, რომ ინტრავენური სილიბინინი, რომელიც ბაყაყურას () ექსტრაქტია, შესაძლოა სასარგებლო იყოს ამ სოკოთ მოწამვლის ეფექტების შესამცირებლად. ინტრავენური სილიბინინის გრძელვადიანი კლინიკური კვლევა აშშ-ში 2010 წელს დაიწყო. სილიბინინი ხელს უშლის ღვიძლის უჯრედების მიერ ამატოქსინების ათვისებას, რითაც იცავს დაუზიანებელ ღვიძლის ქსოვილს; ის აგრეთვე ასტიმულირებს დნმ-დამოკიდებულ რნმ პოლიმერაზებს, რაც იწვევს რნმ სინთეზის ზრდას. ერთი მოხსენების თანახმად, რომელიც ეფუძნება 60 პაციენტის სილიბინინით მკურნალობას, პაციენტები, რომლებმაც პრეპარატის მიღება სოკოს მოხმარებიდან 96 საათის განმავლობაში დაიწყეს და რომლებსაც თირკმლის ფუნქცია ჯერ კიდევ შენარჩუნებული ჰქონდათ, ყველა გადარჩა. 2014 წლის თებერვლის მდგომარეობით, დამხმარე კვლევები ჯერ არ გამოქვეყნებულა.

SLCO1B3 იდენტიფიცირებულია, როგორც ამატოქსინების ტრანსპორტერი, შთანთქმელი ადამიანის ღვიძლის მიერ; უფრო მეტიც, ამ ცილის სუბსტრატები და ინჰიბიტორები — მათ შორის რიფამპიცინი, პენიცილინი, სილიბინინი, ანტამანიდი, პაკლიტაქსელი, ციკლოსპორინი და პრედნიზოლონი — შესაძლოა სასარგებლო იყოს ადამიანის ამატოქსინით მოწამვლის სამკურნალოდ.

სხვა თერაპიებთან ერთად იმედისმომცემი შედეგები აჩვენა N-აცეტილცისტეინმაც. ცხოველებზე ჩატარებულმა კვლევებმა აჩვენა, რომ ამატოქსინები ამცირებენ ღვიძლის გლუტათიონის დონეს; N-აცეტილცისტეინი გლუტათიონის წინამორბედის როლს ასრულებს და შესაბამისად, შესაძლოა თავიდან აიცილოს გლუტათიონის დონის შემცირება და შემდგომი ღვიძლის დაზიანება. გამოყენებული ანტიდოტებიდან არც ერთს არ ჩაუტარებია პროსპექტული, რანდომიზებული კლინიკური კვლევები. სილიბინინი და N-აცეტილცისტეინი ყველაზე პოტენციური სარგებლის მქონე თერაპიებად მიიჩნევა. აქტივირებული ნახშირის განმეორებითი მიღება შესაძლოა დაგვეხმაროს ტოქსინების შეწოვაში, რომლებიც ენტეროჰეპატური ცირკულაციის გზით კუჭ-ნაწლავის ტრაქტში ბრუნდებიან. ტოქსინების ორგანიზმიდან გამოდევნის გასაძლიერებლად სხვა მეთოდებიც იქნა გამოცდილი; ისეთი ტექნიკები, როგორიცაა ჰემოდიალიზი, ჰემოპერფუზია, პლაზმაფერეზი და პერიტონეალური დიალიზი, ზოგჯერ წარმატებული იყო, მაგრამ საერთო ჯამში არ აუმჯობესებს მდგომარეობას.

პაციენტებში, რომლებსაც ღვიძლის უკმარისობა უვითარდებათ, ღვიძლის გადანერგვა ხშირად პაციენტის გადარჩენის ერთადერთი შანსია. ღვიძლის გადანერგვა ამატოქსინით მოწამვლისას უკვე აპრობირებული მეთოდია. თუმცა, ეს რთული საკითხია, რადგან თავად გადანერგვას შეიძლება მოყვეს მნიშვნელოვანი გართულებები და სიკვდილიც კი; პაციენტებს ესაჭიროებათ გრძელვადიანი იმუნოსუპრესია გადანერგილი ორგანოს შესანარჩუნებლად. შესაბამისად, ხელახლა შეფასდა ისეთი კრიტერიუმები, როგორებიცაა სიმპტომების გამოვლენის დრო, პროთრომბინის დრო (PT), შრატის ბილირუბინი და ენცეფალოპათიის არსებობა, რათა დადგინდეს, რა ეტაპზე ხდება გადანერგვა აუცილებელი გადარჩენისთვის. მიუხედავად იმისა, რომ პაციენტის გადარჩენის ალაბათობა თანამედროვე სამედიცინო მკურნალობის პირობებში გაიზარდა, საშუალო ან მძიმე მოწამვლის მქონე პაციენტებში, გამოჯანმრთელებულთა ნახევარს მუდმივი ღვიძლის დაზიანება აღენიშნებოდა.Benjamin, pp.231–232 შემდგომმა კვლევამ აჩვენა, რომ გადარჩენილთა უმეტესობა სრულად გამოჯანმრთელდა ყოველგვარი უკუშედეგების გარეშე, თუ მკურნალობა სოკოს მიღებიდან 36 საათის განმავლობაში დაიწყო.

მსგავსი სახეობები

რესურსები ინტერნეტში

სქოლიო

კატეგორია:შხამიანი სოკოები
კატეგორია:ამანიტა