ჟიბიანის მაცხოვრის ეკლესია „უფალ“

ჟიბიანის მაცხოვრის ეკლესია „უფალ“ () — ქართული ხუროთმოძღვრების ძეგლი საქართველოში, მესტიის მუნიციპალიტეტის სოფელ ჟიბიანში. 

აღწერა
მოზრდილი, საკმაოდ მაღალი, ფიქალით ნაგები დარბაზული, შვერილ აფსიდიანი ეკლესია სოფ. ჟიბიანის სამხრეთ განაპირას, მაღალ ბორცვზე დგას. გარედან და შიგნიდან ეკლესია ერთიანადაა შებათქაშებული. გეგმაში მართკუთხა დარბაზი ვიწრო, ნახევარწრიული აფსიდითაა დასრულებული, რომელიც ოდნავაა ამაღლებული დარბაზის იატაკის დონიდან. მოზრდილი, განიერი კონქის ძალზე ვიწრო სატრიუმფო თაღი, კაპიტელების გარეშე, დარბაზისკენ ოდნავ შვერილ მხრებს ეყრდნობა, რომელნიც დარბაზის მთელს სიგრძესაა ჩამოყოლებული. აფსიდის ცენტრში ერთი დიდი, მართკუთხა სარკმელია, ღრმა, განიერი წირთხლებით. უშგულის სხვა ეკლესიათა სარკმლებისგან განსხვავებით, აქ კარგადაა შემორჩენილი სარკმლის სიღრმეში, „სასინათლე ღიობისკენ“ თანდათან სიგრძე-მოკლებული ხუთი პატარა საფეხური, რომელნიც სხვაგან დაზიანებულია და მათი ფორმა აღარ იკითხება. აფსიდში შემორჩენილია დაბალი, ფიქალის წყობითვე ამოყვანილი, კედელზე მიდგმული ტრაპეზი, სვანეთის ეკლესიათა ტრაპეზებისთვის საკმაოდ უჩვეულოდ, ღრმა მართკუთხა ნიშით წინა პირზე. აფსიდის კედლის სამხრეთ და ჩრდილოეთ კიდეებში თითო მოზრდილი, ღრმა, სწორკუთხა ნიშაა. საკურთხევლის მთელი სიმაღლის თითქმის 1/3-ზე, აფსიდის კედელს მსუბუქად შვერილი თარო-საფეხური შემოუყვება, როგორც სჩანს, ხატებისთვის. საკურთხეველს დარბაზისგან ფიქალითვე ამოყვანილი, შებათქაშებული კანკელი მიჯნავს – მოდაბლო კედელი, შუაში ბოლოებ-გაფართოვებული თაღოვანი შესასვლელით აფსიდში (აღსავლის კარი), ხოლო მის ორსავ მხარეს, დიდი, მომაღლო, საკმაოდ ღრმა თაღოვანი ღიობებია, რომელნიც კანკელის ზღუდეს ეყდნობა და მისი კიდიდან შიგნითაა შეწეული, რის გამოც აქ თაროსებრი ნაშვერები ჩნდება ხატებისთვის. ამავე ტიპის, უშგულის სხვა ეკლესიებში შემორჩენილი კანკელების მსგავსად, ანტაბლემენტის თავზე, აქაც მისი კიდიდან, მთელს სიგრძეზე, სიღრმეში შეწეული, ერთიანი მაღალი კედელია და ვიწრო თარო იქმნება ხატებისთვის. დარბაზის შიდა სივრცე საკმაოდ ძუნწადაა დანაწევრებული – კამარას შუაზე განიერი, მსუბუქად შვერილი საბჯენი თაღით იყოფა, რომელიც ყოველგვარი კაპიტელების გარეშე, პირდაპირ იმავე სიგანისა და შვერილობის პილასტრებში გადადის. გრძივ კედლებზე კედლის თაღები გადაყვანილი არ არის. Mტელს დარბაზს კედლების ქვედა ნაწილში მოწყობილი მომაღლო, ვიწრო ჩამოსაჯდომი საფეხური შემოუყვება. პილასტრები, ყოველგვარი ბაზისების გარეშე, პირდაპირ ამ საფეხურს ებჯინება. ამჟამად, დარბაზის მთელი სიმაღლის, დაახლოებით, შუაწელზე, გრძივი კედლების პილასტრებში მოწყობილ მართკუთხა ფოსოებში ბოლოებჩადგმული ხის ძელია გარდიგარდმოდ გადებული, ერთი, უფრო ვიწრო ძელი, პერპენდიკულარულად, დასავლეთ კედელზე, კარის თავზეა ჩამაგრებული, მეორე ბოლოთი კი გარდიგარდმო ძელის ცენტრშია ჩამოდებული (მომცრო, მართკუთხა, საკმაოდ ღრმა ფოსოები დასავლეთი კედლის სამხრეთ და ჩრდილოეთ კიდეებშიცაა მოწყობილი). ეს "კონსტრუქცია" საკმაოდ უშლის ხელს დარბაზის შიდა სივრცის აღქმას. ეკლესიაში შესასვლელი ერთადერთი მომაღლო, თაღოვანი კარი ღრმა წირთხლებით დასავლეთ კედელშია გაჭრილი (გარედან დარბაზში ჩასასვლელად ერთი მომაღლო საფეხურია). ამავე კედელშია კიდევ ერთი სარკმელიც – ფორმით საკურთხევლის სარკმლის მსგავსი, ოღონდ მასზე მომცრო და ისეთივე ღრმა, განიერი წირთხლების მქონე; უშგულის სხვა ეკლესიების მსგავსად, ამ შემთხვევაშიც, საფასადო მხრიდან, სარკმლები ვიწრო, გრძელი ღრიჭოებივით აღქმება. თავდაპირველი კარები შერჩენილი არ არის – ახლა აქაა ახალი ხის კარი, რომლის ერთადერთ შემკულობას კარის ცენტრში მიჭედებული დიდი ზომის „ნინოს ჯვარი“ წარმოადგენს. ეკლესიის იატაკი ფიქალის ფილებითაა მოგებული. ამჟამად ეკლესიაში თანამედროვე შენაწირი ხატებია. ეკლესიის ფასადთა გაფორმების თვალსაზრისით საყურადღებოა აღმოსავლეთ და დასავლეთ ფასადთა გადაწყვეტა, რომელნიც წყობის შეღრმავებით მიღებული თაღებითაა შემკული და მკაფიოდ გამოიყოფა სრულიად შეუმკობელ-შებათქაშებული სამხრეთი და ჩრდილოეთი ფასადების ფონზე (ამ ფასადებზე შებათქაშება დაუზიანებლადაა შემორჩენილი). აღმოსავლეთი ფასადის შვერილი აფსიდის სამივე წახნაგზე, ფასადის თითქმის მთელს სიმაღლეზე, ბრტყელი თაღებია, რომელნიც მოზრდილ, შეუმკობელ კაპიტელებს ეყრდნობა (ყველაზე კარგად აფსიდის სამხრეთი წახნაგის კაპიტელებია შემორჩენილი, დანარჩენები კი დაზიანებულია). თაღები, ბაზისების გარეშე, პირდაპირ ფიქალით ამოყვანილ, მოდაბლო „ცოკოლზეა“ დაბჯენილი. დასავლეთი ფასადი, ასევე ფასასდის თითქმის მთელი სიმაღლის მომცველი, სამი ბრტყელი თაღითაა შემკული, რომელთაგან შუანა თაღი, გვერდითებზე უფრო მაღალი და ოდნავ ვიწროა. დასავლეთი კარი და სარკმელი სწორედ ამ ცენტრალური თაღის ქვეშაა მოქცეული. სამხრეთი თაღით მონიშნული არის ქვედა ნაწილში, მარტივი, დაბალ-რელიეფიანი ტოლმკლავა ჯვარია. აღმოსავლეთი ფასადის მსგავსად, აქაც, თაღები ბაზისების გარეშე, პირდაპირ ფიქალით ამოყვანილ „ცოკოლზეა“ დაბჯენილი, მაგრამ აღმოსავლეთი ფასადისგან განსხვავებით, დასავლეთ ფასადზე თაღებს კაპიტელებიც არ გააჩნია. აღსანიშნავია, რომ ეკლესიის ფასადთა გადაწყვეტის იგივე პრინციპი – თაღებით გაფორმებული აღმოსავლეთი და დასავლეთი ფასადები და სრულიად შეუმკობლად დატოვებული სამხრეთი და ჩრდილოეთი ფასადები – სოფ. ხეს ბარბალის (წმ. ბარბარეს) ეკლესიაშიც (X-XI სს-ის მიჯნა) დასტურდება, იმ განსხვავებოთ, რომ ხეში შვერილი აფსიდი არაა, ხოლო თაღები ლილვოვანია.

საგანძური
დაახლოებით 1870 წელს სვანეთში იმყოფებოდა დიმიტრი ერმაკოვი. მოგზაურობის დროს მან გადაიღო არაერთი ხატი, მათ შორის სოფელი ჟიბიანის საგანძურიდანაც. ხატები ნეგატივების მიხედვით აღწერილი აქვს მარი ბროსეს 1871 წლის ნაშრომში.Marriebbrosset, Mélanges asiatiques tirés du bulletin de l'Academie Imperiale des sciences, Volume 6, St.-Petersbourg, 1873, page 472-480

1910 წელს სვანეთში იმოგზაურა ექვთიმე თაყაიშვილმა ფოტოგრაფ დიმიტრი ერმაკოვთან ერთად. მოგზაურობისას თაყაიშვილმა აღწერა სოფელი, მასში არსებული ძეგლები თავისი საგანძურებითურთ.თაყაიშვილი ე., „ემიგრანტული ნაშრომები“, თბ., 1991

თაყაიშვილის აღწერით ეკლესიაში ინახებოდა: წმინდა გიორგის 5 ხატი, მაცხოვრის 3 ხატი (ორი პატარა ვერცხლის), მიქაელ მთავარანგელოზის ხატი და ხის ჯვარი. ყველა ხატი სვანური ტლანქი ხელობის იყო და ეკუთვნოდა XVIII საუკუნეს.

ლიტერატურა
ყენია რ., ალადაშვილი ნ., საქართველოს მეგზური II: „ზემო სვანეთი“, თბ., 2000, გვ. 35

რესურსები ინტერნეტში

სქოლიო

კატეგორია:მესტიის მუნიციპალიტეტის ტაძრები