ალვინ მიტაში

ალვინ მიტაში (: Alwin Mitaš; დ. 27 დეკემბერი, 1869, დაჟინი, ლუჟიცა, გერმანია –  გ. 4 ივნისი, 1953, ჰაიდელბერგი, გერმანია) — სერბული წარმოშობის გერმანელი ქიმიკოსი და მეცნიერების ისტორიკოსი. იგი ცნობილია თავისი პიონერული და სისტემატური კვლევებით კატალიზატორების განვითარებაში ამიაკის სამრეწველო სინთეზისთვის ჰაბერ-ბოშის პროცესის გამოყენებით.

ცხოვრება
ალვინ მიტაში დაიბადა 1869 წელს მასწავლებლის ოჯახში სერბულ სოფელ გროსდეჰსა/დაჟინში, გერმანიაში. ჰყავდა ერთი ძმა და სამი და. დაწყებითი განათლება მიიღო მშობლიურ სოფელში. შემდეგ სწავლა გააგრძელა ბაუცენის პანსიონში, სადაც 1889 წელს დაამთავრა პედაგოგიური სემინარია. ამის შემდეგ, მამის მსგავსად, დაიწყო მასწავლებლის კარიერა და მუშაობდა დამხმარე მასწავლებლად დაწყებით სკოლაში.
1892 წელს იგი ლაიფციგში გადავიდა და უნივერსიტეტში დაიწყო სხვადასხვა დარგის შესწავლა, მათ შორის იყო ისტორია, ფილოსოფია, ფსიქოლოგია და საბუნებისმეტყველო მეცნიერებები. მიტაში კონცენტრირდა ქიმიაზე და 1901 წელს დოქტორის ხარისხი მიიღო ვილჰელმ ოსტვალდის განყოფილებაში ფიზიკური ქიმიის მიმართულებით. მაქს ბოდენშტაინი გახდა მისი ხელმძღვანელი. თავის დისერტაციაში მიტაში განიხილავდა ნიკელის კარბონილებს. მიუხედავად სრულ განაკვეთზე მუშაობისა მასწავლებლად, მან დაასრულა ეს ნაშრომი ერთი წლის და ექვსი თვის შემდეგ შეფასებით „summa cum laude“ (უმაღლესი შეფასება). ამ ნაშრომის შედეგები გამოყენებულ იქნა მონდ-ლანგერის კარბონილის პროცესში ნიკელის წარმოებისათვის. ათწლეულების შემდეგაც კი მისი კვლევის შედეგები იყო გამოყენებული ექსპერტების მიერ შეფასებისთვის. ამ პერიოდში მიტაში ინტენსიურად სწავლობდა ფილოსოფიასაც.
ჰაბილიტაციის მიზანი მიტაშს არ ჰქონდა, რადგან მას არ ჰქონდა აბიტური (სრული საშუალო განათლების ატესტატი). ამიტომ, მან გზა გაიკვალა მრეწველობაში. თავდაპირველად იგი დასაქმდა შტალბერგში აახენთან ახლოს, როგორც ანალიტიკოსი ქიმიკოსი კომპანიაში, რომელიც აწარმოებდა ტყვიას და თუთიას. შემდეგ იგი გახდა კარლ ბოშის ასისტენტი და ხელმძღვანელობდა BASF-ის კვლევით ლაბორატორიას.
მისი უფროსი ვაჟის, ჰაინც მიტაშის ნაადრევი გარდაცვალების შემდეგ 1932 წელს, იგი ადრე გავიდა პენსიაზე, გადავიდა ჰაიდელბერგში და თავი მიუძღვნა წერას, მუსიკას და მებაღეობას. მიტაში არ იყო პოლიტიკური პიროვნება. 1933 წელს, სავარაუდოდ, მან ხმა მისცა ნაციონალ-სოციალიზმს, თუმცა არასოდეს ყოფილა იდეოლოგიური მიმდევარი. 1953 წელს ალვინ მიტაში გარდაიცვალა ჰაიდელბერგში. მას გადაურჩა მეუღლე დორა მართა მიტაში (ქალიშვილობის გვარით იეგერი) და უმცროსი ვაჟი ჰელმუტ მიტაში.

შრომები
მიტაშის კარიერა 1903 წელს დაიწყო შტოლბერგში (რაინლანდი) ტყვიისა და თუთიის მწარმოებელ კომპანიაში. მოკლე დროში იგი დააწინაურეს მეტალურგიის ინჟინერიაში წამყვან პოზიციაზე. თუმცა, მხოლოდ ერთი წლის შემდეგ, უნივერსიტეტის ხელმძღვანელის რეკომენდაციით, იგი გადავიდა BASF-ში, სადაც დაიწყო მუშაობა კარლ ბოშის ასისტენტად. ამ საქმიანობის გარდა, იგი მონაწილეობდა ექსპერიმენტებში, რომლებშიც აზოტი უნდა დაფიქსირებულიყო მეტალის ნიტრიდების და მეტალის ციანიდების მეშვეობით .
1909 წელს მიტაშმა დაიწყო პროდუქციის წარმოება რკინის ოქსიდის საფუძველზე. შედეგად ჩატარდა დაახლოებით 10,000 ცდა ამიაკის მისაღებად კატალიზატორის სისტემატური ძიებისა და ოპტიმიზაციისთვის. აღმოჩენილმა კატალიზატორმა (რკინის (II/III) ოქსიდი Fe3O4, K2O, CaO, Al2O3 და SiO2) შესაძლებელი გახადა ამიაკის მასშტაბური ტექნიკური სინთეზი და დღემდე გამოიყენება თითქმის უცვლელად.
დიდი წარმატების შედეგად 1918 წელს მიტაში გახდა BASF-ის მაშინ ახლად დაარსებული ამიაკის ლაბორატორიის კვლევითი ხელმძღვანელი. მიტაშის მიღწევებს შორისაა არა მხოლოდ ეფექტური კატალიზატორის შექმნა ამიაკის წარმოებისთვის, არამედ ამიაკის კატალიზური ჟანგვა აზოტმჟავას წარმოებისთვის, მაღალი წნევის ქვეშ მეთანოლის სინთეზი (მატიას პიერთან ერთად 1923 წელს) შერეული ოქსიდური კატალიზატორებით (თუთიის (II) ოქსიდი და ქრომის (III) ოქსიდი), ასევე მაღალი წნევის კარბონილის პროცესები უწმინდესი მეტალების, როგორიცაა ნიკელი, წარმოებისთვის.
მისი ნამუშევრების შედეგები ასახულია 85 პატენტში, რომლებიც მან განაცხადა ძირითადად თავის თანამშრომლებთან ერთად. თავისი ცოდნისა და ჩართულობისთვის მან მიიღო მრავალი ჯილდო, მათ შორის საპატიო დოქტორის წოდება მიუნხენის ტექნიკური უნივერსიტეტიდან და ბერლინის სოფლის მეურნეობის უნივერსიტეტიდან, ასევე პროფესორის წოდება ბადენ-ვურტემბერგის მთავრობის მიერ. DECHEMA რეგულარულად ანიჭებს ალვინ მიტაშის სახელობის პრემიას (ადრე ალვინ მიტაშის მედალიონი) კატალიზის კვლევის სფეროში გამორჩეული მიღწევებისთვის.
ქიმიკოსის კარიერის დასრულების შემდეგ მან ბევრი დაწერა ქიმიის ისტორიისა და საბუნებისმეტყველო მეცნიერებების ფილოსოფიის შესახებ, რისთვისაც მიიღო აღიარება ისეთი მაღალი რანგის პიროვნებებისგან, როგორიც იყო თეოდორ ჰოისი. 1944 კურსივის ტექსტი წელს მან დაიწყო „ჩემი ცხოვრების ქრონიკის“ წერა.

შრომები და აღიარება
ძირითადი ნაშრომები:

„ნიკელის კარბონილის ქიმიური დინამიკა“ (დისერტაცია), ფიზიკური ქიმიის ჟურნალი, 1902, 40, 1–88
„დევიდან და დიობერაინერიდან დეკონამდე. ზედაპირული კატალიზის ნახევარი საუკუნე“, 1932 (ე. ტაისთან ერთად)
„კატალიზის მოკლე ისტორია პრაქტიკასა და თეორიაში“, 1939
„ცხოვრებისეული პრობლემები და კატალიზი“ (1947)
„ქიმიიდან ფილოსოფიამდე. რჩეული ნაშრომები და ლექციები“, 1948 (ავტობიბლიოგრაფიით)
„ამიაკის სინთეზის ისტორია“, ვაინჰაიმი, 1951, 196 გვერდი
„აზოტმჟავა ამიაკიდან“, 1953
„ხსნა და სრულყოფა. ფიქრები უკანასკნელ საკითხებზე“, 1953

აღიარება:

ალვინ მიტაშის ქუჩა (გერმანია, BASF)
ალვინ მიტაშის მოედანი ლუდვიგსჰაფენში (გერმანია)
საპატიო დოქტორის წოდება მიუნხენის ტექნიკური უნივერსიტეტიდან და ბერლინის სოფლის მეურნეობის უნივერსიტეტიდან
პროფესორის წოდება ბადენ-ვურტემბერგის მთავრობისგან 1949 წელს

ლიტერატურა
 Rudolf Heinrich, Mittasch, Alwin, Neue Deutsche Biographie (NDB). Band 17, Duncker & Humblot, Berlin 1994, ISBN 3-428-00198-2, S. 574—576
 Jan Cyž: Mitaš, Alwin. W: Jan Šołta, Pětr Kunze, Franc Šěn (wud.): Nowy biografiski słownik k stawiznam a kulturje Serbow. Ludowe nakładnistwo Domowina, Budyšin 1984, str. 380sl.

რესურსები ინტერნეტში
 Alwin Mittasch-Preis
 http://www.personenlexikon.net/d/mittasch-paul-alwin/mittasch-paul-alwin.htm
 http://www.leo-bw.de/web/guest/detail/-/Detail/details/PERSON/kgl_biographien/117063371/biografie
 http://www.kipnis.de/index.php?option=com_content&task=view&id=83&Itemid=26

სქოლიო

კატეგორია:გერმანელი ქიმიკოსები
კატეგორია:ქიმიკოსები
კატეგორია:ქიმიკოსები ეროვნების მიხედვით