ბოშათა ენის მსოფლიო დღე

ბოშათა ენის მსოფლიო დღე () ეძღვნება ბოშათა ენის, ბოშური კულტურისა და განათლების პოპულარიზაციას. იგი ყოველწლიურად აღინიშნება 5 ნოემბერს, 2009 წლიდან. ხორვატიის პარლამენტი ოფიციალურად აღიარა აღნიშნული დღე 2012 წელს, ხოლო იუნესკო-მ 5 ნოემბერი ბოშათა ენის მსოფლიო დღედ გამოაცხადა 2015 წელს. 2018 წლის მდგომარეობით, ევროპის საბჭოს 16 წევრი სახელმწიფო ბოშურ ენას აღიარებს როგორც უმცირესობის ენას, რეგიონალური ან უმცირესობის ენების ევროპული ქარტიის მიხედვით.

 ისტორია 

2008 წლის 5 ნოემბერს, ზაგრებში, ხორვატიაში, ბოშა ენათმეცნიერისა და პოლიტიკოსის, ველკო კაიტაზის მიერ შედგენილი პირველი ბოშურ-ხორვატული და ხორვატულ-ბოშური ლექსიკონის პრეზენტაციის დროს, მსოფლიოს სხვადასხვა ქვეყნიდან მოწვეულმა ბოშა თემის წარმომადგენლებმა და ხორვატიის საზოგადოებრივი ცხოვრებისა და პოლიტიკის წარმომადგენლებმა ხელი მოაწერეს ქარტიას, რომელმაც 5 ნოემბერი ბოშა ენის დღედ გამოაცხადა ხორვატიის რესპუბლიკაში. ქარტიის ხელმოწერა ორგანიზებული იყო ველკო კაიტაზისა და ხორვატიის ბოშა ხალხის განათლების ხელშეწყობის ასოციაციის („კალი სარა“) მიერ (დღეს — ხორვატიის ბოშათა კავშირი „კალი სარა“). დოკუმენტს ხელი მოაწერა დაახლოებით 150-მა ადამიანმა.

2009 წელს, ზაგრებში გამართული ბოშა ენის სტანდარტიზაციისა და კოდიფიკაციის მსოფლიო სიმპოზიუმის (რომელიც ჩატარდა 3–5 ნოემბერს) ფარგლებში, ბოშათა საერთაშორისო კავშირისა და „კალი სარას“ ინიციატივით მიიღეს დეკლარაცია, რომელიც მოუწოდებდა ყველა ქვეყანას, სადაც ბოშები ცხოვრობენ, რომ 5 ნოემბერი ოფიციალურად ეღიარებინათ როგორც ბოშა ენის მსოფლიო დღე. სწორედ ეს ღონისძიება ითვლება ამ დღის პირველი ოფიციალური აღნიშვნის თარიღად.

ხორვატიის პარლამენტიმ 2012 წლის 25 მაისს, ერთხმად (122 ხმით „კომისიის სასარგებლოდ“) დაუჭირა მხარი საერთაშორისო ინიციატივას ბოშა ენის მსოფლიო დღედ 5 ნოემბრის გამოცხადების თაობაზე, რითაც იგი გახდა პირველი პარლამენტი მსოფლიოში, რომელმაც ეს დღე ოფიციალურად აღიარა. იუნესკო-მ ხორვატიის მოთხოვნით 2015 წელს 5 ნოემბერი ბოშა ენის მსოფლიო დღედ გამოაცხადა.

 მნიშვნელობა და თანამედროვეობა 
ბოშთა ენის მსოფლიო დღე არა მხოლოდ ენობრივი მრავალფეროვნების აღიარებას, არამედ ბოშების გლობალური კულტურული იდენტობის ხელშეწყობასაც ემსახურება. დღევანდელი მსოფლიოში, სადაც გლობალიზაციის პროცესები ხშირად ერთენოვანობას უწყობს ხელს, ბოშური ენისა და კულტურის დაცვა განსაკუთრებულ მნიშვნელობას იძენს. ენა წარმოადგენს ბოშებისათვის არა მხოლოდ საკომუნიკაციო საშუალებას, არამედ ისტორიული მეხსიერებისა და ღირებულებითი სისტემის გადმომცემ მექანიზმსაც.Matras, Yaron. Romani: A Linguistic Introduction. Cambridge University Press, 2002, გვ. 3–5.

ენური ნიშნით ბოშები საუკუნეების განმავლობაში ექვემდებარებოდნენ დისკრიმინაციას, რასაც თან ახლდა მათი ენის მარგინალიზაცია და გაქრობის საფრთხე. XX საუკუნიდან მოყოლებული, ბოშური ენის ლინგვისტური აღიარება გახდა ბოშათა უფლებადაცვითი მოძრაობის ერთ-ერთი ძირითადი მიმართულება. მიუხედავად იმისა, რომ ბოშური ენების ლინგვისტური სტანდარტიზაცია დღემდე გამოწვევად რჩება, იუნესკო-ს მიერ 5 ნოემბრის ოფიციალურად აღიარებამ ხელი შეუწყო საერთაშორისო ყურადღების გაძლიერებას ბოშური ენების მიმართ.

ამ დღის აღნიშვნა უკვე მრავალ ქვეყანაში გულისხმობს სხვადასხვა სახის აქტივობებს: საჯარო ლექციებს, გამოფენებს, სკოლებში ბოშური ენის დღეების ჩატარებასა და მედიაში ბოშური ენის პოპულარიზაციას. მაგალითად, უნგრეთში და სლოვაკეთში ტარდება კონკურსები ბოშურ ლექსებზე, ბულგარეთში კი გამოქვეყნდა ბოშური ენის პირველი საბავშვო წიგნი.Barany, Zoltan. The East European Gypsies: Regime Change, Marginality, and Ethnopolitics. Cambridge University Press, 2002, გვ. 251–255.

ევროპის საბჭოს ჩარჩოებში მიღებული რეგიონალური ან უმცირესობის ენების ევროპული ქარტია ითვალისწინებს ბოშური ენის ხელშეწყობას როგორც უმცირესობის ენის, რაც ბევრ ქვეყანას ავალდებულებს ბოშებისთვის მშობლიურ ენაზე განათლების, მედიისა და კულტურული თვითგამოხატვის ხელმისაწვდომობის უზრუნველყოფას.Council of Europe. European Charter for Regional or Minority Languages, ETS No. 148, 1992.

ამგვარად, ბოშა ენის მსოფლიო დღე დღითიდღე ღრმავდება არა მხოლოდ როგორც სიმბოლური თარიღი, არამედ როგორც ბოშური იდენტობის, წინააღმდეგობისა და ინტეგრაციის ინსტრუმენტი თანამედროვე მსოფლიოში.

 ციფრული სივრცე და ბოშური ენა 
ციფრულმა ტექნოლოგიებმა შექმნა ახალი შესაძლებლობები ბოშა ენის დაცვისთვის. ბოლო წლებში შეიქმნა ბოშურენოვანი მობილური აპლიკაციები, ონლაინ ლექსიკონები და პლატფორმები, სადაც ბოშები თავიანთ ენაზე წერენ ბლოგებსა და ისტორიებს.Kyuchukov, Hristo. New Media and Romani Language: Opportunities and Challenges. European Journal of Minority Issues, 2020. ეს ტენდენცია ხელს უწყობს ენის გადაცემას ახალგაზრდულ თაობაზე და ზრდის მისი გამოყენების რეალურ არეალს ინტერნეტში, რაც არსებითია ენის გაქრობის თავიდან ასაცილებლად.Matras, Yaron. Romani in the Digital Age. Language & Society, 2021.

ევროპის კავშირის დაფინანსებით განხორციელდა რამდენიმე პროექტი, რომელთაც ბოშა ენის ინტერნეტში სტანდარტიზებული გამოყენების მიზნით ბლოგების ქსელი, პოდკასტები და ბოშურენოვანი ვიდეოკონტენტი შექმნეს. ციფრული მეხსიერების განვითარება ეხმარება ბოშებს არა მხოლოდ ენის შენარჩუნებაში, არამედ სოციალურ სივრცეში საკუთარი იდენტობის გამყარებაში.

იხილეთ აგრეთვე
ბოშათა საერთაშორისო დღე

რესურსები ინტერენტში
ბოშათა არქივი
იუნესკო — ბოშა ენის მსოფლიო დღე

სქოლიო

კატეგორია:ბოშების კულტურა
კატეგორია:ბოშები
კატეგორია:ბოშური ენა
კატეგორია:ენათა კლასიფიკაცია
კატეგორია:ენათა ოჯახები