გრიგოლ ორლიკი

გრაფი გრიგოლ ორლიკი (, დ. 5 ნოემბერი, 1702, ბატურინი, ჰეტმანატი — გ. 14 ნოემბერი, 1759, მინდენი, პრუსია) — პოლიტიკური და სამხედრო მოღვაწე, საფრანგეთის არმიის გენერალ-ლეიტენანტი (დანიშნული 1759 წლის 25 მაისს). გადასახლებაში მყოფი ჰეტმანის, ფილიპ ორლიკის ვაჟი და ჰეტმანის ივან მაზეპას ნათლული.Чухліб Т. В. ОРЛИК Григорій//Енциклопедія історії України: Т. 7: Мі-О / Редкол.: В. А. Смолій (голова) та ін. НАН України. Інститут історії України. — К.: В-во «Наукова думка», 2010. — 728 с.: іл.

ბავშვობა და ახალგაზრდობა
გრიგოლ ორლიკი იყო ჩეხური (ბოჰემური) წარმოშობის ლიტვური ოჯახის შთამომავალი. მისი ნათლია იყო ჰეტმანი (ისტორიული სამხედრო-პოლიტიკური ტიტული, რომელიც გავრცელებული იყო უკრაინის კაზაკთა სახელმწიფოსა (XVI-XVIII საუკუნეები) და პოლონეთ-ლიტვის თანამეგობრობაში) ივან მაზეპა.

1709 წელს, შვედეთის არმიის პოლტავის ბრძოლის მარცხის შემდეგ, გრიგოლ ორლიკი მშობლებთან ერთად თურქეთის გავლით, მოლდავეთში გაიხიზნა. 1710 წელს, ჰეტმანი მაზეპას გარდაცვალების შემდეგ, მისი მამა, ფილიპე ორლიკი, ზაპოროჟიას კაზაკებმა გადასახლებაში ჰეტმანად გამოაცხადეს. ეს კაზაკები მაზეპას გაყვნენ ემიგრაციაში, მას შემდეგ რაც ის ჩრდილოეთის ომში შვედეთის მეფე კარლ XII-სთან ერთად დამარცხდა.

1709-1713 წლებში გრიგოლ ორლიკი ცხოვრობდა ბენდერში. 1711 წელს ის ყაირის ხელშეკრულების ფარგლებში მძევლის როლს ასრულებდა. რუსეთისა და თურქეთს შორის სამშვიდობო შეთანხმების დადების შემდეგ (რის მიხედვითაც შვედეთის მეფე და მაზეპას მხარდამჭერი უკრაინელები ვალდებულნი იყვნენ დაეტოვებინათ თურქეთის ტერიტორიები), გრიგოლი ოჯახთან ერთად შვედეთში გადავიდა.

იგი გაწევრიანდა შვედეთის მეფე კარლ XII-ის გვარდიაში  პროპორშჩიკის წოდებით. 1716-1718 წლებში სწავლობდა ლუნდის უნივერსიტეტში, სადაც პროფესორ რეგელიუსის ხელმძღვანელობით მეტაფიზიკას ეუფლებოდა. გრიგოლმა საფუძვლიანად შეისწავლა ლათინური ენა, ფილოსოფია, სამხედრო საქმე, ასევე ციცერონის, იულიუს კეისარისა და პლუტარქეს შრომები. შესანიშნავად ფარიკაობდა, კარგად ხატავდა და უკრავდა სხვადასხვა მუსიკალურ ინსტრუმენტზე.

სამხედრო სამსახური საქსონიასა და პოლონეთში
1720 წელს გრიგოლ ორლიკი მამასთან ერთად ჰამბურგში გადავიდა. 1721 წლიდან ის საქსონიის გვარდიის საცხენოსნო პოლკში მსახურობდა დე ლაზისკის გვარით. 1726 წელს, რუსეთის მოთხოვნით, ის იძულებული გახდა დაეტოვებინა საქსონია, რის შემდეგაც ავსტრიაში გადავიდა, ხოლო შემდეგ პოლონეთში, სადაც გვირგვინოსანი ჰეტმანის ადიუტანტი გახდა.

1729 წელს ორლიკი შეხვდა საფრანგეთის ელჩს პოლონეთში, ანტუან-ფელიქს მარკიზ დე მონტს, რომელიც აქტიურად უჭერდა მხარს პოლონეთის ტახტზე პრო-საფრანგეთის მიმართულებით განწყობილი მეფე სტანისლავ ლეშჩინსკის დაბრუნების იდეას. ლეშჩინსკი იმ პერიოდში საფრანგეთში, ემიგრაციაში იმყოფებოდა. დე მონტმა გადაწყვიტა, რომ ორლიკი, პოლონეთის მეფე ავგუსტ II-ის გარდაცვალების შემდეგ, შეძლებდა ლეშჩინსკის პოლონეთში ჩამოყვანას და ფულის მიწოდებას, რათა ახალი მეფის არჩევისთვის საჭირო მხარდამჭერა შეეძინა.

ორლიკი, შვედური გვარდიის კაპიტნის ბარტელის სახელით, დე მონტმა პარიზში გაგზავნა. იქ მან პირადად გაიცნო სტანისლავ ლეშჩინსკი და შეხვედრები გამართა საფრანგეთის წამყვან სახელმწიფო მოღვაწეებთან, მათ შორის პირველ მინისტრთან, კარდინალ ფლერისთან.

ფრანგი დიპლომატი და დაზვერვის ოფიცერი
1730 წელს გრიგოლ ორლიკი საფრანგეტის დიპლომატიურ სამსახურში ჩაირიცხა და საფრანგეთის მთავრობის მიერ სტამბოლში გაემგზავნა შვეიცარიის გვარდიის კაპიტნის სახელით, რათა დახმარებოდა ანტირუსული კოალიციის შექმნაში. ამ პერიოდში ის საიდუმლოდ შეხვდა მამას, რომელიც თურქული ხელისუფლების მეთვალყურეობით სალონიკში ცხოვრობდა. 1731 წელს გრიგოლ ორლიკი გაემგზავრა საფრანგეთში, სადაც ქვეყნის ხელისუფლებას მოუწოდა, ხელი შეეწყოთ ყირიმის ხანის მიერ რუსეთის ტერიტორიაზე თავდასხმისთვის. მან ასევე თავისი კანდიდატურა შესთავაზა, როგორც საფრანგეთის წარმომადგენლი ხანთან მოსალაპარაკებლად გაეგზავნათ. გრიგოლ ორლიკი მიიჩნევდა, რომ ასეთი თავდასხმა ხელს შეუწყობდა უკრაინის გათავისუფლებას რუსეთის ბატონობისგან.

1732 წელს იგი,სპარსელ ვაჭრად გადაცმული, კვლავ გაიგზავნა სტამბოლში, ხოლო იქიდან — ფრანგი ექიმის დოკუმენტებით — ყირიმის ხან კაპლან-გირეისთან, რომელსაც ბავშვობიდან იცნობდა. ხანისგან მიიღო დაპირება, რომ საჭიროების შემთხვევაში რუსეთს თავს დასეხემოდა, რის შემდეგაც ორლიკი სტამბოლში დაბრუნდა. 

1733 წელს, ავგუსტ II-ის გარდაცვალების შემდეგ, გრიგოლ ორლიკმა პარიზიდან ვარშავაში ჩაიყვანა სტანისლავ ლეშჩინსკი და ერთი მილიონი ფლორინი წარჩინებულ აზნაურთა მოსასყიდად.  მეფის და ორლიკის საიდუმლო რვადღიან მოგზაურობაში (რომლის დროსაც მეფე გერმანელ ვაჭრად იყო გადაცმული) მათ მხოლოდ ერთი ფრანგი არისტოკრატი მიაცილებდა. ამის შემდეგ გრიგოლ ორლიკი დაბრუნდა პარიზში, სადაც მას მეფე ლუი XV-ემ დააჯილდოვა 10 ათას ეკიუთ შეფასებული ბრილიანტით, ხოლო საფრანგეთის დედოფალმა, სტანისლავ ლეშჩინსკის ქალიშვილმა, მას აჩუქა საკუთარი პორტრეტი, რომელიც ძვირფასი ქვებით იყო მოჭედილი.

1734 წლის დასაწყისში გრიგოლ ორლიკი კვლავ გაიგზავნა მისიის შესრულებისთვის სტამბოლში და კყირიმელ ხანთან. გრიგორ ორლიკის ბიოგრაფი, ილკო ბორშჩაკი ამტკიცებს, რომ ამ დროს ორლიკი ასევე საიდუმლოდ ეწვია უკრაინას და ურთიერთობა გამართა რუსეთის ხელისუფლებასთან ოპოზიციურად განწყობილი კაზაკთა მეთაურებთან (თუმცა ეს ვერსია დოკუმენტურად არ არის დადასტურებული). თუმცა მისი მისია უშედეგოდ დასრულდა — იმ პერიოდში არც თურქეთმა და არც ხანმა არ დაიწყეს ომი რუსეთთან. ამის შემდეგ ორლიკმა შემოიტანა ეგზოტიკური პროექტი, რომლის მიხედვითაც ზაპოროჟიას კაზაკები უნდა გადასახლებულიყვნენ რაინში საფრანგეთის მფარველობის ქვეშ, თუმცა ეს პროექტი არ ყოფილა მხარდაჭერილი ხელისუფლების მიერ.

1735 წელს იგი გაემართა კენიგსბერგში, რათა იქიდან გაეყვანა სტანისლავ ლეშჩინსკი, რომელიც რუსული ჯარების ქვეყნის ტერიტორიაზე შესვლის შემდეგ ჩამოაცილეს ტახტს და აღმოსავლეთ პრუსიაში აფარებდა თავს. ამ დავალების შესრულების შემდეგ იგი საფრანგეთში დასახლდა, მაგრამ უკვე 1737 წელს, რუსეთ-ოსმალეთის ომის დროს, ისევ საიდუმლო მისიით ოსმალეთში გააგზავნეს. 1739 წელს, ფრანგი მოვაჭრის სახით მოგზაურობისას, საბოლოოდ შეხვდა მამას, რომელიც იმ წლებში ბუქარესტსა და იაში ცხოვრობდა. 1742 წელს, რუსეთ-შვედეთის ომის დროს, იგი შვედეთში გააგზავნეს და ყველანაირად ცდილობდა შვედეთის მთავრობა ომის გაგრძელებაში დაერწმუნებინა. ამავე 1742 წელს, მამის გარდაცვალების შემდეგ, იგი მცირერიცხოვანი „მაზეპინელი“ უკრაინელი ემიგრანტების დე ფაქტო ლიდერი გახდა.

ორლიკი ეკუთვნოდა ლუდოვიკო XV-ის პირად სპეცსამსახურს, რომელსაც ეწოდებოდა "Secret du roi" („მეფის საიდუმლო“) — რადგან არ ენდობოდა ოფიციალურ ფრანგულ დიპლომატიას, მეფე ამჯობინებდა დაყრდნობოდა პირადად ნაცნობ ადამიანებს, მათ შორის ორლიკსაც, რომელიც 1744 წელს წმინდა ლუდოვიკოს ორდენით დააჯილდოვა (ასევე ფლობდა შვედეთის მახვილის ორდენსა და პოლონეთის თეთრი არწივის ორდენს, რომლებიც სტანისლავ ლეშჩინსკისგან ჰქონდა მიღებული).

სამხედრო მეთაური
1745-1747 წლებში მონაწილეობდა ფრანგული არმიის რიგებში, რამდენიმე ბრძოლაში (მათ შორის ცნობილ შარლერუის ბრძოლაში) და ნამიურის ალყაში.

1747 წელს ვერსალში, სადაც თავად მეფე ესწრებოდა, ის დაქორწინდა დიდგვაროვან ოჯახის წარმომადგენელ, ლუიზა-ელენ ლე ბრიუნ დე დანტევილზე. ამის შემდეგ გრიგოლ ორლიკი გახდა დიდი ფრანგი მიწათმფლობელი და შეძლო პოლკის შენახვა (იმ დროს ფრანგულ არმიაში  თანამდებობებს იკავებდნენ მხოლოდ მდიდარი ადამიანები, რომლებიც შეეძლოთ თავიანთი ქვეშევრდომების გამოკვება და აღჭურვა). იმავე წელს ის პოლკოვნიკად დაინიშნა და დაინიშნა მეფის „Royal suédois“-ის  დრაგუნების პოლკის მეთაურად, რომელიც ლოტარინგიაში იყო განლაგებული. მეფემ ოფიციალურად მიანიჭა მას გრაფის ტიტული.

ამ სტატუსით გრიგოლ ორლიკი ინარჩუნებდა მჭიდრო კავშირებს უკრაინელ ემიგრანტებთან და მათთან აქტიურ მიმოწერას აწარმოებდა. იგი აგრძელებდა თანამშრომლობას „მეფის საიდუმლოსთან“ და იყო „ექსპერტი“ უკრაინის საკითხებში საფრანგეთის სამეფო კართან. მისი კანდიდატურა განიხილებოდა საფრანგეთის ელჩის თანამდებობაზე სტამბოლში, მაგრამ საბოლოოდ დანიშვნა არ შედგა რუსეთთან კონფლიქტის შიშის გამო.

1757 წელს გრიგოლ ორლიკს მიენიჭა ბრიგადის გენერალის წოდება. მონაწილეობდა შვიდწლიან ომში, მათ შორის ბრძოლებში როსბახთან, ციმმდერგაფენთან და ლიუცელბერგთან, ასევე ასტემბერგის ალყასა და ჰანოვერის აღებაში. 1759 წელს ის იყო მარშალ დე ბროილის არმიის კორპუსის მეთაური. 1759 წლის 13 აპრილს ის გამოირჩეოდა ბერგენის ბრძოლაში, რომელიც ფრანკფურტთან ახლოს გაიმართა, და დამარცხებას უქადდა პრუსიულ ჯარს. ამ ბრძოლაში ის დაიჭრა და 25 მაისს მიიღო გენერალ-ლეიტენანტის წოდება.

1759 წლის 1 ივლისს, მიუხედავად იმისა, რომ ბოლომდე არ იყო გამოჯანმრთელებული, გრიგოლ ორლიკმა კვლავ ჩაიბარა კორპუსის მეთაურობა. იმავე წლის 1 აგვისტოს ის მონაწილეობდა მინდენის ბრძოლაში, რომელიც ფრანგებისთვის წარუმატებლად დასრულდა და სადაც ორლიკი კიდევ ერთხელ დაიჭრა.

1759 წლის 14 ნოემბერს, მიღებული ჭრილობების შედეგად, ორლიკი გარდაიცვალა გერმანიაში და დაკრძალული იქნა რაინის მიმდებარე რეგიონში. საფრანგეთის მეფე ლუი XV მის მეუღლეს მისწერა:

ზოგჯერ შეიძლება შეგვხვდეს ვერსია, რომ აეროპორტ „ორლის“  ორლიკის პატივსაცემად დაერქვა, რადგან ის მის მიწებზე მდებარეობს. სინამდვილეში, ორლის დასახლება ორლიკის დაბადებამდე დიდი ხნით ადრე არსებობდა (მაგალითად, „ორლი“ ჩანს 1620 წლის ილ-დე-ფრანსის რუკაზე, რომელიც საფრანგეთის ეროვნულ ბიბლიოთეკაში ინახება)

ლიტერატურა
Різниченко В., Борщак І. Пилип Орлик — гетьман України. Великий мазепинець Григор Орлик. Киів, 1996.
Iryna Dmytrychyn. Grégoire Orlyk: un cosaque ukrainien au service de Louis XV. — L’Harmattan, 2006. — С. 370. — ISBN 9782296001886.
Orest Subtelny. Ukraine. A history. University of Toronto press. 1994. ISBN 0-8020-0591-8.
Borschak Е. Hryhor Orlyk, France’s Cossack General. Toronto, 1956

სქოლიო

კატეგორია:უკრაინელი პოლიტიკოსები
კატეგორია:დიპლომატები ეროვნების მიხედვით
კატეგორია:დიპლომატები საუკუნის მიხედვით