ბალტიის ბოშური ენა

ბალტიის ბოშური დიალექტები (ასევე ცნობილი როგორც ბალტური ბოშური, ბალტ-სლავური ბოშური, ბალტიის სლავური ბოშური) წარმოადგენს ბოშური ენის დიალექტების ჯგუფს, რომელიც გავრცელებულია ბალტიისპირეთის ქვეყნებში (ლიეტუვა, ლატვია, ესტონეთი) და მიმდებარე რეგიონებში, მათ შორის ფინეთი, პოლონეთი, რუსეთი და უკრაინა. ბალტიის ბოშური დიალექტების მოლაპარაკეთა დაახლოებით ნახევარი ცხოვრობს პოლონეთში. ეს დიალექტები წარმოიშვა ცენტრალური ბოშური დიალექტიდან, რომელიც თავის მხრივ სხვა დიალექტებად დაიყო. საერთო ჯამში, ამ დიალექტებზე მოლაპარაკეთა რაოდენობა დაახლოებით 31,500-ს შეადგენს. 
Joshua Project

 კლასიფიკაცია 
ბალტიის ბოშური დიალექტები მიეკუთვნება ინდოევროპული ენების ოჯახს, კერძოდ ინდო-ირანულ, ინდო-არიულ ჯგუფს. ისინი ცენტრალური ბოშური ენის ნაწილია, რომელიც თავის მხრივ ჩრდილოეთ ბოშური დიალექტების ქვეჯგუფში შედის.

 ისტორია 
ბოშური ენის პირველი მოლაპარაკეები სამხრეთ-აღმოსავლეთ ევროპაში IX–XIII საუკუნეებში დასახლდნენ. XIV საუკუნიდან ენა გავრცელდა ცენტრალურ და დასავლეთ ევროპაში. ლინგვისტური კვლევები მიუთითებს, რომ ბოშური ენა, მათ შორის ბალტიის დიალექტები, წარმოშობით ინდოეთის სუბკონტინენტიდან მოდის.

 გეოგრაფიული გავრცელება 
ბალტიის ბოშური დიალექტები გავრცელებულია შემდეგ ქვეყნებში:

პოლონეთი: 13,600 მოლაპარაკე

ბელარუსი: 12,000

ლატვია: 8,000

ლიეტუვა: 1,350

ესტონეთი: 360–460

რუსეთი

 ოფიციალური სტატუსი 
ბალტიის ბოშური დიალექტები არც ერთ ქვეყანაში არ არის ოფიციალური ენა, თუმცა ზოგიერთ მათგანში აქვს აღიარებული სტატუსი.

 დიალექტები და ვარიაციები 
ბალტიის ბოშური დიალექტები მოიცავს შემდეგ ვარიანტებს:

ჩუხნის ბოშური (ჩუხნი) — ესტონეთში; საკონტაქტო ენები: ესტონური ენა, რუსული ენა

ფინური ბოშური (ფინტიკა რომა; კალოდ) — ფინეთში; საკონტაქტო ენა: ფინური ენა

ლატვიური ბოშური (ლოტფიტკა) — ლატვიაში, ესტონეთსა და რუსეთში

ლიეტუვური ბოშური — ლიეტუვასა და ბელარუსში

ჩრდილოეთ რუსული ბოშური (ხალადიტკა) — ბალტიისპირეთის რუსეთში და ბელარუსში; მოლაპარაკეები: რუსკა ბოშები

ბელარუსული ბოშური ან ბელარუსულ-ლიეტუვური ბოშური — ბელარუსში; მოლაპარაკეები: ბელარუსკა ბოშები და ლიტოვსკა ბოშები

პოლონური ბოშური და სასიტკა ბოშური — პოლონეთში; საკონტაქტო ენა: პოლონური ენა

 ლექსიკა 
ბალტიის ბოშური დიალექტების ლექსიკა შეიცავს მნიშვნელოვან ინდო-არიულ ელემენტებს, განსაკუთრებით სხეულის ნაწილების, დროის, ბუნების, ლანდშაფტის, რიცხვების, ცხოველებისა და მცენარეების სახელებში. ასევე შეინიშნება პრეევროპული ლექსიკა, რომელიც ძირითადად სულიერ და რელიგიურ იდეებს, ინსტრუმენტებსა და არტეფაქტებს ეხება. 

 ფონოლოგია 
ბოშურ ენაში წარმოდგენილია სამი ძირითადი აფრთოვანი თანხმოვნის პოზიცია, რომლებიც ენის ინდოარიულ წარმოშობას ასახავს და ყველა დიალექტში ნარჩუნდება. ეს პოზიციებია: ლაბიალური /p/, დენტალური /t/ და ველარული /k/. ამ პოზიციებთან ერთად, ბოშური ენისთვის დამახასიათებელია პალატალური პოზიციებიც, რაც ბოშურ ენას უნიკალურობას ანიჭებს.

განსაკუთრებული ხმოვანების ცვლილებები გარკვეულ გრამატიკულ დაბოლოებებსაც გამოხატავენ, ხოლო სხვადასხვა დიალექტს განსხვავებული მიდგომები აქვს ხმოვანების ინტერპრეტაციისადმი. ზოგი დიალექტი ენის ახალ ვარიანტად ჩამოყალიბდა, სხვებმა კი ისეთი ელემენტები შეითვისეს, როგორიცაა ხმოვანი ეფექტები (მაგალითად, ყვირილი).

 გრამატიკა 
ბოშურ ენაში, ისევე როგორც სხვა ფუზიურ ენებში, როგორიცაა სანსკრიტი და ლათინური ენა, არსებითი და ზმნა სიტყვები ბრუნვადია და ფორმების შეცვლით გამოხატავენ წინადადებაში ფუნქციას.

ბოშურ ენაში გვხვდება გრამატიკული სქესი, რაც ტიპურია ინდოარიული, რომანული და სლავური ენებისთვის. სიტყვები შეიძლება იყოს მამრობითი ან მდედრობითი სქესის. ასევე არსებობს განსაზღვრული არტიკლები, რომლებიც განსხვავდება სქესის, რიცხვისა და წინადადების ფუნქციის მიხედვით.

 სინტაქსი 
ბალტიის ბოშური ენა გამოირჩევა უნიკალური წესით, რომლის მიხედვითაც რიცხვითი სახელები ბრუნდებიან და მართავენ მათთან დაკავშირებულ არსებითებს, თუმცა არა ისეთი მასშტაბით, როგორც სლავური ენები.

ბალტიის გენსიტივები აღნიშნავენ ნაწილობრივ ობიექტებს და ზოგჯერ სუბიექტებსაც, რაც მნიშვნელოვან როლს თამაშობს რიცხვითი კონსტრუქციების სინტაქსში. ბალტიის ენებს შორის არსებობს მსგავსი სტრუქტურები, როგორც ლატვიურ ენაში, ასევე ბალტიის ბოშურში, მათ შორის გ-prefix-ებისა და ზმნის ნაწილაკების ურთიერთმიმართებაში.

 ლექსიკა 
ბოშურ ენაში ინდოარიული ლექსიკა ფართოდ არის გავრცელებული, განსაკუთრებით სხეულის ნაწილებთან და ფიზიოლოგიურ ფუნქციებთან დაკავშირებით.

ინდოარიული გავლენა ასევე შეინიშნება დროის, ბუნების, ლანდშაფტის, რიცხვების, ცხოველებისა და მცენარეების აღმნიშვნელ სიტყვებში.

ენაში შემორჩენილი ლექსიკა ძირითადად უკავშირდება სულიერებას, რელიგიას, ინსტრუმენტებსა და კულტურულ არტეფაქტებს. საცხოვრებელი ადგილების აღმნიშვნელი ტერმინები კი შედარებით ნაკლებად არის წარმოდგენილი.

 სოციალურ-ლინგვისტური მდგომარეობა 
ბალტიის ბოშური ენა, როგორც ბოშური ენების ჩრდილოეთი ჯგუფის ერთ-ერთი წარმომადგენელი, ბალტიისპირეთის რეგიონში წარმოადგენს მცირე, მაგრამ კულტურულად მდიდარ და ენობრივად კომპლექსურ სისტემას. ამ დიალექტის მატარებლები ძირითადად სახლობენ ლატვიაში, ლიეტუვაში, ესტონეთში და გარკვეულწილად პოლონეთში. მიუხედავად იმისა, რომ ენა ინარჩუნებს მნიშვნელოვან ლექსიკურ და ფონოლოგიურ ელემენტებს ინდოარიული ენებიდან, მისი ყოველდღიური გამოყენება დრამატულად შემცირდა XX საუკუნეში და კვლავ მცირდება XXI საუკუნეში.

სოციოლინგვისტური თვალსაზრისით, ბალტიის ბოშური დიალექტი ხშირად გამოიყენება მხოლოდ საოჯახო დონეზე ან რელიგიური ცერემონიების დროს. ახალგაზრდების უმეტესობა მეტწილად ფლობს მხოლოდ სახელმწიფო ენას, როგორიცაა ლატვიური, ლიეტუვური ან ესტონური, რაც ქმნის ენის გადაცემის მყარ ბარიერს თაობათაშორის დონეზე.Matras, Yaron. Romani in Contact: The History, Structure and Sociology of a Language. Amsterdam: John Benjamins Publishing, 1995, გვ. 88-90. ბევრი ბოშური ოჯახი ვერ უზრუნველყოფს ენის სრულყოფილ გადაცემას ბავშვებზე, რასაც ხშირად თან ახლავს სოციალური სტიგმატიზაცია და მარგინალიზაცია უმცირესობათა მიმართ.Bakker, Peter. What is the Romani Language? University of Hertfordshire Press, 2000, გვ. 41.

ბალტიის ბოშურ თემებში ენის შენარჩუნების მცდელობები დაკავშირებულია არასამთავრობო ორგანიზაციებთან და რეგიონულ კულტურულ ცენტრებთან. მაგალითად, ვიეტნის ბოშური ცენტრი ლიეტუვაში ახორციელებს ბოშური ენის კურსებსა და საბავშვო კულტურულ პროგრამებს, რაც მიზნად ისახავს ენის შენარჩუნებას და პოპულარიზაციას ადგილობრივ თემში.Sadílková, Magdalena. “Romani Language Maintenance and Revitalization in Eastern Europe.” In: International Journal of the Sociology of Language, Issue 192, 2008, გვ. 113–130.

განსაკუთრებული გამოწვევაა ენაზე არსებული რესურსების სიმწირე. არსებობს მცირე რაოდენობით ბოშურ-ლატვიური ან ბოშურ-ლიეტუვური ლექსიკონები, ხოლო საბეჭდი მასალების უმრავლესობა მომდინარეობს გერმანულ ან ჩეხურ ენაზე არსებულ წყაროებზე დაყრდნობით. სასკოლო პროგრამებში ბოშური ენა თითქმის არასდროს არის ჩართული, რაც ხელს უშლის ენის ინსტიტუციურ დონის განვითარებას.Matras, Yaron. Romani: A Linguistic Introduction. კემბრიჯის უნივერსიტეტის გამომცემლობა, 2002, გვ. 101.

მიუხედავად ამისა, ბალტიის ბოშური დიალექტის არსებობა დღესაც მნიშვნელოვან კულტურულ ფენომენს წარმოადგენს. მისი სასაუბრო ფორმები შეიცავენ მახასიათებლებს, რომლებიც მიუთითებს ბოშური ჯგუფების ისტორიულ მიგრაციებზე აღმოსავლეთ ევროპიდან ბალტიისპირეთში, მათ შორის მორფოლოგიურ და სინტაქსურ ინოვაციებზე.Dahl, Östen & Koptjevskaja-Tamm, Maria. Circum-Baltic Languages: Grammar and Typology. John Benjamins Publishing, 2001, გვ. 335–340.

საბოლოოდ, ბალტიის ბოშური ენა წარმოადგენს ერთ-ერთ იმ უიშვიათეს დიალექტს, რომლის შენარჩუნება და გადარჩენა მხოლოდ ფართო სოციალურ და პოლიტიკურ მხარდაჭერაზეა დამოკიდებული.

ლიტერატურა
Bakker, P., & Ki︠u︡chukov, K. (2000). What is the Romani language? (Vol. 21). Univ of Hertfordshire Press

რესურსები ინტერნეტში

სქოლიო

კატეგორია:ბოშური ენა
კატეგორია:ინდოარიული ენები
კატეგორია:ინდომეუროპული ენები
კატეგორია:ენები ეთნიკური ჯგუფების მიხედვით
კატეგორია:ენები ბრუნვადობით
კატეგორია:ენები გრამატიკული სქესით
კატეგორია:ენები განსაზღვრული არტიკლებით
კატეგორია:ენები მრავალრიცხოვანი დიალექტებით
კატეგორია:ენები გლოტტოკოდით
კატეგორია:ლინგვისტიკა და ეთნოგრაფია
კატეგორია:ბოშები