ვლახური ბოშური ენა

ვლახური ბოშური ენა წარმოადგენს ბოშური ენის დიალექტთა ჯგუფს, რომლითაც ძირითადად საუბრობენ ბოშები სამხრეთ-აღმოსავლეთ ევროპაში.Norbert Boretzky და Birgit Igla. Kommentierter Dialektatlas des Romani. Wiesbaden: Harrassowitz Verlag 2004. Teil 1: Vergleich der Dialekte. ვლახური ბოშური ენა ზოგჯერ განიხილება როგორც დამოუკიდებელი ენა, ხოლო სხვა შემთხვევაში — როგორც ბოშური ენის ერთ-ერთი დიალექტი. იგი მსოფლიოში გავრცელების მასშტაბით მეორე ყველაზე ფართოდ გამოყენებული ბოშური დიალექტური ქვეჯგუფია ბალკანური ბოშური ენის შემდეგ.

 დასახელება 
ტერმინი ვლახური ბოშური ენა პირველად გამოიყენა ბრიტანელმა ფილოლოგმა ბერნარდ გილიათ-სმითმა 1915 წელს, თავის კვლევაში, რომელიც ეძღვნებოდა ბულგარეთის ბოშებს. მან პირველად დაყო ბოშური დიალექტები ორ ნაწილად — ვლახურ და არავლახურ. Bernard Gilliath-Smith, ფსევდონიმით „Petulengro“: Report on the Gypsy Tribes of North-East Bulgaria. გამოქვეყნებული Journal of the Gypsy Lore Society-ის ახალი სერიის ტომში 9, 1915/1916, გვ. 1 და 65. განსაკუთრებით იხ. გვ. 65: „In making a comprehensive survey of the Gypsy dialects of the whole Balkan Peninsula one would probably begin by distinguishing two great divisions — (1) the non-Vlach Dialects; (2) the Vlach Dialects.“

ვლახი ბოშები, ანუ ის ქვეგანყოფილება, რომელიც ვლახურ ბოშურ ენაზე საუბრობს, წარმოშობით არიან ყოფილი მოლდავეთისა და ვალაქიის პრინციპატების ტერიტორიიდან — ისტორიულად ადგილებიდან, სადაც ბოშები მონებად ჰყავდათ. ტერმინი "ვლახური" მომდინარეობს სწორედ ტოპონიმ "ვალაქიადან", რომელიც ლათინურ წყაროებში ფიქსირდება როგორც Vlachia.

სიტყვებს Romani (ბოშური) და Romania (რუმინეთი) შორის არსებობს ცრუ ნათესაობა — სინამდვილეში, Romani წარმოიშვა სიტყვა rom-დან, რომელიც უძველესი სანსკრიტული ფორმაა, მაშინ როდესაც Romania — რომაული წარმოშობის ტერმინია, მომდინარეობს სიტყვა român-დან, რაც ლათინური Romanus-ისგან განვითარდა.

 კლასიფიკაცია 
ვლახური ბოშური ენა იყოფა ორ ძირითად ჯგუფად: ვლახ I, ანუ ჩრდილოეთ ვლახური (რომელშიც შედის კალდერაში და ლოვარი), და ვლახ II, ანუ სამხრეთ ვლახური.

ენათმეცნიერი ვიქტორ ელშიკი იყენებს ამ კლასიფიკაციას და გვთავაზობს დიალექტურ მაგალითებს, გეოგრაფიული წყაროებით მატრასისგან.

ჩრდილოეთ ვლახური დიალექტები:

უკრაინული ვლახური — უკრაინა

ცერჰარი — უნგრეთი

უნგრული ლოვარი — უნგრეთი

სლოვაკური ლოვარი — სლოვაკეთი

ავსტრიული ლოვარი — ავსტრია

პოლონური ლოვარი — პოლონეთი

ნორვეგიული ლოვარი — ნორვეგია

სერბული კალდერაში — სერბეთი

იტალიური კალდერაში — იტალია

რუსული კალდერაში — რუსეთი

ტაიკონის კალდერაში — შვედეთიHansen, Björn; de Haan, Ferdinand (2009). Modals in the Languages of Europe. Walter de Gruyter: გვ. 307 

ამერიკული ვლახური — აშშ

სამხრეთ ვლახური დიალექტები:

ვალაქიური დიალექტი — რუმინეთი

იხტიმანის დიალექტი — ბულგარეთი (დასახელებულია ქალაქის მიხედვით)

გურბეტის დიალექტი — სერბეთი და ბოსნია (გურბეტები)

კორჩას დიალექტი — ალბანეთი (დასახელებულია ქალაქის მიხედვით)

ხორაქანე (იტალიაში) — იტალია (ხორაქანე ნიშნავს „მუსლიმები“ ამ დიალექტში)

აია ვარვარას დიალექტი — საბერძნეთი (დასახელებულია ათენის გარეუბნის მიხედვით)

 წერის სისტემები 
ვლახური ბოშური ენა იწერება ბოშური ორთოგრაფიის გამოყენებით, ძირითადად ლათინური ანბანით, რომელშიც დამატებულია რამდენიმე სპეციფიკური სიმბოლო ბგერითი თავისებურებების ასახვის მიზნით.

თუმცა, ყოფილი საბჭოთა კავშირის ტერიტორიაზე ვლახური ბოშური ენა შეიძლება იწერებოდეს კირილიცის გამოყენებითაც.

 ვლახური ბოშური ენა თანამედროვე ციფრულ სივრცეში 
ვლახური ბოშური ენა ტრადიციულად ზეპირი კულტურის ფარგლებში გადაეცემოდა, თუმცა XXI საუკუნეს პირობებში ენა იწყებს ახალ ეტაპზე გადასვლას — ციფრულ სივრცეში ინტეგრაციის გზით. ეს ტრანსფორმაცია ერთდროულად ქმნის როგორც შესაძლებლობებს, ისე ახალ საფრთხეებს.

გლობალიზაციის შედეგად, ბოშური თემები ინტენსიურად გადადიან სოციალური მედიის, მობილური აპლიკაციებისა და ონლაინ პლატფორმების გამოყენებაზე. მიუხედავად იმისა, რომ ვლახური დიალექტები კვლავაც ძირითადად ზეპირად ფუნქციონირებს, სულ უფრო იზრდება იმ შემთხვევათა რაოდენობა, როდესაც ისინი ჩნდება Facebook-ზე, YouTube-სა და TikTok-ზე. ეს, ერთი მხრივ, ქმნის ფართო აუდიტორიისკენ მიმართული კულტურული თვითწარმოჩენის სივრცეს, ხოლო მეორე მხრივ — აჩენს ენის სტანდარტიზაციის სირთულეებს.

ციფრულ სივრცეში ვლახური ბოშური ენის გამოყენება უმეტესწილად არაერთგვაროვანია. არ არსებობს ოფიციალურად აღიარებული ორთოგრაფია, რაც იმას ნიშნავს, რომ მომხმარებლები თავად ქმნიან და ვარიანტულად იყენებენ ლათინურ ან კირილიცაში დაფუძნებულ მოხმარებით ფორმებს. მაგალითად, ერთი და იმავე სიტყვას შეიძლება ჰქონდეს არაერთი წერილობითი სახე — რაც ართულებს ენის ციფრულად ინდექსაციას.

მიუხედავად ამ გამოწვევებისა, ონლაინ აქტივიზმი მნიშვნელოვან როლს თამაშობს ვლახური ბოშური ენის შენარჩუნებასა და პოპულარიზაციაში. რამდენიმე ჯგუფმა შექმნა YouTube არხები, სადაც დებს ბოშურ ენაზე თარგმნილ სიმღერებს, ლექსებსა და საგანმანათლებლო ვიდეოებს. TikTok-ზე კი ახალგაზრდები ახდენენ ბოშური ფრაზებისა და იდიომების პოპულარიზაციას მრავალენოვანი კოდშერევის გზით — ძირითადად რუმინულთან ან ინგლისურთან შერევით.

აღსანიშნავია, რომ ამ სივრცეში ენა ხშირად ხდება იდენტობის პოლიტიკური აქტის ფორმა. ვლახური ბოშური ენის გამოყენება ციფრულად იშვიათად ემსახურება მხოლოდ კომუნიკაციას — იგი მოითხოვს შინაგანი ჯგუფის კუთვნილების დემონსტრირებას და ეთნიკური თვითწარმოდგენის გაძლიერებას.

საინტერესო ტენდენციაა ისიც, რომ მიუხედავად ენის გადაშენების საფრთხისა, ახალგაზრდებში აშკარად იზრდება ინტერესი ენის მიმართ, მაგრამ არა ტრადიციული გზით — არამედ ციფრული სტიკერების, ბოშური ემოჯების, იუმორის, მემებისა და ვიდეოკლიპების საშუალებით. ამგვარად, ენის გადარჩენის მექანიზმი გადაინაცვლებს ინტერნეტკულტურის ფორმებში.

თუმცა, პრობლემად რჩება სისტემური მხარდაჭერის ნაკლებობა — არ არსებობს ფართომასშტაბიანი ბოშური ენის ციფრული კორპუსი, არც შესაბამისი სასწავლო აპლიკაციები ან სინთეზირებული ბგერები ტექსტიდან საუბარში გადასატანად. ეს აძნელებს ენის სოციალურ ფუნქციონირებას ისეთ დარგებში, როგორებიცაა განათლება, მედია ან ხელმისაწვდომობა განსაკუთრებული საჭიროების მქონე პირებისთვის.

დასკვნის სახით შეიძლება ითქვას, რომ ვლახური ბოშური ენა ციფრულ სივრცეში ახალ სიცოცხლეს იძენს — თუმცა ეს სიცოცხლე ფრაგმენტულია, არაოფიციალურია და ძირითადად ახალგაზრდულ კულტურაში ფესვგადგმული. მისი გადარჩენა მხოლოდ მაშინ გახდება რეალური, როდესაც იგი დამოუკიდებელ ენობრივ სისტემად აღიარებულ იქმნება იმ პლატფორმებზე, სადაც დღესდღეობით სხვა მცირე ენები უკვე ინტეგრირებულია (Wikipedia, Google Translate, Duolingo და სხვ.).

სქოლიო

კატეგორია:ალბანეთის ენები
კატეგორია:ბოსნია და ჰერცეგოვინის ენები
კატეგორია:უნგრეთის ენები
კატეგორია:ისრაელის ენები
კატეგორია:რუმინეთის ენები
კატეგორია:სერბეთის ენები
კატეგორია:სლოვენიის ენები
კატეგორია:ბოშები ალბანეთში
კატეგორია:ბოშები ბოსნია და ჰერცეგოვინაში
კატეგორია:ბოშები მოლდოვაში
კატეგორია:ბოშები რუმინეთში
კატეგორია:ბოშები სლოვენიაში
კატეგორია:ბოშური ენის დიალექტები
კატეგორია:ვლახები