პელუზიუმის ბრძოლა (ძვ. წ. 525)

პელუზიუმის ბრძოლა — პირველი მნიშვნელოვანი სამხედრო შეტაკება აქემენიდთა იმპერიასა და ეგვიპტეს შორის. ეს გადამწყვეტი ბრძოლა დასრულდა სპარსეთის მეფე კამბისეს II-ის გამარჯვებით, რითაც საბოლოოდ ეგვიპტე დამორჩილდა სპარსეთს. ამან კი საფუძველი ჩაუყარა აქემენიდური ეგვიპტის ოცდამეშვიდე დინასტიას.

ბრძოლა გაიმართა ძვ. წ. 525 წელს, ქალაქ პელუზიუმის მახლობლად — რომელიც მდებარეობდა ეგვიპტის ნილოსის დელტის აღმოსავლეთ ნაწილში, თანამედროვე პორტ საიდიდან დაახლოებით 30 კილომეტრით სამხრეთ-აღმოსავლეთით. პელუზიუმი ითვლებოდა სტრატეგიულად მნიშვნელოვან ქალაქად ეგვიპტის საზღვარზე და მისი კონტროლი გადამწყვეტი იყო ქვეყნის დაცვაში.

ბრძოლას წინ უსწრებდა ღაზის ალყა, ხოლო გამარჯვების შემდეგ კამბისეს II-მ ალყა შემოარტყა მემფისს და საბოლოოდ აიღო ქალაქი, რამაც საბოლოოდ ეგვიპტე — აქემენიდთა იმპერიის სატრაპიად აქცია.
პელუზიუმის ბრძოლა, აღმოჩნდა ერთ-ერთი ყველაზე სიმბოლური ნაწილი, ძველი აღმოსავლეთის ტერიტორიული  გადანაწილების საქმეში, რაც თავის მხრივ, მნიშვნელოვან ეტაპად ჩაიწერა სპარსეთის ექსპანსიიური პოლიტიკის  ისტორიაში.

წინაპირობა
ჰეროდოტე პელუზიუმის ბრძოლის მოტივებზე

პელუზიუმის ბრძოლის წინაპირობების შესახებ ყველაზე გავრცელებული თხრობები ბერძენი ისტორიკოსების, განსაკუთრებით კი ჰეროდოტეს ნარატივზეა დაფუძნებული. ჰეროდოტეს გადმოცემით, ფარაონ ფსამეტიქ III და სპარსეთის მეფე კამბისე II-ს შორის დაპირისპირება მოულოდნელი არ ყოფილა — იგი თანდათანობით განვითარდა და, უმეტესად ეგვიპტელების, მონაწილეობით წარიმართა.

ჰეროდოტეს მიხედვით, თავდაპირველად კამბისემ ამასისს მეგობრულად სთხოვა ეგვიპტელი ექიმის გამოგზავნა, რაზეც ამასისი დათანხმდა. ექიმი, (სავარაუდოდ ოფთალმოლოგი), უკმაყოფილო იყო იმ მძიმე სავალდებულო სამსახურისგან, რომელიც მას ამასისმა დაავალა. მან შურისძიების მიზნით კამბიზს ურჩია, რომ ეთხოვა ამასისისთვის ქალიშვილის ხელი ქორწინებისთვის — კარგად იცოდა, რომ ამასისი დიდად არ მოიწონებდა თავისი ქალიშვილის სპარსელისთვის გადაცემას.

კამბიზმა ექიმის რჩევა მიიღო და ოფიციალურად სთხოვა ამასისს ქალიშვილის ხელი. ამ ქმედებამ საფუძველი ჩაუყარა შემდგომ დიპლომატიურ დაძაბულობას რაც საბოლოოდ გადაიზარდა სრულმასშტაბიან სამხედრო კონფლიქტში, რომელმაც პელუზიუმის ბრძოლის სახე მიიღო.Bang, Peter Fibiger; Scheidel, Walter, eds. (February 2013). The Oxford Handbook of the State in the Ancient Near East and Mediterranean. Oxford University Press. p. 201. ISBN 978-0195188318. ..Cambyses won a victory at Pelusium (525), took Memphis, and captured King Psammetichus III.

ჰეროდოტეს გადმოცემით, კამბიზ II-ის ეგვიპტეზე ლაშქრობის კიდევ ერთი მნიშვნელოვანი მოტივატორი იყო ფანესი ჰალიკარნასელი — თავდაპირველად ფარაონ ამასის II-ის მრჩეველი და საბჭოს წევრი. უცნობი მიზეზების გამო მათ შორის დაიძაბა ურთიერთობა, რასაც შედეგად მოჰყვა ფანესის გაქცევა. ამასისმა გააგზავნა ეგვიპტელი ევნუხი ფანესის დასაჭერად, რომელმაც ლიკიამდე მიაღწია. ფანესი ლიკიაში დააკავეს, მაგრამ მან მოახერხა მცველების მოტყუება მათრობელა სასმელით და გაქცევა სპარსეთში, სადაც კამბიზს ყველა სტრატეგიულ საკითხში დაეხმარა და ფაქტობრივად იქცა ეგვიპტეზე თავდასხმის გეგმის მთავარ არქიტექტორად.

მიუხედავად იმისა, რომ კამბიზს უკვე სრულად ჰქონდა დაპყრობილი ახალი-ბაბილონის იმპერია და მისი რეგიონები, მათ შორის ჩრდილოეთ არაბეთი, მან მაინც გაგზავნა თხოვნა არაბეთის მეფისადმი, რომ უზრუნველეყოთ უსაფრთხო გზა უდაბნოს გავლით ღაზადან - პელუზიუმამდე. არაბეთის მეფე, რომელიც თავადაც მტრობდა ამასისს, სიხარულით დათანხმდა — მან არა მხოლოდ გზა გაუხსნა სპარსულ არმიას, არამედ ჯარითაც დაეხმარა.

ბერძენი ისტორიკოსი პოლიბიოსის ცნობით, სპარსელთა მოსვლამდე მხოლოდ ღაზა ეწინააღმდეგებოდა კამბისეის არმიას, თუმცა იგი ხანგრძლივი ალყის შემდეგ დაეცა. ამ დროისთვის ეგვიპტეში უკვე გავრცელდა ინფორმაცია სპარსეთის არმიის მოახლოების შესახებ, რის შემდეგაც ფსამეტიქ III-მ (იგივე ფსამმენიტოსი), ფარაონ ამისის ვაჟმა და მემკვიდრემ, შეკრიბა ეგვიპტური არმია და განალაგა წითელი ზღვისა და ნილოსის განშტოების გასაყარზე. ამ დროს თავად ამასისი უკვე გარდაცვლილი იყო — კამბიზის ეგვიპტეში შესვლამდე ექვსი თვით ადრე.

ფსამეტიქს იმედი ჰქონდა, რომ ბერძნებთან ალიანსი დაეხმარებოდა ეგვიპტეს - სპარსელთა წინააღმდეგ. თუმცა ამ იმედმაც არ გაამართლა — კვიპროსის ქალაქებმა და სამოსის მბრძანებელმა პოლიკრატემ, რომელსაც ძლიერი ფლოტი ჰყავდა, მხარი სპარსეთს დაუჭირა. პოლიკრატემ კამბიზს 40 ტრირემა (საბრძოლო გემი) გაუგზავნა. ამ პირობებში ფსამტიქი  სრულად მოკლებული დარჩა სტრატეგიულ მხარდაჭერას — მით უმეტეს, რომ ფანესი ჰალიკარნასელი, ერთ-ერთი წამყვანი სამხედრო მრჩეველი, უკვე სპარსელების მხარეს იდგა. ამის გამო, ფსამტიკქმა, მრისხანებისა და შურისძიების ნიშნად, შეიპყრო ფანესის ყველა ვაჟი, მოათავსა ისინი ორ დიდ თასს შორის, შემდეგ კი დასაჯა ისინი ცალ-ცალკე, და მათი სხეული სისხლისგან დაცალა და შეურია ღვინოს.მან თავად დალია ეს სითხე და სხვებიც აიძულა იგივე გაეკეთებინათ — მისი სიტყვებით, ეს უნდა ყოფილიყო მსხვერპლი ბრძოლამდე და ერთგვარი ფიცის წესი.

ეს ამბავი, როგორც ჰეროდოტე გადმოსცემს, კარგად ასახავს იმ სიღრმისეულ სიძულვილსა და ძალადობის ელემენტებს, რაც თან ახლდა ამ ეპოქის სამხედრო დაპირისპირებებს — და ასევე ასახავს პოლიტიკურ ძალაუფლებასთან დაკავშირებულ სიმბოლურ აქტებს, რომლებიც წინ უძღოდა ბრძოლას პელუზიუმთან.Sir John Gardner Wilkinson (1837). Manners and customs of the ancient Egyptians: including their private life, government, laws, art, manufactures, religions, and early history; derived from a comparison of the paintings, sculptures, and monuments still existing, with the accounts of ancient authors. Illustrated by drawings of those subjects, Volume 1. J. Murray. pp. 196.

ბრძოლა
გადამწყვეტი სამხედრო დაპირისპირება პელუზიუმში მოხდა. ჰეროდოტეს ცნობით, ნილოსის აუზში „თავის ქალების ზღვა“ იყო გაბნეული, რომელთა ნარჩენებში იგი სპარსელთა და ეგვიპტელთა თავის ქალებსაც კი ანსხვავებდა. კტესიას ცნობით, ბრძოლაში ორმოცდაათი ათასი ეგვიპტელი დაიღუპა, მაშინ როდესაც სპარსელთა დანაკარგი მხოლოდ შვიდი ათასს შეადგენდა. ამ ხანმოკლე ბრძოლიდან მალევე, ფსამტიქის ჯარებმა გაქცევა და დაშლა დაიწყეს, რასაც სრული უკანდახევა და არეულობა მოჰყვა. დეზორგანიზებულმა და დემორალიზებულმა ეგვიპტელებმა თავშესაფარი მემფისში ჰპოვეს. საბოლოოდ, ეგვიპტელები საკუთარ სიმაგრეში, მემფისში, ალყაში მოექცნენ.

შედეგები
ჰეროდოტეს ცნობით, კამბისესმა, საბოლოოდ ომის დასასრულებლად, ეგვიპტელთა დასამორჩილებლად სპარსელი მაცნე გაგზავნა გემით, რათა მათ სისხლისღვრის გაგრძელებამდე დანებება ეთხოვა. თუმცა, როდესაც მემფისის პორტთან სპარსული ხომალდი გამოჩნდა, ეგვიპტელები მას თავს დაესხნენ, ეკიპაჟის ყველა წევრი დახოცეს და მათი დანაწევრებული სხეულები ქალაქში მიიტანეს. კამბისესის - მემფისისკენ წინსვლისას, გადმოცემის თანახმად, ალყის დროს მოკლული ყოველი მითილენელი ჯარისკაცის სანაცვლოდ ათი ეგვიპტელი დახოცეს, რამაც, საერთო ჯამში, დაახლოებით ორი ათასი ეგვიპტელი იმსხვერპლა. ესენი შესაძლოა ალყის დროს ან მის შემდგომ პერიოდში დასაჯეს, რადგან ცნობილია, რომ იმავე პერიოდში ორასი მითილენელი დაიღუპა.

ქალაქი პელუზიუმი, სავარაუდოდ, ბრძოლის შემდეგ მალევე დანებდა. ფარაონი, მემფისის დაცემის შემდეგ, სპარსელებმა ტყვედ ჩაიგდეს და სიცოცხლე შეუნარჩუნეს, თუმცა ის სპარსელთა მეთვალყურეობის ქვეშ იმყოფებოდა. მოგვიანებით, ფსამეტიქ III-მ სპარსელთა წინააღმდეგ აჯანყება დაიწყო, მაგრამ მარცხის შემდეგ თავი მოიკლა.
ჰეროდოტე პელუზიუმის ბრძოლის შესახებ
ჰეროდოტეს ცნობით, როდესაც ის პელუზიუმის ბრძოლის ველს ეწვია, მიმდებარე ველები დაღუპულთა ძვლებით იყო მოფენილი. მან აღნიშნა, რომ ეგვიპტელთა თავის ქალები უფრო მტკიცე და მაგარი იყო, ვიდრე სპარსელთა. ამ განსხვავებას იგი იმით ხსნიდა, რომ ეგვიპტელები ბავშვობიდან იპარსავდნენ თავებს, ხოლო სპარსელები მუდმივად თავსაბურავებს ატარებდნენ, რაც მათი თავის ქალების შედარებით სირბილეს იწვევდა.

ამ მოსაზრებას ჰეროდოტე ეგვიპტური მუმიების შესწავლის შედეგად ადასტურებდა, რომელთა თავის ქალებიც, მისი თქმით, განსაკუთრებული სიმტკიცით გამოირჩეოდნენ.

პოლიაენოსი, „პენსიაზე გასული მაკედონელი გენერალი, რომელიც უფრო მეტად სიახლით იყო დაინტერესებული, ვიდრე ისტორიული სიზუსტით“,Rogers, Katharine M. (31 March 2001). The Cat and the Human Imagination: Feline Images from Bast to Garfield. University of Michigan Press. p. 14. ISBN 978-0472087501. ამტკიცებს, რომ ლეგენდის მიხედვით, კამბისესმა პელუზიუმი ჭკვიანური სტრატეგიით დაიპყრო. ეგვიპტელები ზოგიერთ ცხოველს, განსაკუთრებით კატებს, წმინდად მიიჩნევდნენ (მათ ჰყავდათ კატების ქალღმერთი ბასტეტი) და არავითარ შემთხვევაში ამ ცხოველებს ზიანს არ აყენებდნენ.Polyaenus, Stratagems, 7.9.1. https://www.attalus.org/translate/polyaenus7.html პოლიაენოსის თქმით, კამბისესმა თავის ჯარისკაცებს უბრძანა, რომ შეტევისას „წმინდა“ ცხოველები წინ წაეყვანათ. ეგვიპტელებს ისრები აღარ გაუშვიათ ცხოველების დაზიანების შიშით, რის შედეგადაც პელუზიუმი წარმატებით აიღეს. ეს ქმედება ფსიქოლოგიური ომის ადრეულ ფორმად შეიძლება ჩაითვალოს. 

ჰეროდოტე კი მსგავს სტრატეგიას არ ახსენებს და, ზოგადად, ბრძოლის შესახებ „ძალიან მცირე ინფორმაციას“ გვაწვდის. ჰეროდოტეს მიხედვით, თავდაპირველად კამბისესი ზომიერად იქცეოდა – ის ფსამეტიქის ძეს შეიწყალებს, რადგან „სიბრალულმა შეიპყრო“, თუმცა მოგვიანებით, გამარჯვებით დაუკმაყოფილებელმა და უკვე გარდაცვლილი ამასის ეშმაკობის გამო შურისძიების სურვილით შეპყრობილმა, ჩაიდინა ის, რასაც ჰეროდოტე „არა სპარსულ საქციელს“ უწოდებს – მან შეურაცხყო ამასისის მუმია და ბრძანა მისი დაწვა. 

თუმცა, პიერ ბრიანის შეფასებით, ჰეროდოტეს მიერ აღწერილი ინფორმაცია კამბისესის ქმედებების შესახებ ეგვიპტეში გამარჯვების შემდეგ მცდარია.

შემდგომ კამბისემ ლიბიელებთან მშვიდობა დაამყარა და მათთან ზავი გააფორმა. ეგვიპტე სპარსეთის საკუთრება გახდა, ხოლო კამბისესი – მისი ფარაონი. რადგან სპარსელებმა დაამარცხეს ოცდამეთექვსმეტე დინასტიის ფარაონები, სპარსეთის მეფეები ეგვიპტის ფარაონებად აღიარეს და ისინი ცნობილნი გახდნენ როგორც ეგვიპტის ოცდამეეშვიდე დინასტიის, პირველი არაეგვიპტელი ფარაონები(ანუ პირველი სპარსული პერიოდი).

ლიტერატურა
  Bang, Peter Fibiger; Scheidel, Walter, eds. (February 2013). The Oxford Handbook of the State in the Ancient Near East and Mediterranean. Oxford University Press. p. 201. ISBN 978-0195188318. ..Cambyses won a victory at Pelusium (525), took Memphis, and captured King Psammetichus III.
 Herodotus (1737). The History of Herodotus Volume I, Book II. D. Midwinter. pp. 246–250. Herodotus Amasis.
 Sir John Gardner Wilkinson (1837). Manners and customs of the ancient Egyptians: including their private life, government, laws, art, manufactures, religions, and early history; derived from a comparison of the paintings, sculptures, and monuments still existing, with the accounts of ancient authors. Illustrated by drawings of those subjects, Volume 1. J. Murray. pp. 196.
 Rogers, Katharine M. (31 March 2001). The Cat and the Human Imagination: Feline Images from Bast to Garfield. University of Michigan Press. p. 14. ISBN 978-0472087501.
  Polyaenus, Stratagems, 7.9.1. https://www.attalus.org/translate/polyaenus7.html
  "Psychiatric Quarterly Supplement". New York (State). Dept. of Mental Hygiene. 1950. p. 281.
  Briant, Pierre (2002). From Cyrus to Alexander: A History of the Persian Empire. Eisenbrauns. ISBN 9781575061207.

იხილეთ აგრეთვე
 Herodotus. The Histories. Suffolk, England: Penguin Books, 1975.
 Dupuy, R. Ernest, and Trevor N. Dupuy. The Encyclopedia of Military History from 3500 BC. to the present. New York: Harper and Row, 1977.
 Fuller, J.F.C. A Military History of the Western World, Volume One. N.P.: Minerva Press, 1954.
 Harbottle, Thomas. Dictionary of Battles. New York: Stein and Day, 1971.

სქოლიო

კატეგორია:ბრძოლა
კატეგორია:ეგვიპტის ფარაონები
კატეგორია:აქემენიანთა იმპერია
კატეგორია:ძვ. წ. 525
კატეგორია:ქრონოლოგია