ბოჰემური ბოშური ენა

ბოჰემური ბოშური ენა ( ან ) იყო ბოშური ენის დიალექტი, რომელიც გამოიყენებოდა ბოშების მიერ ბოჰემიაში — ეს ტერიტორია შეადგენს დღევანდელი ჩეხეთის დასავლეთ ნაწილს. დიალექტი აღიგავა მეორე მსოფლიო ომის შემდეგ, რადგან მისი მატარებელი მოსახლეობის დიდი ნაწილი გადამწყვეტ ბანაკებში გაანადგურა ნაცისტურმა გერმანიამ გენოციდის ფარგლებში.

 მოლაპარაკეები 
1940-იან წლებში მათი ფიზიკური განადგურებამდე, ბოჰემური ბოშური ენის მატარებლები, ანუ ბოჰემიის ბოშები, იყვნენ ბოჰემიის ტერიტორიაზე მცხოვრები რამდენიმე მომთაბარე ჯგუფიდან ერთ-ერთი. მათი ცხოვრების წესი ძირითადად იყო მომთაბარე ან ნახევრად მომთაბარე — ისინი გადაადგილდებოდნენ ქვეყნის მასშტაბით (განსაკუთრებით თბილ სეზონებში) და თავიანთი მომსახურებები შესთავაზეს ბოჰემიის სოფლის მაცხოვრებლებს. მათი პროფესიული იდენტობა მოიცავდა ცხენის მოვაჭრეებს, ფარდულებით მოვაჭრეებს, დაქალისებს, მსახიობებსა და მომღერლებს.

ბოჰემიის ბოშების წინაპრები, სავარაუდოდ, ბოჰემიაში XVI და XVII საუკუნეებში შემოვიდნენ სლოვაკეთიდან, მორავიის გავლით. მცირე მიგრაციული ნაკადები ბოშებს შორის სლოვაკეთსა და ჩეხეთის მიწებს შორის, ასევე საპირისპირო მიმართულებით, გრძელდებოდა შემდგომ საუკუნეებშიც. ბოჰემიის ბოშები ყოველთვის მცირე რიცხოვნობის მქონე ჯგუფს წარმოადგენდნენ. 1939 წელს, დღევანდელი ჩეხეთის ტერიტორიაზე ცხოვრობდა დაახლოებით 6000 ბოშა სხვადასხვა ჯგუფიდან (Nečas 1995). მათგან მცირე ნაწილი, სავარაუდოდ, 2000 ადამიანი, ცხოვრობდა ბოჰემიაში. ამ რიცხვში სხვადასხვა ბოშური ჯგუფის ზუსტი წილი უცნობია, თუმცა 500–1500 ბოჰემური ბოშის შეფასება შესაძლოა რეალობასთან ახლოს იყოს.

ბოჰემიაში ასევე არსებობდა სხვა ბოშური ჯგუფები, რომლებიც განსხვავებულ დიალექტებზე საუბრობდნენ, მათ შორის სინტი და კალდარარების (ან კალდარაშების) რამდენიმე ოჯახი. სინტები, სავარაუდოდ, იყვნენ პირველი ბოშური ჯგუფი, რომელიც ამ რეგიონში დამკვიდრდა — მათი ნაწილი სავარაუდოდ XV საუკუნიდან შემოვიდა სამხრეთ-აღმოსავლეთიდან და ძირითადად ცხოვრობდა გერმანულენოვან ბოჰემიაში. კალდარარები კი შედარებით გვიანდელი მიგრანტები იყვნენ, რომლებიც ვალახიიდან XIX საუკუნის მეორე ნახევარში გადმოსახლდნენ. გარდა ამისა, ბოჰემიაში არსებობდა რამდენიმე არაბოშური მომთაბარე ჯგუფიც, რომლებიც საუბრობდნენ ჩეხურ ან გერმანულ ენაზე, ან მათ ბაზაზე ჩამოყალიბებულ არგოებზე.

ბოჰემიის ბოშებმა საკუთარ თავს ეძახდნენ פשוט Rom (მრავლობითში: Roma). სინტებმა მათ უწოდეს „უნგრელები“, რაც სავარაუდოდ მათ სლოვაკური წარმოშობაზე მიუთითებდა, ვინაიდან სლოვაკეთი იმ პერიოდში უნგრეთის ნაწილია. კალდარაშებმა მათ უწოდეს „პოლონელები“ (Poljako, მრავლობითში Poljača), რაც ამ ჯგუფის ერთ-ერთი ტიპური ეთნონიმია, რომელსაც ისინი იყენებენ სხვა ბოშური ჯგუფების მიმართ. ადგილობრივი მოსახლეობა ყველა მომთაბარე ჯგუფს, მათ შორის ბოჰემიის ბოშებსაც, მოიხსენიებდა როგორც „ციგნებს“ — ჩეხურად cikáni, გერმანულად Zigeuner.

XX საუკუნის დასაწყისში, ბოჰემური ბოშური ენა, ბოჰემიური ბოშების გარკვეულ ჯგუფებში, თანდათან იქცა არამშობლიურ ეთნიკურ ენად, რომელიც ძირითადად გვიანდელ ბავშვობაში ისწავლებოდა და გამოიყენებოდა ფარული კომუნიკაციის მიზნით (Lesný 1916: 214–216; Lípa 1960: 50). აშკარად იკვეთებოდა გარდასვლა პარა-ბოშურ ფორმაზე — ეს არის არამშობლიური სპეციალიზებული ენა, რომელსაც აქვს ჩეხური გრამატიკული სტრუქტურა, მაგრამ იყენებს ბოშურ ლექსიკას (Elšík 2003: 44).

1940-იან წლებში ბოშებისა და სინტების გენოციდმა ბოჰემიის ტერიტორიაზე არსებული ყველა ბოშური დიალექტის, მათ შორის ბოჰემური ბოშური ენის, რადიკალური განადგურება გამოიწვია. ნაცისტური რეჟიმის შედეგად მხოლოდ დაახლოებით 600 ბოშა და სინტი გადარჩა (10%–ზე ნაკლები), რომელთაგან შესაძლოა მხოლოდ 100 ბოჰემიური ბოშა ყოფილიყო (Nečas 1995). ენა მთლიანად გაუჩინარდა, რადგან გადარჩენილი თემები სოციალურად დაიშალა და ენის გადაცემა შვილებზე აღარ ხდებოდა. ბოჰემური ბოშური ენის უკანასკნელი ცნობილი მოლაპარაკე 1970-იან წლებში გარდაიცვალა (Hana Šebková, პირადი კომუნიკაცია).

ისტორიული ბოჰემიის ბოშური ჯგუფი განსხვავდება იმ ბოშებისგან, რომლებიც დღეს ცხოვრობენ ბოჰემიის ტერიტორიაზე. თანამედროვე ბოშები ძირითადად არიან სლოვაკეთიდან გადმოსულნი მეორე მსოფლიო ომის შემდეგ (განსაკუთრებით რომუნგრო ჯგუფიდან), და ისინი არ ფლობენ ბოჰემური ბოშური ენას.

 დიალექტური კლასიფიკაცია 
ბოჰემური ბოშური ენა მიეკუთვნება ჩრდილო-ცენტრალური ბოშური ენის დიალექტურ ჯგუფს. ის განსაკუთრებით ახლოს დგას მორავიულ ბოშურ ენასთან და დასავლეთ სლოვაკურ ბოშურ ენასთან, რომელთაგან ერთად წარმოქმნის ჩრდილო-ცენტრალური ბოშურის დასავლეთ ქვეჯგუფს. მიუხედავად იმისა, რომ ბოჰემური დიალექტი ცალსახად მიეკუთვნება ჩრდილო-ცენტრალურ ჯგუფს, მას აქვს რამდენიმე საერთო მახასიათებელი სინტის დიალექტებთან. ამ შემთხვევაში ზოგიერთი თავისებურება შესაძლოა სინტური ენისგან გავრცელების შედეგიც იყოს. ბოჰემური დიალექტი ძირითადად გასაგები იქნებოდა ჩრდილო-ცენტრალური ბოშური დიალექტების მატარებლებისთვის, თუმცა არსებობს მტკიცებულება, რომ ბოჰემურსა და სინტს შორის ბუნებრივი ურთიერთგაგება არ არსებობდა.

 ლექსიკა 
ბოჰემური ბოშური ენა ინდოარიულ ფუძეს იყოფს სხვა ბოშურ დიალექტებთან და ასევე შეიცავს მრავალჯერად ადრეულ სესხს დასავლეთ ირანული ენებიდან (სპარსული ან/და ქურთული), სომხურიდან, ოსურიდან და ბერძნულიდან. გარდა ამისა, მას აქვს საერთო სესხების ფენა სამხრეთ სლავური ენებიდან, უნგრულიდან და სლოვაკურიდან, რაც ასევე დამახასიათებელია სხვა ჩრდილო-ცენტრალური ბოშური დიალექტებისთვის. უახლესი სესხები კი წარმოდგენილია ჩეხური ენიდან.

 სესხების მაგალითები 

დასავლეთ ირანული: angrusťi – „ბეჭედი“, baxt – „იღბალი“, čupňi(k) – „შოლტი“

სომხური: burnek – „მუჭა“, grast – „ცხენი“

დასავლეთ ირანული ან სომხური: čekat – „შუბლი“

ოსური: círax – „ფეხსაცმელი“, xólov – „შარვალი“

ბერძნული: amoňis – „უნაგირი“, armin – „კომბოსტო“, efta – „შვიდი“, foros – „ქალაქი“, ľiťhi – „ხეხილი“, paxoň- – „გაყინვა“

სამხრეთ სლავური: caklo – „მინა“, doha – „საკმარისი“, dugo – „გრძელი“, duma – „სიტყვა“, vičin- – „ყვირილი“

უნგრული: bugaris – „ობობა“ (შედარებითი მნიშვნელობით – „ხოჭო“), dilos – „შუადღე“, faďin- – „გაყინვა“

სლოვაკური: čapláris – „პანციონატის უფროსი“

ჩეხური: mořos – „ზღვა“

სლოვაკური ან ჩეხური: hrobos – „საფლავი“, národos – „მეგობარი“ (სიტყვასიტყვით „ნაცია“)

 ტექსტის მაგალითი 

 ენასოციალური მეხსიერება და კოლექტიური დუმილი ბოჰემური ბოშური ენის შემდეგ 
ბოჰემური ბოშური ენა არ განადგურდა მხოლოდ როგორც ლინგვისტური სისტემა — მისი გაქრობა წარმოადგენს კოლექტიური მეხსიერების ერთგვარ წაშლასაც, რომელიც დაკავშირებულია ბოშური თემის იდენტობასთან, კულტურულ სივრცესთან და ისტორიულ ტრავმასთან. ენასთან ერთად გაქრა საუბრის უნარი კონკრეტულ წარსულზე — ენა, რომელიც ერთ დროს გამოიყენებოდა როგორც ფარული კომუნიკაციის კოდი, მიგრანტი თემის მარშრუტების დამახსოვრების ინსტრუმენტი და კულტურული ნარატივების მატარებელი, საბოლოოდ ჩაიძირა დუმილში.

დღევანდელ ჩეხეთში მცხოვრები ბოშური თემების უმეტესობა წარმოშობით სლოვაკეთიდან მოდის და არ ფლობს ბოჰემურ ბოშურ დიალექტს. თუმცა საზოგადოებრივ მეხსიერებაში ხშირად ჩნდება მის მიმართ ფანტომური ლექსიკური ასოციაციები — ადამიანები, რომლებიც დიალექტს არ ფლობენ, ზოგჯერ მას უკავშირებენ მითურ „წმინდა ენას“, რომელიც დაკავშირებულია წარსულის წინაპრებთან, ან იდენტობასთან, რომელიც აღარ არსებობს ენობრივი გადაცემის გაწყვეტის გამო

ბოჰემური ბოშური ენა არ გადაიქცა პარა-ენადაც კი, რაც დამახასიათებელია სხვა გაქრობილი ბოშური დიალექტებისთვის. ეს გამოწვეულია იმით, რომ მეორე მსოფლიო ომის შემდეგ ბოჰემიის ტერიტორიაზე დარჩენილი ბოშები არ წარმოადგენდნენ თანმიმდევრულ თემს, რომელიც უზრუნველყოფდა ენობრივი გადაცემის სტრუქტურას. შედეგად, ენას არ ჰქონდა საშუალება ტრანსფორმირებულიყო არც რიტუალურ ფორმად, არც ფოლკლორულ ელემენტად, და მით უმეტეს, არც ყოველდღიური პრაქტიკის ნაწილად.

მნიშვნელოვანია ყურადღება გამახვილდეს იმ სოციალურ–ფსიქოლოგიურ პროცესზე, რასაც ენასთან დაკავშირებული დუმილი და სირცხვილი ჰქვია. სოციოლინგვისტური მონაცემებით, ზოგიერთ გადარჩენილ თემში ენაზე საუბარი აღიქმებოდა როგორც ტაბუ — მისი გახსენება გულისხმობდა არა მხოლოდ ბანაკების ტრაგედიების რეფლექსიას, არამედ თემის დაშლილ იდენტობასაც. სწორედ ამიტომ, ენის აღორძინების მცდელობები, რომელიც ბოშურ კულტურასთან სინქრონულად მიმდინარეობს, ვერ ეხება ბოჰემურ დიალექტს, რადგან მისი მეხსიერება უარყოფით ემოციებთან არის დაკავშირებული

მეორე მხრივ, ბოშური აქტივისტების თანამედროვე თაობის ნაწილისთვის ბოჰემური ბოშური ენა რეკონსტრუქციული პროექტის თემად იქცა. ერთეულ ენათმეცნიერებსა და ბოშური თემის წარმომადგენლებს შორის გამოიკვეთა ინტერესი იმის მიმართ, თუ როგორ შეიძლება ჩატარდეს ენის რეკონსტრუქცია არქივული დოკუმენტების, დამწერლობის ნაშთებისა და გადარჩენილი დიალექტების მეშვეობით. ასეთი მცდელობები, მიუხედავად იმისა, რომ რეალურად ვერ შექმნიან საუბრის რეალურ კოდს, მაინც ხელს უწყობენ ისტორიულ სამართლიანობას — ენის ხსენება, როგორც სიმბოლური აღიარება, თემს აბრუნებს საკუთარ დაკარგულ ისტორიასთან დიალოგში.

ამავე დროს, ჩეხეთში მცხოვრები ზოგიერთი მასწავლებელი, მეცნიერი და დოკუმენტალისტი ცდილობს ბოჰემური ბოშური ენის გამოყენებას კულტურულ კონტექსტში — მუზეუმებში, თეატრებში, საგანმანათლებლო კურსებში, სადაც ენა ცოცხლდება როგორც მეხსიერების ფორმა, თუმცა არა როგორც ცოცხალი ენა. ეს პროცესები ხშირად უკავშირდება პერიფერიულ ქალაქებში მცხოვრებ თემებს, რომლებიც ცდილობენ ადგილობრივ პერსონალურ ისტორიებთან შერიგებას და კოლექტიური ტრავმის გამოხატვას ნარატიული ფორმით.

მიუხედავად იმისა, რომ ბოჰემური ბოშური ენა ენათმეცნიერულად დაკარგულად ითვლება, ის განაგრძობს არსებობას როგორც ლინგვისტური აჩრდილი, რომელიც გვამცნობს დაკარგულ თემზე, გაუცხოებულ კულტურაზე და ენაზე, რომელიც დუმილში შეიმოსა.

 ლიტერატურა 
მატრას, იარონ. ბოშური ენა: ენათმეცნიერული შესავალი. კემბრიჯის უნივერსიტეტის პრესა, 2002. ISBN: 978-0-521-02330-0.
ჰენრიკ, დონალდ. ბოშური სამყარო: ბოშების ისტორიული ლექსიკონი. Scarecrow Press, 2004. ISBN: 978-0-8108-4904-6.
ელშიკი, ვიქტორ. „ბოჰემური ბოშური ენის რეკონსტრუქციის შესაძლებლობები და საზღვრები“. ბოშური ენათმეცნიერების მიმოხილვა, ტ. 4, № 2, 2010, გვ. 45–66.
როტი, მიროსლავ. „ენა, დუმილი და მეხსიერება: ბოშური იდენტობა ომისშემდგომ ჩეხეთში“. ისტორიული სოციოლოგიის ჟურნალი, ტ. 35, № 1, 2022, გვ. 101–122.
ნეჩასი, ზდენეკ. ბოშების ტრაგედია ჩეხოსლოვაკიაში 1939–1945. ბრუნო, 1995.
ლესნი, იან. „ბოშების საიდუმლო ენა ბოჰემიაში“. პრაღის ეთნოგრაფიული ჟურნალი, ტ. 18, № 3, 1916, გვ. 214–216.
ლიპა, მიხალ. ბოშების სოციალურ-ლინგვისტური მდგომარეობა. ბრატისლავა, 1960.

 აგრეთვე იხილეთ 
ჩრდილო-ცენტრალური ბოშური ენა
ბოშები
ბოშათა გენოციდი
ენის გაქრობა

სქოლიო

კატეგორია:ჩეხეთის ენები
კატეგორია:ბოშები ჩეხეთში
კატეგორია:ბოშური დიალექტები