ბელა ჰამვაში

ბელა ჰამვაში (, დ. 23 მარტი, 1897, ეპერეში, ავსტრია-უნგრეთი, დღეს პრეშოვი, სლოვაკეთი — გ. 7 ნოემბერი, 1968, ბუდაპეშტი) — უნგრელი პროზაიკოსი, ლიტერატურული კრიტიკოსი, კულტუროლოგი და ფილოსოფოსი. კოშუტის პრემიისა და „უნგრეთის მემკვიდრეობის“ პრემიის ლაურეატი.

ბიოგრაფია
ბელა ჰამვაში დაიბადა 1897 წლის 23 მარტს, ლუთერანელი (ევანგელისტი) პასტორის, იოჟეფ ჰამვაშის ოჯახში. 1898 წელს ოჯახი გადავიდა პოჟონში (ამჟამად ბრატისლავა), სადაც მამამ ლუთერანულ გიმნაზიაში უნგრული და გერმანული ენების მასწავლებლის თანამდებობა დაიკავა.

იყო პირველი მსოფლიო ომის მონაწილე. 1915 წელს მოხალისედ ჩაირიცხა ავსტრო-უნგრეთის არმიაში. იბრძოდა აღმოსავლეთ ფრონტზე (უკრაინის ტერიტორიაზე, ბრუსილოვის შეტევის დროს). 1916-1917 წლებში ორჯერ დაიჭრა. მეორედ დაჭრილ იქნა მაშინ, როდესაც ბუდაპეშტის ჰოსპიტალში მკურნალობის შემდეგ კვლავ გაიგზავნა იტალიურ ფრონტზე, რა დროსაც იმ ეშელონს, რომელშიც იმყოფებოდა, ჭურვი მოხვდა.

ომის დასრულების შემდეგ, მისმა მამამ უარი განაცხადა ახალჩამოყალიბებული ჩეხოსლოვაკიური სახელმწიფოსადმი ერთგულების ფიცის დადებაზე, რის შემდეგაც ოჯახი ბრატისლავადან ბუდაპეშტში გადავიდა. ბელა ჰამვაში 1919-1923 წლებში სწავლობდა უნგრულ და გერმანულ ფილოლოგიას პეტერ პაზმანის კათოლიკურ უნივერსიტეტში. მუშაობდა ჟურნალისტად სხვადასხვა გამოცემაში, მათ შორის „Budapesti Hírlap“-სა და „Szózat“-ში.

1927-1948 წლებში ჰამვაში მუშაობდა ბუდაპეშტის დედაქალაქის ბიბლიოთეკაში. 1940 წელს გაწვეულ იქნა სამხედრო სამსახურში და 1942 წლის აპრილამდე იბრძოდა აღმოსავლეთ ფრონტზე. 1945 წელს, ბომბარდირების შედეგად, განადგურდა მისი ბინა, ბიბლიოთეკა და ხელნაწერები.

ომის შემდეგ ჰამვაშმა ლაიოშ საბოსთან და უნგრეთის კომუნისტურ პარტიაში შესულ ბელა ტაბორთან ერთად ჩამოაყალიბა ინტელექტუალური თანამშრომლობის ფორმა, რომლის მიზანს წარმოადგენდა წიგნთა სერიის გამოცემა. თუმცა, უკვე 1948 წელს ჰამვაშის ნაწარმოებები ცენზურის სიაში შევიდა და მათი გამოცემა შეწყდა. იგი გადავიდა სენტენდრეში, სადაც მებაღედ მუშაობდა. 1951-1964 წლებში მუშაობდა უნგრეთის სხვადასხვა სამრეწველო საწარმოში.

1964 წელს პენსიაზე გავიდა. გარდაიცვალა ინსულტის შედეგად 1968 წელს.

შემოქმედება
ჰამვაშმა სხვადასხვა ნაშრომში და განსაკუთრებით წიგნში „Scientia sacra“: სულიერი ისტორია პრეისტორიული კაცობრიობისა (Scientia sacra: Az őskori emberiség szellemi hagyománya, შემოკლებული გამოცემა — 1988, რუსულ ენაზე შემოკლებული თარგმანი — 2004), განავითარა ადამიანის სულიერი ევოლუციის კონცეფცია. მისი აზრით, „ოქროს ხანის“ (რომელიც დასრულდა ჩვ. წ. აღრიცხვამდე VI საუკუნეში) შემდეგ კაცობრიობა თანმიმდევრულად ვითარდება კრიზისის მიმართულებით, რომელიც მუდმივად ღრმავდებოდა. ამ ეპოქის თვალსაჩინო წარმომადგენლებად მიიჩნევს ლაო-ძის, ბუდას და ჰერაკლიტეს. ჰამვაშის ხედვით, მიმდინარე კრიზისს დასრულებას მოუტანს „მერწყულის ერა“, რომელიც კაცობრიობის სულიერი აღორძინების საფუძველი უნდა გახდეს.

მიუხედავად იმისა, რომ მთლიანობაში სკეპტიკურად იყო განწყობილი ავანგარდიზმისადმი, განსაკუთრებულ მნიშვნელობას ანიჭებდა სიურრეალიზმს, რომელსაც ახალ ეპოქაში შემომავალი ხელოვნების ნიშნად მიიჩნევდა. ამ თემას მიეძღვნა მისი და მეუღლის, კატა კემენის, ერთობლივი ნაშრომი „რევოლუცია ხელოვნებაში: აბსტრაქციონიზმი და სიურრეალიზმი უნგრეთში“ („Forradalom a művészetben: Absztrakció és szürrealizmus Magyarországon“, 1947).

ჰამვაშის რომანებს, მათ შორის „კარნავალს“ (Karnevál, გამოქვეყნდა 1985 წელს), „მარტორქას“ (Unicornis, 1987) და სხვას, ახასიათებს ფილოსოფიური სიღრმე და სიმბოლოების მრავალმნიშვნელოვანი გამოყენება.

იგი ერთ-ერთი პირველი იყო, ვინც უნგრეთში პოპულარიზება გაუწია რენე გენონის ტრადიციონალისტურ სკოლას. მისი შეხედულებები მკაცრი კრიტიკის საგნად იქცა, მათ შორის დიორდ ლუკაჩის მხრიდან. 1948 წლიდან მას პრაქტიკულად აეკრძალა გამომცემლობებთან თანამშრომლობა და იძულებული გახდა ცხოვრების შესანარჩუნებლად ფიზიკური შრომით ეშოვა შემოსავალი. ჰამვაშის ფილოსოფიური და ლიტერატურული მემკვიდრეობის შეფასება და აღიარება მხოლოდ 1980-იან წლებში დაიწყო.

ლიტერატურა
Большая российская энциклопедия : [в 35 т.] / гл. ред. Ю. С. Осипов. — М. : Большая российская энциклопедия, 2004—2017.

რესურსები ინტერნეტში
 Béla Hamvas

სქოლიო

კატეგორია:უნგრელი მწერლები
კატეგორია:ფილოსოფოსები ეროვნების მიხედვით
კატეგორია:ფილოსოფოსები ეროვნებისა და საუკუნის მიხედვით
კატეგორია:მწერლები ანბანის მიხედვით