ტიგრან II დიდის სამხედრო კამპანიები

ტიგრან II დიდის სამხედრო კამპანიები — ტიგრან დიდის, სომხეთის მეფის, ლაშქრობათა სერია, რომლებიც მიმართული იყო რომის რესპუბლიკისა და პართიის იმპერიის  მეფეთა წინააღმდეგ. მისი დამორჩილებული ტერიტორიები აღმოსავლეთით კასპიის ზღვიდან დასავლეთით ხმელთაშუაზღვამდე ვრცელდებოდა და მოიცავდა ისეთ მიწებს, როგორიც იყო სირია, ფინიკია და ანატოლია (თანამედროვე თურქეთი). ტიგრანმა დააარსა ახალი დედაქალაქი — ტიგრანაკერტი, რომელიც დაასახლა კაპადოკიადან მიგრირებული მოსახლეობით. მისი თავდაპირველი ლაშქრობები კაპადოკიაში რომის რესპუბლიკის ყურადღებას იქცევდა. ორჯერ დამარცხების შემდეგ, მას საშუალება მიეცა შეენარჩუნებინა სომხეთი როგორც რომზე დაქვემდებარებული სახელმწიფო, სანაცვლოდ გადაიხადა 6,000 ტალანტი კონტრიბუციის სახით და უარი თქვა ყველა დაპყრობილ ტერიტორიაზე.

 ისტორიული ფონური 
ძვ. წ. 120 წელს, ტიგრანი მძევლად აიყვანეს მას შემდეგ, რაც მისი ბიძა, არტავაზდ I პართიის მეფე მითრიდატე II-სთან დამარცხდა. ძვ. წ. 95 წლისთვის, ტიგრანემ მემკვიდრეობით მიიღო სომხეთის სამეფო მამისგან და პართიელებთან კავშირის სანაცვლოდ მან 70 ხეობა დათმო თავისუფლების სანაცვლოდ. ძვ. წ. 91 წელს მითრიდატე II გარდაიცვალა და მმართველობა მისმა შვილმა, გოტარზ I-მა გადაიბარა. ამ პერიოდში პართიის იმპერიაში სამოქალაქო ომი მიმდინარეობდა , ხოლო რომი ჩართული იყო სოციალური ომში (ძვ. წ. 91–87). ამ შანსით ტიგრანემ ისარგებლა და გააფართოვა თავისი ტერიტორია მასზე დაქვემდებარებული სამეფოების დაპყრობითა და ანექსიით.


 კამპანია ძვ. წ. 95 წელს 
ტიგრანემ ძვ. წ. 95 წელს სოფენეს ტერიტორიაზე ილაშქრა, სადაც ან დაამარცხა, ან მასზე დაქვემდებარებულ-გუბერნატორად დატოვა არტანესი.

 კამპანია ძვ. წ. 91–90 წლებში 

ძვ. წ. 91–90 წლებში, ოვერტუმი ასევე ასახელებს ტიგრანის მიერ კაპადოკიის მეორე ლაშქრობას ძვ. წ. 92 წელს. ტიგრანი თავისი სიმამრის, მითრიდატე VI ევპატორის წაქეზებით დაესხა თავს რომზე დაქვემდებარებულ სამეფოს — კაპადოკიას. კაპადოკიის მეფე, არიობარზანე, ტიგრანის ჯარის გამოჩენამდე რომში გაიქცა. მითრიდატესა და ტიგრანს შორის დადებული შეთანხმებით, კაპადოკიის მიწები და ქალაქები მითრიდატეს გადაეცა, ხოლო მოსახლეობა და მოძრავი ქონება — ტიგრანს.

ამის პასუხად რომის მხედართმთავარმა, სულამ, დაიკავა კაპადოკია, გააძევა და გაანადგურა სომეხი ჯარისკაცები და არალოიალური კაპადოკიელები, შემდეგ კი არიობარზანე კვლავ დააბრუნა ტახტზე. მიუხედავად სულას შეჭრისა, ტიგრანმა მაინც მოახერხა აღმოსავლეთ კაპადოკიის — მელიტენეს — სოფენესთან შეერთება.

 კამპანია ძვ. წ. 88–85 წლებში 
ამ პერიოდში ტიგრანმა დაიბრუნა ის 70 ხეობა,}} რომელიც თავის დროზე პართიას თავისუფლების სანაცვლოდ დაუთმო. ტიგრანმა შეძლო ადიაბენეს, გორდიენისა და მედია-ატროპატენეს ოკუპაცია. ნინა გარსოიანის მიხედვით, მისი ჯარები ეკბატანამდე მივიდნენ. მანანდიანის ცნობით, ტიგრანმა დაწვა ადრაპანა — ციხესიმაგრე ეკბატანას მახლობლად (დაახლოებით 10 კმ-ში).

 კამპანია ძვ. წ. 84–83 წლებში 
ამ წლებში ტიგრანმა მიიერთა ცილიკია პედია, მიგდონია, ოსრონე}} და კომაგენი. კომაგენის მეფე, მითრიდატე I კალინიკე, მართავდა სამეფოს ვასალური სტატუსით. მისმა ვაჟმა, ანტიოქოს I-მა, მემკვიდრეობით დაიკავა ტახტი და დაქვემდებარებული-მეფის სტატუსით მართავდა რომის ლაშქრობამდე ძვ. წ. 69 წლამდე. ტიგრანმა სამხრეთ მესოპოტამიიდან არაბთა ჩამოსახლება დაიწყო ოსრონეში, კერძოდ ედესაში.

სირიაში სელევკიდებს შორის მიმდინარე მუდმივმა სამოქალაქო ომმა და მათი მმართველის გარდაცვალებამ ძვ. წ. 84 წელს და მისმა თხოვნამ — ტიგრანისადმი, რომ ის ასულიყო ტახტზე, შედეგი გამოიღო და ტიგრანი გამეფდა. მისი დაპყრობა სისხლისღვრის გარეშე განხორციელდა და ალეპო ქალაქ-სახელმწიფოს სტატუსით დარჩა. ტიგრანის ერთ-ერთი მხედართმთავარი, მაგადატე, დაინიშნა სირიის პროვინციის გუბერნატორად, სავარაუდოდ ის მოიცავდა ცილიკიასაც. მისი ძმა, გურასი, დაინიშნა ნისიბისის მმართველად.

ზოგიერთი პირველადი წყაროს თანახმად, ტიგრანის ლაშქრობა ეგვიპტეამდეც კი გაგრძელდა,}} თუმცა მეორეული წყაროების მიხედვით, მისი არმია მხოლოდ ჩრდილოეთ პალესტინამდე მივიდა.

 ძვ. წ. 78 წლის კამპანია 
სულას სიკვდილის ამბების შემდეგ ტიგრანმა კვლავ ილაშქრა კაპადოკიაში. ამჯერად მან 300,000 ადამიანი გადაასახლა თავისი დედაქალაქის, ტიგრანაკერტის დასახლების მიზნით. შედეგად, ტიგრანაკერტის მოსახლეობა 500,000-ს აღწევდა.

 შედეგები 

ტიგრანის იმპერია კასპიის ზღვიდან ხმელთაშუა ზღვამდე ვრცელდებოდა, თუმცა მისი დაპყრობები ხანმოკლე აღმოჩნდა. როდესაც რომაელებმა ძვ. წ. 70 წელს დაამარცხეს მისი სიმამრი მითრიდატე VI ევპატორი, ტიგრანი ორ ცალკეულ კამპანიაში დამარცხდა. შედეგად გათავისუფლდა იბერიის, ალბანეთისა და მედია-ატროპატენეს სამეფოები სომხეთის ჰეგემონიისგან, ხოლო ადიაბენე და მესოპოტამია დაუბრუნდა ადგილობრივ მმართველებს.

ძვ. წ. 66 წელს რომის მხედართმთავარმა პომპეუსმა ტიგრანს საშუალება მისცა შეენარჩუნებინა სომხეთი და გამხდარიყო რომზე დაქვემდებარებული-მეფე, იმ პირობით, რომ გადაიხდიდა ომის კონტრიბუციას 6,000 ტალანტის ოდენობით და უარს იტყოდა ყველა დაპყრობილ პროვინციასა და სამეფოზე.

ლიტერატურა

კატეგორია:რომის რესპუბლიკის სამხედრო კამპანიები
კატეგორია:არტაშესიანთა დინასტია
კატეგორია:ძვ. წ. I საუკუნე სომხეთში
კატეგორია:ტიგრან II
კატეგორია:დიდი სომხეთი
კატეგორია:პომპეუსი
კატეგორია:რომის რესპუბლიკის ბრძოლები
კატეგორია:პონტოს მეფეები

შენიშვნები
მარციაკისა და ოვერტუმის ცნობით, ტიგრან დიდმა სოპენის დაპყრობის (დაახლოებით ძვ. წ. 95/94 წლები) შემდეგ დაამარცხა კაპადოკია,[4] ხოლო ოვერტუმი აღნიშნავს კაპადოკიის მეორე დაპყრობას ძვ. წ. 92 წელს.[3]

სალივანის მიხედვით, ტიგრანემ კაპადოკიაზე ხუთჯერ გაილაშქრა და მისი მოსახლეობის ნაწილი გადაიყვანა თავის დედაქალაქში — ტიგრანოკერტში, რომ გაეძლიერებინა იგი.[5]

მანანდიანი, მარკვარტზე დაყრდნობით, მიუთითებს, რომ აღნიშნული ხეობები მდებარეობდა ატროპატენეში და თავდაპირველად ისინი დაიპყრო არტაქსია I-მა.[10]

ნუმიზმატიკური მონაცემები მოწმობს, რომ გოტარზესს ეკბატანაში მონეტების ჭრა აგრძელებდა თავისი მმართველობის პერიოდში.[11]

ქრისტოფ ბაუერის მიხედვით, ტიგრანემ დაახლოებით ძვ. წ. 83 წელს დაიპყრო მიგდონია, კომაგენა, ოსროენა, კილიკია, სამხრეთ-დასავლეთ სირია და ფინიკია.[13]

ნინა გარსოიანის ცნობით, აპიანე (სირ. 11.8.48) გადმოსცემს შესაბამის ამბებს ტიგრანეს ლაშქრობებზე.[1]

სქოლიო