Saab JAS 39 Gripen

Saab JAS 39 Gripen ( ; „გრიფონი“) — მსუბუქი ერთძრავიანი ზებგერითი მრავალფუნქციური საბრძოლო თვითმფრინავი, რომელსაც აწარმოებს შვედური აეროკოსმოსური და თავდაცვის კომპანია Saab AB. Gripen-ს აქვს დელტა ფრთა და იხვის კონფიგურაცია შესუსტებული სტაბილურობის დიზაინითა და ელექტროდისტანციური (fly-by-wire) ფრენის კონტროლის სისტემით. უფრო გვიანი ვერსიები სრულად თავსებადია NATO-სთან. 2020 წლისთვის Gripen-ის სხვადასხვა მოდელის (A–F) 271-ზე მეტი ერთეულია გადაცემული სხვდასხვა ქვეყნის სამხედრო ძალებისთვის.

1979 წელს, შვედეთის მთავრობამ დაიწყო კვლევა და დამუშავება „გამანადგურებელი, შეტევითი და სადაზვერვო თვითმფრინავის“ (ett jakt-, attack- och spaningsflygplan, აქედან "JAS") შესაქმნელად, რომელიც შეცვლიდა Saab 35 Draken-სა და Saab 37 Viggen-ს შვედეთის სამხედრო-საჰაერო ძალებში. შერჩეული და შემუშავებული იქნა Saab-ის ახალი დიზაინი – JAS 39. პირველი ფრენა 1988 წელს შედგა, ხოლო პირველი სერიული წარმოების თვითმფრინავი 1993 წელს გამოვიდა. იგი შვედეთის სამხედრო-საჰაერო ძალებში 1996 წელს შევიდა ექსპლუატაციაში. განახლებული ვარიანტები, უფრო მოწინავე ავიონიკითა და ხანგრძლივი მისიისთვის ადაპტირებული შესაძლებლობებით, 2003 წლიდან შევიდა სამსახურში.

Gripen-ის საერთაშორისო ბაზარზე გასატანად, Saab-მა ჩამოაყალიბა პარტნიორობები და თანამშრომლობები უცხოურ აეროკოსმოსურ კომპანიებთან. საექსპორტო ბაზარზე Gripen-ის ადრეულმა მოდელებმა საკმაო წარმატება მოიპოვეს ცენტრალურ ევროპაში, სამხრეთ აფრიკასა და სამხრეთ-აღმოსავლეთ აზიაში გაყიდვების წყალობით. ზოგიერთი შესყიდვა კორუფციის ეჭვქვეშ მოექცა, თუმცა შვედეთის ხელისუფლებამ გამოძიება 2009 წელს დახურა.

Gripen-ის სერიის ძირითადი განახლება, რომელიც ადრე Gripen NG (Next Generation) ან Super JAS სახელით იყო ცნობილი, ახლა კი JAS 39E/F Gripen-ად იწოდება, 2019 წელს მიეწოდა შვედეთის და ბრაზილიის სამხედრო-საჰაერო ძალებს. ცვლილებები JAS C-დან JAS E-მდე მოიცავს უფრო დიდ ფიუზელაჟს, უფრო მძლავრ ძრავს, გაზრდილ საბრძოლო დატვირთვას, ახალ კაბინას, რადიოელექტრონიკის ახალ არქიტექტურას, ელექტრონული ბრძოლის სისტემას და სხვა გაუმჯობესებებს.
ისტორია
წარმოშობა  
1970-იანი წლების ბოლოს შვედეთი ცდილობდა მოძველებული Saab 35 Draken-ისა და Saab 37 Viggen-ის შეცვლას. შვედეთის სამხედრო-საჰაერო ძალები საჭიროებდნენ ფინანსურად ხელმისაწვდომ Mach 2 სიჩქარის თვითმფრინავს, რომელსაც ექნებოდა კარგი მოკლე ასაფრენი და დასაფრენი შესაძლებლობები თავდაცვითი გაფანტული ბაზირების გეგმისთვის, შესაძლო შემოჭრის შემთხვევაში; გეგმა მოიცავდა 800 მ სიგრძის და 17 მ სიგანის ელემენტარულ ასაფრენ-დასაფრენ ზოლებს, რომლებიც Bas 90 სისტემის ნაწილი იყო. თვითმფრინავის შექმნის ერთ-ერთი მიზანი იყო Viggen-ზე მცირე ზომის მქონე საფრენი აპარატის შექმნა, რომელიც შეინარჩუნებდა ან გააუმჯობესებდა მის საბრძოლო დატვირთვისა და მოქმედების დიაპაზონის მახასიათებლებს. ადრეულ წინადადებებს შორის იყო Saab 38, ასევე ცნობილი როგორც B3LA, რომელიც განკუთვნილი იყო როგორც შეტევითი და სასწავლო თვითმფრინავი, და A 20, Viggen-ის გაუმჯობესებული ვერსია, რომელსაც შეეძლო საბრძოლო, შეტევითი და საზღვაო დაზვერვის ფუნქციების შესრულება. ასევე განიხილებოდა რამდენიმე უცხოური დიზაინი, მათ შორის General Dynamics F-16 Fighting Falcon, McDonnell Douglas F/A-18 Hornet, Northrop F-20 Tigershark და Dassault Mirage 2000. საბოლოოდ, შვედეთის მთავრობამ გადაწყვიტა ახალი გამანადგურებლის შემუშავება Saab-ის მიერ მომხდარიყო.

1979 წელს მთავრობამ დაიწყო კვლევა, რომელიც მიზნად ისახავდა ისეთი მრავალფუნქციური პლატფორმის შექმნას, რომელიც მოიცავდა "JAS"-ს, რაც ნიშნავდა Jakt (ჰაერი-ჰაერი), Attack (ჰაერი-მიწა) და Spaning (დაზვერვა), რაც მიუთითებდა მრავალფუნქციურ, ანუ „სვინგროლ“ ტიპის გამანადგურებელზე, რომელსაც შეეძლო ერთდროულად მრავალი ფუნქციის შესრულება. განიხილებოდა Saab-ის რამდენიმე დიზაინი, მათ შორის ყველაზე პერსპექტიული იყო „პროექტი 2105“ (სახელი შეეცვალა და გადაერქვა ჯერ „პროექტი 2108“, შემდეგ კი „პროექტი 2110“), რომელიც თავდაცვის მატერიალურმა სამმართველომ (Försvarets Materielverk, FMV) მთავრობას ურჩია.
ტესტირება, წარმოება და გაუმჯობესებები  

Saab-მა პირველი Gripen 1987 წლის 26 აპრილს წარადგინა, რაც კომპანიის 50 წლის იუბილეს დაემთხვა. თავდაპირველად 1987 წლისთვის დაგეგმილი ფრენა ფრენის კონტროლის სისტემის პრობლემების გამო  18 თვით გადაიდო. 1988 წლის 9 დეკემბერს პირველმა პროტოტიპმა (სერიული ნომერი 39-1) 51-წუთიანი სადებიუტო ფრენა განახორციელა, პილოტი იყო სტიგ ჰოლმსტრომი.  

ტესტირების პერიოდში შეშფოთება გამოიწვია თვითმფრინავის ავიონიკამ, კერძოდ კი fly-by-wire საკონტროლო სისტემამ (FCS) და არასტაბილური კონსტრუქციამ. 1989 წლის 2 თებერვალს, აღნიშნულმა პრობლემამ გამოიწვია პროტოტიპის კატასტროფა ლინჩეპინგში დაშვების მცდელობისას; სატესტო პილოტი ლარს როდესტრემი კატასტროფას მხოლოდ მოტეხილი იდაყვით გადაურჩა. ავარიის მიზეზად დასახელდა პილოტის მიერ გამოწვეული ოსცილაცია, რაც FCS-ის სიმაღლის კონტროლის ალგორითმის ხარვეზით იყო განპირობებული.  

კატასტროფის საპასუხოდ, Saab-მა და ამერიკულმა კომპანია Calspan-მა პროგრამული ცვლილებები განახორციელეს. ეს გაუმჯობესებები Lockheed NT-33A-ს გამოყენებით გაიტესტა, რამაც შესაძლებელი გახადა სატესტო ფრენების განახლებას ავარიიდან 15 თვის შემდეგ. 1993 წლის 8 აგვისტოს, საწარმოო თვითმფრინავი 39102 განადგურდა სტოკჰოლმის წყლის ფესტივალზე ავიაშოუზე. პილოტმა ლარს როდესტრემმა დაკარგა კონტროლი დაბალ სიმაღლეზე ბრუნვისას და კატაპულტირება მოუწია. Saab-მა მოგვიანებით დაადგინა, რომ პრობლემა გამოიწვია პილოტის სწრაფი საკონტროლო მოძრაობების ზედმეტმა გაძლიერებამ. გამოძიებამ და ხარვეზის გამოსწორებამ სატესტო ფრენების განახლება დამატებით რამდენიმე თვით, დეკემბრამდე შეაყოვნა.  

პირველი შეკვეთა მოიცავდა დამატებით 110 ერთეულის შეძენის შესაძლებლობას, რომელიც 1992 წლის ივნისში იქნა გამოყენებული. პარტია II-ს წარმოადგენდა 96 ერთადგილიანი JAS 39A და 14 ორადგილიანი JAS 39B. JAS 39B ვარიანტი 66 სმ-ით (26 დუიმით) გრძელი იყო JAS 39A-ზე, რათა დაეტია მეორე სავარძელი. ეს მოითხოვდა ერთ-ერთი ქვემეხის მოხსნას და საწვავის შიდა ტევადობის შემცირებას. 1994 წლის აპრილისთვის დასრულებული იყო ხუთი პროტოტიპი და ორი სერიული წარმოების Gripen-ი, თუმცა ვიზუალური არეალის მიღმა მოქმედი რაკეტა (BVR)  ჯერ არ იყო შერჩეული. მესამე პარტია შეუკვეთეს 1997 წლის ივნისში, რომელიც შედგებოდა 50 განახლებული ერთადგილიანი JAS 39C-სგან და 14 ორადგილიანი JAS 39D-სგან, რომელიც ცნობილია როგორც „Turbo Gripen“ და ექსპორტისთვის მორგებულია ნატოს სტანდარტებზე. პარტია III თვითმფრინავები, რომლებიც 2002-2008 წლებში იქნა მიწოდებული, აღჭურვილი იყო უფრო ძლიერი და განახლებული ავიონიკით, ჰაერში საწვავით შევსების შესაძლებლობით და ბორტზე ჟანგბადის გენერირების სისტემით (OBOGS) ხანგრძლივი ფრენებისთვის. ჰაერში საწვავის შევსება 1998 წელს წარმატებით გაიტესტა სპეციალურად აღჭურვილ პროტოტიპ 39‐4-ზე RAF VC10 თვითმფრინავთან ერთად.
თანაშრომლობის შეთანხმებები

1995 წლის პარიზის ავიაშოუზე Saab Military Aircraft-მა და British Aerospace-მა (BAe, ამჟამად BAE Systems) გამოაცხადეს ერთობლივი საწარმოს, Saab-BAe Gripen AB-ის შექმნა, რომლის მიზანი იყო Gripen-ის ადაპტაცია, წარმოება, მარკეტინგი და მხარდაჭერა მთელს მსოფლიოში. შეთანხმება მოიცავდა A და B სერიის თვითმფრინავების „ექსპორტულ“ C და D სერიებად გარდაქმნას, რაც Gripen-ს NATO-ს სტანდარტებთან შესაბამისობას მიანიჭებდა. ეს თანამშრომლობა 2001 წელს გაგრძელდა Gripen International-ის ჩამოყალიბებით, რომელიც ექსპორტზე გაყიდვების ხელშეწყობის მიზნით შეიქმნა. 2004 წლის დეკემბერში Saab-მა და BAE Systems-მა გამოაცხადეს, რომ BAE გაყიდდა Saab-ში თავის წილის დიდ ნაწილს და Saab მთლიანად აიღებდა პასუხისმგებლობას Gripen-ის მარკეტინგსა და საექსპორტო შეკვეთების მართვაზე. 2011 წლის ივნისში Saab-მა გამოაცხადა, რომ შიდა გამოძიებამ გამოავლინა BAE Systems-ის კორუფციის ფაქტები, მათ შორის ფულის გათეთრება სამხრეთ აფრიკაში, რომელიც Gripen-ის კლიენტთა შორის იყო.  

2007 წლის 26 აპრილს ნორვეგიამ ხელი მოაწერა 150 მილიონი ნორვეგიული კრონის ღირებულების ერთობლივი განვითარების შეთანხმებას Saab-თან, რომელიც მოიცავდა Gripen-ის განვითარების პროგრამაზე თანამშრომლობას, მათ შორის ნორვეგიული ინდუსტრიების ჩართვას თვითმფრინავის მომავალი ვერსიების განვითარებაში. იმავე წლის ივნისში Saab-მა ასევე გააფორმა შეთანხმება Thales Norway A/S-თან Gripen-ის კავშირგაბმულობის სისტემების განვითარებაზე. ეს შეკვეთა პირველი იყო იმ შეთანხმების წერილის პირობების ფარგლებში, რომელიც გაფორმდა ნორვეგიის თავდაცვის სამინისტროსა და Gripen International-ს შორის 2007 წლის აპრილში. 2010 წლის დიპლომატიური კაბელების გაჟონვის შედეგად გაირკვა, რომ აშშ-ის დიპლომატები შეშფოთებული იყვნენ ნორვეგიისა და შვედეთის თანამშრომლობით Gripen-ის საკითხზე და ცდილობდნენ ზეწოლა მოეხდინათ ნორვეგიაზე, რათა არ შეეძინა ეს თვითმფრინავი.  

2007 წლის დეკემბერში, როგორც Gripen International-ის მარკეტინგული კამპანიის ნაწილი დანიაში, ხელშეკრულება გაფორმდა დანიურ ტექნოლოგიურ მომწოდებელთან, Terma A/S-თან, რაც კომპანიას საშუალებას აძლევდა მონაწილეობა მიეღო ინდუსტრიული თანამშრომლობის პროგრამაში მომდევნო 10-15 წლის განმავლობაში. პროგრამის საერთო ღირებულება შეფასებული იყო 10 მილიარდ დანიურ კრონაზე მეტით, ხოლო მისი რეალიზაცია ნაწილობრივ დამოკიდებული იყო Gripen-ის შესყიდვაზე დანიის მიერ. საბოლოოდ, დანიამ არჩევანი შეაჩერა F-35 Joint Strike Fighter-ზე.
 საკამათო საკითხები, სკანდალები და ხარჯები 
შვედეთისთვის მრავალფუნქციური საბრძოლო თვითმფრინავის შექმნა მნიშვნელოვანი ამოცანა იყო. წინამორბედი 37 Viggen ხშირად იყო კრიტიკის საგანი შვედეთის სამხედრო ბიუჯეტის ზედმეტად დიდი ნაწილის დაკავებისთვის და 1971 წლისთვის მას ოპონენტები უწოდებდნენ „გუგულს სამხედრო ბუდეში“. 1972 წელს სოციალ-დემოკრატიული პარტიის (Socialdemokraterna) პარტიულ ყრილობაზე მიღებულ იქნა გადაწყვეტილება, რომელიც კრძალავდა მომავალში სამხედრო თვითმფრინავების შექმნას. 1982 წელს Gripen-ის პროექტი შვედეთის პარლამენტში მიიღეს 176 ხმით 167-ის წინააღმდეგ, სადაც მთელი სოციალ-დემოკრატიული პარტია წინააღმდეგი წავიდა დამატებითი კვლევების მოთხოვნის გამო. 1983 წელს შეიტანეს ახალი კანონპროექტი, და საბოლოოდ პროექტს 1983 წლის აპრილში დაუჭირეს მხარი, იმ პირობით, რომ მას ექნებოდა წინასწარ განსაზღვრული ფიქსირებული ღირებულების კონტრაქტი, რაც მოგვიანებით კრიტიკის საგანი გახდა ხარჯების გარდაუვალი ზრდის გამო.

ანიკა ბრანდსტრომის მიხედვით, 1989 და 1993 წლების ავარიების შემდეგ Gripen-ის სანდოობისა და საზოგადოებრივი იმიჯის დაზიანების საფრთხე არსებობდა. საზოგადოებაში გავრცელდა აზრი, რომ პირველი ავარიის ტექნიკური პრობლემების უგულებელყოფამ პირდაპირ გამოიწვია მეორე ავარია, რომელიც თავიდან აცილებადი იყო. ბრანდსტრომმა აღნიშნა, რომ მედიასაშუალებებმა უფრო მაღალი საზოგადოებრივი პასუხისმგებლობა და პროექტის ახსნა-განმარტება მოითხოვეს; ცუდად ინფორმირებულმა მედიამ კი Gripen-ის შესახებ საზოგადოებრივი ცოდნა დაამახინჯა. კონსერვატიულმა მთავრობამ სწრაფად დაუჭირა მხარი Gripen-ს – თავდაცვის მინისტრმა ანდერს ბიორკმა საჯაროდ დაადასტურა, რომ პროექტი შვედეთისთვის ძალიან დადებითი იქნებოდა. Gripen-ის მარკეტინგული ძალისხმევის ფარგლებში, რომელიც მოიცავდა სამხრეთ აფრიკას, ავსტრიას, ჩეხეთსა და უნგრეთს, გავრცელდა ცნობები BAE Systems-სა და Saab-ის მიერ ფართომასშტაბიანი კორუფციისა და ქრთამის შესახებ. 2007 წელს შვედმა ჟურნალისტებმა განაცხადეს, რომ BAE-მ მილიონობით დოლარის ქრთამი გადაიხადა.

Gripen-ის ღირებულება მუდმივი ყურადღებისა და სპეკულაციის საგანი იყო. 2008 წელს Saab-მა დააანონსა შემცირებული შემოსავალი, რაც ნაწილობრივ თვითმფრინავის მარკეტინგულ ხარჯებს დაუკავშირა. 2012 წელს Jane's Information Group-ის კვლევის მიხედვით, Gripen-ის ოპერაციული ხარჯები ყველაზე დაბალი იყო თანამედროვე საბრძოლო თვითმფრინავებს შორის და შეადგენდა $4,700-ს საათში.

 ოპერატიული ხარჯები 

ყიდვის ფასი ყველაზე მეტ ყურადღებას იქცევს შესყიდვის პროცესში, თუმცა საავიაციო სისტემის სიცოცხლის ციკლის განმავლობაში ოპერატიული ხარჯები ბიუჯეტის გაცილებით დიდ ნაწილს მოიცავს. ხშირად ხდება, რომ პილოტები და თვითმფრინავები მიწაზე რჩებიან, რადგან საწვრთნელი პროგრამისთვის განკუთვნილი სახსრები ამოიწურა. საკმარისი პრაქტიკის გარეშე პილოტები ვერ იყენებენ თვითმფრინავის შესაძლებლობებს სრულად, რაც იმას ნიშნავს, რომ უახლესი მოდელის თვითმფრინავი, რომელსაც ცუდად მომზადებული პილოტი მართავს, შეიძლება უფრო არაეფექტური იყოს, ვიდრე ოდნავ ნაკლებად აღჭურვილი თვითმფრინავი, რომელსაც გამოცდილი პილოტი მართავს.

+ ფრენის საათობრივი ხარჯი (CPFH) წყარო  ვალუტა  JAS-39  F-35  Eurofighter  Rafale  F/A-18E/F  F-16 Block40/50 IHS Jane's 2012 აშშ დოლარი 39C: 5,800  F-35A: 25,950 F-35B/C: 38,300  22,200 საწვავის ხარჯი: 10,100  20,400  13,600  8,700 ÖB მიკაელბიდენი 2014 SEK 54,300         Flygrevyn 2021 SEK 32,100  144,900  125,200  114,900  76,600  48,600ყველა მონაცემი ინფლაციის გათვალისწინებით 2022 წლის ვალუტის კურსითაა მოცემული, მრგვალდება ასეულებამდე.
გაითვალისწინეთ, რომ თითოეულ წყაროს საკუთარი მეთოდოლოგია აქვს, რის გამოც მათი ერთმანეთთან პირდაპირ შედარება, შესაძლოა, არ იყოს მართებული.
JAS 39E/F და სხვა განვითარებები 

ორადგილიანი თვითმფრინავი, სახელწოდებით "Gripen Demo", შეკვეთილი იქნა 2007 წელს სხვადასხვა გაუმჯობესების საცდელად. ის აღჭურვილი იყო General Electric F414G ძრავით, რომელიც შეიქმნა Boeing F/A-18E/F Super Hornet-ის ძრავის მოდიფიკაციით. Gripen NG-ს მაქსიმალური ასაფრენი წონა გაიზარდა 14,000-დან 16,000 კგ-მდე (30,900–35,300 ფუნტი), შიდა საწვავის მოცულობა 40%-ით გაიზარდა შასის გადატანის ხარჯზე, რამაც ასევე შესაძლებელი გახადა ორ დამატებით hardpoint-ის დამატება ფიუზელაჟის ქვედა ნაწილში. მისი საბრძოლო რადიუსი იყო 1 300 კმ ექვსი ჰაერი-ჰაერი რაკეტით (4 RR + 2 IR) და გარე საწვავის ავზით. PS-05/A რადარი ჩანაცვლდა ახალი Raven ES-05 აქტიური ელექტრონულად სკანირებადი არეალი (AESA) რადარით, რომელიც Selex ES-ის Vixen AESA რადარების ოჯახზეა დაფუძნებული (2016 წლიდან - Finmeccanica, შემდეგ Leonardo S.p.A.). Gripen Demo-ს პირველი ფრენა განხორციელდა 2008 წლის 27 მაისს. 2009 წლის 21 იანვარს Gripen Demo-მ Mach 1.2+ სიჩქარით იფრინა 28,000 ფუტზე (8,540 მ) გარეშე გადახურების გარეშე, რათა ტესტირებულიყო მისი სუპერკრუიზის შესაძლებლობა. Gripen Demo გახდა Gripen E/F-ის ბაზა, რომელიც ასევე ცნობილია როგორც Gripen NG (Next Generation) და MS (Mission System) 21.

შენიშვნები

სქოლიო