განათლება პოლონეთში

განათლების მიღება პოლონეთში სავალდებულოა; ყველა ბავშვმა უნდა მიიღოს განათლება 6 წლის ასაკიდან 18 წლამდე. ასევე სავალდებულოა 6 წლის ბავშვებისთვის საბავშვო ბაღში ერთი წლის გატარება განათლება, დაწყებითი სკოლის დაწყებამდე. დაწყებითი სკოლა გრძელდება რვა წელი (1–8 კლასები) და მოსწავლეებმა უნდა ჩააბარონ დასკვნითი გამოცდა მერვე კლასის ბოლოს. დაწყებითი სკოლის დამთავრების შემდეგ მოსწავლეები ჩვეულებრივ აგრძელებენ სწავლას საშუალო სკოლაში, რომელიც გრძელდება 4 ან 5 წელი. მათ ასევე აქვთ შესაძლებლობა, აირჩიონ კონკრეტული პროფესია და მისი შესწავლა დაიწყონ, მიიღონ სამუშაო გამოცდილება და კვალიფიკაცია სტაჟირების გზით. საშუალო სკოლის დამთავრებისა და დასკვნითი გამოცდის ჩაბარების შემდეგ, რომელსაც მატურა ეწოდება, შესაძლებელია უმაღლესი განათლების მიღება უნივერსიტეტში, კოლეჯში და ა.შ.

ეროვნული განათლების კომისია, რომელიც შექმნა მეფე სტანისლავ ავგუსტ პონიატოვსკიმ 1773 წელს პოლონეთ-ლიტვის თანამეგობრობის ფარგლებში, იყო პირველი განათლების სამინისტრო მსოფლიოში. საერთაშორისო კვლევა PISA 2012-მა შეაქო პოლონეთის საგანმანათლებლო მიღწევები მათემატიკაში, მეცნიერებასა და წიგნიერებაში; საუკეთესო საგანმანათლებლო შემსრულებელთა რიცხვი გაიზარდა 2003 წლიდან, ხოლო დაბალი მაჩვენებლების რაოდენობა შემცირდა. 2014 წელს Pearson/Economist Intelligence Unit-მა პოლონური განათლება მეხუთე საუკეთესოდ შეაფასა ევროპაში და მეათე საუკეთესოდ მსოფლიოში. 

შემდგომში უმაღლესი საშუალო განათლების რამდენიმე ალტერნატივა არსებობს, ყველაზე გავრცელებულია ლიცეუმის ოთხი (სამი 2017 წლამდე) წელი ან ტექნიკუმის ხუთი (ოთხი 2017 წლამდე) წელი. ორივე მთავრდება მატურის გამოცდით (მატურა, ფრანგული ბაკალავრიატის მსგავსი) და შეიძლება მოჰყვეს უმაღლესი განათლების რამდენიმე ფორმა, რომელსაც ჯერ მივყავართ ბაკალავრიატისკენ: licencjat ან inżynier (პოლონური ბოლონიის პროცესის პირველი საფეხურის კვალიფიკაცია), შემდგომ მაგისტრისკენ: მაგისტერი (მეორე საფეხურის კვალიფიკაცია) და საბოლოოდ მთავრდება დოქტორის ხარისხით: დოქტორი (მესამე საფეხურის კვალიფიკაცია). განათლების სისტემა პოლონეთში იძლევა 22 წლიანი უწყვეტი სწავლის საშუალებას.

 სავალდებულო განათლება 

 დაწყებითი სკოლა 
ბავშვები ჩვეულებრივ იწყებენ დაწყებით სკოლაში სწავლას შვიდი წლის ასაკში. დაწყებითი სკოლის დასრულებას ჩვეულებრივ რვა წელი სჭირდება (1–8 კლასები). 2017 წლამდე დაწყებითი სკოლის დასრულებას მხოლოდ ექვსი წელი სჭირდებოდა (1–6 კლასები), რის შემდეგაც მოსწავლეები დაესწრებოდნენ ასევე სავალდებულო საშუალო სკოლას, რომელიც 3 წელი გრძელდებოდა. თუმცა ეს შეიცვალა, როდესაც 2016 წლის „კანონი სასკოლო განათლების შესახებ“ შემოიღო განათლების მაშინდელმა მინისტრმა, ანა ზალევსკამ. Gimnazjum გაუქმდა და შეიცვალა 8 წლიანი დაწყებითი სკოლით (განსხვავებით წინა 6 წლის დაწყებითი სკოლის + 3 წლიანი სისტემისგან). ცვლილებები ძალაში შევიდა 2017 წლის 1 სექტემბრიდან.

დაწყებითი სკოლის პირველი სამი წელი "ინტეგრირებულია", ერთი მასწავლებელი მარტო ამუშავებს ყველა ან უმეტეს საგანს, ხოლო მომდევნო ხუთი წელი საგნებს კონკრეტული კვალიფიკაციის მასწავლებლები ასწავლიან. პირველი სამი წლის განმავლობაში ბავშვები, როგორც წესი, სწავლობენ მხოლოდ რამდენიმე საგანს: პოლონურს, მათემატიკას, უცხო ენას (ჩვეულებრივ ინგლისურს), ფიზიკურ განათლებას და არჩევითი რელიგიის საგნებს. თუმცა ეს შეიძლება, განსხვავდებოდეს სხვადასხვა სკოლაში. მომდევნო ხუთი წლის განმავლობაში მოსწავლეები ასევე სწავლობენ დამატებით საგნებს, როგორებიცაა, ბიოლოგია, ფიზიკა, გეოგრაფია, ისტორია, ხელოვნება, ტექნიკა, ქიმია, მუსიკა, განათლება უსაფრთხოებისთვის (edukacja dla bezpieczeństwa) და მეორე უცხო ენა (გერმანული, ესპანური, რუსული ყველაზე პოპულარული მათ შორის). დაწყებითი სკოლის ბოლოს მოსწავლეები აბარებენ სავალდებულო ეროვნულ გამოცდას. ტესტი თავისთავად სავალდებულოა, თუმცა მას არ აქვს მინიმალური კომპეტენციის დაკმაყოფილების მაჩვენებელი, ანუ ე.წ "ჩაჭრა" შეუძლებელია. გამოცდის ჩაბარების და დაწყებითი სკოლის დამთავრების შემდეგ მოსწავლე ჩვეულებრივ აგრძელებს საშუალო სკოლაში სწავლას.

 უმცროსი საშუალო სკოლა 
2019 წლამდე "უმცროსი საშუალო სკოლა" (Gimnazjum) ფარავდა დაბალ საშუალო განათლებას და ასრულებდა ზოგადი საბაზო განათლებით, რომელიც ჯამში გრძელდებოდა სამი წელი. ისწავლებოდა საგნები: პოლონური ენა, ისტორია, სამოქალაქო განათლება, ორი უცხო ენა, მათემატიკა, ფიზიკა და ასტრონომია, ქიმია, ბიოლოგია, გეოგრაფია, სახვითი ხელოვნება/მუსიკა, ტექნოლოგია, საინფორმაციო ტექნოლოგიები, ფიზიკური განათლება და რელიგია ან ეთიკა. სასწავლო გეგმის დასასრულს მოსწავლეები ფასდებიან მათი ცოდნის შედეგებისა და გამოცდის საფუძველზე ჰუმანიტარულ, საბუნებისმეტყველო და უცხო ენებში.

2016 წლის მმართველი პარტიის, PiS-ის, მიერ გატარებული რეფორმის შემდეგ თანდათანობით შევიდა ცვლილებები პოლონეთის განათლების სისტემაში. 2017/18 სასწავლო წლიდან დაიგეგმა საშუალო სკოლების დაშლა, დაწყებითი სკოლების რვა წლამდე გახანგრძლივება და უმაღლესი საშუალო სკოლების პერიოდის ერთი წლით გაზრდა, როგორც ეს იყო 1999 წლამდე.  2019 წლის 1 სექტემბრისთვის დაწესებულებები უნდა დახურულიყო, ან უნდა გადაკეთებულიყო დაწყებით ან უმაღლეს სკოლებად.

 უმაღლესი საშუალო განათლება 
უმაღლესი საშუალო განათლება იწყება სავალდებულო განათლების დასასრულის შემდეგ და იგი ამზადებს სტუდენტებს უშუალოდ შრომითი ბაზრისთვის და/ან უმაღლესიგანათლების მისაღებად. უმაღლესი საშუალო განათლება მრავალ ფორმას იღებს.

ზოგადი განათლების მიღება შესაძლებელია ზოგად საშუალო სკოლებში (ლიცეუმი): ოთხი წლის შემდეგ მოსწავლეებს შეუძლიათ გაიარონ „მატურა“, რომელიც ანიჭებს მათ უმაღლეს განათლებას. პროფესიულ და ტექნიკურ განათლებას ძირითადად ახორციელებენ ტექნიკური სკოლები (technikum) და/ან ძირითადი პროფესიული სასწავლებლები (zasadnicza szkoła zawodowa). ტექნიკური სკოლები ხუთ წელიწადს გრძელდება და მთავრდება მატურით . მათი მთავარი მიზანია ასწავლონ პროფესიები, რომელთაგან ყველაზე პოპულარულია: ბუღალტერი, მექანიკოსი, ელექტრონიკის სპეციალისტი და მენეჯერი.  საბაზო პროფესიული სასწავლებლები ახორციელებენ სამწლიან პროფესიულ განათლებას და იძლევიან კომპეტენციის სერთიფიკატს სხვადასხვა დარგში, მათ შორის ყველაზე პოპულარულია: მაღაზიის თანაშემწე, მზარეული, მებაღე, მანქანის მექანიკოსი, დალაქი და მცხობელი. საბაზო პროფესიული სასწავლებლების კურსდამთავრებულებს შეუძლიათ გაიარონ მატურა ზოგადსაგანმანათლებლო საშუალო სკოლაში ორწლიანი დამატებითი სასწავლო გეგმის შემდეგ, ან 2004 წლიდან სამწლიანი ტექნიკური სასწავლებლის გავლის შემდეგ. პროფილირებული ზოგადი საშუალო სკოლები (liceum profilowane) ახორციელებენ პროფესიულ საგანმანათლებლო საქმიანობას ოთხი წლის ვადაში, მაგრამ მხოლოდ იმ სფეროებში, რომლებიც აღწერილია პრიორიტეტების პოლონური კლასიფიკაციით (PKD). გარდა ამისა, გონებრივად და/ან ფიზიკურად შეზღუდული შესაძლებლობის მქონე მოსწავლეებს შეუძლიათ შეუერთდნენ სპეციალურ სკოლებს (szkoła specjalna), რომლებიც ამზადებენ მათ მატურისთვის სამ წლის პერიოდში.

 უმაღლესი განათლება 
მინი|250x250პქ| პოლონელი სტუდენტის ID
პოლონეთი მიჰყვება ბოლონიის სქემას და მისი უმაღლესი დონის პროგრამების უმეტესობა შედგება ორი ციკლისგან: სამწლიანი ბაკალავრის ხარისხი, რასაც მოჰყვება ორწლიანი მაგისტრატურა. თუმცა ზოგიერთი მაგისტრის წოდება გაიცემა უნიკალური ხანგრძლივი ციკლის პროგრამის გავლის შემდეგ, რომელიც გრძელდება ოთხიდან ექვს წლამდე (მაგ.: ფარმაციისთვის ხუთი წელი, მედიცინაში ექვსი წელი). სადოქტორო პროგრამები გრძელდება დაახლოებით სამი წელი. დაწყებითი კლასების მასწავლებლების დიპლომი მოითხოვს სამწლიან სწავლას მასწავლებელთა მომზადების კოლეჯში. პროფესიულ განათლებას ახორციელებს საშუალო სკოლის შემდგომი სკოლა (szkoła policealna) ორწელიწადნახევრიანი პროგრამებით.

 შეფასების სისტემა უნივერსიტეტის დონეზე 

შეფასება ხდება ყოველ სემესტრში (წელიწადში ორჯერ). საგნიდან გამომდინარე, საბოლოო შეფასება შეიძლება ეფუძნებოდეს ერთი გამოცდის შედეგს, ან სტუდენტის მუშაობას მთელი სემესტრის განმავლობაში. ამ უკანასკნელ შემთხვევაში გამოიყენება სტანდარტული ქულების სისტემა. სემესტრის განმავლობაში დაგროვილი ქულები ემატება ერთმანეთს და გარკვეული სკალის მიხედვით გარდაიქმნება საბოლოო შეფასებაში.

 უცხო ენები 
პოლონეთის სკოლებში მოსწავლეები, როგორც წესი, სწავლობენ ერთ ან ორ უცხო ენას. 2005/06 წლებში პოლონეთის სკოლებში უცხო ენების შემსწავლელი სტუდენტების წილი მოიცავდა: ინგლისური – 67,9%, გერმანული – 33,3%, ფრანგული – 13,3%, ესპანური – 10,2%, რუსული – 6,1%, იტალიური – 4,3%, ლათინური – 0,6. %

2005/06 წლებში ეროვნული უმცირესობების სკოლებში 49200 მოსწავლე ირიცხებოდა, მათი უმეტესობა გერმანულ, ქაშუბურ, უკრაინულ და ბელარუსულ სკოლებში.

პოლონეთის განათლების მინისტრის კატაჟინა ჰოლის მიერ შემოღებული განათლების რეფორმის თანახმად, პოლონეთის საშუალო სკოლის მოსწავლეებს ორი განსხვავებული უცხო ენა უნდა ესწავლათ. პირველი უცხო ენა (ჩვეულებრივ ინგლისური) ისწავლებოდა კვირაში სამჯერ. მეორე უცხო ენა ისწავლებოდა კვირაში ორჯერ. რეფორმამ შემოიღო გამოცდის ორი განსხვავებული დონე - უმაღლესი დონე (თუ მოსწავლემ ერთი და იგივე ენა ისწავლა დაწყებით სკოლაში) და სტანდარტული დონე (თუ მოსწავლემ პირველი ენა ისწავლა დაბალ საშუალო სკოლაში). საშუალო სკოლის ენის გამოცდების შედეგებმა ხელი შეუწყო უმაღლესი საშუალო საფეხურის საფეხურზე განაცხადის შეტანის კრიტერიუმებს.

 ისტორია 
პოლონური საზოგადოების განათლება მე-12 საუკუნეში მმართველების მიზანი იყო, რამაც პოლონეთი მალევე გახადა ევროპის ერთ-ერთი ყველაზე განათლებული ქვეყანა. 1110 წლით დათარიღებული კრაკოვის საკათედრო ტაძრის ბიბლიოთეკის კატალოგი აჩვენებს, რომ მე-12 საუკუნის დასაწყისში პოლონელ ინტელექტუალებს ჰქონდათ წვდომა ევროპულ ლიტერატურაზე. იაგელონის უნივერსიტეტი, რომელიც დაარსდა 1364 წელს მეფე კაზიმირ III-ის მიერ კრაკოვში, არის ევროპის ერთ-ერთი უძველესი უნივერსიტეტი. 1773 წელს მეფე სტანისლავ ავგუსტ პონიატოვსკიმ დააარსა ეროვნული განათლების კომისია (Komisja Edukacji Narodowej), მსოფლიოში პირველი განათლების სახელმწიფო სამინისტრო.
მინი| ვილნიუსის ეპისკოპოსი იგნასი მასალსკი იყო ეროვნული განათლების კომისიის პირველი თავმჯდომარე.
პირველი უნივერსიტეტი პოლონეთში იყო კრაკოვის იაგელონის უნივერსიტეტი, რომელიც დააარსა 1364 წელს კაზიმირ III დიდმა. ეს არის უძველესი უნივერსიტეტი პოლონეთში, მეორე უძველესი უნივერსიტეტი ცენტრალურ ევროპაში ( პრაღის უნივერსიტეტის შემდეგ) და ერთ-ერთი უძველესი უნივერსიტეტი მსოფლიოში. კაზიმირ III მიხვდა, რომ ერს სჭირდებოდა განათლებული ადამიანების კლასი, განსაკუთრებით იურისტები, რომლებსაც შეეძლოთ ქვეყნის კანონების კოდირება და სასამართლოების და ოფისების მართვა. პოლონეთში უმაღლესი სასწავლებლის დაარსების მცდელობა საბოლოოდ დაჯილდოვდა, როდესაც პაპმა ურბან V-მ მას კრაკოვის უნივერსიტეტის გახსნის ნებართვა მისცა.

მე-16 საუკუნეში, მცირე პოლონეთისა და დიდი პოლონეთის ყველა სამრევლოების 90%-ს ჰქონდა სკოლები, სადაც გრამატიკა და ლათინური ისწავლებოდა საბაზისო დონეზე, ხოლო საშუალო განათლება ხელმისაწვდომი იყო მცირე დასახლებებსა და დიდ ქალაქებში. იაგელონის უნივერსიტეტში სტუდენტების 65% ჩამოდიოდა ქალაქის გარე ტერიტორიებიდან, 25% წარმოადგენდა თავადაზნაურობას, ხოლო 10% გლეხური წარმომავლობის ოჯახს.

სავალდებულო განათლების იდეა წამოაყენა ანდჟეი ფრიჩ მოდჟევსკიმ 1555 წელს. პოლონეთის დაყოფის შემდეგ, სავალდებულო განათლება შემოიღო პრუსიის ხელისუფლებამ პოლონეთის პროვინციებში, რომლებიც ეკუთვნოდა პრუსიას (1825), და ავსტრიის ხელისუფლებამ გალიციაში (1873). რუსეთის იმპერიაში სავალდებულო განათლება არ არსებობდა. შედეგად, 1921 წელს, პოლონეთის დამოუკიდებლობის აღდგენის შემდეგ, პოლონეთის მეორე რესპუბლიკის მოსახლეობის მესამედი წერა-კითხვის უცოდინარი იყო. გაუნათლებლობა ძალიან მაღალი იყო აღმოსავლეთში, მაგრამ თითქმის არ არსებობდა დასავლეთის პროვინციებში. სავალდებულო განათლება პოლონეთში 1919 წლის თებერვალში დადგენილებით შემოიღეს და იგი მოიცავდა 7-დან 14 წლამდე ასაკის ყველა ბავშვს. თუმცა თავიდან ახალშექმნილ პოლონურ სახელმწიფოს რეფორმის განხორციელების რამდენიმე პრობლემა შეექმნა - კვალიფიციური მასწავლებლების, შენობებისა და სახსრების ნაკლებობა. მეორე მსოფლიო ომის შემდეგ სახელმწიფოს ერთ-ერთ პრიორიტეტად რჩებოდა სავალდებულო განათლება. 1978 წლისთვის პოლონეთის მოსახლეობის მხოლოდ 1,2 პროცენტი იყო წერა-კითხვის უცოდინარი. პოლონეთში სავალდებულო განათლება 18 წლის ასაკში მთავრდება. ის ჩვეულებრივ იწყება, როდესაც ბავშვები 6 წლის არიან და მთავრდება 12 წლიანი სწავლის შემდეგ (ჩვეულებრივ, საშუალო სკოლაში). თანამედროვე პოლონური სამართალი განასხვავებს სავალდებულო სკოლას (obowiązek szkolny) და სავალდებულო განათლებას (obowiązek nauki).

 1999 წლის რეფორმები 
1999 წელს განხორციელდა განათლების სისტემის ძირითადი რეფორმა, რომელმაც შეცვალა საერთო ორგანიზაციული სტრუქტურა 8 (დაწყებითი სკოლა) + 4 (უმაღლესი სკოლა/ლიცეუმი) განათლების 6 (დაწყებითი) + 3 (უმცროსი საშუალო სკოლა, გიმნაჟუმ ) + 3. (უფროსი სკოლა, ლიცეუმი ) წლები. რეფორმამ გაზარდა ძირითად საგნებზე დახარჯული დრო და ერთი წლით გადადო პროფესიული სწავლება (ლიცეუმი). პოლონეთის OECD-ის საგანმანათლებლო რეიტინგები კითხვასა და მეცნიერებაში საშუალოზე დაბალი მდგომარეობიდან გადავიდა ათეულში, ხოლო მათემატიკის ტოპ 15-მდე.

 2017 წლის რეფორმები 
2017/2018 წლიდან პოლონეთის PiS მთავრობამ დაიწყო განათლების სისტემის რეფორმა თანმიმდევრულად სამი სასწავლო წლის განმავლობაში. რეფორმა აბრუნებს საერთო ორგანიზაციულ სტრუქტურას 6 (დაწყებითი) + 3 (უმცროსი საშუალო სკოლა) + 3/4 (საშუალო სკოლა) სწავლის 8 (დაწყებითი სკოლა) + 4/5 (უმაღლესი სკოლა) წლებიდან. ისტორიის მასწავლებლის ანა ძიერზგოვსკას თქმით, რეფორმა მემკვიდრეობით იღებს წინა ისტორიის სილაბუსს პოლონურზე ორიენტირებულ და ევროცენტრულ ფოკუსს, ამოიღებს არაერთგულთა მოძრაობას სილაბუსიდან და ფოკუსირებულია პოლიტიკურ და სამხედრო ლიდერებზე და თავადაზნაურობაზე, უგულებელყოფს დაბალი სოციალური ფენების ისტორიულ როლს.  ტერმინი კომუნიზმი ამოიღეს სწავლებიდან დაახლოებით მეცხრამეტე საუკუნეში, როცა მას სოციალიზმს უწოდებდნენ და მხოლოდ მოგვიანებით გამოჩნდა თავიდან პოლონეთის სახალხო რესპუბლიკასთან ასოციაციაში. ძიერზგოვსკა ამტკიცებს, რომ ნაციონალიზმის ცნება ისტორიულად მხოლოდ მეცხრამეტე საუკუნით თარიღდება, მაგრამ ძალიან ხშირად გამოიყენება ახალ სასწავლო გეგმაში, რაც მოსწავლეებს არასაკმარის გეოგრაფიულ კონტექსტს აძლევს. 

 ძალადობა 
2006 წელს სკოლაში სექსუალური შევიწროების შემდეგ გოგონას თვითმკვლელობის საპასუხოდ, პოლონეთის განათლების მინისტრმა რომან გიერტიხმა წამოიწყო "ნულოვანი ტოლერანტობის" სასკოლო რეფორმა. ამ გეგმის მიხედვით, მასწავლებლებს ექნებოდათ საჯარო მოხელეების იურიდიული სტატუსი, რაც ნიშნავდა, რომ მათ წინააღმდეგ ჩადენილი ძალადობრივი დანაშაული დაისჯებოდა უფრო მაღალი სასჯელით. ხელმძღვანელ მასწავლებლებს, თეორიულად, შეეძლებოდათ აგრესიული მოსწავლეების გაგზავნა საზოგადოებრივი საქმის შესასრულებლად და ამ მოსწავლეების მშობლები შესაძლოა, დაჯარიმებულიყვნენ. მასწავლებლებს, რომლებიც არ შეატყობინებენ ძალადობის ფაქტებს სკოლაში, შესაძლოა პატიმრობა დამუქრებოდათ. 

 სქოლიო 
კატეგორია:Pages with unreviewed translations