მინგეჩაურის საეკლესიო კომპლექსი

მინგეჩაურის საეკლესიო კომპლექსი () — V–VIII საუკუნეების ალბანური საეკლესიო კომპლექსიМунчаев Р. М. Мингечаур // Советская историческая энциклопедия / Под ред. Е. М. Жукова. — М.: Советская энциклопедия, 1973—1982., რომელიც მდებარეობს ქალაქ მინგაჩაურთან, სუდაღილანის დასახლების ტერიტორიაზე. კომპლექსი 1946 წელს მინგეჩაურის ჰიდროელექტროსადგურის მშენებლობისას აღმოაჩინეს.

თავდაპირველად წინაქრისტიანული ტაძარი მოგვიანებით გადაკეთდა ქრისტიანულ ტაძრად. მინგეჩაურის ექსპედიციის ხელმძღვანელის, ს.მ. კაზიევის კვლევით, სუდაგილანის ტაძარი შედგება ოთხი კულტურული ფენისგან, რომლებიც სხვადასხვა პერიოდს განეკუთვნება: ზედა ფენა თარიღდება VIII-IX საუკუნეებით, შემდეგი - IV-VI საუკუნეებით, ხოლო ყველაზე ქვედა, მეოთხე ფენა - IV საუკუნემდელი პერიოდით. VIII-IX საუკუნეებში არაბთა ერთ-ერთი შემოსევის დროს ტაძარი ხანძრის შედეგად განადგურდაМонгайт А. Л. Археология в СССР. — М., 1955. — С. 247. — 436 с..

 არქეოლოგიური გათხრები 
მინგეჩაურის არქეოლოგიური გათხრები მდინარე მტკვრის მარცხენა ნაპირზე, მთიან რელიეფზე ჩატარდა. საკვლევი ტერიტორია მდებარეობდა კომსომოლსკის ჰესის სამშენებლო დასახლების სამხრეთ-დასავლეთით, სამუხის ქვის კარიერსა და მტკვრისკენ მიმავალ გზას შორის. დაახლოებით 40 ჰექტარი ფართობის ეს ადგილი ბოზდაღის მთის ძირშია გაშლილი. 1948 წლის 15 თებერვალს გზიდან 150 მეტრის დაშორებით №12 მცირე მონაკვეთი გაითხარა. თავდაპირველად 8x5 მეტრის ფართობზე მიმდინარეობდა სამუშაოები, თუმცა სახურავის დიდი ზომის კრამიტის აღმოჩენის შემდეგ, ტერიტორია ჩრდილოეთით და აღმოსავლეთით გააფართოვესВаидов Р. М., Фоменко В. П. Средневековый храм в Мингечауре // Материальная культура Азербайджана. — 1951. — Т. II..

ოთხთვიანი გათხრების შედეგად ხუთოთახიანი დიდი შენობა და მნიშვნელოვანი არქეოლოგიური მასალა გამოვლინდა. ფილების გროვის მოშორების შემდეგ, საწყისი სამუშაო ადგილიდან 5 მეტრის დაშორებით, მიწის ზედაპირიდან 70 სანტიმეტრის სიღრმეზე ალიზის აგურით ნაგები კედელი აღმოჩნდა. გაწმენდის შემდეგ გამოიკვეთა 16 კვადრატული მეტრის ფართობის ოთახი.

ოთახის ჩრდილოეთი და სამხრეთი კედლები 3,8 მეტრის სიგრძისა და 90 სანტიმეტრის სისქის იყო, ხოლო აღმოსავლეთის კედელი - 4,2 მეტრის სიგრძის და იმავე სისქის. აღმოსავლეთი და ჩრდილოეთი კედლები კარგად იყო შემონახული და 80-90 სანტიმეტრის სიმაღლეს აღწევდა. დასავლეთ კედელში, სამხრეთ-დასავლეთ კუთხიდან 70 სანტიმეტრის დაშორებით, 90 სანტიმეტრის სიგანის კარი იყო გაჭრილი. ხანძრისგან გაშავებული კარის ზღურბლი დღემდე კარგადაა შემორჩენილი.

აღმოსავლეთ კედელშიც იყო მეორე კარი, სამხრეთ-აღმოსავლეთ კუთხიდან 1,4 მეტრის დაშორებით, ასევე 90 სანტიმეტრის სიგანის. აღმოსავლეთი კედლის კარში, ოთახის კიდიდან 25 სანტიმეტრზე შემორჩენილი იყო დამწვარი ზღურბლის დაფა, 15 სანტიმეტრის სიგანის. კარის აგებულებიდან და მდებარეობიდან ჩანს, რომ ის გვერდით ოთახში გადიოდა. კარების კიდეებთან, კედლების გასწვრივ, იატაკიდან 15 სანტიმეტრის სიმაღლეზე, აღმოსავლეთის კედელთან 70 სანტიმეტრის და სხვა კედლებზე 40 სანტიმეტრის სისქის შვერილებზე 15 სანტიმეტრის დიამეტრის მრგვალი ნახვრეტები იყო გაკეთებული.

საცხოვრებელი კომპლექსი III საუკუნეში აშენდა. კავკასიის ალბანეთში ქრისტიანობა სახელმწიფო რელიგიად IV საუკუნეში (313/314) გამოცხადდა. კ.ვ. ტრევერის აზრით, სუდაღილანის უძველესი ბაზილიკა შესაძლოა იმ ტაძრის ადგილზე აიგო, რომელიც ერთ-ერთ უძველეს ადგილობრივ ღვთაებას ეძღვნებოდაТревер К. В. Очерки по истории и культуре Кавказской Албании IV в. до н. э.-VII в. н. э. — М.-Л.: Издательство Академии наук СССР, 1959. — 389 с..

კომპლექსი ოთხი ტაძრისგან შედგება. მათგან უძველესია მინგეჩაურის ძველი დასახლების ქვედა ფენაში აღმოჩენილი ტაძარი - კვადრატული ნაგებობა, 19,4 მეტრის სიგრძისა და 7,7 მეტრის სიგანის. აღმოსავლეთის კედლების გარდა, ტაძრის კედლები ნაწილობრივ შემორჩენილია. ტაძრის თავისებურებაა ის, რომ მის აღმოსავლეთ ნაწილში საკურთხეველი არ არის.

ტაძრების მშენებლობაში ალიზის აგური გამოიყენეს. კედლები მოხატული და შელესილი იყო.

მთავარი ტაძარი გუმბათის გარეშე იყო აგებული. ასეთი ძეგლების მშენებლობა IV საუკუნიდან დაიწყო, უფრო რთული არქიტექტურული ფორმებით და VIII საუკუნემდე გრძელდებოდა. დღეს მხოლოდ ნანგრევებია შემორჩენილი, რომლებიც არქეოლოგიური გათხრების დროს გამოვლინდა.

მეორე ტაძარი ქრისტიანული ეკლესიის ყველა ნიშანს ატარებს. სწორკუთხა დარბაზს (12,40 x 5,40 მ) აქვს ნახევარწრიული საკურთხევლის აფსიდა, რომელიც მოგვიანებით მიაშენეს. დერეფანში ოთხი მრგვალი სვეტი აღმოჩნდა. ამ ტაძრის ქვის რელიეფები წარმართული ტაძრების მორთულობას ძალიან ჰგავს. მეორე ტაძარი ერთნავიანი ბაზილიკაა.

მესამე ტაძრის მთავარი თავისებურებაა მისი უჩვეულოდ სქელი კედლები - 2,05 მეტრი, მაშინ როცა მეორე ტაძრის კედლების სისქე 1,3 მეტრს არ აღემატება.

მეოთხე ტაძარი მესამე ტაძრის ნანგრევებზეა აგებული და ეკლესიის მესამე ნაწილში მდებარეობს. მის განუყოფელ ნაწილს ღია გალერეა წარმოადგენს.

გათხრების დროს აღმოჩნდა თეთრი ქვის კაპიტელებისა და ბაზისების ნატეხები, სხვადასხვა ქვის არქიტექტურული დეტალები და რბილი ცარცის კლდისგან გამოთლილი რელიეფური მორთულობები (როზეტები და სხვა). ზოგიერთ მათგანზე ნაკაწრი წარწერებია შემორჩენილი. ასევე აღმოჩნდა ორი ვერცხლის სასანური მონეტა, თუმცა მათი ზუსტი დათარიღება ვერ მოხერხდა. ნაპოვნია რბილი ცარცის კლდისგან გამოთლილი კედლის რელიეფური მორთულობის ნატეხები წარწერებით და თიხის კრამიტის ნატეხი ალბანური წარწერითМамедова Г. Христианское культовое зодчество Кавказской Албании эпохи раннего средневековья. — Баку: "Элм", 1985..

სუდაღილანის ტერიტორიაზე, ტაძრის მახლობლად, მრავალი ალბანურწარწერიანი ნატეხია აღმოჩენილი, რომლებიც სხვადასხვა თიხის ნაკეთობებზეა - ჭურჭლის ნატეხებსა და თიხის სასანთლეებზე.

1948 წელს სუდაგილანში, მე-12 მოედანზე, რ.მ. ვაიდოვმა და ვ.პ. ფომენკომ შუა საუკუნეების ტაძრის გათხრებისას მინის ნაკეთობები იპოვეს: ჭურჭლის ნატეხები თხელი შუშის ნატიფი სახელურებით, ჭურჭლის ძირები, სქელკედლიანი შუშის ნატეხები და ღია მწვანე ფერის მრგვალი შუშის სამაჯურები.

1948 წელს VI-VII საუკუნეების ქრისტიანული ეკლესიის ტერიტორიაზე V-VI საუკუნეების ძეგლი აღმოჩნდა. აფსიდის ადგილას გამოვლინდა ოთხკუთხა ქვის კაპიტელი, რომელზეც გამოკვეთილია სტილიზებული ხის გვერდებზე ერთმანეთის პირისპირ განთავსებული, "სამეფო ლენტებით" შემკული ფარშევანგები და ოთხივე მხრიდან შემოვლებული ალბანური წარწერა კაპიტელის კარნიზის გასწვრივ. რ.მ. ვაიდოვის აზრით, ეს ქვა საკურთხევლის ფილა იყო, რომელზეც ხის ჯვარი იდგა. დღეს ეს ძეგლი ბაქოში, აზერბაიჯანის ისტორიის მუზეუმში ინახებაМингечаур.

1948 წლის გათხრების დროს ეკლესიების ნანგრევებსა და მიმდებარე ტერიტორიაზე ორი ტიპის ქრისტიანული სამარხები აღმოჩნდა: V-VII საუკუნეების აგურით ნაგები სამარხები და VIII-X საუკუნეების მიწისქვეშა სამარხები.

 სქოლიო 

კატეგორია:აზერბაიჯანის არქეოლოგიური ძეგლები