ჟანა აკრელი

ჟანა აკრელი (დ. 1272 წლის აპრილი — გ. 23 აპრილი, 1307) — ინგლისელი პრინცესა, მეფე ედუარდ I და ლეონორ კასტილიელის ქალიშვილი.Weir (2008), pp. 83–84 სახელი „აკრი“ წმინდა მიწაზე, ჯვაროსნული ლაშქრობისას დაბადების ადგილს გულისხმობს.

ჟანა ორჯერ გათხოვდა; მისი პირველი მეუღლე გილბერტ დე კლერი, გლოსტერის მეშვიდე ერლი,  მამამისის სამეფოს ერთ-ერთი ყველაზე ძლიერი დიდებული იყო; მეორე ქმარი რალფ დე მონტერმერი, მისი ოჯახის სკვაირი გახლდათ, რომელზეც პრინცესა ფარულად დაქორწინდა.
ჟანა მეტად ცნობილია თქმულებებით, თითქოს მის საფლავზე სასწაულები მომხდარა; ასევე მასზე შეთხზული ლიტერატურული ნაშრომებით. 

 დაბადება და ბავშვობა 
ჟანა (ან ჯოანა) აკრელი 1272 წლის გაზაფხულზე, იერუსალიმის სამეფოში, აუთრემერში, ახლანდელ ისრაელში დაიბადა, სადაც მისი მშობლები, ედუარდ I და ლეონორ კასტილიელი ჯვაროსნული ლაშქრობისას იმყოფებოდნენ.Green (1850), p.318 ჟანას დაბადებისას, მისი ბაბუა, ჰენრი III, კვლავ ცოცხალი იყო და ამიტომაც მამამისი ტახტს ჯერ არ ფლობდა. მშობლებმა აკრი ქალიშვილის დაბადების შემდეგ მალევე დატოვეს. ისინი ესტუმრნენ სიცილიასა და ესპანეთს,Green 1850, p. 319 ბოლოს კი მცირეწლოვანი ჟანა ლეონორის დედასთან, გრაფინია პონტიესთან, საფრანგეთში დატოვეს.Parsons (1995), p.39 აქ ჟანამ რამდენიმე წელი ნებიერად იცხოვრა, „დამყოლ“Parsons (1995), p.40 ბებიასთან, რომელიც მას „მზიან ველებსა და ბალახით დაფარულ ბორცვებზე“Green (1850), p 319 თამაშის უფლებას აძლევდა,  და მასწავლებელ ეპისკოპოსთან ერთად.Green (1850), p.320

სანამ ჟანა ბებიასთან იზრდებოდა, ინგლისში დაბრუნებული ედუარდ I მის ქორწინებაზე ზრუნავდა.  მეფე იმედოვნებდა, რომ სწორად შერჩეული სიძე ინგლისის პოზიციასაც გაამყარებდა და ოჯახშიც სიმდიდრეს შემოიტანდა, ამიტომ ის ამ ქორწინებას პოტენციურად მომგებიან გარიგებად აღიქვამდა და დიდ მნიშვნელობას ანიჭებდა.Green (1850), p.321 მან სიძედ გერმანიის მეფე რუდოლფ პირველის ვაჟი, ჰარტმანი შეარჩია (ჟანა ამ დროს მხოლოდ 5 წლის იყო). ამის შემდეგ ედუარდმა ქალიშვილი საფრანგეთიდან მომავალ მეუღლესთან შესახვედრად ჩამოიყვანა.Green (1850), p321. რადგან ჟანა მშობლებს ახლოს არ იცნობდა, ის „მათი დანახვისას არ აღფრთოვანებულა“ და მათგან თავი საკმაოდ შორს დაიჭირა. 

სანამ წყვილი შეუღლდებოდა, ჰარტმანი დაიღუპა. სავარაუდოდ ის თხილამურებზე სრიალისას, თხელ ყინულზე მოხვდა, შიგნით ჩავარდა და დაიხრჩო.  მეფისთვის მიწერილ წერილში ჰარტმანის გარდაცვალების მიზეზად, მამის სანახავად ნისლიან ამინდში გემით გამგზავრება და ამ გემის ჩაძირვა დასახელდა.Green (1850), p.323 

 პირველი ქორწინება 
ჰარტმანის გარდაცვალებისთანავე ედუარდმა ახალი ქორწინების მორიგებაზე ზრუნვა დაიწყო.Oxford, p. 626.Wilkinson, p. 91 ამჯერად მან გილბერტ დე კლერი შეარჩია; გლოსტერის ერლი, ჟანაზე თითქმის 30 წლით უფროსი და ახლად განქორწინებული.Green (1850), p.327 ერლმა მეფეს მთელი საკუთარი მიწები გადასცა, რომელიც მათ დაბრუნებას ქორწინების შემდგომ შეჰპირდა, და თან დაურთო რომ მზითვში ჟანას 2000 ვერცხლსაც გაატანდა.Green (1850), p.328 ამ მოლაპარაკებისას პრინცესა 12 წლის იყო. გილბერტს ჟანა ძლიერ შეუყვარდა, და მიუხედავად იმისა, რომ მსგავს პოლიტიკურ გარიგებაში პრინცესის შეხედულება არავის აინტერესებდა, ერლმა მისი გულის მოგება მაინც სცადა:Green (1850), p329. მომავალი მეუღლისათვის ძვირფას სამოსსა და ნივთებს ყიდულობდა და ცდილობდა მისთვის თავი მოეწონებინა.Green 1850, p329Wilkinson, p. 91 

წყვილი 1290 წლის 30 აპრილს დაქორწინდა. მათ ოთხი შვილი შეეძინათ:Oxford, p. 626
 გილბერტ დე კლერი, ჰერტფორდის მეშვიდე ერლი;
 ელეონორ დე კლერი;
 მარგარეტ დე კლერი;
 ელიზაბეტ დე კლერი;

1295 წლის 7 დეკემბერს, გილბერტ დე კლერი გარდაიცვალა."Joan or Joanna of Acre, Countess." Oxford, p. 626
 საიდუმლო მეორე ქორწინება 
დაახლოებით ერთი წლის შემდეგ, ჟანა სასახლის სკვაირს, რალფ დე მონტერმერს შეუყვარდა.Green (1850), p.342 გრძნობა ორმხრივი იყო, და პრინცესა მამას შეევედრა, რომ სკვაირისათვის რაინდობა მიენიჭებინა. ამგვარი შეუფერებელი ქორწინება ნებისმიერ ევროპულ სამეფოში გაუგონარი იყო, მაგრამ ჟანა რალფს 1297 წლის იანვარში, საიდუმლოდ გაჰყვა ცოლად.Green (1850), p.343 რადგან მამამისი ამ დროს მის ამადეუს მეხუთეზე, სავოის გრაფზე გათხოვებას გეგმავდა,Green (1850), p.343 ჟანა სახიფათო ჩიხში მოექცა. 

მან თავისი მცირეწლოვანი შვილები ბაბუასთან გაგზავნა, იმ იმედით, რომ მათი სიყვარული ედუარდს მოალბობდა, მაგრამ მისმა გეგმამ არ გაამართლა.Green (1850) p.345 მეფემ მალევე გაარკვია ქალიშვილის განზრახვები, მაგრამ ის კი აღარ იცოდა, რომ ქორწინება უკვე შემდგარი იყო,  და ჟანას მიწები ჩამოართვა, რის შემდეგაც მისი ქორწინების ამადეუსთან დაგეგმვა განაგრძო. ამის შემდეგ, პრინცესამ საიდუმლო ქორწინება აღიარა. მეფე განრისხდა და მონტერმერი მაშინვე ბრისტოლის ციხესიმაგრეში გამოკეტა. ქვეყნის მოსახლეობას ამ სკანდალზე განსხვავებული მოსაზრებები ჰქონდა. ხშირად გაჟღერებულა ხალხში, რომ ყველაზე გაბრაზებული აზნაურები უბრალოდ იმედგაცრუებულნი იყვნენ, რომ ჟანა თავად ვერ შეირთეს.Higginbotham (2009), p.3

ამ საკითხთან დაკავშირებით, პრინცესამ აღნიშნა: „დიდი გრაფის მიერ ღარიბი და უპოვარი ქალის ცოლად მოყვანა არც სამარცხვინოა და არც სტატუსის ღალატად ითვლება; მეორე მხრივ კი გაუგებარია, რატომაა დანაშაული, ან რადაა სამარცხვინო გრაფინიას მიერ გალანტური ახალგაზრდისადმი ინტერესის გამოვლენა?“Green (1850), p. 347 ორსულობის დროს ჟანას მიერ ნათქვამმა ამ სიტყვებმა როგორც ჩანს მეფე ედუარდს გული მოულბო. ის დანებდა, და  მონტერმერი 1297 წლის აგვისტოში შეიწყალა. ჟანას ცხოვრების განმავლობაში, მეფემ და რალფმა ცივილური ურთიერთობის ჩამოყალიბება მოახერხეს, და რალფს ჰერტფორდისა და გლოსტერის ეარლების ტიტულები მიენიჭა.Oxford, p.627 წყვილის პირველი შვილი 1297 წლის ოქტომბერში დაიბადა.

ჟანას და მონტერმერს ოთხი შვილი შეეძინათ:
 მერი დე მონტერმერი, დაიბადა 1297 წლის ოქტომბერში – 1306 წელს, ის ბაბუამ, მეფე ედუარდმა დუნკან მაკდუფზე, ფიფის მერვე გრაფზე გაათხოვა.
 ჟანა დე მონტერმერი, დაიბადა 1299 წელს – მონაზვნად აღიკვეცა. 
 თომას დე მონტერმერი, მონტერმერის მეორე ბარონი, დაიბადა 1301 წელს.
 ედუარდ დე მონტერმერი, დაიბადა 1304 წელს და გარდაიცვალა 1339 წელს.

 ოჯახი 
ჟანა ედუარდისა და ელეონორის თოთხმეტი შვილიდან მეშვიდე იყო. მისი უფროსი და-ძმების უმეტესობა შვიდ წლამდე დაიღუპა, ხოლო მისი უმცროსი და-ძმის უმრავლესობა სრულწლოვანებამდე გარდაიცვალა.Prestwich (1988), p.51 ისინი, რომლებმაც ზრდასრულ ასაკს მიაღწიეს, უმცროსი ძმა, ედვარდ კენარვონელი (მოგვიანებით ედუარდ II) და მისი ოთხი და: ელეონორა, მარგარეტი, მერი და ელიზაბეთი იყვნენ.Prestwich (1988), p.52

პრინცესა, ისევე როგორც მისი და-ძმა, მშობლებისაგან შორს გაიზარდა. იგი ბებიასთან, პონტიეში, ოთხი წლის განმავლობაში ცხოვრობდა და შემდეგ მინდობილი იყო იმავე მომვლელებს, რომლებიც მის და-ძმას უვლიდნენ.Higginbotham (2009), p.1 მეფე ედუარდს მისი შვილების უმეტესობასთან ახლო ურთიერთობა მათი ზრდის პროცესში არ ჰქონია, მაგრამ  „ჩანდა, რომ თავისი ქალიშვილები ვაჟებზე მეტად უყვარდა“.

მიუხედავად ამისა, ჟანა აკრელის დამოუკიდებელმა ბუნებამ მამასთან მრავალი კონფლიქტი გამოიწვია. ედუარდმა არ მოიწონა მის მიერ სამეფო კარის დატოვება ეარლ გლოსტერთან ქორწინების შემდეგ და თავის მხრივ „მისთვის შეკერილი შვიდი ხალათი ჩამოართვა“.Higginbotham (2009), p.2 ის ასევე ნეგატიურად იყო განწყობილი პრინცესას მეორე ქორწინების მიმართ, როდესაც ის რალფ დე მონტერმერს, სასახლის სკვაირს გაჰყვა ცოლად.Prestwich (1988), p.54 ამავდროულად, მეფე ედუარდი მონტერმერს თითქოს შეურიგდა და მას ორი ერლდომიც კი მიანიჭა, მაგრამ მიუხედავად ამისა, მამის მიერ შვილების მიმართ კეთილი დამოკიდებულება, როგორც ჩანს, ჟანაზე სრულად არ ვრცელდებოდა. მაგალითად შეგვიძლია მოვიტანოთ ფაქტი, რომ მისი შვილიშვილების დაბადების მაცნეებს მეფე მუდამ ფულით აჯილდოვებდა, რაც ჟანას ქალიშვილის დაბადებისას არ მოხდა.Prestwich (1988), p.55 

ჟანამ საკმაოდ მჭიდრო კავშირი შეინარჩუნა თავის დედმამიშვილებთან. ის და მონტერმიერი ახლოს იყვნენ პრინც ედუარდთან, რომელთანაც აქტიური მიმოწერა ჰქონდათ. მას შემდეგ, რაც ედუარდი მამას განუდგა და სამეფო ბეჭედი დაკარგა, ჟანამ მას საკუთარი ბეჭდის გამოყენება შესთავაზა.Prestwich (1988), p.53 

 გარდაცვალება 
ჟანა 1307 წლის 23 აპრილს, საფოლკში მდებარე კლერის მამულში გარდაიცვალა. მისი სიკვდილის მიზეზი გაურკვეველი რჩება, თუმცა არსებობს მოსაზრება, რომ ის გართულებულმა მშობიარობამ იმსხვერპლა. ამ ჰიპოთეზას მისი მანამდელი, ასევე რთული ორსულობები უქმნიდა საფუძველს; ასევე ის, რომ ამ დროს დაახლოებით 35 წლის უნდა ყოფილიყო. კონკრეტული ფაქტების არარსებობის გამო ისტორია ამ საკითხთან დაკავშირებით დადასტურებულად არაფერს აღნიშნავს.Higginbotham (2009), p.4  

მისი გარდაცვალებიდან ოთხ თვეზე ნაკლებ დროში ჟანას მამაც გარდაიცვალა. ჟანას ქვრივმა, რალფ დე მონტერმერმა, ცოლისა და სიმამრის სიკვდილის შემდეგ მალევე დაკარგა გლოსტერის ერლის წოდება. შემდგომ ამ სტატუსს, მემკვიდრეობით, ჟანასა და გილბერტის ვაჟი - გილბერტი ფლობდა. 

ჟანას დაკრძალვის ადგილმა ინტერესი და დებატები გამოიწვია. ის კლერში, ავგუსტინელების ეკლესიაშია დამარხული, რომელიც მისი პირველი ქმრის წინაპრების დაფინანსებით აშენდა, და სადაც ბევრი მათგანი ასევე იყო დაკრძალული. ზოგი წყაროს თანახმად, 1357 წელს, ჟანას ქალიშვილმა, ელიზაბეტ დე ბურგმა განაცხადა, რომ „დედის ცხედარი იხილა და სხეულს გახრწნის კვალი არ აჩნდა“, რაც რომის კათოლიკური ეკლესიის თვალში სიწმინდის მანიშნებელია. ეს განცხადება მხოლოდ XV საუკუნის მატიანეშია ჩაწერილი, თუმცა მისი დეტალები უჩვეულო და გაურკვეველია, განსაკუთრებით ის მონაკვეთი, სადაც აღწერილია, რომ პრინცესის გვამი ისეთ მდგომარეობაში იყო, რომ „როდესაც მკერდზე ხელს დაადებდი, ხორცი უკანვე იწეოდა.“ ზოგიერთი წყარო ირწმუნება, რომ ჟანას საფლავზე ღვთიური სასწაულები ხდებოდა, მაგრამ მისი ბეატიფიკაციის ან კანონიზების ინიციატივა არავის გასჩენია. 
ლიტერატურა


 Costain, Thomas. A History of the Plantagenets, Vol III.

 Green, Mary Anna Everett. Lives of the Princesses of England. London: Henry Colburn, 1850. Google Books full text


 Parsons, John Carmi. Eleanor of Castile. New York: St. Martin's Press, 1995.
 Patterson, Abiah (2024). Gracious Gift. Amazon Publishing. ISBN 979-8327886223.



 Wilkinson, L. (2020). Royal Daughters and Diplomacy at the Court of Edward I. In A. King & A. Spencer (Eds.), Edward I: New Interpretations (pp. 84-104). Boydell & Brewer. https://doi.org/10.1017/9781787446144

რესურსები ინტერნეტში

სქოლიო

კატეგორია:დაბადებული 1272
კატეგორია:გარდაცვლილი 1307
კატეგორია:XIV საუკუნის ინგლისელები
კატეგორია:მშობიარობის დროს გარდაცვლილები
კატეგორია:ინგლისის პრინცესები
კატეგორია:პლანტაგენეტები