სუდაღილანი

სუდაღილანი ( - აზერბაიჯანულიდან ნიშნავს „წყლის დაღვრის ადგილს“)Ваидов Р. М. Археологические работы в Мингечауре в 1950 году // Краткие сообщения Института истории материальной культуры. — 1952. — Вып. 46. — III-XIII საუკუნეებით დათარიღებულ დასახლებასა და სასაფლაოს წარმოადგენს. მდებარეობს აზერბაიჯანის ქალაქ მინგეჩაურში, მდინარე მტკვრის მარცხენა ნაპირზე, ამავე სახელწოდების მიდამოშიСудағылан (азерб.) // Азербайджанская советская энциклопедия. — Баку, 1986. — C. IX..

1946-1953 წლებში სუდაღილანში ჩატარებული არქეოლოგიური გათხრების დროს აღმოაჩინეს მდიდარი არქეოლოგიური კომპლექსი, რომელიც ადრეული ფეოდალიზმის პერიოდს მიეკუთვნება. აღმოჩენილ არტეფაქტებს შორის იყო საყოფაცხოვრებო ნაგებობები, ქრისტიანული ეკლესიები ალბანური წარწერებით, სასანიდური და არაბული მონეტებისგან შემდგარი განძები. გათხრები ჩაატარა აზერბაიჯანის ისტორიის მუზეუმის ექსპედიციამ ს. მ. კაზიევის ხელმძღვანელობითМонгайт А. Л. Археология в СССР. — М., 1955. — С. 247. — 436 с..

დასახლების ტერიტორიაზე აღმოჩენილია ჭურჭლის ღუმელები, ხოლო მიმდებარე სასაფლაოს ტერიტორიაზე - დოქები, ხის სამარხები, ქრისტიანული სამარხები და კატაკომბები. დასახლების ცენტრში მდებარეობდა ციტადელი, რომელიც წარმოადგენდა შენობების კომპლექსსა და ტაძრის ნაგებობებთან იყო დაკავშირებული. ციტადელის სიმაგრე შედგებოდა 3.5 მ-ზე მეტი სისქის მასიური ქვიშაქვის კედლებისგან. დასახლების მოსახლეობა ძირითადად სოფლის მეურნეობით იყო დაკავებული.

 დასახლების გეოგრაფიული მდებარეობა 
სუდაგილანის ჩრდილოეთით მდებარეობს პატარა ციცაბო ხევი, რომელიც, რ. მ. ვაიდოვის მიხედვით, შუა საუკუნეებში წვიმის ნაკადების ეროზიით ჩამოყალიბდა. აღმოსავლეთით ის ესაზღვრება ყარადაღის მთას, რომელიც ბოზდაღის ქედის ერთ-ერთი ნაწილი გახლავთ. სამხრეთით მას დაბლობი ეკვრის, ხოლო დასავლეთიდან მდინარე მტკვარი ჩამოუდის.

სუდაგილანიდან ჩრდილოეთით 5 კმ-ის დაშორებით, მდინარე მტკვრის ზემოთ, მდებარეობდა სამუხის ტყე (დღეს აქ მინგეჩაურის წყალსაცავია), რომელიც მდიდარი იყო ხეხილითა და მყარი ხის სახეობებით. სამხრეთით და დასავლეთით მინგეჩაურის მახლობლად მცირე ტბებია (ახმაზი), სადაც წლის ნებისმიერ დროს შესაძლებელია მდინარისა და ტბის თევზის დაჭერა. აქედან იწყება მთისა და სტეპის მდელოები, რომლებიც იდეალური საძოვრები იყო. ვაიდოვის დასკვნით, ეს ტერიტორია ხელსაყრელი იყო ადამიანის დასახლებისა და ცხოვრებისთვის.

 კულტურული ფენები და არქეოლოგიური აღმოჩენები 
სუდაგილანის ტერიტორიაზე გათხრებმა გამოავლინა ოთხი ფენა, რომელთა საერთო ფართობი დაახლოებით 700 მ²-ია.

 პირველი კულტურული ფენა 
მინი
პირველი ფენა ზოგან ზედაპირზე, ზოგან კი 3 მ სიღრმემდე გვხვდება. მისი მთავარი მახასიათებლებია მიწის ნაგებობების ნაშთები და თიხის პლატფორმები, რომლებიც მსუბუქი საცხოვრებლების იატაკს წარმოადგენდნენ. საცხოვრებლები თიხის ორმოებში იყო აგებული, რომელთა კიდეები ქვით გამაგრებულიყო. ტერიტორიაზე აღმოჩენილია მარცვლეულის შესანახი თიხის ორმოები, რომელთა ფსკერზე ნაპოვნია ხორბლის, ფეტვის, ქერისა და სამზარეულოს ნარჩენები, შინაური და გარეული ცხოველების ძვლები, თევზის ნაშთები და კერამიკული ჭურჭელი.

პირველი ფენაში აღმოჩენილი კერამიკა მთლიანად წითლად გამომწვარია, აქვს მრგვალი სახელურები და ტრიფოლიური ფორმის გვირგვინები. ზოგი ჭურჭელი ორი სახელურითაა შესრულებული. მსგავსი ჭურჭელი აღმოჩნდა მარცხენა ნაპირზე გვიანდელ სამარხებშიც.

სამარხები შეიცავდა რომაული იმპერიის ვერცხლის დრაქმებს (II-III სს.), მინის ჭურჭელს, სამკაულებს, ბეჭდებს, მძივებს, ვერცხლის სამაჯურებს და სხვა ნივთებს. სამარხები განლაგებულია დასახლების ჩრდილო-დასავლეთ და სამხრეთ-აღმოსავლეთ მხარეებზე, ხოლო მათ შორის 250 მ-ის მანძილზე არ შეინიშნება სამარხები.Ваидов Р. М. Раннесредневековое городище Судагылан // Краткие сообщения Института истории материальной культуры. — 1954. — Вып. 54. 1949-1950 წლებში სუდაგილანში აღმოჩენილ იქნა 22 სამარხი, რომლებიც II-IV საუკუნეებით თარიღდება, ხოლო ზოგიერთი სამარხი I-II საუკუნეებით.

 მეორე კულტურული ფენა 
მინი|VI საუკუნის ქრისტიანული ეკლესიის საკურთხევლის ჯვრის სადგამი ალბანური წარწერით. აზერბაიჯანის ისტორიის ეროვნული მუზეუმი, ბაქო
მეორე ფენა IV-VII საუკუნეებით თარიღდება და ხასიათდება სასანიდური მონეტების აღმოჩენით, მათ შორის კავად I-ის (488-496, 499-531), ხოსრო I-ის (531-579), ჰორმიზდ IV-ის (579-590) და ხოსრო II-ის (591-628) მონეტებით.

ამ ფენაში აღმოჩენილი კერამიკა უხეში, ხელით ჩამოსხმული და კარგი კერამიკული მასალისგანაა დამზადებული, თუმცა მას ელეგანტური ფორმა არ აქვს. საცხოვრებელი ნაგებობები შედგებოდა თიხის აგურის მცირე ზომის სწორკუთხა კონსტრუქციებისგან, რომლებიც ხანძრისა და ნგრევის კვალს ატარებდნენ.

მეორე ფენის აღმოჩენები ადასტურებს, რომ ეს პერიოდი მჭიდროდ იყო დაკავშირებული სასანიდურ მმართველობასთან, ხოლო საცხოვრებელი პირობები და არქიტექტურული სტილი ამ ეპოქისთვის დამახასიათებელ ნიშნებს ატარებდა.

1951 წელს, მეორე ფენაში, აღმოაჩინეს რელიგიური ნაგებობის ნაშთები, რომელიც ერთაფსიდიანი, სამნავიანი ქრისტიანული ტიპის ეკლესია იყო. საძირკვლის შემორჩენილ ნაწილებზე დაყრდნობით დადგინდა, რომ ნაგებობა შედგებოდა ერთი წაგრძელებული დარბაზისგან, რომლის ფართობი დაახლოებით 50 მ² იყო. სამხრეთ და ჩრდილოეთ მხარეს მას ვიწრო დერეფნები გარს ერტყა, რომლებიც აღმოსავლეთიდან რეგულარული მოხაზულობის აფსიდით მთავრდებოდა (დაახლოებით 2,5 მ რადიუსით).

აფსიდი საკურთხევლის ნაწილი იყო და დარბაზის იატაკზე დაახლოებით 80 სმ-ით ამაღლებული. ვაიდოვის ვარაუდით, ჭერი სამ დაწყვილებულ ხის სვეტს ეყრდნობოდა, რომელთა საძირკვლის კვალი ცენტრალურ დარბაზში შემორჩენილია. ტაძრის ტერიტორიაზე აღმოჩენილია ქვის ფილები, რომელთაგან ერთს (აღმოჩენილი 1948 წელს) სტილიზებული ხის ორივე მხარეს ორი ფარშევანგის გამოსახულება და ალბანური წარწერა აქვს. ფილის მდებარეობა თითქმის ემთხვევა ტაძრის აფსიდის ცენტრს, საიდანაც ვაიდოვი ასკვნის, რომ ქვების ჯგუფი და წარწერიანი ფილა საკურთხევლის ცენტრში ქვის ტახტს წარმოადგენდაТревер К. В. Очерки по истории и культуре Кавказской Албании IV в. до н. э.-VII в. н. э. — М.-Л.: Издательство Академии наук СССР, 1959. — 389 с.. ტახტის ზომიდან გამომდინარე, მისი სიმაღლე დაახლოებით 2 მ უნდა ყოფილიყო. ზედა ნაწილი წარწერიანი თლილი ფილით იყო დაფარული.

ტაძრის მახლობლად, სუდაღილანის ტერიტორიაზე, ასევე ნაპოვნია ალბანური წარწერებით ფრაგმენტები, რომლებიც სხვადასხვა თიხის ნაწარმზე იყო გამოყენებული, როგორიცაა ჭურჭლის ფრაგმენტები და თიხის სასანთლეები. ქვაზე კი სიგელის მსგავსი წარწერები აღმოჩნდა.

 მესამე კულტურული ფენა 
მინი|მინგაურში აღმოჩენილი ბრინჯაოს, რკინისა და თიხისგან დამზადებული ჯვრები. IV-VIII სს.
მესამე ფენა მთლიანად ფარავს პირველ ორ ფენას და მოიცავს საცხოვრებელი ნაგებობების ნაშთებს. შენობების კედლები (1-1,5 მ სისქის) თიხის სხვადასხვა ზომის ბლოკებითაა აგებული. ზოგიერთ შენობას მყარი საძირკველი ჰქონდა ხრეშის, კრამიტის ან ღორღის ქვის საფუძველზე.

ამ ფენაში გვიანდელი (VIII-IX სს.) ქრისტიანული ტიპის ტაძრის ნაშთებიც აღმოჩნდა, რომელიც ქარხნული აგურით იყო ნაგები. ტაძარი ოთხი ოთახისგან შედგებოდა, ხოლო საკურთხევლის დასავლეთ მხარეს ვესტიბიულს მოიცავდა. გათხრებისას აღმოჩენილია რკინისა და ბრინჯაოს სხვადასხვა ფორმის და ზომის მრავალი ჯვარი, რომელთაგან ზოგიერთს მინისა და ფერადი ქვის ჩანართები ჰქონდა. აქვე ნაპოვნია ბრინჯაოს საცეცხლური, ცხენოსნის ბარელიეფური გამოსახულების ფრაგმენტი და არქიტექტურული დეტალების ნაშთები, მათ შორის მოჩუქურთმებული ჩარჩოები, ფრესკების ფრაგმენტები და თიხის სასანთლეები. ეს ტაძარი VIII-IX საუკუნეებით თარიღდება. აღმოსავლეთ და სამხრეთ-აღმოსავლეთ მხარეს პატარა სამარხებიც არის აღმოჩენილი.

მესამე ფენის კერამიკა მსგავსია მეორე ფენის კერამიკისა, თუმცა დამზადების უკეთესი ხარისხით გამოირჩევა. აღმოჩენილ ჭურჭელს შორის კვერცხის ფორმის ციპებიც იყო (ზოგიერთზე გამოსახული ჯვრებით), ასევე საშუალო ზომის დოქები ორი სახელურით. ეს ფენა VII-IX საუკუნეებით თარიღდება.

 მეოთხე კულტურული ფენა 
მეოთხე კულტურული ფენა X-XIII საუკუნეებით თარიღდება. ეს ფენა ყველაზე განადგურებულია, რაც კლიმატური პირობებითა და ბუნებრივი ფაქტორებით არის გამოწვეული. აქ სამშენებლო ნაგებობების ნაშთები თითქმის არ შემორჩენილა, თუმცა აღმოჩენილია X-XII საუკუნეების ჭედური და მოჭიქული კერამიკის ფრაგმენტები, რომლებიც მსგავსია აზერბაიჯანის შუა საუკუნეების ქალაქების (განჯა, ბაქო, ორენ-ყალა და სხვ.) კერამიკასთან. ზედა ფენაში ასევე ნაპოვნია XII-XIII საუკუნეების სხვადასხვა ქალაქების მიერ მოჭრილი მონეტები.

ვაიდოვის მტკიცებით, სუდაგილანის დასახლება XIII საუკუნეში გადაშენდა, რაც მონღოლთა ლაშქრობებთნაა დაკავშირებული. XII-XIII საუკუნეების ნაშთები აქ არ გამოვლენილა, რაც ამ მოსაზრებას ამყარებს. დასახლების მოსახლეობა მტკვრის მარჯვენა ნაპირზე გადავიდა, სადაც დაახლოებით 2-2,5 კმ-ის დაშორებით დიდი დასახლება არსებობდა.

 სქოლიო 

კატეგორია:აზერბაიჯანის არქეოლოგიური ძეგლები