რუსეთის ტერიტორიული გაფართოება და ცვლილებები

რუსეთის საზღვრები 16 საუკუნიდან იცვლებოდა სამხედრო დაპყრობებით, იდეოლოგიური და პოლიტიკური გაერთიანებებით.

 ცარისტული რუსეთი 
რუსეთზე თათრების მმართველობა ოფიციალურად დასრულდა 1480 წელს, როდესაც მდინარე უგრასთან „დიდი დგომის“ დროს თათრები დამარცხდნენ. ივანე III-ის (მ. 1462–1505) და ვასილი III-ის (მ. 1505–1533) მმართველობის პერიოდში მოხდა ცენტრალიზებული რუსეთის სახელმწიფოს კონსოლიდაცია. ამ პროცესს თან ახლდა რიგი ანექსიები, კერძოდ: ნოვგოროდის რესპუბლიკა 1478 წელს, ტვერი 1485 წელს, ფსკოვის რესპუბლიკა 1510 წელს, ვოლოკოლამსკი 1513 წელს, რიაზანი 1521 წელს და ნოვგოროდ-სევერსკი 1522 წელს.Allen F. Chew, An Atlas of Russian History: Eleven Centuries of Changing Borders (მეორე გამოცემა, 1967), გვ. 14–43.

1598–1613 წლების პოლიტიკური არასტაბილურობის პერიოდი, რომელიც ცნობილია როგორც „არეულობის ხანა“, 1613 წელს რომანოვების ხელისუფლებაში მოსვლით დასრულდა. ამის შემდეგ კი გაგრძელდა რუსეთის სამეფოს გაფართოებისა და კოლონიზაციის პროცესი. იმ დროს, როცა დასავლეთ ევროპა ახალი სამყაროს კოლონიზაციას ახორციელებდა, რუსეთის სამეფო ხმელეთზე — ძირითადად აღმოსავლეთით, ჩრდილოეთით და სამხრეთით — ფართოვდებოდა.

ასე გაგრძელდა საუკუნეების განმავლობაში. XIX საუკუნის ბოლოსთვის რუსეთის იმპერიამ ბალტიის ზღვიდან შავ ზღვასა და წყნარ ოკეანემდე გააფართოვა თავისი საზღვრები. გარკვეული პერიოდის განმავლობაში რუსეთის იმპერიას ეკუთვნოდა კოლონიები ამერიკაში (1732–1867), ხოლო 1889 წელს დღევანდელი ჯიბუტის ტერიტორიაზე დააარსა არაოფიციალური კოლონია, რომელმაც მხოლოდ ერთი თვე იარსება.John Channon, The Penguin Historical Atlas of Russia (პინგვინის ისტორიული ატლასი რუსეთის შესახებ), 1995, გვ. 8–12, 44–75.
მინი| რუსეთის ექსპანსია ევრაზიაში 1533-1894 წლებში
1582-1650 წლების პირველი ეტაპი მოიცავდა ჩრდილო-აღმოსავლეთით გაფართოებას ურალიდან წყნარ ოკეანემდე. ამ პერიოდში გეოგრაფიულმა ექსპედიციებმა ციმბირის ტერიტორია დეტალურად შეისწავლეს და მისი მნიშვნელოვანი ნაწილი რუკებზე აისახა. მეორე ეტაპი, რომელიც მიმდინარეობდა 1785-1830 წლებში, მოიცავდა სამხრეთისკენ მიმართულ გაფართოებას შავი ზღვისა და კასპიის ზღვის შორის მდებარე ტერიტორიებზე. მთავარ მიმართულებებს წარმოადგენდა სომხეთი და საქართველო, ასევე ოსმალეთის იმპერიასა და სპარსეთზე (ყაჯარების იმპერია) გავლენის გაძლიერება. 1829 წლისთვის რუსეთის იმპერია აკონტროლებდა მთელ კავკასიას, რაც ადრიანოპოლის 1829 წლის ხელშეკრულებით ოფიციალურად დამტკიცდა. მესამე ეტაპი, რომელიც მოიცავდა 1850-1860 წლებს, წარმოადგენდა მოკლე, მაგრამ სტრატეგიულ ინტერვალს. ამ პერიოდში რუსეთმა მიიერთა ამურის მდინარიდან მანჯურიამდე მდებარე რეგიონი. მეოთხე ეტაპი იყო 1865-იდან 1885 წლამდე, როდესაც რუსეთის იმპერიამ თურქესტანი შეიერთა და ინდოეთის ჩრდილოეთ საზღვარს მიადგა, რამაც ბრიტანეთის შეშფოთება გამოიწვია და დაიწყო "დიდი თამაში".Brian Catchpole, A Map History of Russia, 1983, გვ. 6–31.Allen F. Chew, An Atlas of Russian History: Eleven Centuries of Changing Borders (მეორე გამოცემა, 1967).

ისტორიკოსი მიხეილ ხოდარკოვსკი ცარისტულ რუსეთს აღწერს, როგორც „ჰიბრიდულ იმპერიას“, რომელიც აერთიანებდა კონტინენტური და კოლონიური იმპერიების ელემენტებს."Empire of the Steppe: Russia's Colonial Experience on the Eurasian Frontier". UCLA International Institute, www.international.ucla.edu. წვდომის თარიღი: 9 აგვისტო, 2021. ყაზახი მეცნიერის, კერეიხან ამანჟოლოვის თქმით, რუსეთის კოლონიზმს არსებითი განსხვავება არ ჰქონდა ბრიტანეთის, საფრანგეთისა და სხვა ევროპული სახელმწიფოს კოლონიური პოლიტიკებისგან."The Great Game, 1856-1907: Russo-British Relations in Central and East Asia". Reviews in History, reviews.history.ac.uk. წვდომის თარიღი: 9 აგვისტო, 2021. ცინგის დინასტიის ჩინეთმა ადრეულ საზღვრის კონფლიქტებში დაამარცხა რუსეთის იმპერია, მაგრამ 1858 წლის აიგუნის ხელშეკრულებით რუსეთმა მიიღო გარე მანჯურიის რეგიონი, მათ შორის ამურის მიმდებარე ტერიტორიები.Lin, Yuexin Rachel (2017). "White water, Red tide: Sino-Russian conflict on the Amur 1917–20". Historical Research, ტომი 90 (ნომერი 247), გვ. 76–100. doi:10.1111/1468-2281.12166. hdl:10871/31582. ISSN 1468-2281. 1900 წელს, ბოქსიორების აჯანყების დროს, რუსეთის იმპერიამ მანჯურიაში შეჭრა განახორციელა. ამას მოჰყვა ბლაგოვეშჩენსკის ხოცვა-ჟლეტა, რომლის დროსაც რუსეთის საზღვრის მხარეს მცხოვრები ჩინელი მოსახლეობა დაიხოცა. რუსეთის იმპერიამ აზიაში თავისი მაქსიმალური ტერიტორიული გაფართოება რუსეთ-იაპონიის ომის დროს შეძლო. თუმცა, ომში დამარცხების შემდეგ, პორტსმუთის ხელშეკრულებით, იაპონიისთვის გადაცემული იყო მანჯურია, სამხრეთ სახალინი, რუსული დალიანი და პორტ არტური. თუმცა, რუსეთმა შეინარჩუნა ჩინეთის აღმოსავლეთ რკინიგზის ჩრდილოეთ ნაწილი.

 ცვლილებების ცხრილი 
რუსეთის სამეფოსა და რუსეთის იმპერიის ტერიტორიული ცვლილებები, 1547 წლიდან 1905 წლამდე, ქრონოლოგიური მიმდევრობით:
წელიცარიდაკავებული ტერიტორიაTaken from/byBackgroundრუკა1552ივანე მრისხანეყაზანის სახანოყაზანის სახანორუსეთ-ყაზახების ომი150x150პქ|Location of Kazan1556ივანე მრისხანეასტრახანის სახანოასტრახანის სახანორუსეთის კონტროლი ვოლგის სავაჭრო გზაზე150x150პქ|Location of Astrakhan1562ივანე მრისხანენეველილიტვის დიდი სამთავროლივონიის ომი1563ივანე მრისხანეპოლოცკი და ველიჟილიტვის დიდი სამთავროლივონიის ომი1566ივანე მრისხანეუსვიატულიტვის დიდი სამთავროლივონიის ომი1580ივანე მრისხანეუსვიატუს დაკარგვაპოლონეთ-ლიტვის თანამეგობრობალივონიის ომი1582ივანე მრისხანეპოლოცკის და ველიჟის დაკარგვაპოლონეთ-ლიტვის თანამეგობრობალივონიის ომიცენტრი|frameless|168x168პქ1585თედორე Iსევსკიპოლონეთ-ლიტვის თანამეგობრობა1598თედორე Iციმბირის სახანოციმბირის სახანოციმბირის სახანოს დაპყრობა150x150პქ|Khanate of Sibir1582 – 1778ეტაპობრივიციმბირიძირძველი ხალხიციმბირის დაპყრობა რუსეთის მიერცენტრი|frameless|143x143პქ1617არეულობის ხანაინგერმანლანდიას და კეხოლმის დაკარგვაშვედეთიინგერმანლანდიას ომიცენტრი|frameless|110x110პქ1618არეულობის ხანასევერიის, სმოლენსკის რეგიონი, სებეჟი და ნეველის დაკარგვაპოლონეთ-ლიტვის თანამეგობრობარუსეთ-პოლონეთის ომი (1609-1618)ცენტრი|frameless|125x125პქ1634მიხეილ I რომანოვისერპეისკის ქალაქიპოლონეთ-ლიტვის თანამეგობრობასმოლენსკის ომიცენტრი|frameless|142x142პქ1644მიხეილ I რომანოვიტრუბჩევსკის ქალაქიპოლონეთ-ლიტვის თანამეგობრობა1667ალექსი I (რუსეთი)სმოლენსკი, მარცხენა სანაპირო უკრაინა, კიევი (დროებითი), ზაპორიჟია (ამხანაგობა პოლონეთთან)პოლონეთ-ლიტვის თანამეგობრობარუსეთ-პოლონეთის ომი  (1654–1667)150x150პქ|Truce of Andrusovo 16671681თედორე IIIქასიმ სახანოქასიმ სახანოდედოფალ ფატიმა სოლტანის გარდაცვალება150x150პქ|Location of Qasim Khanate1686პეტრე I დიდიკიევისა და ზაპორიჟიას აღებაპოლონეთ-ლიტვის თანამეგობრობაUnion with Poland against Ottoman Empire (Great Turkish War)150x150პქ|Union with Poland against Turkey1700პეტრე I დიდიაზოვის აღება (დროებითი)ოსმალეთის იმპერიაRusso-Turkish War (1686-1700) 
(During the Great Turkish War)1711პეტრე I დიდიაზოვის დაკარგვაოსმალეთის იმპერიარუსეთ-ოსმალეთის ომი (1710-1713)1721პეტრე I დიდილივონია, ესტონეთი, ინგერმანლანდია, და ქარელიაშვედეთიჩრდილოეთის ომი159x159პქ|Treaty of Nystad1739ანა (რუსეთი)აზოვის დაბრუნებაოსმალეთის იმპერიარუსეთ-ოსმალეთის ომი (1735-1739)1743ელისაბედ I (რუსეთი)სამხრეთ-დასავლეთ კარელიაშვედეთირუსეთ-შვედეთის ომი (1741-1743)157x157პქ|Treaty of Åbo1758ელისაბედ I (რუსეთი)სამბია, მცირე ლიტვა, ნატანგიაპრუსიის სამეფოშვიდწლიანი ომი1762პეტრე IIIსამბიის დაკარგვა, მცირე ლიტვა, ნატანგიაპრუსიის სამეფობრანდენბურგის სახლის სასწაული1771ეკატერინე IIყალმუხის სახანოყალმუხის სახანოexodus of the Kalmyks to Dzungaria150x150პქ|Location of Kalmyk Khanate1772ეკატერინე IIინფლანტური სავოევოდო და ისტორიული თეთრი რუთენიის ნაწილები (თანამედროვე აღმოსავლეთი ბელარუსი და ნეველი, რუდნია, სებეჟი, შუმიაჩი, უსვიატი, ველიჟი)პოლონეთ-ლიტვის თანამეგობრობაპოლონეთის პირველი დანაწილება150x150პქ|First Partition of Poland1774ეკატერინე IIსამხრეთ ბუგი და კარბადინოოსმალეთის იმპერიარუსეთ-ოსმალეთის ომი (1768-1774)150x150პქ|Crimean Khanate (in yellow)1783ეკატერინე IIყირიმის სახანოოსმალეთის იმპერიავასალური სახელმწიფოს ანექსია1792ეკატერინე IIიედისანიოსმალეთის იმპერიარუსეთ-ოსმალეთის ომი (1787-1791)150x150პქ|Location of Yedisan1793ეკატერინე IIუკრაინის მარჯვენა სანაპირო, პოდოლიის უმეტესი ნაწილი, აღმოსავლეთ ვოლჰინია და ბელორუსიაპოლონეთ-ლიტვის თანამეგობრობაპოლონეთის მეორე დანაწილება150x150პქ|Second Partition of Poland1795ეკატერინე IIკურლანდი, ზემგალე, ჟემაიტია, კაუნასი, ვილნიუსი, დასავლეთ პოლესიე და ვოლჰინიაპოლონეთ-ლიტვის თანამეგობრობაპოლონეთის მესამე დანაწილება150x150პქ|Partitions of Poland1799პავლე I (რუსეთი)ალასკაძირძველი ხალხირუსული ამერიკა170x170პქ|Russian Alaska in 18601801ალექსანდრე I (რუსეთი)აღმოსავლეთ საქართველოქართლ-კახეთის სამეფოსაქართველო რუსეთის იმპერიის შემადგენლობაში150x150პქ|Eastern Georgia1807ალექსანდრე I (რუსეთი)ბელოსტოკიპრუსიის სამეფონაპოლეონის ომებიცენტრი|frameless1809ალექსანდრე I (რუსეთი)ტერნოპილიავსტრიის იმპერიამეხუთე კოალიციის ომიფინეთის დიდი სამთავროშვედეთირუსეთ-შვედეთის ომი (1808-1809)162x162პქ|Grand Duchy of Finland1810ალექსანდრე I (რუსეთი)დასავლეთ საქართველოიმერეთის სამეფოსაქართველო რუსეთის იმპერიის შემადგენლობაში1812ალექსანდრე I (რუსეთი)ბესარაბია (მოლდოვა)ოსმალეთის იმპერიარუსეთ-ოსმალეთის ომი (1806-1812)150x150პქ|Location of Bessarbia1813ალექსანდრე I (რუსეთი)ვარშავის საჰერცოგო (ოკუპაციის ქვეშ)საფრანგეთინაპოლეონის ომები150x150პქ|Duchy of Warsaw1813ალექსანდრე I (რუსეთი)საქართველო, დაღესტანი, ჩრდილოეთ აზერბაიჯანის ნაწილი და ჩრდილოეთ სომხეთის ნაწილიყაჯარების იმპერიარუსეთ-სპარსეთის ომი (1804-1813)150x150პქ|Losses by Persia1815ალექსანდრე I (რუსეთი)პოლონეთის სამეფოვარშავის საჰერცოგონაპოლეონის ომებიცენტრი|frameless|121x121პქტერნოპილის დაკარგვაავსტრიის იმპერია1828ნიკოლოზ I (რუსეთი)იღდირის პროვინცია, დანარჩენი ჩრდილოეთ აზერბაიჯანი და სომხეთიყაჯარების იმპერიარუსეთ-სპარსეთის ომი (1826-1828)150x150პქ|Losses by Persia1829ნიკოლოზ I (რუსეთი)დუნაის დელტა, ანაპა, ნოვოროსიისკი, ფოთი, ახალციხე და ახალქალაქიოსმალეთის იმპერიარუსეთ-ოსმალეთის ომი (1828-1829)ცენტრი|frameless1856ალექსანდრე II (რუსეთი)დუნაის დელტასა და სამხრეთ ბესარაბიის დაკარგვამოლდოვის სამთავრო (ოსმალეთის იმპერია)ყირიმის ომიცენტრი|frameless|145x145პქ1858ალექსანდრე II (რუსეთი)მდინარე ამურის ჩრდილოეთითცინგის იმპერია (ჩინეთი)ოპიუმის მეორე ომი150x150პქ|Convention of Peking1859ალექსანდრე II (რუსეთი)კავკასიის იმამატიკავკასიის იმამატიკავკასიის ომიცენტრი|frameless1860ალექსანდრე II (რუსეთი)მდინარე უსურის აღმოსავლეთითცინგის დინასტია (ჩინეთი)ოპიუმის მეორე ომი150x150პქ|Convention of Peking1730–1863ეტაპობრივიყაზახეთიმცირე ურდო, შუა ურდო, დიდი ურდოყაზახეთი რუსეთის იმპერიაში150x150პქ|Kazakhstan1864ალექსანდრე II (რუსეთი)ჩერქეზეთიჩერქეზებიკავკასიის ომიცენტრი|frameless1866ალექსანდრე II (რუსეთი)უზბეკეთიბუხარის საამირობუხარას დაპყრობა რუსების მიერ150x150პქ|conquest of Uzbekistan1867ალექსანდრე II (რუსეთი)ალასკას დაკარგვაამერიკის შეერთებული შტატებიალასკას შეძენა170x170პქ|Russian Alaska in 18601873ალექსანდრე II (რუსეთი)ჩრდილოეთ თურქმენეთიხივის სახანოხივანის ლაშქრობა 1873 წ150x150პქ|conquest of Turkmenistan1875ალექსანდრე II (რუსეთი)სახალინიიაპონიის იმპერიასასაზღვრო  დასახლება იაპონიასთან150x150პქ|Sakhalin and Kuril islands1876ალექსანდრე II (რუსეთი)ყირგიზეთი და დასავლეთ ტაჯიკეთიკოკანდის სახანოვასალური სახელმწიფოს ანექსია150x150პქ|conquest of Kokand1878ალექსანდრე II (რუსეთი)სამხრეთ ბესარაბიის აღდგენაოსმალეთის იმპერიარუსეთ-ოსმალეთის ომი (1877-1878)ცენტრი|frameless|126x126პქყარსის ოლქი და ბათუმის ოლქი150x150პქ|Kars and Batumi1885ალექსანდრე II (რუსეთი)სამხრეთ თურქმენეთითურქმენებითურქმენული კამპანია1895ალექსანდრე II (რუსეთი)აღმოსავლეთ ტაჯიკეთიიშვიათად დასახლებულიპამირის პლატოს შესწავლა150x150პქ|Pamir region1905ნიკოლოზ II (რუსეთი)სამხრეთ სახალინის დაკარგვაიაპონიის იმპერიარუსეთ-იაპონიის ომი171x171პქ|South Sakhalin

 რუსეთის სფსრ და საბჭოთა კავშირი 
1917 წლის ოქტომბრის რევოლუციის შემდეგ, ნოემბერში, პოლონეთმა და ფინეთმა გამოაცხადეს დამოუკიდებლობა რუსეთისგან და შემდგომაც შეინარჩუნეს იგი. რუსეთის იმპერიამ არსებობა შეწყვიტა, ხოლო მისი ტერიტორიის დიდ ნაწილზე 1917 წელს რუსეთის საბჭოთა ფედერაციული სოციალისტური რესპუბლიკა (რუსეთის სფსრ) ჩამოყალიბდა, რომელმაც 1991 წლამდე იარსება. სამოქალაქო ომის (1917-1922) განმავლობაში მისი საზღვრები მნიშვნელოვნად იცვლებოდა. საბოლოოდ, რევოლუციურმა ბოლშევიკურმა მთავრობამ ყოფილი ევრაზიული ტერიტორიების დიდ ნაწილზე კონტროლი აღადგინა, ხოლო 1922 წელს რუსეთის სფსრ-მა ბელარუსთან, ტრანსკავკასიასთან და უკრაინასთან ერთად შექმნა ახალი სახელმწიფო - საბჭოთა სოციალისტური რესპუბლიკების კავშირი (სსრ კავშირი 1922-1991).
მინი|250x250პქ| პირველი მსოფლიო ომის შემდეგ ევროპაში ტერიტორიული ცვლილებების რუკა (1923 წ.)
ყოფილი რუსეთის იმპერიის ტერიტორიები, რომლებიც მუდმივად ან დროებით გახდა დამოუკიდებელი:

 ყირიმის სახალხო რესპუბლიკა, 1917-1918 წწ
 არასის რესპუბლიკა, 1918–1919 წწ
 ალაშის ავტონომია, 1917-1920 წწ
 ლიტვის სამეფო (1918 წ.), 1918 წ
 უკრაინის სახალხო რესპუბლიკა, უკრაინის სახელმწიფო, 1917–1921 წწ
 კურლანდისა და სემიგალიის საჰერცოგო (1918), 1918 წ
 სომხეთის პირველი რესპუბლიკა, 1918-1920 წწ
 აზერბაიჯანის დემოკრატიული რესპუბლიკა, 1918-1920 წწ
 ფინეთის რესპუბლიკა, 1917 -
 ფინეთის სამეფო (1918), 1918–1919 წწ
 ბელორუსის დემოკრატიული რესპუბლიკა, 1918-1919 წწ
 ბალაგადის შტატი, 1919-1926 წწ
 ჩრდილოეთ კავკასიის ემირატი, 1919–1920 წწ
 ლატვიის რესპუბლიკა, 1919-1940 წწ
 ცენტრალური ლიტვის რესპუბლიკა, 1920–1922 წწ
 ცენტროკასპიის დიქტატურა, 1918 წ
 საქართველოს დემოკრატიული რესპუბლიკა, 1918–1921 წწ
 მოლდოვის დემოკრატიული რესპუბლიკა, 1917-1918 წწ
 ჩრდილოეთ კავკასიის მთიანი რესპუბლიკა, 1917-1920 წწ
 ჩრდილოეთ ინგრია, 1919-1920 წწ
 ამიერკავკასიის დემოკრატიული ფედერაციული რესპუბლიკა, 1918 წ

1919 წელს, უკრაინის ჩერნიგოვის გუბერნიის ჩრდილოეთი რაიონები — მღლინი, ნოვოზიბკოვი, სტაროდუბი და სურაჟი — უკრაინის სსრ-იდან გამოეყო და რუსეთის რესპუბლიკის ახალ გომელის გუბერნიას შეუერთდა. 1924 წლის თებერვალში კი ტაგანროგის და შახტინსკის ოკრუგები უკრაინის დონეცკის გუბერნიიდან გამოიტანეს და რუსეთის ჩრდილოეთ კავკასიის მხარეს მიაკუთვნეს.

მეორე მსოფლიო ომის ბოლოს საბჭოთა კავშირმა შეიერთა:
მინი| ანბანით დანომრილი სსრკ რესპუბლიკები 1 სომხეთი, 2 აზერბაიჯანი, 3 ბელორუსია, 4 ესტონეთი, 5 საქართველო, 6 ყაზახეთი, 7 ყირგიზეთი, 8 ლატვია, 9 ლიტვა, 10 მოლდოვა, 11 რუსეთი, 12 ტაჯიკეთი, 13 თურქმენეთი, 14 უკრაინა, 15 უზბეკეთი

 კრესი (თანამედროვე დასავლეთ ბელარუსი და დასავლეთ უკრაინა) პოლონეთის მეორე რესპუბლიკიდან (იხ. საბჭოთა კავშირის მიერ ანექსირებული პოლონეთის ტერიტორიები), ანექსირებული 1939 წლის სექტემბერ-ოქტომბერში.
 ესტონეთი, ლატვია და ლიტვა ოკუპირებულია 1940 წლის აგვისტოში
 ბესარაბია (მოლდოვა), ჰერცა და ბუკოვინას ნაწილი, ოკუპირებული რუმინეთიდან 1940 წელს ულტიმატუმის შემდეგ.
 კარელიასა და სალას ნაწილები 1940 წელს, პეჩენსკის რაიონი (პეცამო) 1944 წელს, ფინეთიდან და 50 წლიანი იჯარით საზღვაო ბაზაზე პორკკალაში 1944 წელს.
 კარპატების რუთენია, ადრე ჩეხოსლოვაკიაში და ოკუპირებული 1944 წელს
 ტუვა (დამოუკიდებელი 1921–1944; ადრე მართავდნენ მონღოლეთს და მანჩუს იმპერიას )
 აღმოსავლეთ პრუსიის ნაწილი (ახლანდელი კალინინგრადის ოლქი ) ნაცისტური გერმანიიდან, 1945 წ.
 კლაიპედას რეგიონი, ხელახლა ანექსირებული ლიტვაში 1945 წელს
 კურილის კუნძულები და სამხრეთ სახალინი იაპონიიდან, ოკუპირებული 1945 წელს.

ამ ტერიტორიებიდან, პეჩენგა, სალა, ტუვა, კალინინგრადის ოლქი, კურილის კუნძულები და სახალინი რუსეთის საბჭოთა ფედერაციული სოციალისტური რესპუბლიკის (რัสფსრ) ტერიტორიას შეუერთდა.

1945 წლის ბოლოს, საბჭოთა რუსეთმა პოლონეთისგან მიიერთა მაზურიის ოლქის ჩრდილოეთ სასაზღვრო ზოლი (დღევანდელი კალინინგრადის ოლქის სამხრეთ სასაზღვრო ნაწილი), მათ შორის ქალაქები გერდავი (ახლანდელი ჟელეზნოდოროჟნი) და ილავკა (ახლანდელი ბაგრატიონოვსკი), ხოლო ადგილობრივი პოლონური ადმინისტრაცია განდევნა.

ჩინეთის აღმოსავლეთის რკინიგზა, რომელიც ადრე ცარისტული კონცესია იყო, 1929 წლის ჩინეთ-საბჭოთა კონფლიქტის შემდეგ საბჭოთა კავშირმა კვლავ დაიკავა. რკინიგზა ჩინეთს 1952 წელს დაუბრუნდა.

ამასთანავე, რუსეთის სფსრ-ს გარკვეული ტერიტორიები გამოეყო. 1924 წელს მას გამოეყო თურქმენეთი და უზბეკეთი, 1936 წელს — ყაზახეთი და ყირგიზეთი, ხოლო 1945-1956 წლებში — კარელია-ფინეთის რესპუბლიკა. 1954 წლის 19 თებერვალს ყირიმის ოლქი და სევასტოპოლის ქალაქი უკრაინას გადაეცა (შემდგომში, 2014 წელს, რუსულმა ფედერაციამ მიიერთა).

საბჭოთა რესპუბლიკებს შორის ასევე განხორციელდა არაერთი მცირე სასაზღვრო ცვლილება.

მეორე მსოფლიო ომის შემდეგ, საბჭოთა კავშირმა შექმნა შვიდი სატელიტური სახელმწიფო, სადაც ადგილობრივ პოლიტიკას, სამხედრო სტრუქტურას, აგრეთვე საგარეო და შიდა პოლიტიკას სრულად აკონტროლებდა:

 ალბანეთის სახალხო სოციალისტური რესპუბლიკა (1961 წლამდე)
 ბულგარეთის სახალხო რესპუბლიკა
 ჩეხოსლოვაკიის სოციალისტური რესპუბლიკა
 გერმანიის დემოკრატიული რესპუბლიკა
 უნგრეთის სახალხო რესპუბლიკა
 პოლონეთის სახალხო რესპუბლიკა
 რუმინეთის სოციალისტური რესპუბლიკა (1965 წლამდე)

 რუსეთის ფედერაცია 
მინი|250x250პქ| ეროვნული საზღვრების ცვლილებები ცივი ომის დასრულების შემდეგ და საბჭოთა კავშირის დაშლის შემდეგ
მინი| რუკა, რომელიც ასახავს ანექსირებულ უკრაინის ოლქებს რუსეთის პრეტენზიების მიხედვით, ყვითლად, წითელი ხაზით, რომელიც აღნიშნავს რუსეთის მიერ ფაქტობრივი კონტროლის არეალს 2022 წლის 30 სექტემბერს.
საბჭოთა კავშირის დაშლას შედეგად მოჰყვა პოსტ-საბჭოთა დამოუკიდებელი სახელმწიფოების ჩამოყალიბება. რუსეთის სფსრ-მ დეკემბერში 1991 წელს დამოუკიდებლობა გამოაცხადა და სახელწოდება რუსეთის ფედერაციად შეიცვალა.

ჩეჩნეთის იჩქერიის რესპუბლიკა 1991-2000 წლებში ჩეჩნეთის სეპარატისტული მთავრობა იყო. გროზნოს ბრძოლაში რუსეთის დამარცხების შემდეგ, პირველი ჩეჩნეთის ომი 1997 წლის იანვარში დასრულდა, როდესაც რუსეთმა პრეზიდენტ ასლან მასხადოვის ხელმძღვანელობით შექმნილი ახალი იჩქერიული მთავრობა აღიარა და მაისში სამშვიდობო ხელშეკრულება გააფორმა. თუმცა, 1999 წელს რუსეთი კვლავ შეიჭრა ჩეჩნეთში, აღადგინა ჩეჩნეთის რესპუბლიკა, ხოლო იჩქერიის მთავრობა 2000 წელს გადასახლებაში წავიდა.

რუსეთის ფედერაცია რამდენომე მეზობელთან იყო ტერიტორიულ დავებში ჩართული. იაპონიასთან კურილის კუნძულებზე დავა დღემდე გრძელდება, ლატვიასთან პიტალოვის რაიონის საკითხი 1997 წელს გადაიჭრა. ჩინეთთან დაპირისპირება ტარაბაროვისა და ბოლშოი უსურიის კუნძულებზე 2001 წელს მოგვარდა. ასევე, არსებობდა უთანხმოება კასპიის ზღვის საზღვრებზე და ესტონეთთან სახმელეთო საზღვრის დადგენასთან დაკავშირებით. უკრაინასთან რუსეთს ჰქონდა დავა სევასტოპოლის ფედერალური ქალაქის სტატუსზე, თუმცა 1997 წლის რუსეთ-უკრაინის მეგობრობის ხელშეკრულებით, მან მისი უკრაინის შემადგენლობაში ყოფნა აღიარა. გარდა ამისა, 2003 წლის აზოვის ზღვისა და კერჩის სრუტის შესახებ შეთანხმებით, რუსეთმა ტუზლის კუნძულზე პრეტენზია ოფიციალურად დათმო.

რუსეთის ფედერაციამ სადავო სეპარატისტული ტერიტორიების ჩამოყალიბებაში გამოიყენა თავისი შეიარაღებული ძალები, შეიარაღებული ფორმირებები და მატერიალური მხარდაჭერა. დნესტრისპირეთის ომის შემდეგ მოლდოვაში შეიქმნა დნესტრისპირეთი, ხოლო 2008 წლის რუსეთ-საქართველოს ომის შემდეგ რუსეთმა აღიარა აფხაზეთისა და სამხრეთ ოსეთის დამოუკიდებლობა. იმავე წელს, რუსეთის პრეზიდენტმა დიმიტრი მედვედევმა წარმოადგინა საგარეო პოლიტიკის ახალი კონცეფცია, რომელიც ეწინააღმდეგებოდა აშშ-ის დომინირებულ "ერთპოლუსიან" მსოფლიო წესრიგს და აცხადებდა რუსეთის ფედერაციის მახლობელ და უფრო შორეულ რეგიონებში "პრივილეგირებული გავლენის სფეროს" არსებობას. 

2014 წელს, როდესაც უკრაინაში რამდენიმე თვიანი საპროტესტო გამოსვლების შემდეგ, პრეზიდენტი ვიქტორ იანუკოვიჩი ღირსების რევოლუციის შედეგად გადააყენეს, ქვეყანაში პოლიტიკური არასტაბილურობა გამწვავდა, რასაც დაპირისპირებები მოჰყვა სხვადასხვა ქალაქში, მათ შორის ოდესასა და ყირიმში. ამ უკანასკნელში რეფერენდუმი გამოცხადდა, რის შემდეგაც რუსეთის სამხედრო ძალები ნახევარკუნძულზე განლაგდნენ. რეფერენდუმის შედეგების საფუძველზე, კრემლმა ყირიმი და სევასტოპოლი საკუთარ ტერიტორიად გამოაცხადა, თუმცა ანექსია არ აღიარა არც უკრაინამ და არც საერთაშორისო საზოგადოების უმეტესმა ნაწილმა. რამდენიმე კვირის შემდეგ, უკრაინის დონბასის რეგიონში შეიარაღებული კონფლიქტი დაიწყო. მიუხედავად იმისა, რომ კრემლი უარყოფს მასში აქტიურ მონაწილეობას, გავრცელებული მოსაზრებით, კონფლიქტი მხარდაჭერილი იყო რუსეთის ფედერაციიდან გაგზავნილი სამხედრო ძალებით, მებრძოლებით, იარაღითა და საბრძოლო მასალით.

2022 წლის 21 თებერვალს, რუსეთის პრეზიდენტმა ვლადიმერ პუტინმა ხელი მოაწერა ბრძანებულებას, რომელიც უკრაინის დონბასის ორ სეპარატისტულ რეგიონს დამოუკიდებლად აღიარებდა, რის შემდეგაც რუსეთმა რეგიონში სამხედრო ძალები შეიყვანა. ორი დღის შემდეგ, რუსული ჯარები ღიად შეიჭრნენ უკრაინის მიერ კონტროლირებულ ტერიტორიაზე, რაც ფართოდ განიხილებოდა როგორც ხელისუფლების შეცვლისა და უკრაინის ტერიტორიის მნიშვნელოვანი ნაწილის დაკავების მცდელობა.

2022 წლის 30 სექტემბერს, ვლადიმერ პუტინმა განაცხადა, რომ რუსეთი უკრაინის ოთხ ნაწილობრივ ოკუპირებულ რეგიონს — დონეცკის, ხერსონის, ლუჰანსკისა და ზაპოროჟიეს ოლქებს — თავის ტერიტორიად აცხადებს. ამ გადაწყვეტილებას საერთაშორისო საზოგადოებაში ფართო კრიტიკა მოჰყვა. ამასთან, რუსეთი აღნიშნული რეგიონების სრულ კონტროლს არ ფლობს, ხოლო მისი ხელისუფლება ვერ განსაზღვრავს ახალ საერთაშორისო საზღვრებს.

 მეტი ინფორმაციისთვის იხილეთ 

 ჩეჩნეთ-რუსეთის კონფლიქტი
 რუსეთის იმპერიის საგარეო პოლიტიკა
 გეოპოლიტიკის საფუძვლები
 რუსეთის ადმინისტრაციული დაყოფის ისტორია
 შიდა კოლონიალიზმი
 კალინინგრადის კითხვა
 კარელიური კითხვა
 მოსკოვი, მესამე რომი
 პოსტსაბჭოთა კონფლიქტები
 რუსული იმპერიალიზმი
 რუსული ირდენტიზმი
 საზღვარგარეთ ახლოს
 რუსეთის მიერ ოკუპირებული ტერიტორიები
 რუსიფიკაცია
 დერუსიფიკაცია
 საბჭოთა იმპერია
 გეოპოლიტიკური ცვლილებების ვადები
 ეროვნული საზღვრების სია 1815 წლიდან 1914 წლამდე
 ეროვნული საზღვრების ცვლილებების სია (1914–დღემდე)

 სქოლიო 

კატეგორია:იმპერიალიზმი
კატეგორია:კოლონიალიზმის ისტორია