თხევადსაწვავიანი რაკეტული ძრავა

თხევადსაწვავიანი რაკეტული ძრავა (თრძ) — თხევადი სარაკეტო საწვავით მომუშავე ქიმიური რაკეტული ძრავა. მისი სქემა დაამუშავა კ. ციოლკოვსკიმ (1903). პირველი სამამულო თრძ-ები (საცდელი სარაკეტო ძრავები) ააგეს და გამოცადეს აირდინამიკურ ლაბორატორიაში (1930-1931). შემდგომ ვ. გლუშკოს, ა. ისაევის, ს. კოსბერგისა და სხვათა ხელმძღვანელობით სსრკ-ში შექმნეს მძლავრი ძრავები (რდ-107, რდ-108, რდ-119, რდ-214 და სხვა), რომლებმაც უზრუნველყვეს დედამიწის, მზის, მთვარის, მარსის პირველი ხელოვნური თანამგზავრების, კოსმ. ხომალდების, ყველა გეოფიზ. და სხვა რა-კეტის გაფრენა (1949-1972). 

თრძ მოიცავს საქშენიან წვის კამერას, საწვავისს კომპონენტების მისაწოდებელ, რეგულირებისა და ანთების სისტემებსა და დამხმარე აგრეგატებს (თბოგადამცემი, შემრევი და სხვა). თრძ ავითარებს წევას მნ-იდან (მიკრორაკეტული ძრავები) რამდენიმე მეგნ-მდე (მაგალითად „სატურნ-5“ რაკეტის პირველი საფეხურის თრძ ქმნის დაახლოებით 7 მეგნ წევას); ორკომპონენტიანი საწვავისათვის კუთრი იმპულსი აღწევს 4500 ნ·წმ/კგ, სამკომპონენტიანისათვის კი — 5000 ნ·წმ/კგ. 

თრძ არის ერთჯერადი და მრავალჯერადი ამუშავებისა, ერთ- და მრავალკამერიანი. განასხვავებენ ერთ და მრავალძრავიან რაკეტულ ძალურ დანადგარებს. თრძ-ში საწვავის მიწოდების სისტემა არის გამოძევებითი ან ტურბოტუმბოსაგრეგატიანი (ტტა). ტტა თრძ 2 ძირითადი სქემისაა: ერთში ხდება გენერატორის აირის კმაწვა, მეორეში კი — არა. 

დანიშნულების მიხედვით თრძ არის ძირითადი (სამარშო), მაკორექტირებელი, სამუხრუჭო საჭისა. მიკრორაკეტული თრძ ორგვარია: მასტაბილიზებელი და საორიენტაციო. ჩვეულებრივ თრძ-ები მუშაობენ წვის კამერაში არსებული მუდმივი წნევის დროს. მიკრორაკეტული ძრავები უმეტესად იმპულსურია. მჟანგავის სახეობის მიხედვით თრძ არის აზოტმჟავიანი, აზოტტეტრაოქსიდიანი, ჟანგბადიანი, წყალბადზეჟანგიანი, ფთორიანი და სხვა. 

მეტად ძნელია ძრავას გაგრილება, რადგან ძალიან მაღალი ტემპერატურისა (5000 K-მდე) და წნევის (ათეულ მეგნ/მ²-მდე) დროს მასზე მოქმედებს წვის აგრესიული პროდუქტები: ეს ზემოქმედება ზოგჯერ გაძლიერებულია კონდენსირებული ფაზის არსებობით. კამერების უმრავლესობას აგრილებენ საწვავის ერთერთი კომპონენტით. ხშირად მიმართავენ შერეულ გაგრილებას, ე. ი. გარე და შიგა გაგრილებას ერთდროულად.

რაკეტა-მატარებელი „ვოსტოკის“ (გდლ-ოკბ, 1954-1957) პირველი საფეხურის ჟანგბად- ნავთიანი 4-კამერიანი თხევადსაწვავანი რაკეტული ძრავა რდ-107-ის ნაწილებია: 1 – საჭის წკის კამერები; 2 – მთავარი წვის კამერები; 3 – ძალური ჩარჩო; 4 – აირგენერატორი; 5 – ტურბინაზე დაყენებული თბოგადამცემი; 6 – მჟანგავის ტუმბო; 7 – საწვავის ტუმბო.

რაკეტა-მატარებლ „კოსმოსის“ (გდლ-ოკბ, 1952-1957) პირველი საფეხურის აზოტმჟავა-ნახშირწყალბადიანი 4-კამერიანი თხევადსაწვავიანი რაკეტული ძრავა რდ-214-ის ნაწილებია: 1 – წვის კამერა; 2 – აირგენერატორი; 3 – ტურბინა; 4 – მჟანგავის ტუმბო; 5 – საწვავის ტუმბო. 

ტურბოტუმბოსაგრეგატიან თხევადსაწვავიან რაკეტულ ძრავაში საწვავის მიწოდების სქემა: 1 – საწვავის ავზები; 2 – ორთქლგენერატორი; 3 – ტურბოტუმბოიანი აგრეგატი; 4 – ფრქვევანები; 5 – წვის კამერა; 6 – საქშენი.

შერეული გაგრილების მქონე თხევადსაწვავიანი რაკეტული ძრავას სქემა: 1 – შეკუმშულაი- 
რიანი ბალონი; 2 – წნევის რედუქტორი: 3 – საწვავის ავზები; 4 – სარქვლები; 5 – წვის კამერა; 6 – საწვავის მიწოდების სარტყლები შიგა გაგრილებისათვის; 7 – საქშენი.

ლიტერატურა