მარია ტოლსტაია (გრაფინია)

გრაფინია მარია ტოლსტაია (ქორწინებაში ობოლენსკაია) (, დ. 12 (24) თებერვალი, 1871, იასნაია-პოლიანა, ტულის გუბერნია — გ. 27 ნოემბერი (10 დეკემბერი), 1906, ტულის გუბერნია) — რუსულის მასწავლებელი, ლევ ტოლსტოის ქალიშვილი. ყმაწვილობის ასაკიდან ეხმარებოდა მწერალს კორესპონდენციის მოწესრიგებაში, ასრულებდა თარჯიმნის და მდივნის მოვალეობას. იზიარებდა მამის შეხედულებებს, უარს ამბობდა მაღალ სოციალურ წრეებში გასვლაზე, დიდი ენერგია დაუთმო საგანმანათლებლო საქმეს.

ნაადრევი გარდაცვალების შემდეგ, მარია ტოლსტაია მისმა თანამედროვეებმა დაიმახსოვრეს, როგორც „კარგი ადამიანი, რომელსაც ბედნიერება არ უნახავს“.

ხასიათი და ცხოვრების წესი
მარია მეხუთე შვილი იყო ლევ ტოლსტოის ოჯახში. 1873 წელს ლევ ტოლსტოიმ ბიძაშვილისადმი მიწერილ წერილში მოკლედ ისაუბრა თავისი ყველა შვილის შესახებ. მარია, რომელიც იმ დროს ორი წლის იყო, ტოლსტოიმ აღწერა, როგორც „სუსტი, ავადმყოფი ბავშვი, ხვეული თეთრი თმით და უცნაური ცისფერი თვალებით“:

ათწლეულების შემდეგ, ტოლსტოის ბიოგრაფმა პაველ ბირიუკოვმა, რომელიც გოგონას კარგად იცნობდა თინეიჯერობის წლებიდან, აღნიშნა, რომ ვერ დაეთანხმებოდა სიტყვას „შეუხედავს“. მარიას სახე არ გამოირჩეოდა ფერების სიკაშკაშით, მაგრამ, ბირიუკოვის თქმით, მასში შესამჩნევი იყო „მაღალი, სულიერი სილამაზე“.

მარია იყო ძალიან ნაკითხი, თავისუფლად ლაპარაკობდა რამდენიმე უცხო ენაზე და უკრავდა. მას განათლების საფუძვლები  სახლის რეპეტიტორებისგან მიიღო. მოგვიანებით, გამოცდის ჩაბარების შემდეგ, მან მიიღო მასწავლებლის დიპლომი და მოაწყო საკუთარი სკოლა, რომელშიც დადიოდნენ როგორც გლეხის ბავშვები, ასევე მოზრდილები. როგორც ტოლსტოის პირადი ექიმი დუშან მაკოვიცკი იხსენებს, მარია იცნობდა ყველა მიმდებარე სოფლის მაცხოვრებელს: ავადმყოფებს მკურნალობდა, ქვრივებსა და ობლებს სტუმრობდა და თავისი ნებით, სუსტი ჯანმრთელობის მიუხედავად, მონაწილეობას იღებდა საველე სამუშაოებში. მისი აკვიატება ხანდახან აშინებდა საყვარელ ადამიანებს, რადგან ახალგაზრდა, სუსტი ქალი ნებისმიერ ამინდში მოგზაურობდა შორეულ სოფლებში, დამოუკიდებლად ჯირითობდა ცხენით და ლახავდა თოვლის ნაკადებს.

იმის მტკიცებულებად, თუ რამდენად გულგრილი იყო მარია კომფორტისადმი, მოწმობს ვლადიმირ ჩერტკოვის მეუღლის, ანა ჩერტკოვას მოგონებები. მისი თქმით, როდესაც ის და მისი მეუღლე ერთხელ შემთხვევით დარჩნენ ლევ ტოლსტოის მოსკოვის სახლში, მწერალმა სტუმრებს შესთავაზა ღამისთევა მარიას ოთახში. ეს იყო ასკეტური, დაბალჭერიანი ოთახი, ყოველგვარი კომფორტისგან დაცლილი, რომელიც ტოლსტოის ქალიშვილმა, ოჯახში ერთადერთმა, თავად მოწმინდა და კატეგორიულად უარს ამბობდა მსახურების დახმარებაზე.

ურთიერთობა დედასთან
არაერთი მკვლევარი ამტკიცებს, რომ მარიას რთული, ნერვული ურთიერთობა ჰქონდა დედასთან. 1880-იანი წლების ბოლოს სოფია ტოლსტაია სასტიკად ჩაერია მისი ქალიშვილისა და პაველ ბირიუკოვის ურთიერთობაში, რომელიც აპირებდა მარიას ხელის თხოვნას. მარიამ ახალგაზრდა ტოლსტოიანის გრძნობებს გრძნობებით უპასუხა. თუმცა დედის კატეგორიულმა პროტესტმა, რომელმაც ეს ქორწინება არ მოიწონა, შეყვარებულები ერთმანეთს დაშორდა. ბირიუკოვს, რომელსაც აეკრძალა იასნაია-პოლიანაში მისვლა, მარია ორი წლის განმავლობაში არ უნახავს. პუბლიცისტ ივან გორბუნოვ-პოსადოვისთვის ერთ-ერთ წერილში გოგონამ აღიარა, რომ ეს სიტუაცია „არასოდეს წყვეტს მის ტანჯვას“.

შედეგად, ბირიუკოვმა ცოლად შეირთო თავისი თანამოაზრე ქალი პავლა შარაპოვა, მაგრამ მან მთელი ცხოვრება შეინარჩუნა თბილი გრძნობები მარიას მიმართ. მწერლის მდივნის, ვალენტინ ბულგაკოვის თქმით, ბირიუკოვის მიერ დაწერილი წიგნის „მამა და ქალიშვილის“ წინასიტყვაობა. ლ. ნ. ტოლსტოის წერილები მ.ლ. ტოლსტაიას“ (ციურიხი — ლაიფციგი, 1925) „გაჟღენთილია ტოლსტოისა და მისი ქალიშვილისადმი ღრმა, გაუთავებელი და ნაზი სიყვარულით“.

200px|მინი|პაველ ბირიუკოვი

დედასთან ურთიერთობაში პრობლემები გაუარესდა, როდესაც მარიამ დასთან ტატიანასთან ერთად დაიწყო მამის ხელნაწერებზე მუშაობა. სოფია ტოლსტაია არ ცდილობდა ეჭვიანობის დაემალვას. 1890 წლით დათარიღებულ წერილში ის იტყობინება, რომ ჩვეული საქმიანობისგან განცალკევებამ მასში გაღიზიანება გამოიწვია: „ზოგჯერ გადავწერდი იმას, რაც დაწერა და მიხაროდა. ახლა ყველაფერს აძლევს თავის ქალიშვილებს და საგულდაგულოდ მიმალავს“.

200px|მინი|სოფია ტოლსტაია

დედის ასეთივე ძლიერი გაღიზიანება გამოიწვია მარიას უარმა მიწის ნაკვეთის კუთვნილ წილზე. მიწის დაყოფა, რომელიც 1891 წლის მაისში მოხდა, ოჯახის წევრებისთვის რთულ გამოცდად იქცა და სოფიას აზრით, „დამატებითი დაბნეულობა შეიტანა მასში“. მოგვიანებით, დაქორწინების შემდეგ, მარია მაინც დათანხმდა მისი წილი ქონების მიღებას და ეს ნაბიჯი კიდევ ერთი ჩხუბის მიზეზი გახდა. 1902 წელს ტოლსტოიმ ანდერძის შედგენა გადაწყვიტა. მისი დაწერა მან მაშას მიანდო. როდესაც სოფია ტოლსტაიამ შეიტყო ქმრის გადაწყვეტილების შესახებ, მის აღშფოთებას საზღვარი არ ჰქონდა: დედას სჯეროდა, რომ მის ქალიშვილს არ ჰქონდა უფლება ჩართულიყო მემკვიდრეობით საკითხებში.

1897 წლის 17 თებერვალს მამისთვის მიწერილ წერილში მარია წერდა:

ურთიერთობა მამასთან
მარიას ძმის, ილია ტოლსტოის მოგონებებში აღნიშნულია, რომ ლევ ტოლსტოი იშვიათად ავლენდა სინაზეს ბავშვების მიმართ. ოჯახში ერთადერთი ადამიანი, რომელსაც ბავშვობიდან ბოლო დღეებამდე შეეძლო მისი „ჩახუტება და გათბობა“, იყო მაშა.

მარია ეხმარებოდა ტოლსტოის ტექსტების გადაწერაში და მისი თხოვნით თარგმნიდა. მის მიერ მომზადებული შვეიცარიელი მწერლის ფრედერიკ ამიელის „დღიურის“ თარგმანი გამოქვეყნდა ჟურნალ „ჩრდილოეთ მაცნეში“. წინასიტყვაობაში მწერალმა ცალკე აღნიშნა, რომ ნაწარმოებზე მუშაობაში მისი ქალიშვილიც მონაწილეობდა. ტოლსტოის ნებისმიერი საზოგადოებრივი წამოწყება, იქნებოდა ეს მოზარდ საზოგადოებათა ორგანიზება, ახალი სკოლის დაარსება თუ ღარიბების დახმარება, მარიას ძალიან ახარებდა. როდესაც ლევ ტოლსტოიმ გადაწყვიტა დახმარებოდა ქვრივ ქალს სახლის განახლებაში, აღმოჩნდა, რომ სახურავისთვის სპეციალური ჩალის ხალიჩა იყო საჭირო. მარია მოუთმენლად შეუდგა საქმეს: მან ხალიჩა საკუთარი ხელით მოქსოვა, თიხით დაასველა და, სამშენებლო ინსტრუქციების მიხედვით, „შიშველი ფეხებით დატკეპნა“. გრაფის ქალიშვილისთვის ეს სრულიად ბუნებრივი მოქმედება იყო, აღნიშნა პაველ ბირიუკოვმა, რომელიც აკვირდებოდა ამ სცენას. როდესაც ტოლსტოი და მარია იასნაია-პოლიანაში მარტო იყვნენ, ყოველდღიური ცხოვრებისა და კომფორტის საკითხები უკანა პლანზე გადადიოდა. მიწის მესაკუთრე ა.ცურიკოვი, რომელიც მათ ერთ-ერთ დღეს ესტუმრა, ჩიოდა, რომ მას „საშინელი შვრიის ვახშამი“ შესთავაზეს, რის შემდეგაც მან დაამატა: „არა, საშიშია იქ წასვლა გრაფინიას გარეშე — შიმშილით მოკვდები.“

ნიკოლაი სტრახოვისადმი მიწერილ წერილში ლევ ტოლსტოი წერდა: „ჩვენ მარტო ვცხოვრობთ იასნაიაში მაშასთან და თავს ისე კარგად ვგრძნობ, ისე მშვიდად, ისე მხიარულ-მოწყენილად, რომ არ მინდა შეცვლა”. მარიასთვის მიმართულ სხვა წერილში (გაუგზავნელი და მონიშნული  „წაკითხვე მარტომ“) ტოლსტოიმ აღიარა: 

200px|მინი|ლევ ტოლსტოი და მარია ტოლსტაია. 1906 წელი

ქორწინება და ცხოვრება პიროგოვში
1897 წელს, მარიამ მშობლიური სახლი, მას შემდეგ დატოვა, რაც გრაფ ნიკოლაი ობოლენსკის გაყვა ცოლად, რომელიც მისი მეორე ბიძაშვილი იყო. თავდაპირველად, ახალგაზრდა ოჯახი მეუღლესთან ერთად პოკროვსკოეში ცხოვრობდა, შემდეგ კი პიროგოვის მამულში გადავიდა, რომელიც იასნაია-პოლიანადან 35 კილომეტრში მდებარეობდა. ტოლსტოის ძალიან უყვარდა ამ სოფელის „განსაკუთრებით სასიამოვნო სიჩუმე“. წინა წლებში იქ ტურგენევი და ფეტი სტუმრობდნენ.

დუშან მაკოვიცკი, რომელიც 1905 წელს პიროგოვში ეწვია ობოლენსკებს, იხსენებს, რომ სახლში ცხოვრების წესი ძალიან უბრალო იყო. მართალია მარია მშობლებისგან განცალკევებით ცხოვრობდა, მაინც იყო ჩართული მამის საქმეებში. იდილია დაირღვა მარიას ჯანმრთელობის გამო: ქორწინების განმავლობაში მან რამდენჯერმე სცადა შვილის გაჩენა, მაგრამ ბავშვის ბოლომდე მიყვანის ყველა მცდელობა წარუმატებელი აღმოჩნდა. სისუსტისა და ავადმყოფობისგან თავის დაღწევის მიზნით, მარია და მისი მეუღლე ყირიმში გაემგზავრნენ სამკურნალოდ (1899), და ორჯერ (1903, 1906) დიდი დრო გაატარეს შვეიცარიის სანატორიუმებში. ამ მოგზაურობებმა სასიკეთო გავლენა მოახდინა ახალგაზრდა ქალის კეთილდღეობაზე. ამავე დროს, იგი ძალიან განიცდიდა მამასთან იძულებით განშორებას. ტოლსტოისადმი მიწერილ ერთ-ერთ წერილში მან აღიარა:

200px|მინი|ობოლენსკის სახლი პიროგოვში

ავადმყოფობა და სიკვდილი
1906 წლის ნოემბერში მარია ავად გახდა: ტემპერატურა მოულოდნელად მკვეთრად აეწია და მხარში ტკივილი დაეწყო. ექიმებმა პნევმონიის დიაგნოზი დაუსვეს. იგი იასნაია-პოლიანაში მკურნალობდა, თუმცა, სოფია ტოლსტაიას თქმით, „არავითარმა ღონისძიებამ არ შეასუსტა დაავადების სიძლიერე“. მთელი კვირა, სანამ ქალი ნახევრად გონზე იყო, მისი მშობლები და ქმარი მის ახლოს იყვნენ. ლევ ტოლსტოის ქალიშვილის ხელი ბოლო წუთამდე ხელში ეჭირა.

ილია ტოლსტოი, რომელიც იასნაია-პოლიანაში ჩავიდა მისი დის გარდაცვალების შემდეგ, იხსენებს, რომ მამამისი „დადიოდა ჩუმად, უბედურად, მთელ ძალას იყენებდა პირადი მწუხარების წინააღმდეგ საბრძოლველად“. მარია ტოლსტაია დაკრძალეს ტოლსტოების საძვალეში, ქოჩაკის წმინდა ნიკოლოზის ეკლესიაში.

მარიას დაკარგვით ჭეშმარიტი გააზრება, ილია ტოლსტოის თქმით, ოჯახში მოგვიანებით მოვიდა. როცა სახლში რთული ვითარება იჩენდა თავს, ვიღაც ყოველთვის იტყოდა: „მაშა ცოცხალი რომ იყოს...“. ეს ფრაზა ასევე გაისმა 1910 წლის 28 ოქტომბერს, როდესაც ლევ ტოლსტოიმ იასნაია-პოლიანა დატოვა.

ლიტერატურა





სქოლიო

კატეგორია:ტოლსტოების ოჯახი
კატეგორია:ქალები ათასწლეულის მიხედვით
კატეგორია:ქალები აზიაში