ჰილდა გეირინგერი

ჰილდა გეირინგერი ( , ასევე ცნობილი როგორც ჰილდა ფონ მიზესი;  დ. 28 სექტემბერი, 1893, ვენა, ავსტრია-უნგრეთი – გ . 22 მარტი, 1973, santa-barbaraკალიფორნია, აშშ ) — ავსტრიელი წარმოშობის ამერიკელი მათემატიკოსი.  დიდი წვლილი შეიტანა პლასტიკურობის მათემატიკურ თეორიაში.

 ბიოგრაფია 
დაიბადა 1893 წელს ვენაში ებრაულ ოთხშვილიან ოჯახში. მამა, ლუდვიგ გეირინგერი ( ), რომელიც წარმოშობით უნგრეთიდან იყო, ვენაში ტექსტილის წარმოებით იყო დაკავებული;  დედა, მართა ვერტჰაიმერი (  ) — ვენიდან.  ჰილდას განათლების მიღების სურვილს მშობლებიც მხარს უჭერდნენ. 

 ვენის უნივერსიტეტი 
საშუალო სკოლაში ჰილდამ გამოავლინა შესანიშნავი მათემატიკური შესაძლებლობები. მშობლებმა თავიანთ ქალიშვილს ვენის უნივერსიტეტში ჩაბარების საშუალება მისცეს. ხარისხის მიღების შემდეგ გეირინგერმა განაგრძო მათემატიკის შესწავლა და 1917 წელს გახდა დოქტორანტი. მისი დისერტაცია, რომელსაც ხელმძღვანელობდა ვილჰელმ ვირტინგერი,  ეხებოდა ფურიეს სერიას ორი ცვლადის ფუნქციისთვის სახელწოდებით "Trigonometrische Doppelreihen".  1921 წლამდე გეირინგერი ასრულებდა ლეონ ლიხტენშტეინის თანაშემწის ფუნქციას და რედაქტირებდა მათემატიკურ ჟურნალს Jahrbuch über die Fortschritte der Mathematik.  

 ბერლინის გამოყენებითი მათემატიკის ინსტიტუტი 
1921 წელს გეირინგერი გადავიდა ბერლინში, სადაც შეუერთდა ბერლინის უნივერსიტეტის გამოყენებითი მათემატიკის ინსტიტუტს. მუშაობდა რიჩარდ ფონ მიზესის ასისტენტად. იმავე წელს ცოლად გაჰყვა ფელიქს პოლაჩეკს, რომელიც გეირინგერის მსგავსად დაიბადა ვენაში ებრაულ ოჯახში და სწავლობდა ბერლინში. პოლაჩეკმა მიიღო დოქტორის ხარისხი 1922 წელს და დასაქმდა  რაიხსფოსტაში, სადაც მუშაობდა მათემატიკური მეთოდების დანერგვაზე სატელეფონო კომუნიკაციების მიმართულებით. 1922 წელს წყვილს შეეძინა ქალიშვილი მაგდა, თუმცა ჰილდა მალე დაშორდა მეუღლეს. განქორწინების შემდეგ აგრძელებდა მუშაობას ფონ მიზესთან.  

როდესაც მიიღო საკმარისი ცოდნა წმინდა მათემატიკაში,  გეირინგერი დაკავდა გამოყენებითი მათემატიკით, რათა დაეკმაყოფილებინა გამოყენებითი მათემატიკის ინსტიტუტის მოთხოვნები. მისი მუშაობა ამ დროს ეხებოდა სტატისტიკას, ალბათობის თეორიას და პლასტიკურობის მათემატიკურ თეორიას. ბერლინის უნივერსიტეტში პედაგოგიური საქმიანობის უფლების მოსაპოვებლად  მოამზადა დისერტაცია ჰაბილიტაციის შესახებ და 1927 წელს მიიღო პრივატდოცენტის თანამდებობა. ჰილდას უნდა დაეკავებინა ექსტრაორდინალური პროფესორის თანამდებობა, მაგრამ 1933 წლის დეკემბერში, ჰიტლერის ხელისუფლებაში მოსვლის შემდეგ, მან დაკარგა მასწავლებლობის უფლება ნაცისტურ გერმანიაში ებრაელების დევნის გამო.  სამსახურის დაკარგვის შემდეგ გეირინგერმა დატოვა გერმანია და ქალიშვილთან ერთად ბრიუსელში გადავიდა საცხოვრებლად. იქ მან მიიღო თანამდებობა მექანიკის ინსტიტუტში, სადაც დაკავდა რხევების გამოყენებითი თეორიის შესწავლით.

 სტამბოლი 
1934 წელს გეირინგერი გაჰყვა ფონ მიზესს სტამბოლში, სადაც სტამბოლის უნივერსიტეტში გახდა მათემატიკის პროფესორი და განაგრძო კვლევა გამოყენებითი მათემატიკის, სტატისტიკისა და ალბათობის თეორიის მიმართულებით. თურქეთში ყოფნისას გეირინგერი დაინტერესდა ავგუსტინელი ბერი გრეგორ მენდელის მიერ ჩამოყალიბებული გენეტიკის ძირითადი პრინციპებით.   

 შეერთებული შტატები 
1938 წელს ათათურქის გარდაცვალების შემდეგ, გეირინგერი და მისი ქალიშვილი გადავიდნენ პენსილვანიაში, სადაც  ბრინ მავრის კოლეჯში შეუდგა პედაგოგიურ საქმიანობას. ლექციების კურსის კითხვის პარალელურად დაკავებული იყო საიდუმლო კვლევითი სამუშაოებით ეროვნული საბჭოსთვის.  

1942 წელს გეირინგერი ატარებდა დამატებით საზაფხულო კურსს მექანიკაში ბრაუნის უნივერსიტეტში პროვიდენსში, როდ აილენდი, რათა აემაღლებინა ამერიკული საგანმანათლებლო სტანდარტი გერმანიის დონეზე. მან დაწერა ლექციების სერია მექანიკის გეომეტრიულ პრინციპებზე და, მიუხედავად იმისა, რომ ლექციები სათანადოდ არასოდეს გამოქვეყნებულა, ისინი ფართოდ გავრცელდა სტუდენტებში და გამოიყენებოდა შეერთებულ შტატებში მრავალი წლის განმავლობაში.  

 ქორწინება რიჩარდ ფონ მიზესთან 
გეირინგერი და ფონ მიზესი 1943 წელს დაქორწინდნენ. მომდევნო წელს მან დატოვა ბრინ მავრის კოლეჯის მასწავლებლის თანამდებობა, რათა მეუღლის გვერდით ყოფილიყო, ამავე დროს თანხმობა განაცხადა შეთავაზებაზე უიტონის კოლეჯიდან ნორტონში, მასაჩუსეტსი, თანამდებობის დასაკავებლად. ეს იყო  მისი პირველი მუდმივი სამუშაო შეერთებულ შტატებში.  ჰილდა გახდა პროფესორი და მათემატიკის კათედრის გამგე.  

 დისკრიმინაცია 
გეირინგერს სურდა, სამუშაო მიეღო ახალი ინგლისის საგანმანათლებლო დაწესებულებებში, მაგრამ მისი მცდელობა წარუმატებელი აღმოჩნდა ქალი მასწავლებლების მიმართ პრაქტიკულად ღია დისკრიმინაციის გამო. Hilda Geiringer -mathematician who fled the nazis , BBC, 2.11.2019  კიდევ ერთი ფაქტორი იყო მისი ებრაული წარმომავლობა. თუმცა, მან ასეთი მტრული დამოკიდებულება საკმაოდ მშვიდად მიიღო, თვლიდა, რომ მისი საქმიანობა დაეხმარებოდა მეცნიერ ქალთა მომავალ თაობებს.   უიტონის კოლეჯში სწავლებისას იგი ასევე აგრძელებდა კვლევითი მუშაობას.

1939 წელს ჰარვარდის ასტრონომიის პროფესორმა ჰარლოუ შეპლიმ გირინგერს რეკომენდაცია გაუწია რედკლიფის კოლეჯში მასწავლებლის თანამდებობაზე, რომელთანაც ჰარვარდს ჰქონდა პარტნიორობა. მიუხედავად იმისა, რომ უნივერსიტეტი მხარს უჭერდა კოლეჯს და აგზავნიდა პედაგოგებს ლექციების წასაკითხად, მისი კურსდამთავრებულები ვერ იღებდნენ ჰარვარდის დონის დიპლომებს 1963 წლამდე და გეირინგერი, როგორც მათემატიკოსი და მასწავლებელი, იმ თანამდებობაზე მაღლა იდგა, რაც შეიძლებოდა მისთვის შეეთავაზებინათ რედკლიფში, თუმცა შეთავაზება არასდროს მიუღია.

ოსვალდ ვებლენი და ჰერმან ვეილი ასევე რეკომენდაციას უწევდნენ გეირინგერს და ახასიათებდნენ მას, როგორც იშვიათ სპეციალისტს, რომელიც აერთიანებდა მათემატიკის ღრმა თეორიულ ცოდნას და ამავე დროს გამოცდილებას გამოყენებით მეცნიერებაში. 

 სამუშაო ჰარვარდში 
1953 წელს რიჩარდ ფონ მიზესი გარდაიცვალა. მომდევნო წელს გეირინგერმა,  აგრძელებდა  უიტონის კოლეჯში პედაგოგიური მოღვაწეობის პარალელურად, დაიწყო მუშაობა ჰარვარდში, ასრულებდა და ასწორებდა ქმრის დაუმთავრებელ ხელნაწერებს. ამისთვის მან მიიღო გრანტი საზღვაო კვლევების ოფისიდან  და მხოლოდ ამის შემდეგ შესთავაზეს მას მათემატიკის მკვლევარის დროებითი თანამდებობა ჰარვარდში. 

 აღიარება 
1959 წელს გეირინგერი აირჩიეს ამერიკის ხელოვნების და მეცნიერების აკადემიაში. 1956 წელს ბერლინის უნივერსიტეტმა დანაშაულის გამოსყიდვის მიზნით, ან თავის თანამშრომელთა რიგებში სახელოვანი პიროვნების დამატების მიზნით, აირჩია გეირინგერი სრულ პროფესორად. 1959 წელს გეირინგერმა ოფიციალურად დატოვა თანამდებობა უიტონის კოლეჯში, ხოლო მომდევნო წელს კოლეჯმა მიანიჭა მეცნიერების საპატიო დოქტორის წოდება.   საპატიო წოდება მას ასევე მიანიჭა მათემატიკური სტატისტიკის ინსტიტუტმა  და 1967 წელს ვენის უნივერსიტეტმა.  

 სქოლიო 

კატეგორია:დაბადებული 28 სექტემბერი
კატეგორია:დაბადებული 1893
კატეგორია:გარდაცვლილი 22 მარტი
კატეგორია:გარდაცვლილი 1973
კატეგორია:ხელოვნებისა და მეცნიერების ამერიკული აკადემიის წევრები
კატეგორია:ავსტრიელი მათემატიკოსები
კატეგორია:ვენაში დაბადებულები