მერათი

მერათი () — ქალაქი ინდოეთის შტატ უტარ-პრადეშის დასავლეთ რეგიონში. ქალაქი მდებარეობს მერათის რაიონში, დედაქალაქ ნიუ-დელიდან 80 კმ-ის მანძილზე ჩრდილო-აღმოსავლეთით და შტატის დედაქალაქ ლაქნაუდან 480 კმ-ით დასავლეთით. მერათი არის მეორე ყველაზე მჭიდროდ დასახლებული ქალაქი ეროვნული დედაქალაქის რეგიონში (NCR), რომლის ცენტრია დელი. 2024 წლის მდგომარეობით, მერათი არის ინდოეთის 34-ე ყველაზე მჭიდროდ დასახლებული ქალაქი.

მერათმა მნიშვნელოვანი როლი შეიძინა 1803 წელს ბრიტანული კოლონიური ეპოქის დროს, სადაც კოლონიური ინდოეთის ერთ-ერთი უდიდესი სამხედრო ბანაკი მდებარეობდა. ქალაქი ცნობილია როგორც 1857 წლის აჯანყების დაწყების ადგილი კომპანიის მმართველობის წინააღმდეგ ინდოეთში. მერათი არის ქვეყნის ერთ-ერთი უდიდესი სპორტული საქონლის მწარმოებელი. ქალაქი ასევე ცნობილია როგორც ქვეყნის უდიდესი მუსიკალური ინსტრუმენტების მწარმოებელი და აზიის ერთ-ერთი უდიდესი ოქროს ბაზარი. ქალაქი ასევე წარმოადგენს განათლების ცენტრს დასავლეთ უტარ-პრადეშში. მას აქვს მე-3 ყველაზე მაღალი შემოსავალი ერთ სულ მოსახლეზე შტატში გაზიაბადისა და გაუტამ-ბუდ-ნაგარის შემდეგ.

მერათი მოიაზრება როგორც დაგეგმილი ჰარიტ-პრადეშის შტატის მომავალი დედაქალაქი, რომელიც მოიცავს უტარ-პრადეშის დასავლეთ რეგიონს, ახალ ცალკე შტატს. ინდოეთის პირველი რეგიონული სწრაფი სატრანზიტო სისტემა დელი-მერუთის რეგიონალური სწრაფი ტრანზიტის კომპანია ამჟამად შენდება მერუთში. ეს იქნება ქალაქთაშორისი მაღალსიჩქარიანი მეტროს დერეფანი. ის ასევე ცნობილია როგორც დასავლეთ უტარ-პრადეშის ექსპრესგზების დედაქალაქი, სადაც სამი სხვადასხვა ექსპრესგზა მდებარეობს.

ეტიმოლოგია
ქალაქის სახელი შესაძლოა მომდინარეობდეს სიტყვისგან „მაიარაშტრა“ (სანსკრიტზე: मयराष्ट्र), რომელიც იყო მაიასურას სამეფოს დედაქალაქი. მაიასურა იყო მანდოდარის მამა და რავანას სიმამრი. ეს სახელი შესაძლოა დროთა განმავლობაში გარდაიქმნა მაირაშტრად, მაი-დანტ-კა-ხერად, მაირაათად და საბოლოოდ მერათად.

სხვა ვერსიის თანახმად, მაია(სურა)მ, როგორც გამორჩეულმა არქიტექტორმა, მეფე იუდჰიშთჰირასგან მიიღო მიწა, რომელზეც ახლა მერათი მდებარეობს და მან ამ ადგილს უწოდა მაჰარაშტრა, სახელი რომელიც დროთა განმავლობაში შემოკლდა მერათად. ტრადიციის თანახმად, ქალაქი ასევე წარმოადგენდა მაჰიპალას, ინდრაპრასთჰას მეფის სამფლობელოების ნაწილს და სიტყვა მერუთი დაკავშირებულია მის სახელთან.

ისტორია
ძველი ეპოქა
რამაიანაში, ის ცნობილი იყო როგორც „მაიდანტ კა ხედა“, მაი დანავის დედაქალაქი. ეს იყო მანდოდარის, რავანას მეუღლის მშობლიური ქალაქი.

1950-1952 წლების არქეოლოგიური გათხრების შემდეგ ვიდურა-კა-ტილაზე, რომელიც წარმოადგენს ვიდურას სახელთან დაკავშირებულ რამდენიმე ბორცვს და მდებარეობს მერუთიდან 37 კმ-ის მანძილზე ჩრდილო-აღმოსავლეთით, დადგინდა, რომ ეს იყო ძველი ქალაქ ჰასტინაპურის ნაშთები - კაურავებისა და პანდავების დედაქალაქისა მაჰაბჰარატადან, რომელიც განგის წყალდიდობამ წალეკა.

მერუთში ასევე მდებარეობდა ჰარაპული დასახლება სახელად ალამგირპური. ეს იყო ინდის ველის ცივილიზაციის ყველაზე აღმოსავლეთით მდებარე დასახლება. მერუთი წარმოადგენდა ბუდიზმის ცენტრს მაურიის იმპერატორ აშოკას მმართველობის პერიოდში (ძვ. წ. 273-232). ბუდისტური ნაგებობების ნაშთები აღმოაჩინეს თანამედროვე ქალაქ ჯამა-მასჯიდის მახლობლად. აშოკას სვეტი, რომელიც მდებარეობს დელის ქედზე, ბარა ჰინდუ რაოს ჰოსპიტალის გვერდით, დელის უნივერსიტეტთან ახლოს, მერათიდან დელიში გადაიტანა ფირუზ შაჰ თუღლუქმა (მმართ. 1351-1388); ის დაზიანდა 1713 წლის აფეთქების შედეგად და აღადგინეს 1867 წელს.

მუსლიმური დაპყრობები
XI საუკუნეში, ქალაქის სამხრეთ-დასავლეთ რეგიონს მართავდა ჰარ დატი, ბულანდშაჰრის რაჯა, რომელმაც ააშენა ციხესიმაგრე, რომელიც დიდხანს იყო ცნობილი თავისი სიძლიერით და მოხსენიებულია აინ-ი-აქბარიში. 1018 წელს ის დაამარცხა მაჰმუდ ღაზნევმა და თავის ჯარებთან ერთად დანებდა მას. ცნობილი ადგილობრივი ღირსშესანიშნაობა, ჯამა მასჯიდი, ამ პერიოდს მიეკუთვნება და სავარაუდოდ მაჰმუდის ვეზირის მიერ აშენდა. ქალაქის დაპყრობის შემდეგ მალევე ის ადგილობრივმა ჰინდუ რაჯამ დაიბრუნა და მისი თავდაცვითი ნაგებობების ნაწილი უახლოეს დრომდე შემორჩა. მუჰამედ ღორელის მამლუქმა გენერალმა ქუთბ-უდ-დინ აიბაკმა, რომელმაც 1206 წელს დელის სასულთნო დააარსა, 1193 წელს დაიპყრო მერათი.

1399 წელს თემურმა დაარბია მერათი. ქალაქს იცავდა ილიას ავღანი და მისი ვაჟი მაულა მუჰამად თანესვარი, რომელსაც დახმარებას უწევდნენ არამუსლიმები საფის მეთაურობით. თემურმა სცადა მოლაპარაკება დანებების შესახებ, რაზეც ციხესიმაგრის მცხოვრებლებმა უპასუხეს, რომ ტარმაშირინმა წარსულში სცადა მისი აღება, მაგრამ ვერ შეძლო. განრისხებულმა თემურმა 10 000 მხედარი გაგზავნა. ძალებმა კედლები გადალახეს და საფი ბრძოლაში დაიღუპა. მცხოვრებლები დახოცეს, მათი ცოლები და შვილები კი მონებად აქციეს. გამაგრებული ნაგებობები და სახლები მიწასთან გაასწორეს, ტყვეებს კი კანი გააძრეს.

შემდეგ ქალაქი მოგოლთა იმპერიის მმართველობის ქვეშ მოექცა და შედარებითი სიმშვიდის პერიოდი დადგა. მოგოლთა იმპერატორ აქბარის მმართველობის დროს (1556-1605 წწ.) აქ სპილენძის მონეტების საჭრელი იყო. აინ-ი-აქბარიში მერათი მოხსენიებულია როგორც პარგანა დელის სარქარის ქვეშ, რომელიც იმპერიულ ხაზინას 4 391 996 დამის შემოსავალს აძლევდა და 300 ქვეითსა და 100 მხედარს აწვდიდა.

მერათის დიდი ნაწილი XVI საუკუნიდან XVIII საუკუნის ბოლომდე აბდულაპურ მერათის საიდ ჯაგირდარების კონტროლქვეშ იმყოფებოდა. საიდ მირ აბდულა ნაქვი ალ ბუხარიმ XVI საუკუნეში ააშენა კოტის ციხესიმაგრე აბდულაპურში, რომელიც მისი მთავარი რეზიდენცია იყო. სიედ სადარუდინ შაჰ ქაბირ ნაქვი ალ კანაუჯი ბუხარის შთამომავლები დღესაც ცხოვრობენ ამ ქალაქში. სადარუდინი იყო სიკანდარ ლოდის მთავარი მრჩეველი და დიდი წმინდანის შაჰ ჯევნას მამა.  ცნობილი პაკისტანელი მწერალი სიედ ქუდრათ ნაქვი ალ ბუხარი დაიბადა მერათში.

ნავაბ მანსაბ ალი ხანი იყო ამ ქალაქის ერთ-ერთი ყველაზე გავლენიანი პიროვნება, მან 1882 წელს ააშენა ცნობილი კარბალა და მასჯიდი, რომელიც მანსაბიას სახელითაა ცნობილი.

XVIII საუკუნეში ქალაქმა განიცადა სიქჰებისა და მარათჰების შემოსევები, ტაგა ბრაჰმანისა და როჰილების ჩარევებით. ვალტერ რეინჰარდტმა, ევროპელმა ჯარისკაცმა, დაიმკვიდრა თავი სარდჰანაში და რაიონის ზოგიერთი ნაწილი მის მმართველობაში მოექცა. მისი გარდაცვალების შემდეგ ეს ტერიტორიები ბეგუმ სამრუს ხელში გადავიდა. ამ დროის განმავლობაში რაიონის სამხრეთ ნაწილი მარათჰების მმართველობის ქვეშ რჩებოდა.

კოლონიური ეპოქა
1803 წელს, დელის დაცემის შემდეგ, მარათჰების ტერიტორია ბრიტანეთის აღმოსავლეთ ინდოეთის კომპანიას (EIC) გადაეცა. 1806 წელს დაარსდა მერათის სამხედრო ბანაკი, რომლის მთავარი მნიშვნელობა იყო მისი სიახლოვე დელისთან. 1818 წელს ქალაქი რაიონის შტაბ-ბინად იქცა.

აჯანყება, რომელმაც მერუთი საერთაშორისო ყურადღების ცენტრში მოაქცია, 1857 წლის მარტში დაიწყო ბარაკპურში, ბენგალიაში. ინდოელმა სიპაიმ მანგალ პანდეიმ ესროლა თავის ორ მეთაურ ოფიცერს, ააცილა, უშედეგოდ სცადა თვითმკვლელობა და სიკვდილით დასაჯეს. აპრილისთვის აჯანყების ცეცხლი ჩრდილოეთ ინდოეთში გავრცელდა და მიაღწია მერათს, აღმოსავლეთ ინდოეთის კომპანიის მეორე უდიდეს გარნიზონს. აქ ევროპელები და ადგილობრივები თანაბრად იყვნენ განაწილებული, თითოეულ მხარეს 2 000-ზე მეტი მეომრით. 1857 წლის 24 აპრილს, მერუთის მეთაურმა, პოლკოვნიკმა კარმაიკლ სმითმა ბენგალიის კავალერიის 90 ინდოელ სიპაის უბრძანა ახალი ენფილდის ვაზნების გამოყენება - 85-მა უარი განაცხადა. ვაზნები დაფარული იყო ქაღალდით, რომელიც უნდა მოეხიათ; მუსლიმი ჯარისკაცები თვლიდნენ, რომ ქაღალდი ღორის ცხიმით იყო გაპოხილი, ხოლო ჰინდუები - ძროხის ცხიმით. 85-ვე ჯარისკაცს ჩამოართვეს უნიფორმები და სამხედრო სასამართლოზე გაასამართლეს; ყველა მათგანს 10 წლით პატიმრობა მიუსაჯეს. 1857 წლის 10 მაისს კოტვალ დჰან სინგჰ გურჯარმა გახსნა ციხის კარები. ეს ჯარისკაცები, სხვა დაპატიმრებულ ჯარისკაცებთან ერთად, გაიქცნენ ციხიდან, თავი თავისუფლად გამოაცხადეს და აჯანყდნენ. თავს დაესხნენ და მოკლეს კომპანიის რამდენიმე ოფიციალური პირი. ამან დასაბამი მისცა ფართომასშტაბიან აჯანყებას ჩრდილოეთ ინდოეთში. 10 მაისი დღემდე აღინიშნება როგორც ადგილობრივი დღესასწაული მერათში.

1929 წლის მარტში მერათში მოხდა "მერათის შეთქმულების საქმე", როდესაც რამდენიმე პროფკავშირის წევრი, მათ შორის სამი ინგლისელი, დააპატიმრა კოლონიურმა ხელისუფლებამ რკინიგზის გაფიცვის ორგანიზებისთვის. 1931 წელს მერათში გასანათებლად პირველად გამოიყენეს ელექტროენერგია. 1940-იან წლებში, ინდოეთის დამოუკიდებლობის მოძრაობის პიკზე, მერათის კინოთეატრების მაყურებლებს ჰქონდათ არაოფიციალური პოლიტიკა - არ წამომდგარიყვნენ, როდესაც ფილმის ჩვენებამდე უკრავდნენ „ღმერთმა დაიფაროს დედოფალი“. ინდოეთის ეროვნული კონგრესის (INC) ბოლო სესია ინდოეთის 1947 წლის დამოუკიდებლობამდე გაიმართა მერათის ვიქტორიას პარკში 1946 წლის 26 ნოემბერს. სწორედ ამ სესიაზე შეიქმნა კონსტიტუციის შემდგენი კომიტეტი.

დამოუკიდებლობის შემდეგ
ქალაქმა და რაიონმა განიცადა რელიგიური (ჰინდუ-სიქჰების) შეტაკებები 1984 წელს და ჰინდუ-მუსლიმების შეტაკებები 1982 და 1987 წლებში. 1987 წლის მაისში მოხდა ჰაშიმპურის ხოცვა-ჟლეტა, როდესაც პროვინციული შეიარაღებული პირებმა 42 მუსლიმი მოკლეს, საქმის განხილვა დღემდე გრძელდება. 2006 წელს ვიქტორია პარკის სტადიონზე გამართულ საყოფაცხოვრებო ელექტრონიკის  გამოფენაზე გაჩენილ ხანძარს მინიმუმ 100 ადამიანის სიცოცხლე ემსხვერპლა, თუმცა ხელისუფლებამ მხოლოდ 45 მსხვერპლი დაადასტურა, ზუსტი რიცხვის დადგენა კი რთული აღმოჩნდა და სავარაუდოდ გაცილებით მეტი იყო.

გეოგრაფია
კლიმატი
მერათს აქვს მუსონის გავლენის ქვეშ მყოფი ნოტიო სუბტროპიკული კლიმატი, რომელიც ხასიათდება ცხელი ზაფხულითა და გრილი ზამთრით. ზაფხული გრძელდება აპრილის დასაწყისიდან ივნისის ბოლომდე და ძალიან ცხელია, ტემპერატურა აღწევს 49 °C. 

მუსონი ივნისის ბოლოს მოდის და სექტემბრის შუა რიცხვებამდე გრძელდება. ტემპერატურა ოდნავ ეცემა, ღრუბლის დიდი რაოდენობით, მაგრამ მაღალი ტენიანობით. ტემპერატურა კვლავ იმატებს ოქტომბერში და შემდეგ ქალაქს აქვს რბილი, მშრალი ზამთრის სეზონი ნოემბრიდან მარტის შუა რიცხვებამდე.[62] ყველაზე დაბალი ტემპერატურა, რაც კი ოდესმე დაფიქსირებულა არის -0,4 °C, დაფიქსირებული კვირას, 2013 წლის 6 იანვარს.[63] ნალექი შეადგენს დაახლოებით 845 მილიმეტრს წელიწადში, რაც საკმარისია კულტურების მოსაყვანად. ნალექის უმეტესი ნაწილი მოდის მუსონის დროს. ტენიანობა მერყეობს 30-დან 100 %-მდე.

სქოლიო

კატეგორია:უტარ-პრადეშის ქალაქები