ყურუჩაის კულტურა

ყურუჩაის კულტურა (1.5 მილიონი - 730 ათასი წლის წინ) — ადრეული პალეოლითის ხანის არქეოლოგიური კულტურა, რომელიც 1.2 მილიონ წელზე მეტია არსებობს. ეს კულტურა ფართოდ გავრცელებული იყო ყურუჩაის მდინარის ხეობაში, თანამედროვე აზერბაიჯანის ხოჯავენდის რაიონის ტერიტორიაზე.

ამ პერიოდისთვის დამახასიათებელი იყო ქვის იარაღების დამზადება და გამოყენება ყოველდღიურ ცხოვრებაში. ეს იარაღები, ძირითადად მოქლონები და სხვა ტიპის ხელსაწყოები, წარმოადგენენ იმ დროის ადამიანის ცხოვრების სტილისა და განვითარების მნიშვნელოვან ნიშნებს. ყურუჩაის კულტურის აღმოჩენა აჩვენებს ადრეული ადამიანების მიგრაციისა და კულტურული განვითარებისთვის მნიშვნელოვან ეტაპებს სამხრეთ კავკასიის ტერიტორიაზე.

ამ რეგიონში აღმოჩენილი არტეფაქტები მიუთითებს, რომ ეს კულტურა მნიშვნელოვან როლს თამაშობდა ევრაზიის იმდროინდელი მოსახლეობის ისტორიაში.

 ისტორია 
ყურუჩაის კულტურა პირველად აღმოაჩინა აზერბაიჯანელმა არქეოლოგმა მამედალი ჰუსეინოვმა 1974-1975 წლებში, აზიხის მღვიმეში ჩატარებული გათხრებისას. ის პალეოლითური ხანის ძეგლის მეექვსე ფენის ქვეშ იპოვეს. დადგინდა, რომ მისი ასაკი 700 ათას წელზე მეტიაAzıx mağarası. ამ კულტურის ასაკი დაკავშირებულია კასპიის ზღვის აფშერონულ გეოლოგიურ სტადიასთან, რომელიც 1.2 მილიონი წლის წინ დაიწყო და მნიშვნელოვან კლიმატური ცვლილებებს აღწერს.

აზიხში აღმოჩენილი კენჭის კულტურა (X-VII ფენები, საერთო სისქით 4.5 მ)Зейналов А. К вопросу о Куручайской культуре // Azərbaycan Arxeologiyası. — 2015. — Т. 18, № 1. მსგავსია აღმოსავლეთ აფრიკის ოლდუვაის ხეობის არტეფაქტებისაShaw, Jameson, 2008, с. 99: «Pebble-based industries, reminiscent of the Oldowan in Eastern Africa (see Olduvai), were dicovered in the lower levels; these have shown the inverse magnetic polarity identified as the Matuyama paleomagnetic epoch (before 735,000 BP).»., თუმცა გააჩნია უნიკალური მახასიათებლები და სტილი. ქვის იარაღების დამუშავების თავისებურებები საფუძვლად უდევს მის ცალკე კულტურად გამოყოფას.

X-VII ფენების კულტურა მინდელიურ ეპოქამდე იყო შექმნილი, რაც პალეომაგნიტური ანალიზით დადასტურდა: VII ფენაში ბრუნჰეს-მატუიამას საზღვრის დაფიქსირებამ აჩვენა, რომ ქვედა ნალექები 730 ათას წელზე მეტი ხნისააРанов В. А. Куручайская культура Азыха — древнейшая в СССР? // Древнейшие страницы истории человечества. — М.: Просвещение, 1988. — 158 с. — ISBN 5-09-000566-4.. ჰუსეინოვის ჰიპოთეზით, კურუჩაის ხეობა და სამხრეთ კავკასია 1.5-2 მილიონი წლის წინ ჰომინიდებით იყო დასახლებული. აზიხის გამოქვაბულის X ფენაში ნაპოვნი მტკიცებულებები აჩვენებს, რომ აქ ბინადრობდნენ ჰომინიდები, რომლებსაც ქვის იარაღების დამზადების უნარები ჰქონდათ.

პალეომაგნიტური, პალეოფაუნისტური და პალეობოტანიკური კვლევები აჩვენებს, რომ აზიხის ქვედა ფენები პლეისტოცენის დასაწყისს (ოლდუვაის ეტაპს) მიეკუთვნება. გეოგრაფებისა და არქეოლოგების დასკვნით, ამ ფენების ასაკი 1 მილიონ წელს უტოლდება და ახლოსაა საფრანგეთის ვალონთანГерасимов И. П., Величко А. А., Любин В. П., Праслов Н. Д. Древнейшие люди в Европе и условия их обитания. Первые результаты совместных советско-французских исследований // Вестник АН СССР. — М., 1981. — № 10. — С. 18..

ყურუჩაის კულტურის პერიოდში აზიხის მღვიმეში, სავარაუდოდ, ბინადრობდნენ ჰომო ჰაბილისის წარმომადგენლებიA Historical Atlas of Azerbaijan.

ყურუჩაის კულტურისთვის დამახასიათებელია სხვადასხვა ტიპის უხეში ქვის იარაღები, როგორიცაა პროტოჩოპერები, კუბოიდები, საფხეკები და სხვა. ამ იარაღების დამზადებისთვის გამოიყენებოდა უხეში დამუშავების ტექნიკა, რომელიც მოიცავდა ქვის ზედაპირიდან ცენტრისკენ ჭრას, ზოგჯერ ერთი ან ორი ზედაპირიდან. ქვას ამუშავებდნენ ზედაპირიდან ცენტრისკენ, ზოგჯერ ერთი, ზოგჯერ კი ორი ზედაპირიდან. ორმხრივი დამუშავების შემთხვევაში შესაძლებელი იყო ვიწრო, წაგრძელებული ბოლოს ან გრძივი კიდის გარკვეული მონაკვეთის ფორმირება.

განსაკუთრებულ ყურადღებას იქცევს გიგანტოლიტები – მასიური, ჩოჩის ფორმის იარაღები, რომელთა წონა 4-5 კგ-ს აღწევს. გარდა ამისა, ქვედა ფენების ქვის ნაწარმსა და VI ფენის ადრეული აშეულის იარაღებს შორის არსებული მსგავსება მიუთითებს ქვედა ფენების ნაწარმის პროტოტიპულ ხასიათზე.

 სქოლიო 

კატეგორია:აზერბაიჯანის არქეოლოგია