მარია ტელკესი

მარია ტელკესი ( დ. 12 დეკემბერი, 1900 — გ. 2 დეკემბერი, 1995) — უნგრულ-ამერიკელი ბიოფიზიკოსი, ინჟინერი და გამომგონებელი, რომელიც მუშაობდა მზის ენერგიის ტექნოლოგიებზე.

1925 წელს გადავიდა ამერიკის შეერთებულ შტატებში ბიოფიზიკოსად სამუშაოდ. 1937 წელს გახდა ამერიკის მოქალაქე და 1939 წელს დაიწყო მუშაობა მასაჩუსეტსის ტექნოლოგიის ინსტიტუტში (MIT), რათა შეექმნა მზის ენერგიის პრაქტიკული გამოყენების მეთოდები.

მეორე მსოფლიო ომის დროს მან შექმნა მზის ენერგიაზე მომუშავე წყლის გამოხდის მოწყობილობა, რომელიც ომის ბოლოს გამოიყენეს და რომელმაც გადაარჩინა ჩამოგდებული მფრინავების და ტორპედირებული მეზღვაურების სიცოცხლე. მისი მიზანი იყო შეექმნა ვერსია ღარიბი და მშრალი რეგიონების სოფლებისთვის. ტელკესი, რომელსაც კოლეგები ხშირად მზის დედოფალს უწოდებდნენ, მიიჩნევა მზის თერმული შენახვის სისტემების ერთ-ერთ ფუძემდებლად. ომის შემდეგ ის გახდა MIT-ის ასოცირებული კვლევითი პროფესორი.

1940-იან წლებში მან და არქიტექტორმა ელეანორ რეიმონდმა შექმნეს ერთ-ერთი პირველი მზის ენერგიით გათბობილი სახლი, „Dover Sun House“, ყოველდღიური ენერგიის შენახვის გზით. 1953 წელს მათ შექმნეს მზის ღუმელი სხვადასხვა განედზე მცხოვრები ადამიანებისთვის, რომელიც ბავშვებსაც კი შეეძლოთ გამოეყენებინათ.

1952 წელს ტელკესი გახდა ქალ ინჟინერთა საზოგადოების მიღწევის ჯილდოს პირველი მფლობელი. მას მიენიჭა სამეცნიერო აკადემიის ცხოვრების მიღწევის ჯილდო, შემდეგ კი 1977 წელს მიიღო შენობების კვლევის საკონსულტაციო საბჭოს ჯილდო. ტელკესს დარეგისტრირებული ჰქონდა 20-ზე მეტი პატენტი.

 ადრეული ცხოვრება და განათლება 
ტელკესი დაიბადა ბუდაპეშტში, უნგრეთში, 1900 წელს, ალადარ და მარია (ქალიშვილობის გვარი ლაბანი) დე ტელკესის ოჯახში. მისი ბაბუა, სიმონ ტელკესი, ებრაული ოჯახიდან იყო.(Death notice for Aladárné Telkes)1879 végén Budapesten mozgalmat indított a névmagyarosítás tömeges terjesztése érdekében és 1881-ban megalakította a Központi Névmagyarosító Társaságot, amelynek elnöke is lett. Rubin családi nevét 1881-ben változtatta Telkesre. Két évvel később belépett az unitárius egyházba.Keresztény Magvető (1883) 1907. szeptember 17-én kelenföldi előnévvel magyar nemességet kapott. 1881 წელს მამამისმა გვარი უნგრულად გადაკეთა და “ტელკესი“ გახდა. 1883 წელს უნიტარულ რწმენაზე გადავიდა. 1907 წელს უნგრეთის თავადაზნაურთა წოდებაში აიყვანეს, წინსართით “კელენფოლდი“.

ადრეული ასაკიდან ტელკესი დაინტერესებული იყო ქიმიით და 10 წლის ასაკში საკუთარი ქიმიური ნაკრები შექმნა. მამამისი ტელკესის ექსპერიმენტებს მხარს უჭერდა. ბუდაპეშტში გაზრდილმა დაიწყო სწავლა ფიზიკურ ქიმიაში ბუდაპეშტის უნივერსიტეტში და 1920 წელს მიიღო ბაკალავრის ხარისხი. პირველ კურსზე სწავლისას წაიკითხა გავლენიანი წიგნი "მომავლის ენერგიის წყაროები", ავტორი კორნელ ზელოვიჩი. მისი თქმით, ამ წიგნმა გავლენა მოახდინა მის გადაწყვეტილებაზე, წასულიყო ამერიკის შეერთებულ შტატებში, რადგან იმ დროს მზის ენერგიაზე მუშაობა ძირითადად იქ მიმდინარეობდა. მისი აკადემიური საქმიანობა გაგრძელდა, როდესაც დაიწყო დოქტორანტურა ფიზიკურ ქიმიაში ბუდაპეშტის უნივერსიტეტში, სადაც 1924 წელს დაასრულა სადოქტორო სწავლება.

განათლების მიღების შემდეგ, ტელკესი 1924 წელს ჟენევის უნივერსიტეტის ინსტრუქტორი გახდა. თუმცა, მისი ცხოვრება შეიცვალა, როდესაც, ნათესავის მონახულების შემდეგ, რომელიც უნგრეთის კონსული იყო კლივლენდში, ოჰაიო, გადაწყვიტა ამერიკის შეერთებულ შტატებში იმიგრირება.

 კარიერა 
ტელკესი ამერიკის შეერთებულ შტატებში 1924 წელს გადავიდა, და მოინახულა ნათესავი, რომელიც უნგრეთის კონსული იყო კლივლენდში, ოჰაიო. იქ დაიქირავეს კლივლენდის კლინიკის ფონდში სამუშაოდ, სადაც იკვლევდა ცოცხალი ორგანიზმების მიერ გამომუშავებულ ენერგიას. ტელკესმა ჩაატარა კვლევა ფონდში მუშაობის დროს და ჯორჯ ვაშინგტონ კრაილის ხელმძღვანელობით, მათ გამოიგონეს ფოტოელექტრული მექანიზმი, რომელსაც შეეძლო ტვინის ტალღების ჩაწერა. ასევე, ერთად იმუშავეს წიგნზე სახელწოდებით „სიცოცხლის ფენომენი“.

ტელკესი 1937-1939 წლამდე მუშაობდა როგორც ფიზიკოსი „Westinghouse Electrical and Manufacturing Company“-ში პიტსბურგში, პენსილვანია. მან შექმნა ლითონის შენადნობები თერმოწყვილებისთვის სითბოს ელექტროენერგიად გარდასაქმნელად.

1937 წელს ამერიკის მოქალაქეობის მიღება გახდა გარდამტეხი მომენტი ტელკესის ცხოვრებაში. იმავე წელს იგი გადავიდა კვლევით ინჟინრის როლზე Westinghouse Electric-ში, სადაც თავდაპირველად ფოკუსირებული იყო სითბოს ელექტროენერგიად გარდამქმნელი ინსტრუმენტების შექმნაზე. მზის ენერგიის კვლევაში მისი საქმიანობა 1939 წელს დაიწყო. როგორც MIT-ის მზის ენერგიის კონვერსიის პროექტის ნაწილი, იგი იკვლევდა მზის სინათლით მართულ თერმოელექტრულ მოწყობილობებს. ის იყო MIT-ში 13 წლის განმავლობაში, შემდეგ კი ნიუ-იორკის უნივერსიტეტში 5 წლის განმავლობაში. მეორე მსოფლიო ომის დროს ის მუშაობდა როგორც სამოქალაქო მრჩეველი სამეცნიერო კვლევისა და განვითარების ოფისისთვის (OSRD).

მისი ყველაზე აღსანიშნავი ინოვაცია იყო მზის გამოხდის აპარატის გამოგონება და საცხოვრებელი სახლისთვის შექმნილი პირველი მზის ენერგიით მართული გათბობის სისტემის შექმნა. გარდა ამისა, ტელკესმა ასევე შექმნა სხვადასხვა მოწყობილობები, რომლებსაც შეეძლო მზის სინათლიდან შენახული ენერგიის გამოყენება.

ტელკესის მიზანი იყო ტრადიციულ გათბობის მეთოდებზე დამოკიდებულების პრობლემის გადაჭრა, რომლებიც ხშირად არაგანახლებადი ენერგიის წყაროებით იმართებოდა. მისი ნამუშევარი ცდილობდა მდგრადი და გარემოსთვის მეგობრული ალტერნატივების შეთავაზებას, განსაკუთრებით საცხოვრებელი გათბობის კონტექსტში.

გამტკნარება
მეორე მსოფლიო ომის დროს, ამერიკის შეერთებული შტატების მთავრობამ, ტელკესის ექსპერტიზის გათვალისწინებით, დაიქირავა სამეცნიერო კვლევისა და განვითარების ოფისის (OSRD) სამოქალაქო მრჩევლად. იქ მან შექმნა მზის ენერგიაზე მომუშავე წყლის გამტკნარების აპარატი, რომლის პროტოტიპიც 1942 წელს დაასრულა. ეს გახდა მისი ერთ-ერთი ყველაზე აღსანიშნავი გამოგონება, რადგან დაეხმარა ჯარისკაცებს სუფთა წყლის მიღებაში რთულ სიტუაციებში და ასევე დაეხმარა აშშ ვირჯინიის კუნძულებზე წყლის პრობლემების გადაჭრაში. თუმცა, მისი თავდაპირველი დანერგვა გადაიდო ომის ბოლომდე, რადგან ჰოიტ ც. ჰოტელმა მრავალჯერ გადააწყო მანქანის წარმოების კონტრაქტები.

ამ სამუშაოსთვის მან 1945 წელს მიიღო დამსახურების სერტიფიკატი OSRD და 1952 წლის 15 მარტს ქალი ინჟინერთა საზოგადოებამ გადასცა პირველი მიღწევის ჯილდო “მარილიანი წყლიდან მზის სითბოთი წყლის გამოხდის მისი საომარი მეთოდისთვის“.

სითბოს შენახვა
ტელკესმა თერმული ენერგიის შენახვა განსაზღვრა როგორც „ყველაზე კრიტიკული პრობლემა“ მზის ენერგიით გათბობილი სახლის დიზაინერებისთვის. ერთ-ერთი მისი სპეციალობა იყო ფაზის ცვლილების მასალები, რომლებიც შთანთქავს ან გამოყოფს სითბოს, როდესაც ისინი მყარი მდგომარეობიდან თხევად მდგომარეობაში გადადიან. მას სურდა გამოეყენებინა ფაზის ცვლილების მასალები, როგორიცაა გამდნარი მარილები, თერმული ენერგიის შესანახად აქტიურ გათბობის სისტემებში. მისი ერთ-ერთი არჩეული მასალა იყო გლაუბერის მარილი (ნატრიუმის სულფატი).

ჰოტელი, როგორც MIT-ში მზის ენერგიის ფონდის თავმჯდომარე, თავდაპირველად მხარს უჭერდა ტელკესის მიდგომას. მან დაწერა, რომ "დოქტორ ტელკესის წვლილმა შეიძლება დიდი გავლენა მოახდინოს ჩვენი პროექტის შედეგზე". თუმცა, ის ტელკესთან შედარებით ნაკლებად დაინტერესებული და უფრო სკეპტიკური იყო მზის ენერგიის მიმართ. ტელკესი, ისევე როგორც პროექტის დამფინანსებელი გოდფრი ლოუელ კაბოტი, იყო “მზის ენერგიის მგზნებარე მორწმუნე“. ჰოტელსა და ტელკესს შორის პიროვნული კონფლიქტები არსებობდა.

1946 წელს ჯგუფმა სცადა გლაუბერის მარილის გამოყენება მათი მეორე მზის სახლის დიზაინში. ჰოტელმა და სხვებმა ტელკესს დააბრალეს მასალასთან დაკავშირებული პრობლემებში. უნივერსიტეტის პრეზიდენტის, კარლ კომპტონის მხარდაჭერის მიუხედავად, ტელკესი მეტალურგიის დეპარტამენტში გადაიყვანეს, სადაც ის თერმოწყვილებზე მუშაობას განაგრძობდა. მიუხედავად იმისა, რომ ის აღარ იყო ჩართული MIT-ის მზის ენერგიის ფონდში, კაბოტს სურდა მისი დაბრუნება. მან წაახალისა ტელკესი, დამოუკიდებლად გაეგრძელებინა პრობლემაზე მუშაობა.

„Dover Sun House“
1948 წელს ტელკესმა დაიწყო მუშაობა „Dover Sun House“ ზე; იგი გუნდში შეუერთდა არქიტექტორ ელეანორ რეიმონდს, პროექტი კი დააფინანსა ფილანტროპმა და მოქანდაკე ამელია პიბოდიმ. სისტემა ისე იყო დაპროექტებული, რომ გლაუბერის მარილი გამდნარიყო მზეზე, შეენახა სითბო, შემდეგ კი გამოეყო გაცივებისა და გამყარების დროს.

სისტემა მუშაობდა ისე, რომ მზის სინათლე გადიოდა მინის ფანჯრებში, რაც ათბობდა ჰაერს მინის შიგნით. ეს გათბობილი ჰაერი შემდეგ გადადიოდა ლითონის ფურცელში სხვა ჰაერის სივრცეში. აქედან, ვენტილატორები გადაადგილებდნენ ჰაერს შენახვის ნაკვეთურში, რომელიც სავსე იყო მარილით (ნატრიუმის სულფატი). ეს ნაკვეთურები კედლებს შორის იყო მოთავსებული და ათბობდა სახლს, როცა მარილი ცივდებოდა.

პირველი ორი წლის განმავლობაში სახლი წარმატებული იყო, იღებდა უზარმაზარ პუბლიციტეტს და იზიდავდა ვიზიტორების თვალებს. „Popular Science“-მა მას უწოდა შესაძლოა უფრო მნიშვნელოვანი, მეცნიერულად, ვიდრე ატომური ბომბი. მესამე ზამთარში პრობლემები გაჩნდა გლაუბერის მარილთან: ის დაშრევდა თხევად და მყარ ფენებად, და მისი კონტეინერები კოროზირებული და გაჟონვადი იყო. მფლობელებმა ამოიღეს მზის გათბობის სისტემა თავიანთი სახლიდან და ჩაანაცვლეს ნავთობის ღუმელით.

1953 წელს ჯორჯ რასელ ჰარისონმა, MIT-ის მეცნიერების დეკანმა, მოითხოვა მზის ფონდის მიმოხილვა MIT-ში, მისი პროდუქტიულობის ნაკლებობის გამო. შედეგად მიღებული ანგარიში მხარს უჭერდა ჰოტელის შეხედულებებს და უარყოფდა როგორც კაბოტს, ასევე ტელკესს. ტელკესი MIT-მ გაათავისუფლა 1953 წელს, ანგარიშის გამოქვეყნების შემდეგ.

კიდევ ერთი მზის სახლი აშენდა პრინსტონში, ნიუ-ჯერსი, ტელკესის მიერ შემუშავებული მზის ენერგიისა და თერმული შენახვის სისტემის გამოყენებით.

მზის ენერგიაზე მომუშავე ღუმელი
1953 წლისთვის ტელკესი მუშაობდა ნიუ-იორკის უნივერსიტეტის ინჟინერიის კოლეჯში, სადაც განაგრძობდა მზის ენერგიის კვლევას. ტელკესმა მიიღო გრანტი ფორდის ფონდიდან 45,000 დოლარის ოდენობით, რათა შეექმნა მზის ენერგიაზე მომუშავე ღუმელი, ისე რომ მსოფლიოში ტექნოლოგიის არმქონე ადამიანებს შეძლებოდათ საგნების გათბობა.  პროექტის კრიტერიუმები მოიცავდა: „მას უნდა შეძლებოდა საჭმლის მომზადება, ადუღება და გამოცხობა ნებისმიერი ადგილობრივი ჩვეულების შესაბამისად“, „გამძლე, პორტატული და მარტივი გამოსაყენებლად და გასაწმენდად“, იაფი, და მას უნდა შეძლებოდა საღამოს ადრეულ საათებში გამოყენება (პარაგრაფი 39). მიუხედავად იმისა, რომ ეს არ იყო ამ ტიპის პირველი გამოგონებული მზის ღუმელი (ინდოეთში ერთი გამოიყენებოდა მცირე რაოდენობით 14 დოლარად), მისი „სიმარტივე და სიიაფე“ (პარა. 3) იყო მისი მთავარი მახასიათებელი, პროგნოზირებული ღირებულებით 5 დოლარი 1954 წელს. მჭიდროდ იზოლირებული ყუთის, ოთხი სარკის, მინის ფანჯრის და „სპეციალური სითბოს შთანმთქმელი ქიმიური ნივთიერების“ (პარა. 3) გამოყენებით, ის აღწევდა 350 გრადუს ფარენჰაიტს (177 გრადუს ცელსიუსს) 30 წუთის განმავლობაში. 1958 წელს ის დაინიშნა მზის ენერგიის კვლევის დირექტორად „Curtis-Wright Corp.“-ში და ნიუ-იორკის უნივერსიტეტში, ერთობლივი და ცალკეული მზის ენერგიის პროექტებისთვის.

ტელკესმა რამდენიმე წელი გაატარა ინდუსტრიაში. თავდაპირველად, ის იყო მზის ენერგიის დირექტორი „Curtiss-Wright Company“-ში. შემდეგ, ის მუშაობდა მასალებზე ექსტრემალურ პირობებში გამოსაყენებლად, როგორიცაა კოსმოსი, „Cryo-Therm-ში (1961-1963) როგორც კვლევისა და განვითარების დირექტორი (პარა. 5). ეს მუშაობა მოიცავდა მასალების შექმნას აპოლოს მისიისა და პოლარისის რაკეტებისათვის, კონკრეტულად, რათა დახმარებოდა მუდმივი ტემპერატურების შენარჩუნებას რაკეტების ოპტიმალური ფუნქციონირებისთვის. 1963-1969 წლებში ის მუშაობდა მზის ენერგიის დირექტორად „Melpar, Inc.“-ში.

1964 წელს მან სიტყვით გამოვიდა ქალ ინჟინერთა და მეცნიერთა პირველ საერთაშორისო კონფერენციაზე ნიუ-იორკში.

1969 წელს ტელკესი შეუერთდა ენერგიის გარდაქმნის ინსტიტუტს დელავერის უნივერსიტეტში როგორც ენერგიის გარდაქმნის ადიუნქტ-პროფესორი, მიზნით, რომ ჩაენაცვლებინა სუფთა მზის ენერგია „ზოგიერთი დამაბინძურებელი საწვავისთვის“. მან დაიწყო ელექტროენერგიის გენერირების ფოტოელექტრული უჯრედების შესწავლა. 1971 წელს მან დაეხმარა პირველი სახლის აშენებას, რომელიც როგორც სითბოს, ასევე ელექტროენერგიას გამოიმუშავებდა მზიდან.

1977 წლის იანვარში, ტეხასში გადასვლისას, ის შეუერთდა ამერიკის ტექნოლოგიური უნივერსიტეტის მზის ენერგიის დეპარტამენტს. შემდეგ, 1980 წელს, ის გადავიდა ტეხასიდან მერილენდში Monegon, Ltd.-სთან ერთად. 1981 წელს მან დაეხმარა აშშ-ის ენერგეტიკის დეპარტამენტს პირველი სრულად მზის ენერგიაზე მომუშავე სახლის, კარლაილის სახლის, შექმნასა და აშენებაში, კარლაილში, მასაჩუსეტსი. ის განაგრძობდა გამოგონებას და პატენტების შეტანას 80 წლის ასაკშიც კი და გარდაიცვალა 1995 წლის 2 დეკემბერს, 94 წლის ასაკში, მშობლიურ ბუდაპეშტში, უნგრეთში.

 ჯილდოები, მიღწევები, პატივი, პროფესიული ჯგუფები 

ტელკესი მრავალჯერ აღიარეს თავისი სამუშაოსთვის.

1945 – OSRD-ის დამსახურების სერტიფიკატი გამტკნარების მოწყობილობისთვის

1952 – ქალი ინჟინერთა საზოგადოების პირველი მიღწევის ჯილდო

1977 – ჩარლზ გრილი აბოტის ჯილდო, საერთაშორისო მზის ენერგიის საზოგადოების ამერიკული სექცია „მზის ენერგიის კაცობრიობისთვის გამოყენებაში შეტანილი გამორჩეული წვლილის აღიარებით“

1977 – შენობების კვლევის საკონსულტაციო საბჭოს ჯილდო "შენობების მეცნიერებასა და ტექნოლოგიაში მნიშვნელოვანი წვლილისთვის

2012 – შეყვანა ეროვნულ გამომგონებელთა დიდების დარბაზში

ასტეროიდი 390743 ტელკესმარია მის პატივსაცემად არის დასახელებული.

ტელკესის სამუშაო აღიარებულ იქნა Google Doodle-ში 2022 წლის 12 დეკემბერს.

მას ეძღვნება დოკუმენტური ფილმი მზის დედოფალი, რომელიც პირველად გავიდა ეთერში American Experience-ზე 2023 წლის 4 აპრილს.

ის იყო ქიმიური საზოგადოების, ელექტროქიმიური საზოგადოების, მზის ენერგიის საზოგადოების (დირექტორთა საბჭო), „Sigma Xi“-ს, ბიზნესისა და პროფესიონალ ქალთა კლუბის, ქალი ინჟინერთა საზოგადოების წევრი.

 პატენტები და სტატიები 

 რადიაციული ენერგიის სითბოს გადაცემის მოწყობილობა: № 2,595,905. 1952 წლის 6 მაისი
 სითბოს შენახვის ერთეული: № 2,677,367. 1954 წლის 4 მაისი
 სითბოს შენახვისთვის განკუთვნილი ნივთიერების შემადგენლობა: № 2,677,664. 1954 წლის 4 მაისი
 სითბოს შენახვის მეთოდი და აპარატურა: № 2,677,243. 1954 წლის 4 მაისი
 სითბოს შენახვისა და გამოყოფის მეთოდი და აპარატურა: № 2,808,494. 1957 წლის 1 ოქტომბერი.
 დამატებით ათი პატენტი.

ტელკესის ნაშრომები ინახება არიზონას სახელმწიფო უნივერსიტეტის ბიბლიოთეკის, დიზაინისა და ხელოვნების სპეციალურ კოლექციებში, ტემპეში, არიზონა.

ტელკესმა გამოაქვეყნა 100-ზე მეტი სტატია, დაწერა წიგნის სათაურები და საბოლოოდ დაახლოებით 50 პატენტი.

თელკეს ნაშრომები დაცულია არიზონას სახელმწიფო უნივერსიტეტის ბიბლიოთეკის, დიზაინისა და ხელოვნების სპეციალურ კოლექციებში, ტემპეში, არიზონაში. თელკეს აქვს გამოქვეყნებული 100-ზე მეტი ნაშრომი,დაწერილი წიგნის სათაურები და საბოლოოდ დაახლოებით 50 პატენტი.

 მემკვიდრეობა 
თავისი ბრწყინვალე კარიერის განმავლობაში, მარია ტელკესმა დააგროვა შთამბეჭდავი კოლექცია ოცი პატენტისა (ზოგიერთი წყარო ამბობს 50),  რომლებიც მოიცავს სხვადასხვა მეთოდებს, დაკავშირებულს გათბობასთან, გაგრილებასთან და სითბოს შენახვის ტექნოლოგიებთან. მისმა ნოვატორულმა წვლილმა მზის ენერგიის სფეროში მოუტანა სათუთი მეტსახელი "მზის დედოფალი", წოდება, რომელიც ასახავდა მის უპრეცედენტო თავდადებასა და ლიდერობას მზის ენერგიის გამოყენებაში. მისმა გამომგონებლურმა ნიჭმა და მდგრადი გადაწყვეტილებების განვითარებისადმი თავდადებამ მას ამ სფეროში ნოვატორის სახელი მოუტანა.



ტელკესი ცნობილი იყო თავისი გამონათქვამით:


ტელკესის გამორჩეული წვლილი აღიარეს მრავალი ჯილდოთი, მათ შორის პრესტიჟული ქალ ინჟინერთა საზოგადოების მიღწევის ჯილდოთი და ჩარლზ გრილი აბოტის ჯილდოთი საერთაშორისო მზის ენერგიის საზოგადოებისგან. კარიერის ბოლოს, 77 წლის ასაკში, ტელკესმა მიიღო სამეცნიერო აკადემიისა და ეროვნული კვლევითი საბჭოს ცხოვრების მიღწევის ჯილდო, ასევე შენობების კვლევის საკონსულტაციო საბჭოს ჯილდო.

ლიტერატურა

 {{cite journal |last1=Tietjen |first1=Jill S. |last2=Bailey |first2=Margaret |title=Energetic Trailblazers: Kate Gleason, Edith Clarke, and Mária Telkes |journal=Women in Mechanical Engineering |series=Women in Engineering and Science |date=2022 |pages=3–23 |doi=10.1007/978-3-030-91546-9_1|isbn=978-3-030-91545-2

სქოლიო

კატეგორია:ბუდაპეშტში დაბადებულები