ირან-რუსეთის ურთიერთობები

მოსკოვის დიდ საჰერცოგოსა და სპარსეთის იმპერიას (ირანი) შორის ურთიერთობა ოფიციალურად 1521 წელს დაიწყო, სეფიანების მმართველობის დროს. 

მოსკოვის დიდ საჰერცოგოსა და სპარსეთის იმპერიას (ირანი) შორის ოფიციალური დიპლომატიური ურთიერთობები 1521 წელს დაიწყო, სეფიანების მმართველობის ეპოქაში. ამ ორ მხარეს შორის ურთიერთობა ისტორიულად მრავალმხრივი და დინამიკური იყო; მერყეობდა მჭიდრო თანამშრომლობასა და ღია მეტოქეობას შორის. გეოგრაფიული სიახლოვე, სავაჭრო გზების კონტროლი და რეგიონის პოლიტიკურ-სტრატეგიული სირთულეები ამ ურთიერთობის ფორმირებაზე მნიშვნელოვანი გავლენას ახდენდა.

ორივე ერს შორის კავშირების ხანგრძლივი ისტორია ხშირად მერყეობდა ტურბულენტურ პერიოდებსა და შედარებით მშვიდ ფაზებს შორის. ამ ურთიერთობის კონტექსტში განსაკუთრებული მნიშვნელობა ჰქონდა ეკონომიკურ ინტერაქციას, როგორიცაა აბრეშუმის გზის სავაჭრო აქტივობები, და გეოპოლიტიკურ ფაქტორებს, მათ შორის სამხრეთ კავკასიის გავლენისთვის ბრძოლას.

1720 წლამდე ირანსა და რუსეთს შორის ურთიერთობა ზედაპირულად მეგობრული და თანასწორობაზე დაფუძნებული ჩანდა, თუმცა მისი რეალური ბუნება მეტად კომპლექსური იყო. პეტრე I-ის ირანზე თავდასხმის შემდეგ, რეგიონში ახალი დაძაბულობა წარმოიშვა, რაც რუსეთის ტერიტორიული და სტრატეგიული ინტერესებით იყო განპირობებული.

1722-1723 წლების რუსეთ-სპარსეთის ომის შედეგად, რუსეთმა დაიკავა კასპიის ზღვის სამხრეთ და სამხრეთ-აღმოსავლეთ სანაპიროები, მათ შორის გილანის, მაზანდარანისა და ასტრაბადის (ამჟამად გულისტანი) პროვინციები. ეს ტერიტორიები მოიცავდა თანამედროვე ჩრდილოეთ ირანის ნაწილებს. ამით რუსეთმა მნიშვნელოვნად გააფართოვა თავისი გავლენა რეგიონში.

XIX და XX საუკუნის დასაწყისში რუსეთის იმპერიის ჩარევამ მნიშვნელოვნად შეაფერხა ირანის განვითარება. რუსეთ-ირანის ომების შედეგად ირანმა კავკასიის ტერიტორიები დაკარგა, მათ შორის დღევანდელი აზერბაიჯანი, სომხეთი და საქართველოს ნაწილები, რამაც ქვეყნის რეგიონალური გავლენა მნიშვნელოვნად შეასუსტა.

საბჭოთა კავშირის პერიოდში „ჩრდილოეთის დიდი მეზობლის“ გავლენა ირანზე გრძელდებოდა. მეორე მსოფლიო ომის დროს საბჭოთა ჯარებმა ბრიტანელებთან ერთად ჩრდილოეთ ირანის ოკუპაცია მოახდინეს.

1991 წელს საბჭოთა კავშირის დაშლის შემდეგ, ირანმა და რუსეთმა ურთიერთობები ახალი კურსით გააგრძელეს. საერთო ინტერესებზე, მათ შორის დასავლური გავლენის დაბალანსებაზე, დაფუძნებულმა პარტნიორობამ მათი თანამშრომლობა კიდევ უფრო გააღრმავა. ეს კავშირი განსაკუთრებით თვალსაჩინო გახდა სირიის კონფლიქტში, სადაც ორივე ქვეყანა ასადის რეჟიმს უჭერდა მხარს, რითაც რეგიონში საკუთარი სტრატეგიული პოზიციების განმტკიცებას ცდილობდნენ. თუმცა, 2024 წლის დეკემბერში ასადის რეჟიმი საბოლოოდ დაემხო.

კავკასიაში ირანი და რუსეთი სომხეთთან ერთად სტრატეგიულ ღერძს ქმნიან, რომელიც რეგიონული უსაფრთხოების და გავლენის დაბალანსების მიზნებს ემსახურება. ეს პარტნიორობა მოიცავს ეკონომიკურ, სამხედრო და დიპლომატიურ თანამშრომლობას, რაც რეგიონში მათი გავლენის განმტკიცებას უწყობს ხელს.

აერთაშორისო სანქციების პირობებში, რუსეთი ირანისთვის მთავარი სავაჭრო და სამხედრო პარტნიორია. მათი ერთობა, რომელიც დასავლური ზეწოლის დაბალანსებას ემსახურებოდა, სირიასა და ერაყში საერთო ოპერაციებით კიდევ უფრო განმტკიცდა.

თუმცა, 2024 წლის ბოლოს ასადის რეჟიმის ვარდნამ ირანისა და რუსეთის სტრატეგიებზე ახალი გამოწვევები შექმნა, რაც მათ რეგიონულ პოლიტიკაში გადახედვას მოითხოვს.

მიუხედავად სირთულეებისა, ირანი და რუსეთი სომხეთთან ერთად კავკასიაში სტრატეგიულ ღერძს ინარჩუნებენ, რაც რეგიონული უსაფრთხოებისა და გავლენის დაბალანსების უმნიშვნელოვანეს ფაქტორად რჩება.

ირანი ერთადერთი ქვეყანაა დასავლეთ აზიაში, რომელიც 2007 წელს მოიწვიეს კოლექტიური უსაფრთხოების ხელშეკრულების ორგანიზაციაში (CSTO), ნატოს ალტერნატივად განიხილულ ალიანსში. ვლადიმერ პუტინის მმართველობის პერიოდში რუსეთმა ირანთან სამხედრო თანამშრომლობა გააძლიერა და რეგიონში სტრატეგიული პარტნიორობა განმტკიცდა.

მიუხედავად შიდა წარმოებული აღჭურვილობის უპირატესობისა, ირანი კვლავ ყიდულობს რუსეთის სამხედრო სისტემებს, ხოლო თავად რუსეთს უპილოტო თვითმფრინავებისა და სამხედრო ტექნოლოგიებით ეხმარება უკრაინის ომში.

ირანს მოსკოვში აქვს საელჩო, ხოლო საკონსულოები – ასტრახანსა და ყაზანში. რუსეთს თეირანში აქვს საელჩო, ხოლო საკონსულოები – რაშტსა და ისპაჰანში.

 ისტორია 

 რუსეთის იმპერია 
მარცხნივ|მინი| შაჰ სულეიმან I-ისა და მისი კარისკაცების ნახატი, შესრულებული ალიყული ჯაბადარის მიერ ისპაჰანში, 1670 წელს, ცარ ნიკოლოზ II-ის მიერ იქნა შეძენილი. ამჟამად ის ინახება სანკტ-პეტერბურგის აღმოსავლური ხელნაწერთა ინსტიტუტში.

 წინასეფიანთა ხანა 
მინი| დერბენტი ცნობილია სასანიანთა ეპოქის ციხესიმაგრით, რომელიც იუნესკოს მსოფლიო მემკვიდრეობის ნუსხაშია შესული.
რუსებსა და სპარსელებს შორის ურთიერთობა ათასწლეულზე მეტ ხანს ითვლის. VIII საუკუნეში სპარსეთსა და რუსეთს შორის უკვე არსებობდა კომერციული გაცვლები. თუმცა, ეს ურთიერთობები შეწყდა XIII და XIV საუკუნეებში მონღოლთა შემოსევების გამო და მხოლოდ XV საუკუნეში აღდგა მოსკოვის სახელმწიფოს აღზევებასთან ერთად.

IX-XI საუკუნეებში (864-1041 წლებში) რუსებმა რამდენჯერმე განახორციელეს დარბევა კასპიის ზღვის სანაპიროებზე, რომლებიც დღევანდელ ირანს, აზერბაიჯანს და დაღესტანს მოიცავდა. ეს ლაშქრობები კასპიის ზღვის რუსეთის ექსპედიციების ნაწილია. თავდაპირველად, IX საუკუნეში, რუსები სერკლანდში ვაჭრებად გამოჩნდნენ, ვოლგის სავაჭრო გზის გასწვრივ მოგზაურობდნენ და ბეწვს, თაფლსა და მონებს ყიდდნენ. პირველი მცირე მასშტაბის დარბევა IX საუკუნის ბოლოს და X საუკუნის დასაწყისში მოხდა, ხოლო პირველი ფართომასშტაბიანი ექსპედიცია 913 წელს ჩატარდა: 500 გემით ჩასულმა რუსებმა გაძარცვეს გორგანის რეგიონი (დღევანდელი ირანი), ასევე გილანი და მაზანდარანი, სადაც მონები და საქონელი წაიყვანეს.

 სეფიანთა იმპერია-რუსეთის ცარდომი/იმპერია 
ოფიციალური დიპლომატიური კონტაქტები სპარსეთსა და რუსეთს შორის მხოლოდ მე-16 საუკუნეში დამყარდა, სადაც რუსეთს შუამავლის როლი ჰქონდა სპარსეთსა და ინგლისს შორის ვაჭრობაში. რუსეთის ტერიტორიაზე საქონლის ტრანსპორტირება ინგლისელ ვაჭრებს საშუალებას აძლევდა, გვერდი აევლოთ ოსმალეთისა და პორტუგალიის კონტროლის ქვეშ მყოფი ზონებისათვის.

1553 წელს დაარსდა Muscovy Company (ცნობილი როგორც რუსული კომპანია), რომელიც კასპიის ზღვის გავლით სავაჭრო გზების გაფართოებას ისახავდა მიზნად. მოსკოვის შუამავლის როლმა ბრიტანეთ-სპარსეთის ვაჭრობაში ხელი შეუწყო რუსი ვაჭრების ბიზნესის გაფართოებას სპარსეთის ქალაქებში, სამხრეთით ქაშანამდეც კი.

1552 წელს ყაზანის სახანოზე და 1556 წელს ასტრახანის სახანოზე ცარ ივან IV-ის გამარჯვებებმა ვოლგა-კასპიის მარშრუტით რუსეთ-ირანის ვაჭრობა გაააქტიურა. ამ წარმატებებმა რუსეთისთვის კავკასიასა და კასპიის რეგიონში პირველად გახსნა გზა.

მიუხედავად იმისა, რომ მე-16 საუკუნის მეორე ნახევარში ამ კომერციულ გაცვლებს შედარებით შეზღუდული მასშტაბი ჰქონდა, ისინი ორ ქვეყანას შორის ახალ თანამშრომლობას წარმოადგენდა, რომელიც მეზობელი ოსმალეთის იმპერიის მიმართ საერთო ოპოზიციით იყო განპირობებული.
მინი| კასპიის ზღვაში მცურავი სტეფანე რაზინი — ვასილი სურიკოვის ნახატი, შექმნილი 1906 წელს.
1521 წელს სეფიანთა შაჰმა ისმაილ I-მა რუსეთის ცარ ვასილი III-ის მოსანახულებლად ემისარი გაგზავნა, რითაც რუსეთთან პირველი დიპლომატიური კონტაქტები დამყარდა. ამავე პერიოდში შაჰ ისმაილი ცდილობდა, რუსეთთან ძალები გაეერთიანებინა საერთო მტრის, ოსმალეთის იმპერიის, წინააღმდეგ, რაც იმდროინდელი პოლიტიკურ-სტრატეგიული ვითარებიდან გამომდინარე მნიშვნელოვანი ნაბიჯი იყო.

ირანმა რამდენჯერმე შესთავაზა რუსეთს ტერიტორიის ნაწილის, მათ შორის დერბენტის და ბაქოს, გადაცემა, ოსმალეთის წინააღმდეგ ომებში მხარდაჭერის სანაცვლოდ. ეს შეთავაზებები ირანის სტრატეგიულ მცდელობად უნდა განვიხილოთ, რუსეთთან უფრო მჭიდრო კავშირების დასამყარებლად. 1552-1553 წლებში სეფიანთა ირანმა და მოსკოვის სახელმწიფომ პირველად გაცვალეს ელჩები, რაც ქვეყნებს შორის დიპლომატიური კონტაქტების გაღრმავების დასაწყისად იქცა. 1586 წლიდან ამ ურთიერთობებმა რეგულარული ხასიათი მიიღო.

1650-იან წლებში ირან-რუსეთის ურთიერთობები რუსეთ-სპარსეთის ომში (1651–1653) გაღვივდა, რომლის შედეგადაც რუსეთმა ჩრდილოეთ კავკასიაში თავისი პოზიციები დათმო სეფიანთა სასარგებლოდ. ამ ომმა რეგიონში ძალთა ბალანსი შეცვალა და სეფიანთა გავლენა გააძლიერა.

1660-იან წლებში ცნობილი რუსი კაზაკი ატამანი სტენკა რაზინი რეგულარულად ესხმოდა თავს სპარსეთის ჩრდილოეთ სანაპიროებს და ზამთარსაც ხშირად იქ ატარებდა. მისი თავდასხმები რუსეთსა და ირანს შორის დიპლომატიური ურთიერთობებისთვის სერიოზულ პრობლემებს ქმნიდა და ცარს შაჰთან მოლაპარაკებებს ურთულებდა.

რუსული სიმღერა, რომელიც მოგვითხრობს რაზინის სპარსელ პრინცესასთან ურთიერთობის ტრაგიკულ ნახევრად ლეგენდარულ ისტორიას, დღემდე პოპულარულია.

სეფიანთა მმართველობის პერიოდში ირანსა და რუსეთს შორის ურთიერთობა შედარებით დაბალანსებული იყო. ოსმალეთის წინააღმდეგ საერთო მიზნებმა ირანსა და რუსეთს შორის დაახლოებას შეუწყო ხელი და სამხედრო ალიანსზე მოლაპარაკებების საფუძველი შექმნა. მიუხედავად იმისა, რომ ეს შეთანხმებები ხშირად ფორმალიზებული არ იყო, ისინი ორ ქვეყანას შორის სტრატეგიული ინტერესების თანხვედრაზე უსვამდა ხაზს.

სეფიანთა სახელმწიფოს დასუსტებასთან ერთად და შაჰ სულთან ჰუსეინის მმართველობის დასრულების შემდეგ, 1722 წელს, რეგიონში ძალთა ბალანსი მნიშვნელოვნად შეიცვალა. ჩრდილო-დასავლეთ ირანი რუსეთისა და ოსმალეთის ტერიტორიული ამბიციების ეპიცენტრად იქცა, რაც კასპიის ზღვის რეგიონში ახალი გეოპოლიტიკური რეალობების ჩამოყალიბებას შეუწყო ხელს. ამავე დროს, იმპერიული რუსეთის გაძლიერებამ რეგიონზე ზეწოლა კიდევ უფრო გაამწვავა.

შაჰ ჰუსეინის მმართველობის დასრულებამ ირანსა და რუსეთს შორის ურთიერთობების სიმეტრია დაარღვია. თუმცა, ნადირ შაჰის მმართველობის პერიოდში ეს კავშირი მნიშვნელოვნად აღდგა, რაც ორ ქვეყანას შორის სტაბილურობის ახალ ეტაპს დაედო საფუძვლად.

პეტრე დიდმა მმართველობის ბოლოს ყურადღება სამხრეთისკენ მიმართა, რათა კავკასიაში, კასპიისა და შავი ზღვის რეგიონებში რუსული გავლენა გაეფართოებინა. ასტრახანი მისი სტრატეგიული ბაზა გახდა, სადაც გემთმშენებელი ქარხანა ააგო და ფლოტი მოამზადა. 1722-1723 წლების რუსეთ-სპარსეთის ომის დროს მან სეფიანთა შიდა ქაოსი გამოიყენა და რამდენიმე წლის განმავლობაში კავკასიისა და ჩრდილოეთ ირანის მნიშვნელოვანი ტერიტორიები დაიკავა.

სეფიანთა დინასტიის დაცემიდან (1722) გამოწვეული ქაოსი ნადირ შაჰის აღზევებით დასრულდა, რომელმაც სამხედრო ოსტატობით სპარსეთში ახალი და ძლიერი იმპერია ჩამოაყალიბა. ნადირ შაჰის გაძლიერებამ რეგიონში ძალთა ბალანსი შეცვალა და რუსეთისთვის სერიოზული გამოწვევები შექმნა.

რუსეთისთვის, რომელიც იმ პერიოდისთვის ოსმალეთის მუდმივ სამხედრო და პოლიტიკური წნეხის ქვეშ იყო, ნადირ შაჰის გაძლიერება დამატებით გამოწვევად იქცა. რეგიონში ოსმალეთისა და ნადირ შაჰის სპარსეთის პარალელურმა ამბიციებმა რუსეთს სტრატეგიული დათმობებისკენ უბიძგა. რეშთის (1732) და განჯის (1735) ხელშეკრულებებით რუსეთმა, იმპერატორი ანას დროს, ირანს 1722-1723 წლების ომში დაკავებული ყველა ტერიტორია დაუბრუნა, რითაც კავკასიასა და ჩრდილოეთ ირანში საკუთარი პოზიციები დათმო.

ეს შეთანხმებები, მიუხედავად ტერიტორიული დათმობებისა, მნიშვნელოვან პოლიტიკურ მიღწევად იქცა, რადგან რუსეთმა და ირანმა პირველად გააერთიანეს ძალები საერთო მტრის — ოსმალეთის წინააღმდეგ.

ნადირ შაჰმა რუსეთი შეთქმულებაში დაადანაშაულა, რამაც ორ ქვეყანას შორის ურთიერთობა კვლავ დაძაბა. 1741 წელს მან დაღესტანში შეიჭრა, რის შედეგადაც მდინარე თერგის მიმდებარე ტერიტორიები რუსეთის მხრიდან მუდმივი მეთვალყურეობის ქვეშ მოექცა და ეს მდგომარეობა ნადირ შაჰის გარდაცვალებამდე გაგრძელდა.

ქერიმ ხან ზანდმა რუსებს ჩრდილოეთ საზღვრის გარკვეული ტერიტორიების გადაცემა შესთავაზა, თუ ისინი ოსმალეთისა და მისი სხვა მტრების წინააღმდეგ სამხედრო დახმარებას გაუწევდნენ.

 ყაჯარის სპარსეთი - რუსეთის იმპერია 
ნადირ შაჰის გარდაცვალებისა და აფშარიდების დინასტიის დაშლის შემდეგ, მე-18 საუკუნის შუა წლებში, ირან-რუსეთის ურთიერთობები ახალი მიმართულებით განვითარდა. ამ პერიოდში ყაჯარების დინასტია ჩამოყალიბდა, რომელმაც ჩრდილოელი მეზობლის მიმართ საგარეო პოლიტიკას განსაკუთრებული ყურადღება დაუთმო. პირველი ყაჯარ სპარსეთის ელჩი რუსეთში, მირზა აბოლჰასან ხან ილჩი გახდა.

1797 წელს აღა-მაჰმად-ხანის მკვლელობის შემდეგ, რომელმაც ქვეყნისთვის სტაბილურობის და კავკასიაში უზენაესობის მოპოვება შეძლო, ყაჯარების მთავრობა საშინაო არეულობებმა მოიცვა. ამ დროს, ბრიტანეთი, პორტუგალია და ნიდერლანდები სპარსეთის ყურეში გავლენის გაძლიერებას ცდილობდნენ, ხოლო რუსეთის იმპერია ჩრდილოეთიდან სამხრეთისკენ მიიწევდა, ირანის ჩრდილოეთ ტერიტორიებზე დომინირების მოსაპოვებლად.

ყაჯარების მთავრობა ვეღარ უმკლავდებოდა შიდა ქაოსსა და რუსეთის მზარდ წნეხს. შედეგად, რეგიონში ძალთა ბალანსი რუსეთის სასარგებლოდ შეიცვალა, რაც ირანის რეგიონულ პოზიციას საგრძნობლად ასუსტებდა და ახალი რეალობის წინაშე აყენებდა.
მარჯვნივ|მინი| განჯის ბრძოლა (1804) რუსეთ-სპარსეთის ომის დროს (1804–1813) .
ფათალი-შაჰის მმართველობის პერიოდში ირანის სამეფო სასამართლო, ძლიერი ეკონომიკური კრიზისისა და შიდა არეულობების გამო, საგრძნობლად დასუსტდა. ასეთ პირობებში, 1813 წელს, ირანი იძულებული გახდა ხელი მოეწერა გულისტანის ხელშეკრულებაზე, რომელიც რუსეთ-სპარსეთის ომის (1804–1813) დამანგრეველი შედეგი იყო.

ამ ხელშეკრულებით ირანმა სამუდამოდ დათმო თანამედროვე დაღესტანი, საქართველო და აზერბაიჯანის რესპუბლიკის მნიშვნელოვანი ნაწილი. აღნიშნული რეგიონები საუკუნეების განმავლობაში ირანის პოლიტიკური და კულტურული სივრცის განუყოფელი ნაწილი იყო და მათი დაკარგვა ქვეყნისთვის როგორც ტერიტორიული, ისე სტრატეგიული დარტყმა აღმოჩნდა.

თუმცა, გულისტანის ხელშეკრულებით მოყენებული ზიანი მხოლოდ დასაწყისი იყო. 1826–1828 წლების რუსეთ-სპარსეთის ომის შედეგად, ირანი იძულებული გახდა მიეღო კიდევ უფრო დამამცირებელი პირობები თურქმენჩაის ხელშეკრულებით. ამ შეთანხმებით, ირანმა დაკარგა თანამედროვე სომხეთი და აზერბაიჯანის დარჩენილი ნაწილი. გარდა ამისა, რუსეთმა მოიპოვა ეკონომიკური, სამართლებრივი და დიპლომატიური პრივილეგიები, რომლებიც მას ირანის შიდა საქმეებზე მნიშვნელოვან გავლენას აძლევდა.

კერძოდ, რუსმა ვაჭრებმა მიიღეს გადასახადებისგან გათავისუფლების უფლება და ვაჭრობის განსაკუთრებული პირობები. ირანში მყოფი რუსი მოქალაქეები გათავისუფლდნენ ადგილობრივი კანონებისგან და ექვემდებარებოდნენ მხოლოდ რუსეთის კონსულების იურისდიქციას. ამ პრივილეგიებმა რუსეთს საშუალება მისცა, არა მხოლოდ სამხედრო, არამედ ეკონომიკური და პოლიტიკური უპირატესობა მოეპოვებინა რეგიონში.

მიუხედავად იმისა, რომ აბას მირზამ, ირანის ტახტის მემკვიდრემ, თავდაპირველ ბრძოლებში გარკვეულ წარმატებას მიაღწია, ირანის დასუსტებული მდგომარეობა და რუსეთის სამხედრო უპირატესობა გადამწყვეტი აღმოჩნდა. ამ ტერიტორიების დაკარგვამ ირანს ჩრდილოეთ საზღვრებზე კონტროლი საბოლოოდ წაართვა და მის რეგიონულ გავლენას მძიმე დარტყმა მიაყენა.

თურქმენჩაისა და გულისტანის ხელშეკრულებებმა ირანს სამუდამოდ დააკარგვინა არაქსის მდინარის ჩრდილოეთით არსებული ტერიტორიები, რომლებიც საუკუნეების განმავლობაში ირანის კულტურული და პოლიტიკური სივრცის განუყოფელი ნაწილი იყო. ამ რეგიონებში შედიოდა თანამედროვე საქართველო, აზერბაიჯანი, სომხეთი და დაღესტანი. ეს ტერიტორიები არა მხოლოდ სტრატეგიული მდებარეობით იყო მნიშვნელოვანი, არამედ ირანის იდენტობის ისტორიულ და კულტურულ კონცეფციაში ფუნდამენტური როლი ეკავათ.

რუსეთმა, ჩრდილოეთ კავკასიასა და ამიერკავკასიაში თავისი პოზიციების გამყარების მიზნით, მიზანმიმართული პოლიტიკა გაატარა, რათა ირანის გავლენა სრულად აღმოეფხვრა. რუსეთმა ხელი შეუწყო ახალი, საერო პრინციპებზე დაფუძნებული თურქული იდენტობის ფორმირებას, რომელიც განსაკუთრებულ ყურადღებას ამახვილებდა საერთო ენაზე. ამ პროცესმა ბევრ ირანულენოვან მოსახლეს აიძულა დამალვა ან ასიმილაცია. განსაკუთრებით სწრაფად მოხდა თათებისა და ქურთების ინტეგრაცია ახალ რეალობაში.

ამ პერიოდში სპარსეთში მზარდი ანტირუსული განწყობა განსაკუთრებულ სიმწვავეს იღებდა, რამაც მრავალი ქალაქში აჯანყებების პროვოცირება გამოიწვია. ერთ-ერთი ასეთი აჯანყების დროს, თეირანში გაბრაზებულმა ბრბოებმა ასობით კაზაკთან ერთად მოკლეს ცნობილი რუსი დიპლომატი და ინტელექტუალი, ალექსანდრე გრიბოედოვი, რომელიც ასევე ალექსანდრე პუშკინის ახლო მეგობარი იყო.

ამავდროულად, რუსეთის იმპერია კვლავ აგრძელებდა სამხრეთით გაფართოებას. გულისტანისა და თურქმენჩაის ხელშეკრულებების დამანგრეველმა პირობებმა, აბას მირზას მოულოდნელმა გარდაცვალებამ 1823 წელს და სპარსეთის დიდი ვეზირის, აბოლ-ქასემ ქა’ემ-მაყამის, მკვლელობამ, ქვეყანა შიდა სტაბილურობისა და საგარეო პოლიტიკის მძიმე კრიზისში ჩააგდო.

ამ დარტყმების შედეგად, 1881 წელს ყაჯარების დინასტიამ ხელი მოაწერა ახალთის ხელშეკრულებას, რომლის პირობებითაც ირანი იძულებული გახდა, საბოლოოდ ეთქვა უარი პრეტენზიებზე ცენტრალურ აზიასა და თურქმენეთის ტერიტორიებზე.
მინი| 1826–28 წლების რუსეთ-სპარსეთის ომის დროს ერივანის აღების ამსახველი ნახატი.
1890 წელს, შაჰის ინიციატივითა და რუსეთის მეფის მხარდაჭერით, რუსებმა დააარსეს სპარსეთის კაზაკთა ბრიგადა, რომელმაც მომდევნო ათწლეულებში გადამწყვეტი როლი ითამაშა ირანის ისტორიასა და ირან-რუსულ ურთიერთობებში. ეს ბრიგადა ორგანიზებული იყო რუსული სამხედრო სტრუქტურის მიხედვით და სრულად იმართებოდა რუსი ოფიცრების მიერ.

ბრიგადა დომინირებდა თეირანში და ჩრდილოეთ ირანის მნიშვნელოვან ცენტრებზე, რაც მის გავლენას კიდევ უფრო აძლიერებდა. იმავე წელს რუსებმა ირანში დააარსეს რუსულ-სპარსული ბანკი, რომელიც სტრატეგიული ინსტრუმენტი გახდა როგორც ეკონომიკური კონტროლის, ისე რეგიონში მათი პოლიტიკური გავლენის გასაძლიერებლად

მარცხნივ|მინი| რუსეთის ალექსანდრე II და ნასერ ალ-დინ შაჰ ყაჯარი სანქტ-პეტერბურგში, 1873 წ
1907 წელს რუსეთმა და ბრიტანეთმა 1907 წლის ანგლო-რუსული კონვენციის მიხედვით ირანი სამ ნაწილად გაყვეს, რაც მათ ორმხრივ ინტერესებს ემსახურებოდა. რუსეთის გავლენის ქვეშ მოექცა ჩრდილოეთ ირანის ტერიტორიები, მათ შორის: თავრიზი, თეირანი, მაშადი და ისპაანი. ბრიტანეთმა თავის მხრივ მიიღო სამხრეთ-აღმოსავლეთი რეგიონი და სპარსეთის ყურეზე კონტროლი. ამ ორ რეგიონს შორის არსებული ტერიტორია ნეიტრალურ ზონად გამოცხადდა.

რუსეთის გავლენა ჩრდილოეთ ირანზე უმნიშვნელოვანესი იყო 1907 წლის ანგლო-რუსული კონვენციიდან 1914 წლის პირველი მსოფლიო ომის დაწყებამდე. ამ პერიოდში რუსეთმა ჯარები განათავსა გილანის, აზერბაიჯანისა და ხორასანის პროვინციებში, დიპლომატიური ოფისები (საკონსულოები) ამ რეგიონებში მნიშვნელოვან ძალაუფლებას ფლობდნენ. საკონსულოები აქტიურად ჩაერივნენ ადგილობრივ ადმინისტრაციაში და ზოგჯერ გადასახადების შეგროვებაშიც მონაწილეობდნენ.

1907 წლის ანგლო-რუსული კონვენციის შემდეგ, რუსეთმა მაზანდარანსა და ასტარაბადში დაუგეგმავი კოლონიზაცია დაიწყო. 1912 წელს ეს პროცესი ოფიციალურად გაფორმდა, როდესაც რუსეთის საგარეო პოლიტიკამ ჩრდილოეთ ირანის კოლონიზაციის გეგმა მიიღო. პირველი მსოფლიო ომის დაწყებისას, ასტარაბადსა და მაზანდარანში დაახლოებით 4000 რუსი ცხოვრობდა, ხოლო ჩრდილო-აღმოსავლეთ ირანში მინიმუმ 15 რუსული სოფელი იყო შექმნილი.

ირანში ანგლო-რუსული გავლენის გაძლიერების შედეგად, თეირანის ცენტრალურ მთავრობას დამოუკიდებლობა პრაქტიკულად ჩამოერთვა, მათ შორის საკუთარი მინისტრების დანიშვნის უფლებაც კი, რაც ანგლო-რუსული საკონსულოების თანხმობაზე იყო დამოკიდებული. ამ მდგომარეობის ერთ-ერთი მაგალითია მორგან შუსტერის იძულებითი გადადგომა, რომელიც ბრიტანეთისა და რუსეთის დიპლომატიური ზეწოლის შედეგად მოხდა.

შუსტერის წიგნი „სპარსეთის დახრჩობა“ მკაფიოდ აღწერს ამ პერიოდის მოვლენებს და მკაცრად აკრიტიკებს რუსეთისა და ბრიტანეთის პოლიტიკას ირანში. ტექსტში შუსტერი საუბრობს ევროპული დიპლომატიისა და აღმოსავლური ინტრიგების შედეგებზე, რომლებმაც 12 მილიონი მუჰამედელი ფაქტობრივად დენაციონალიზაციის წინაშე დააყენა. ეს ნაშრომი იმდროინდელი საერთაშორისო პოლიტიკური ზეწოლის ერთგვარ კრიტიკულ ანალიზს წარმოადგენს.
მარცხნივ|მინი| პოლკოვნიკი ვლადიმერ ლიახოვი ცნობილია 1911 წელს ირანის ეროვნული ასამბლეის (მეჯლისის) დაბომბვით.
1911 წელს რუსული ჯარების მიერ მაშადის გოჰარშადის მეჩეთისა და პოლკოვნიკ ვლადიმერ ლიახოვის მიერ ირანის ეროვნული ასამბლეის დაბომბვამ მთელი ქვეყნის მასშტაბით ანტირუსული განწყობების გაძლიერება გამოიწვია. ეს მოვლენები ირანელთა ეროვნული სუვერენიტეტის უგულებელყოფისა და უცხოური ჩარევის სიმბოლოდ იქცა, რაც კიდევ უფრო აძლიერებდა წინააღმდეგობას რუსეთის გავლენის წინააღმდეგ.

 საბჭოთა კავშირი 

 ფეჰლავი-საბჭოთა კავშირი 
მარჯვნივ|მინი| სურათი 1916 წლის ფრანგული ჟურნალიდან, სადაც ნაჩვენებია "რუსები ისპაჰანში".
1917 წლის მარტის რუსეთის რევოლუციამ მეფის არმიის დაშლა გამოიწვია, რაც ირანის ჩრდილოეთ რეგიონებში ნაციონალისტური და სოციალისტური მოძრაობების გაძლიერებას შეუწყო ხელი. ნოემბრის ბოლშევიკურმა რევოლუციამ ირანში ანტირუსული პროტესტები და რეფორმატორული მოძრაობები კიდევ უფრო გააძლიერა, რაც ქვეყანაში საერთო პოლიტიკური ცვლილებების საფუძვლად იქცა.

ამ პროცესებმა საფუძველი ჩაუყარა გილანის კონსტიტუციონალისტურ მოძრაობას, რომელიც ირანის კონსტიტუციური რევოლუციის მემკვიდრეობად ითვლებოდა. მოძრაობაში აქტიურად მონაწილეობდნენ კავკასიაში განათლებული ირანელი ემიგრანტები (მათ შორის ჩერქეზები) და სომხები, რომლებიც დაშნაკცუთიუნის პარტიის შექმნითა და ოსმალეთის წინააღმდეგ ბრძოლით იყვნენ დაკავებულნი. მირზა კუჭაკ ხანის ხელმძღვანელობით გილანის აჯანყებამ რუსულ არმიასთან შეიარაღებული დაპირისპირება გამოიწვია. თუმცა, 1917 წლის ოქტომბრის რევოლუციამ რუსეთის გავლენა შეასუსტა და ამით ირანში კონსტიტუციონალისტური მოძრაობის გაძლიერება შეჩერდა, ხოლო რეგიონში ძალთა გადანაწილება გარდაუვალი გახდა.

ოქტომბრის რევოლუციის შემდეგ ათასობით რუსი გაიქცა ქვეყნიდან, რომელთა მნიშვნელოვანმა ნაწილმა ირანს, განსაკუთრებით მის ჩრდილოეთ რეგიონებს, შეაფარა თავი. ლტოლვილებმა იქ საკუთარი თემები შექმნეს, რომელთა შთამომავლობა დღემდე ცხოვრობს ირანში.

რუსი ემიგრანტების ცნობილი შთამომავლებს შორის არიან მარინა ნემატი, პოლიტიკური აქტივისტი და მწერალი, და ნადერ ჯაჰანბანი, ირანის საიმპერატორო საჰაერო ძალების ყოფილი გენერალი და უფროსის მოადგილე, რომლის დედაც თეთრი ემიგრანტი იყო. ამ ლტოლვილებმა ირანში არამარტო თავშესაფარი იპოვეს, არამედ ქვეყნის კულტურულ და პოლიტიკურ ცხოვრებაშიც მნიშვნელოვანი წვლილი შეიტანეს.

1920 წელს რუსეთის ჩართულობა ირანში გაგრძელდა სპარსეთის სოციალისტური საბჭოთა რესპუბლიკის ხანმოკლე არსებობით, რომელიც აზერბაიჯანელი და კავკასიელი ბოლშევიკი ლიდერების მხარდაჭერით შეიქმნა. ამ რესპუბლიკის სწრაფი დაშლის შემდეგ, 1921 წლის ბოლოსთვის, რუსეთსა და ირანს შორის პოლიტიკური და ეკონომიკური ურთიერთობები განახლდა.

1920-იან წლებში საბჭოთა კავშირისა და ირანის სავაჭრო ურთიერთობები მნიშვნელოვნად გაძლიერდა. ბაქომ განსაკუთრებული მნიშვნელობა შეიძინა, როგორც სავაჭრო ცენტრმა საბჭოთა კავშირსა და ახლო აღმოსავლეთს, განსაკუთრებით ირანს შორის, რაც რეგიონის ეკონომიკურ კავშირებს ახალ მასშტაბს სძენდა.

1921 წელს ბრიტანეთსა და ბოლშევიკურ მთავრობას შორის გაფორმდა შეთანხმება, რომელმაც შეცვალა 1907 წლის ირანის დაყოფის წესი. ბოლშევიკებმა ირანს დაუბრუნეს ყველა ტერიტორია და აღუდგინეს ნაოსნობის უფლება კასპიის ზღვაზე. ეს პირობები აისახა რუსეთ-სპარსეთის მეგობრობის ხელშეკრულებაში (1921), რომელიც ასევე ითვალისწინებდა საბჭოთა ჯარების ევაკუაციას ირანის ტერიტორიიდან.

მიუხედავად ამისა, ტერიტორიული დაბრუნება ვერ გახდა საკმარისი ყაჯართა დინასტიის დასაცავად. იმავე წელს პოლკოვნიკ რეზა შაჰის მიერ განხორციელებულმა სახელმწიფო გადატრიალებამ დინასტია დაამხო და ირანში ახალი პოლიტიკური ეპოქა დაიწყო.
მინი| ახალგაზრდა მოჰამედ რეზა შაჰი (ცენტრი), 1943 წელს თეირანის კონფერენციაზე იოსებ სტალინსა და ვიაჩესლავ მოლოტოვს შორის გამოსახული.
1920-1930-იან წლებში საბჭოთა საიდუმლო სამსახურმა (ჩეკა, მოგვიანებით OGPU და NKVD) ირანის ტერიტორიაზე ფარული ოპერაციები განახორციელა. მათი მიზანი იყო ოქტომბრის რევოლუციის შემდეგ ირანში გაქცეული თეთრი ემიგრანტების ლიკვიდაცია.

1941 წელს, მეორე მსოფლიო ომის დროს, საბჭოთა კავშირმა და გაერთიანებულ სამეფოსთან ერთობლივად, გამოუცხადებელი სამხედრო ინტერვენცია განახორციელეს ირანში. მათ უგულებელყვეს ქვეყნის ნეიტრალიტეტის მოთხოვნა, რათა თავიანთი სტრატეგიული მიზნები დაეკმაყოფილებინათ, მათ შორის ირანის რესურსებზე კონტროლის დამყარება და სამხრეთ ფრონტების გაძლიერება.

1945 წლის 6 ივლისს საბჭოთა კავშირის კომუნისტური პარტიის ცენტრალური კომიტეტის მიერ გამოგზავნილ წერილში ჩრდილოეთ აზერბაიჯანის ადგილობრივ საბჭოთა მეთაურს ევალებოდა:

 „დაიწყეთ მოსამზადებელი სამუშაოები ეროვნული ავტონომიური აზერბაიჯანის ოლქის შექმნისთვის ირანის სახელმწიფოს ფარგლებში, რომელსაც მიენიჭება ფართო უფლებამოსილებები. პარალელურად, გაძლიერდეს სეპარატისტული მოძრაობები გილანის, მაზანდარანის, გორგანისა და ხორასანის პროვინციებში“. 

ომის დასრულების შემდეგ საბჭოთა კავშირმა ირანში მხარი დაუჭირა ორ ახლად ჩამოყალიბებულ მარიონეტულ სახელმწიფოს: აზერბაიჯანის სახალხო მთავრობასა და მაჰაბადის რესპუბლიკას. თუმცა, ორივე მათგანი 1946 წლის ირანის კრიზისის შედეგად დაინგრა, როდესაც საერთაშორისო ზეწოლამ და შიდა წინააღმდეგობამ საბჭოთა კავშირი აიძულა, ირანის ტერიტორიიდან თავისი ჯარები გაეყვანა.

ამ კრიზისმა ირანის პოლიტიკურ ასპარეზზე შეერთებული შტატების შემოსვლა გააძლიერა. ცივი ომის დაწყებასთან ერთად, აშშ სწრაფად გადააქცია ირანი ანტიკომუნისტურ მოკავშირედ, რაც რეგიონში საბჭოთა კავშირის გავლენის შეზღუდვის მთავარი სტრატეგიული ნაბიჯი გახდა. ეს პროცესი საფუძვლად დაედო ირანის მომავალ პარტნიორობას დასავლეთთან.
მინი| 1935 წელს სსრკ-მ გამოსცა ბეჭედი ირანული ხელოვნების მე-3 საერთაშორისო კონგრესის აღსანიშნავად, რომელიც ლენინგრადში გაიმართა.

 საბჭოთა კავშირი-ისლამური რესპუბლიკა (1979 წლის შემდეგ) 
საბჭოთა კავშირი პირველი სახელმწიფო იყო, რომელმაც 1979 წლის თებერვალში ირანის ისლამური რესპუბლიკა ოფიციალურად აღიარა. თუმცა, ირან-ერაყის ომის დროს, მოსკოვმა დიდი რაოდენობით იარაღი მიაწოდა, ერაყის პრეზიდენტ, სადამ ჰუსეინის რეჟიმს. 1982 წელს, როდესაც ირანი განიხილავდა ერაყზე შეტევას, საბჭოთა კავშირმა გააფრთხილა ამის შესახებ და გაეროს უშიშროების საბჭოში მხარი დაუჭირა რეზოლუციას ცეცხლის შეწყვეტისა და საერთაშორისო საზღვრების აღდგენის შესახებ.

რუჰოლა ხომეინისთვის ისლამი შეუთავსებელი იყო საბჭოთა კავშირის კომუნისტურ იდეალებთან, მაგალითად, ათეიზმთან, რაც ერაყის საერო მთავრობას მოსკოვის მოკავშირედ ტოვებდა. მიუხედავად ამისა, ომის დროს, როცა შეერთებულმა შტატებმა ირანს იარაღის ემბარგო დაუწესა, საბჭოთა კავშირმა ირანისთვის იარაღის მიწოდება ჩრდილოეთ კორეის გავლით დაიწყო, რაც ირანის მხარდაჭერის სიმბოლურ ჟესტად შეიძლებოდა განხილულიყო.

1989 წელს ირანმა საბჭოთა კავშირთან იარაღის შეთანხმება გააფორმა. სსრკ-ს დაშლის შემდეგ, თეირანსა და მოსკოვს შორის დიპლომატიური და კომერციული ურთიერთობები სწრაფად გაიზარდა, ხოლო რუსეთმა აიღო ვალდებულება საბჭოთა პერიოდში დაწყებული იარაღის გარიგებების შესრულებაზე.

1990-იანი წლების შუა ხანებში რუსეთი დათანხმდა ირანის ბირთვული პროგრამის განვითარებასა და ბუშირის ბირთვული რეაქტორის მშენებლობის დასრულებაზე, რომელიც თითქმის 20 წლით იყო შეჩერებული. ეს ნაბიჯები თეირანი-მოსკოვის თანამშრომლობის გაღრმავების დასტური გახდა.

 რუსეთის ფედერაცია 

 პუტინი-ხამენეის წლები 
მინი| ჰასან როჰანი და ვლადიმერ პუტინი თეირანში, 2015 წლის 20 ნოემბერი
შეერთებულ შტატებთან დაძაბულობის გამწვავების ფონზე, ირანი აძლიერებს კავშირებს რუსეთთან და ჩინეთთან. ორივე ქვეყანა ეჭვით უყურებს თურქეთის რეგიონულ ამბიციებს და პანთურქული იდეოლოგიის გავრცელების მცდელობებს.Herzig Edmund, Iran and the former Soviet South, Royal Institute for International Affairs, 1995, , p.9

მიუხედავად ამ სკეპტიციზმისა, რუსეთმა მხარი დაუჭირა თურქეთისა და აზერბაიჯანის ზანგეზურის დერეფნის პროექტს, რამაც 2024 წელს ირანისგან დიპლომატიური საყვედური გამოიწვია. ეს წინააღმდეგობა ირანის რეგიონული ინტერესების დასაცავად გადადგმულ ნაბიჯად აღიქმება.

 უკრაინის ომი 
მინი| რუსეთის პრეზიდენტი ვლადიმერ პუტინი (მარჯვნივ) შეხვდა ირანის უზენაეს ლიდერს ალი ხამენეის (მარცხნივ) და ირანის ყოფილ პრეზიდენტს ებრაჰიმ რაისის (უკიდურესად მარჯვნივ) თეირანში, 2022 წლის 19 ივლისი.
მინი| საცხოვრებელი კორპუსი სუმიში, უკრაინა 2024 წლის 13 მარტს ირანული თვითმფრინავებით რუსული თავდასხმის შემდეგ
რუსეთ-უკრაინის ომის დროს შეერთებული შტატების ცნობით, რუსეთი ირანიდან უპილოტო თვითმფრინავების შეძენას ცდილობდა. 2022 წლის ივნისსა და ივლისში რუსული დელეგაცია ეწვია კაშანის აეროდრომს, თეირანის სამხრეთით, ირანის მიერ წარმოებული დრონების დასაკვირვებლად. ირანმა უარყო ეს ბრალდებები და განაცხადა, რომ არ მიაწვდიდა სამხედრო აღჭურვილობას არც რუსეთს და არც უკრაინას, ხოლო ორივე ქვეყანას მოუწოდა მშვიდობიანი გადაწყვეტილების ძიებისკენ.

თუმცა, 2022 წლის სექტემბერში უკრაინის სამხედროებმა განაცხადეს, რომ ირანის მიერ მიწოდებულ „თვითმკვლელ“ დრონებს რუსეთი იყენებდა და წარადგინეს მათი ნარჩენების მტკიცებულებები. ოქტომბერში ირანი დათანხმდა რუსეთს დამატებითი საჰაერო რაკეტებისა და დრონების მიწოდებაზე. ირანის საგარეო საქმეთა მინისტრმა ჰოსეინ ამირაბდოლაჰიანმა განაცხადა, რომ ირანი "არ დარჩება გულგრილი", თუ დამტკიცდება, რომ მისი დრონები გამოიყენება უკრაინელი ხალხის წინააღმდეგ, თუმცა დასძინა, რომ რუსეთთან თავდაცვითი თანამშრომლობა მაინც გაგრძელდება.

2023 წლის მონაცემებით, სხვადასხვა მედიასაშუალების ცნობით, ამერიკული დაზვერვა ამტკიცებდა, რომ ირანი ეხმარებოდა რუსეთს საკუთარი საზღვრებში უპილოტო თვითმფრინავების ქარხნის მშენებლობაში. ქარხანა მიზნად ისახავდა რუსეთის სამხედრო წარმოების გაძლიერებას და უკრაინაში მიმდინარე ომისთვის საბრძოლო რესურსების უზრუნველყოფას. 

2023 წლის აგვისტოში თეთრმა სახლმა ირანს მოუწოდა, შეწყვიტოს შეიარაღებული უპილოტო თვითმფრინავების მიყიდვა რუსეთზე. ეს მოწოდება იყო კატარსა და ომანში მიმდინარე უფრო ფართო დისკუსიების ნაწილი, რომლის მიზანიც ბირთვული კრიზისის დეესკალაცია იყო. მოლაპარაკებები ასევე მოიცავდა პატიმრების გაცვლას, რის შედეგადაც ირანისა და აშშ-ის მოქალაქეები ციხიდან შინაპატიმრობაში გადაიყვანეს.

აშშ ცდილობს შეაჩეროს ირანის მიერ რუსეთისთვის დრონების, სათადარიგო ნაწილებისა და სხვა სამხედრო პროდუქტების მიწოდება, რომლებიც გამოიყენება უკრაინის ომში. ეს ინიციატივა წარმოადგენს ამერიკის მხრიდან ირანის სამხედრო მხარდაჭერის შეზღუდვის ძალისხმევის მნიშვნელოვან ნაწილს.

 სქოლიო 
კატეგორია:რუსეთის დიპლომატიური ურთიერთობები
კატეგორია:ირანის დიპლომატიური ურთიერთობები
კატეგორია:დიპლომატიური ურთიერთობები ანბანის მიხედვით