ბაიკალის ნეიტრინოს წყალქვეშა ტელესკოპი

ბაიკალის წყალქვეშა ნეიტრინოს ტელესკოპი () — ნეიტრინოს ობსერვატორია, მდებარე ბაიკალის ტბის ფსკერზე. ექსპლუატაციაში შეევიდა 2021 წლის 13 მარტს. ბაიკალის ტელესკოპი IceCube-თან, ANTARES-თან და KM3NeT-თან ერთად შედის გლობალური ნეიტრინოს ქსელში (GNN), როგორც ქსელის ყველაზე მნიშვნელოვანი ელემენტი დედამიწის ჩრდილოეთ ნახევარსფეროში.

ობსერვატორიას მართავს კოლაბორაცია „ბაიკალი“, რომელიც მოიცავს რუსეთის მეცნიერებათა აკადემიის ბირთვული კვლევების ინსტიტუტს, ბირთვული კვლევების ერთობლივ ინსტიტუტს, ირკუტსკის სახელმწიფო უნივერსიტეტს, მ. ლომონისოვის მოსკოვის სახელმწიფო უნივერსიტეტს, ნიჟნი ნოვგოროდის სახელმწიფო ტექნიკური უნივერსიტეტს, სანქტ-პეტერბურგის სახელმწიფო საზღვაო ტექნიკური უნივერსიტეტს, კომპანია Evologic-ს (გერმანია), პრაღის უნივერსიტეტის ექსპერიმენტული და გამოყენებითი ფიზიკის ინსტიტუტსა და ბრატისლავის უნივერსიტეტს..

 ისტორია
ჩერენკოვის გამოსხივების გამოყენებით ნეიტრინოების აღმოსაჩენად ღრმა ბუნებრივი რეზერვუარების გამოყენების იდეა გამოთქვა მ. მარკოვმა 1960 წელს. 1980 წელს ა. ჩუდაკოვმა შესთავაზა ბაიკალის ტბა, როგორც ასეთი წყალსაცავი. იმავე წლის 1 ოქტომბერს სსრკ მეცნიერებათა აკადემიის ბირთვული კვლევის ინსტიტუტში დაარსდა მაღალი ენერგიის ნეიტრინოს ასტროფიზიკის ლაბორატორია, რომელსაც ხელმძღვანელობდა გ. დომოგაცკი. ლაბორატორიამ ფუნქციონირება 1981 წელს დაიწყო წყალქვეშა დეტექტორებით. 1984 წელს გამოსცადეს „გირლიანდა-84“ («Гирлянда-84») 12 დეტექტორის ინსტალაცია, რომელიც საფუძვლად დაედო მომავალ ტელესკოპებს.

1993 წელს ჩაიტვირთა მომავალი ბაიკალის ნეიტრინო ტელესკოპის NT-200 პირველი სამი გირლანდა, რომელმაც იმავე წელს აღმოაჩინა პირველი ორი ნეიტრინო. ტელესკოპი დასრულდა 1998 წელს, ჰქონდა მუშა მოცულობა 100 ათასი მ³ და შედგებოდა 192 დეტექტორისა და რვა 72 მეტრიანი გირლანდებისაგან 1 კმ-ზე მეტ სიღრმეზე. იგი ითვლება Baikal-GVD ტელესკოპის პირველ ეტაპად.

2010 წლისთვის დასრულდა ბაიკალის ტელესკოპის მეორე ეტაპის დიზაინი. 2015 წლის აპრილში განლაგდა განახლებული ტელესკოპის პირველი საჩვენებელი კასეტური „დუბნა“, 192 დეტექტორით 8345 მეტრიან გირლანდებზე 1276 მ-მდე სიღრმეზე. 2016-2018 წლებში განლაგდა ტელესკოპის პირველი სამი საბაზისო კლასტერი. 2019 წლის აპრილში დაემატა კიდევ ორი ​​კლასტერი, რითაც საერთო რაოდენობა 5-მდე გაიზარდა. 2020 წლის აპრილში დამონტაჟდა კიდევ ორი ​​კლასტერი, მეექვსე და მეშვიდე. ბოლო, მერვე კასეტური დამონტაჟდა 2021 წელს,На дне Байкала установили два новых кластера нейтринного телескопа Baikal-GVD  // ТАСС, 24 апр 2023 ტელესკოპის სამუშაო მოცულობამ მიაღწია 0.4 კმ³-ს. 2030 წლისთვის დაგეგმილია კლასტერების 27-მდე გაზრდა.

ტელესკოპის აღწერა
პირობითად „ტელესკოპი“ წარმოადგება ტროსზე დამაგრებული შუქმგრძნობიარე სფეროებისაგან — დეტექტორებისაგან. ისინი, გირლიანდების მსგავსად გაჭიმული არიან ტბის ფსკერსა და ზედაპირს შორის. ზოგ ადგილებში მათი სიგრძე აჭარბებს 1300 მეტრს.

ლიტერატურა
Алексей Понятов. Нейтрино ловят на глубине // Наука и жизнь. — 2021. — № 5. — С. 17—21.

რესურსები ინტერნეტში
 Видео-портреты  участников Байкальской экспедиции в рамках проекта, 2019 год / 
 Хроникибайкальской экспедиции 2018—2020 / 
 Байкальский телескоп получил прорывные результаты в изучении нейтрино (проект 100-миллионник "Нейтрино и астрофизика частиц", стартовал в 2020 году) // РГ, 7 сентября 2022
 BAIKAL-GVD. Охотники за нейтрино

სქოლიო

კატეგორია:ნეიტრინოს ობსერვატორიები