ავღანეთის რესპუბლიკა (1973–1978)

ავღანეთის რესპუბლიკა (პუშტუ: د افغانستان جمهوریت, Dǝ Afġānistān Jumhūriyat; დარი: جمهوری افغانستان, Jǝmhūri Afġānistān) — პირველი რესპუბლიკა ავღანეთში. რესპუბლიკას ხშირად უწოდებენ დაუდის რესპუბლიკას, რადგან ბარაქზაის დინასტიის წარმომადგენელმა გენერალმა სარდარ მოჰამად დაუდ ხანმა შექმნა 1973 წლის ივლისში. რესპუბლიკის დაარსება მოხდა მას შემდეგ, რაც ბარაქზაის პრინცებმა სამხედრო გადატრიალების გზით მეფე მუჰამედ ზაჰირ-შაჰი დაამხეს. გადატრიალების მიზეზი გახდა ავღანეთის 1964 წლის კონსტიტუცია, რომელიც სამეფო ოჯახის წევრებს დიდ ძალაუფლებას ანიჭებდა, კერძოდ, ზაჰირ-შაჰის ცენტრალიზებული მმართველობისა და მისი შთამომავლობის სასარგებლოდ. ისინი დემოკრატიას იყვნენ ამოფარებულები.Richard S. Newell (1997). "The Constitutional Period, 1964-73". In Peter R. Blood (ed.). Afghanistan: A Country study. დაუდ ხანი ცნობილი იყო ავტორიტარული მისწრაფებებით და ქვეყნის მოდერნიზებას სსრკ-სა და აშშ-ის დახმარებით ცდილობდა.

1978 წელს მოხდა სამხედრო გადატრიალება, რომელიც ცნობილია, როგორც საურის რევოლუცია. გადატრიალება წაქეზებული იყო ავღანეთის კომუნისტური სახალხო დემოკრატიული პარტიის მიერ. გადატრიალების დროს დაუდი და მისი ოჯახის წევრები დახოცეს. მოგვიანებით „დაუდის რესპუბლიკა“ შეიქმნა, რომელსაც სსრკ-ის მიერ მხარდაჭერილი ავღანეთის დემოკრატიული რესპუბლიკის დაარსება მოჰყვა.

 ისტორია 
 ფორმირება 
1973 წლის ივლისში, როდესაც იმდროინდელი ავღანეთის მონარქი მეფე მუჰამედ ზაჰირ-შაჰი თვალსა და წელკავზე ოპერაციის გაკეთების მიზნით იმყოფებოდა იტალიაში, მისმა ბიძაშვილმა და სიძემ, ყოფილმა პრემიერ-მინისტრმა გენერალმა სარდარ მოჰამად დაუდმა სამხედრო გადატრიალება მოაწყვეს ავღანეთში. გადატრიალების შედეგად ავღანეთის სამეფო დაემხო და მის ადგილას ავღანეთის რესპუბლიკა დაარსდა. რესპუბლიკა გამოირჩეოდა ერთპარტიული მმართველობით. გენერალი დაუდი იძულებული გახდა პრემიერ-მინისტრობიდან გადამდგარიყო. მომდევნო თვეში მეფე გადადგა სრულმაშტაბიანი სამოქალაქო ომის რისკის თავიდან აცილების მიზნით.

გადატრიალებიდან რამდენიმე დღის შემდეგ ზაჰირ-შაჰის ავღანეთის ყოფილ სამეფო არმიას მოიხსენიებდნენ, როგორც „ავღანეთის რესპუბლიკურ არმიას“ დაუდ ხანის მეთაურობით გაზეთ „ქაბულ თაიმსში“.
მინი|220x220პქ|ავღანეთის რესპუბლიკის თავდაცვის სამინისტროს ემბლემა
მინი|ავღანეთის პოლიციის ემბლემა ავღანეთის რესპუბლიკის ქვეშ 1974–1978 წლებში.

 ერთპარტიული მმართველობა 
ძალაუფლების ხელში ჩაგდების შემდეგ დაუდი ხანი, რომელმაც თავი ავღანეთის პირველ პრეზიდენტად გამოაცხადა, შექმნა საკუთარი პოლიტიკური პარტია „ეროვნული რევოლუციური პარტია“. ეს პარტია გახდა ქვეყანაში არსებული პოლიტიკური აქტივობის ერთადერთი ფოკუსი. 1974 წელს ავღანეთის ახალი დროშა შეიკერა ისევე, როგორც ემბლემა. საპრეზიდენტო სასახლეში დროშა საზეიმოდ აღიმართა. 1977 წლის იანვარში ლოია ჯირგამ საკონსტიტუციო ასამბლეის არჩევნების შემდეგ დაამტკიცა ახალი კონსტიტუცია ერთპარტიული მმართველობით. გარდა ამისა ძალისმიერი მეთოდებით შეიზღუდა პოლიტიკური ოპოზიცია.

1973 წელს პრემიერ-მინისტრი მოჰამად ჰაშიმ მაივანდვალი ასევე დაადანაშაულეს გადატრიალების დაგეგმვაში, თუმცა უცნობია, თუკი გეგმა რეალურად მიზნად ისახავდა ახალი რესპუბლიკური მთავრობის ან გაუქმებული მონარქიის აღდგენას. მაივანდვალმა დაპატიმრების შემდეგ სასამართლოს გამართვამდე თვითმკვლელობა სცადა ციხეში, მაგრამ ფართოდაა გავრცელებული მოსაზრება, რომ იგი წამებით მოკლეს.

 კომუნიზმის აღზევება 
მას შემდეგ, რაც 1973 წელს გენერალმა დაუდმა დააარსა ავღანეთის რესპუბლიკა, სახალხო დემოკრატიული პარტიის წევრებმა მიიღეს ადგილები პარლამენტში. 1976 წელს პრეზიდენტმა დაუდმა დაწერა 7 წლიანი ეკონომიკური გეგმა ქვეყნის საკეთილდღეოდ და წამოიწყო სამხედრო წვრთნის პროგრამები ინდოეთსა და ეგვიპტესთან. დაუდმა ეკონომიკური განვითარების შესახებ მოლაპარაკებები აწარმოა ირანთან. დაუდმა თავისი ყურადღება ასევე მიაპყრო ნავთობით მდიდარ ახლო აღმოსავლეთ ერებს, როგორებიცაა საუდის არაბეთი, ერაყი და ქუვეითი და მათგან ფინანსური მხარდაჭერა მოითხოვა.

დაუდის პრეზიდენტობის დროს სსრკ-სთან ურთიერთობების გაუარესდა. სსრკ-ის ხელმძღვანელობამ დაუდისგან იგრძნო დასავლური ყაიდის ლიდერობის საფრთხე, რაშიც მოიაზრებოდა მიუმხრობლობის მოძრაობაში კუბის გაწევრიანების შესახებ დაუდის კრიტიკული დამოკიდებულება და დაუდის მხრიდან საბჭოთა სამხედრო და ეკონომიკური მრჩევლების ქვეყნიდან გაძევება. პოლიტიკური ოპოზიციის განგრძობითი დევნის გამო სსრკ-ის მიერ მხარდაჭერილი სახალხო დემოკრატიული პარტია მის წინააღმდეგ განაწყო.

1978 წელს დაუდიმ მხოლოდ მცირედით მიაწღია იმას, რაც ჰქონდა განზრახული. ავღანური ეკონომიკა რეალურად ვეღარ პროგრესირდა და ცხოვრების ავღანური სტანდარტი არ გაიზარდა. ასევე დაუდის აკრიტიკებდნენ 1977 წლის ერთპარტიული კონსტიტუციის გამო, რამაც მას პოლიტიკური მხარდამჭერები დააკარგვინა. 1978 წლის მარტში დაუდი ისლამაბადს ეწვია და პაკისტანელი ამბოხებულების მხარდაჭერაზე უარი განაცხადა, ისევე როგორც პირობა დადო პაკისტანელი სამხედროების სამომავლოდ ქვეყნიდან გაძევებაზე. დამატებით დაუდმა დასახა გეგმა, რომ პაკისტანის შეიარაღებული ძალები გაწვრთნიდნენ ავღანეთის სამხედრო პერსონალს.

როდესაც 1978 წლისთვის ავღანელებს იმედი გაუცრუვდათ დაუდის „არაფრის მაკეთებელი“ მთავრობის გამო, ზოგიერთმა თანამდებობის პირმა დამოუკიდებლად წამოიწყო ეკონომიკური და სოციალური რეფორმების გატარება. ამ დროისთვის პარტიის ორი მთავარი ფრაქცია, რომელიც წინათ ძალაუფლებისთვის იბრძოდა, მიაღწია მყიფე შეთანხმებას და შერიგდა. კომუნისტების მეხოტბე ჯარის მაღალჩინოსნები უკვე გეგმავდნენ მთავრობის წინააღმდეგ წასვლას. ჰაფიზულა ამინის თანახმად, რომელიც გახდა სახელმწიფოს მეთაური 1979 წელს, პარტიამ დაიწყო გადატრიალების დაგეგმვა 1976 წელს, სანამ ის განხორციელდებოდა ორი წლის შემდეგ.

 საურის რევოლუცია 
მინი|საურის რევოლუციის მეორე დღე ქაბულში.
პარტიამ ძალაუფლება მოიპოვა 1978 წლის სასტიკ სამხედრო გადატრიალებაში, რომელიც ცნობილია, როგორც საურის რევოლუცია. 27 აპრილს ქაბულის საერთაშორისო აეროპორტის სამხედრო ბაზიდან დაიძრნენ ჯარისკაცები დედაქალაქის ცენტრის მიმართულებით. ძალაუფლების კონსოლიდაციას მხოლოდ 24 საათი დასჭირდა, მეამბოხე არმიის ნაწილებმა საჰაერო იერიში მიიტანეს პრეზიდენტის სასახლეზე და სწრაფად დაიკავეს კრიტიკული ინსტიტუტები და საკომუნიკაციო ხაზები. მეორე დღეს დამხობილი დაუდი და მისი ოჯახის წევრები სიკვდილით დასაჯეს.Garthoff, Raymond L. Détente and Confrontation. Washington D.C.: The Brookings Institution, 1994. p. 986.

პარტიის გენერალური მდივანი ნურ მუჰამედ თარაქი რევოლუციური საბჭოს პრეზიდიუმის თავმჯდომარედ გამოცხადდა და ფაქტობრივად სახელმწიფოს მეთაურის პოსტზე მუჰამედ დაუდ ხანი ჩაანაცვლა. ამავდროულად იგი გახდა ახლადშექმნილი ავღანეთის დემოკრატიული რესპუბლიკის მთავრობის მეთაური.

 პოლიტიკა 
დაუდ ხანი აწარმოებდა ბი-ტარაფის პოლიტიკას, რაც „მიუმხრომლობას“ ნიშნავდა ცივი ომის დროს. იგი ცდილობდა სსრკ-დან და აშშ-დან მიეღო ინვესტიციები. სეკულარისტებმა მხარი დაუჭირეს დაუდს, რადგან დაუდი თანხმა იყო ისლამური ჰიჯაბის (და უფრო კონკრეტულად, ფარდა) ტარება ქალებისთვის ყოფილიყო ნებაყოფლობითი, თუმცა ექსტრემისტები ძალადობდნენ ქალებზე, რომლებიც არ ატარებდნენ ჰიჯაბს და ქალებს ფეხებზე მჟავასაც კი ასხამდნენ. დამატებით, 1973 წლის აშშ-ის სახელმწიფო დეპარტამენტი აცხადებდა, რომ არსებობდა ავღანური რესპუბლიკური არმიის მხრიდან ერთგულების პრობლემა: „ზოგადად მოსახლეობა ჯარს მიიჩნევს მთავრობის ინსტრუმენტად, ვიდრე ერის სამსახურში მყოფი მოქალაქეების ორგანიზაციას. ინდივიდები პატივისცემით არიან განწყობილი ხელისუფლების მიმართ, მაგრამ უპირველეს ყოვლისა, ეს პატივისცემა გამოიხატება საკუთარი ტომის ბელადის ან ოჯახის უფროსის მიმართ“.

 განათლება 
დაუდ ხანი დიდ აქცენტს აკეთებდა განათლებასა და ქალთა უფლებებზე მეფობის დროს. მისმა მთავრობამ გახსნა მრავალი სკოლა და საურის რევოლუციის დროს 1 მილიონი ავღანელი სტუდენტი შევიდა სკოლაში, რომელთაგან უმრავლესობა იყო გოგო.

 ინტერნეტ-რესურსები 
 დაუდის ავღანეთის რესპუბლიკა

სქოლიო

კატეგორია:1973 წელს დაარსებულები აზიაში
კატეგორია:1973 წელს დაარსებული ქვეყნები და ტერიტორიები
კატეგორია:გამქრალი რესპუბლიკები