ელიზაბეთ ალეგზანდერი

ფრენსის ელიზაბეთ სომერვილ ალეგზანდერი (დაბადებისას: კოლდუელი; დ. 13 დეკემბერი, 1908 — გ. 15 ოქტომბერი, 1958) —  ბრიტანელი გეოლოგი, აკადემიკოსი და ფიზიკოსი. მისმა ომის დროინდელმა სამუშაოებმა რადართან და რადიოსთან ბიძგი მისცა რადიოასტრონომიის ადრეულ განვითარებას, ხოლო მისი ომისშემდგომი გეოლოგიური  სამუშაოები სინგაპურში საფუძვლად დაედო თანამედროვე კვლევებს. ალეგზანდერმა მიიღო დოქტორის ხარისხი კემბრიჯის ნიუნემის კოლეჯში. 1938 წლიდან 1941 წლამდე მუშაობდა რადიოპელენგაციის დარგში  სინგაპურის საზღვაო ბაზაზე. 1941 წლის იანვარში, როდესაც ვერ მოახერხა ახალი ზელანდიიდან სინგაპურში დაბრუნება, სათავეში ჩაუდგა ველინგტონში მდებარე რადიოტექნიკის განვითარების საოპერაციო კვლევების ლაბორატორიას. 1945 წელს ალეგზანდერმა სწორად განმარტა, რომ ნორფოლკის კუნძულზე მიღებული ანომალიური სარადარო სიგნალები მზისგან იყო გამოწვეული. ეს ინტერპრეტაცია წარმოადგენდა პიონერულ სამუშაოს რადიო ასტრონომიაში. ალეგზანდერი ხანმოკლე დროით გახდა ერთ-ერთი პირველი ქალი მეცნიერი, რომელიც მუშაობდა ამ სფეროში.

 ადრეული წლები. განათლება 
ფრენსის ელიზაბეთ სომერვილ ქალდველი დაიბადა 1908 წლის 13 დეკემბერს მერტონში, სურეი.  ადრეული წლები გაატარა ინდოეთში, სადაც მისი მამა, კ. ქალდველი  პატნას კოლეჯში იყო პროფესორი. (მოგვიანებით, როდესაც 1928 წელს დაარსდა პატნას სამეცნიერო კოლეჯი, დაიკავა დირექტორის თანამდებობა).  1918 წელს ალეგზანდერი დაბრუნდა გაერთიანებულ სამეფოში და შევიდა საშუალო სკოლაში.

შემდგომში სწავლა გააგრძელა კემბრიჯში ნიუნემის კოლეჯში. ეუფლებოდა ბუნებისმეტყველებას. თავდაპირველად ფოკუსირებული იყო ფიზიკაზე.  მას ასევე შესთავაზეს პოზიციები ოქსფორდში სომერვილის კოლეჯში და კემბრიჯის გირტონის კოლეჯში. 1931 წელს წარჩინებით დაამთავრა კოლეჯი. შემდეგ ოუენ თომას ჯონსის ხელმძღვანელობით დაიცვა დისერტაცია გაქვავებულ კირქაზე და მიიღო დოქტორის ხარისხი გეოლოგიაში. თანამემამულე ქალ გეოლოგებთან, დოროთი ჰილთან და კონსტანს რიჩარდსონთან ერთად იყო სეჯვიკის კლუბის წევრი. კემბრიჯის უნივერსიტეტის ყველა კურსდამთავრებული ქალის მსგავსად, 1945 წელს უფლებების გათანაბრებამდე, ვერ სარგებლობდა უნივერსიტეტის სრულუფლებიანი წევრის სტატუსით.

1935 წლის ივლისში ელიზაბეთი ცოლად გაჰყვა ახალზელანდიელ ფიზიკოს ნორმან ალეგზანდერსს. როდესაც მეუღლემ  სინგაპურის რაფლსის კოლეჯში ფიზიკის პროფესორის თანამდებობა დაიკავა, ელიზაბეთი იქ გაემგზავრა და შეუდგა ტროპიკებში ამინდის გავლენის შესწავლას. იგი განსაკუთრებით ეროზიით იყო დაინტერესებული, ასევე იკვლევდა  ახალი ქანების წარმოქმნას გარკვეულ პირობებში  მოულოდნელად მაღალი სიჩქარის დროს. ატარებდა ექსპერიმენტებს, კერძოდ, მარხავდა ნიმუშებს,  მოგვიანებით მათი ლაბორატორიაში ჩატარებულ კვლევებთან შედარების მიზნით.  სინგაპურში ყოფნისას წყვილს შეეძინა სამი შვილი, უილიამი 1937 წელს, მერი 1939 წელს და ბერნისი 1941 წელს.

 ომის პერიოდი 
1940-დან 1941 წლამდე ალეგზანდერმა მიიღო კაპიტნის წოდება საზღვაო დაზვერვის სამსახურში, როდესაც მუშაობდა  რადიოპელენგაციის საკითხებზე (მიმართულების განსაზღვრა რადიოგამოსხივების წყაროსაკენ) სინგაპურის საზღვაო ბაზაზე.

1942 წლის 4 იანვარს გამოვიდა საზღვაო ძალების ბრძანება, რომლის მიხედვითაც ბავშვები უსაფრთხო ადგილას უნდა გადაეყვანათ და შემდგომში დაბრუნებულიყვნენ ავსტრალიაში წარმოებული სპეციალური აღჭურვილობით. დოქტორი ალეგზანდერი და მისი შვილები Short S23C  ჰიდროთვითმფრინავით ახალ ზელანდიაში გადაიყვანეს. 15 თებერვალს სინგაპურის დაცემის შემდეგ, იგი ახალ ზელანდიაში ჩარჩა.  ექვსი თვის განმავლობაში არ ჰქონდა ინფორმაცია მეუღლის შესახებ, შემდეგ კი არასწორი ინფორმაცია მიაწოდეს, რომ ის გარდაიცვალა. ახალ ზელანდიაში ყოფნისას 1942 წელს ალეგზანდერი  გახდა უფროსი ფიზიკოსი და ველინგტონში რადიოს განვითარების ლაბორატორიის ოპერატიული კვლევის განყოფილების ხელმძღვანელი. ხსენებულ თანამდებობას  1945 წლამდე იკავებდა.  მის ფუნქციაში უმთავრესად შედიოდა  რადიოს და რადარის კვლევები, მათ შორის, ვაშინგტონის სახელმწიფო კოლეჯთან ერთად პიონერული საქმიანობა რადიომეტეოროლოგიაში, მიკროტალღური რადარის პროგრამის შემუშავება და ანომალიური გავრცელების კვლევა, რომელიც საფუძვლად დაედო ომისშემდგომ საერთაშორისო პროექტს — Project Canterbury. 1945 წელს ალეგზანდერმა განსაზღვრა „ნორფოლკის კუნძულის ეფექტი“ , როგორც მზის რადიაცია.  ეს აღმოჩენა აღინიშნა, როგორც ავსტრალიური რადიო-ასტრონომიის საწყისი ეტაპი. 1945 წელს როდესაც ომი დასრულდა და კონტრაქტის ვადა ამოიწურა,  ელიზაბეთმა დატოვა ახალი ზელანდია. 

გარკვეული დებატები წარიმართა  იმის შესახებ, იყვნენ თუ არა ელიზაბეთ ალეგზანდერი ან  რუბი პეინ-სკოტი  რადიო ასტრონომიის სფეროში მოღვაწე პირველი ქალები.  დარგში მიღწეული პროგრესის მიუხედავად, ალეგზანდერი მხოლოდ რადიოასტრონომიას თვლიდა პრიორიტეტულ სამუშაოდ და როგორც კი ომი დასრულდა,  დაუბრუნდა გეოლოგიას. შემდგომში აღარ დაკავებულა რადიოასტრონომიით.  

სანამ ალეგზანდერი ახალ ზელანდიაში მუშაობდა, მისი მეუღლე რჩებოდა შეიარაღებული ძალების სამეცნიერო მრჩეველად და როდესაც რაფლსის კოლეჯი ფრონტის ხაზზე აღმოჩნდა, გადავიდა სინგაპურის გენერალურ საავადმყოფოში, სადაც სინგაპურის დაცემამდე აგრძელებდა მუშაობას რენტგენის აპარატებზე. შემდეგ ინტერნირებული იყო ჩანგიში და შემდეგ საიმე როუდის ბანაკებში, საავადმყოფოს უფროს სამედიცინო პერსონალთან ერთად.

 ომისშემდგომი კარიერა 
1945 წლის სექტემბერში ალეგზანდერი ახალ ზელანდიაში შეხვდა მეუღლეს, რომელიც ავადმყოფობის გამო იძულებული გახდა ექვსთვიანი შვებულება აეღო. ნორმანი დაბრუნდა სინგაპურში 1946 წლის მარტში,  რაფლსის კოლეჯში ფიზიკისა და ქიმიის დეპარტამენტების აღსადგენად. ორივე განყოფილება გაძარცვული იყო, ხოლო ქიმიის პროფესორი და მისი უფროსი ლექტორი — დაღუპულები. ელიზაბეთმა დაასრულა მუშაობა ველინგტონში და წაიყვანა შვილები ინგლისში, სადაც დას ჩააბარა სამეურვეოდ. შემდეგ ჩავიდა ნორმან ალეგზანდერთან. მეუღლეებმა აღჭურვილობა იყიდეს კოლეჯისთვის და ერთად დაბრუნდნენ სინგაპურში.

სინგაპურში დაბრუნებისას ალეგზანდერი ასრულებდა რეგისტრატორის როლს რაფლსის კოლეჯის მალაიას უნივერსიტეტად გარდაქმნისთვის. მას ჰქონდა მცდელობა კვლავ განეახლებინა მუშაობა ტროპიკულ ამინდთან დაკავშირებით, თუმცა  მისი სახლის ლაბორატორია განადგურდა და გზის მშენებლობის დროს ბორცვის მწვერვალი, რომელსაც ტრიანგულაციისთვის იყენებდა, მოიხსნა, რითაც შეუძლებელი გახდა მისი დამარხული ექსპერიმენტული ნიმუშების პოვნა. ალეგზანდერი მოგვიანებით დაბრუნდა ინგლისში, ხოლო ნორმანი  კვლავ ახალ ზელანდიასა და სინგაპურში საქმიანობდა. 1947 წელს, როდესაც მათი შვილები წამოიზარდნენ, წყვილი დაბრუნდა სინგაპურში და განაგრძო  რაფლსის კოლეჯში მუშაობა.

ელიზაბეთი 1949 წელს გახდა სინგაპურის მთავრობის გეოლოგი. დაკავებული იყო  კუნძულის კვლევით. გამოაქვეყნა მოხსენება 1950 წელს, რომელსაც ერთვოდა სინგაპურის პირველი გეოლოგიური რუკა, რომელიც  აღიარებული იქნა ყველაზე სრულყოფილ ნაშრომად სინგაპურის ზოგადი გეოლოგიის შესახებ. ალეგზანდერის მთავარი ამოცანას წარმოადგენდა კუნძულის გრანიტისა და სხვა სასარგებლო ქანების რაოდენობის შეფასება.  მისი დასკვნის მიხედვით, გრანიტის რესურსების მარაგის ხანგრძლივობა 500 წელს შეადგენდა. ალეგზანდერმა უწოდა სახელი „მურაის კრისტალური ფიქალი“  იურონგის ფორმაციის ნაწილს და შექმნა ნამარხების პირველი დოკუმენტირებული კოლექცია აიერ-ჩავანის ფაციესის შიგნით.

1952 წელს ალეგზანდერები გადავიდნენ იბადანში, ნიგერიაში და ორივემ მიიღო თანამდებობობები იბადანის უნივერსიტეტის კოლეჯში. ელიზაბეთ ალეგზანდერმა მოირგო ნიადაგმცოდნეობის ინსტრუქტორის როლი და მუშაობდა აგრონომიის, ნიადაგმცოდნეობის, ადმინისტრაციის მიმართულებით. ნორმანი გახდა ფიზიკის კათედრის ხელმძღვანელი. მათი გამგზავრების შემდეგ, რაფლსის მუზეუმის თანამშრომელმა მოახერხა ალექსანდერის მიერ  დამარხული კლდის ერთ-ერთი ექსპერიმენტული ნიმუშის პოვნა და  გაგზავნა ლონდონის მახლობლად მდებარე როტამსტედის კვლევით სადგურში, რათა ელიზაბეთს შესძლებოდა კვლევების წარმოება  ყოველწლიური შვებულების დროს. 1958 წელს უნივერსიტეტმა დააარსა გეოლოგიის განყოფილება და დანიშნა ელიზაბეთი უფროს ლექტორად და დეპარტამენტის ხელმძღვანელად. ახალი თანამდებობის დაკავებიდან  სამი კვირის შემდეგ ელიზაბეთს ინსულტი დაემართა და ერთი კვირის შემდეგ, 1958 წლის 15 ოქტომბერს, 49 წლის ასაკში გარდაიცვალა.

2017 წელს ახალ ზელანდიაში განათლების დარგში შეტანილი წვლილის აღსანიშნავად ელიზაბეთ ალეგზანდერი აირჩიეს სამეფო საზოგადოების  Royal Society Te Apārangi   პროექტის „150 ქალი 150 სიტყვაში“  წევრად.

 ბიბლიოგრაფია 
ელიზაბეთ ალეგზანდერმა 1951-დან 1957 წლამდე გამოაქვეყნა არაერთი გეოლოგიური ნაშრომი საკუთარი სადოქტორო დისერტაციის საფუძველზე. 1958 წელს მეცნიერმა დაწერა მოხსენება სინგაპურში ტროპიკული ამინდის შესახებ, რომელიც გამოქვეყნდა მისი გარდაცვალების შემდეგ.  

 ლიტერატურა   



   (see R&E holdings at NLNZ.)







 სქოლიო 

კატეგორია:გარდაცვლილი 1958
კატეგორია:დაბადებული 1908

კატეგორია:ბრიტანელი ასტრონომები
კატეგორია:ბრიტანელი გეოლოგები
კატეგორია:ქალი მეცნიერები ეროვნების მიხედვით
კატეგორია:ქალი მეცნიერები მიმართულების მიხედვით
კატეგორია:ქალი მეცნიერებაში და ტექნოლოგიაში