ფუზული (ქალაქი)

ფუზული (აზერ. Füzuli) — ქალაქი და აზერბაიჯანის ფუზულის რაიონის დედაქალაქი.

ქალაქის მოსახლეობა შედგებოდა 17 090 ადამიანისგან, 1993 წლის 23 აგვისტომდე სომხური ძალების მიერ ყარაბაღის პირველი ომის დროს ფუზულის ოკუპაციამდე, რაც ადგილობრივი აზერბაიჯანული მოსახლეობის გაძევებით დასრულდა და ქალაქი გახდა უკაცრიელი. თუმცა, ხალხმა ნელ-ნელა დაიწყო დაბრუნება.

2020 წლის 17 ოქტომბერს, აზერბაიჯანულმა ძალებმა დაიკავეს ქალაქი მთიანი ყარაბაღის ომის (2020) დროს.

 ისტორია 
მინი| დიზაკის კავაკავანის მონასტერი ფუზულის მიდამოებში.
ქალაქის ჩრდილოეთ საზღვართან მდებარე გორაკზე, სახელწოდებით, ყარაქეფექთეფეზე ჩატარებულმა არქეოლოგიურმა გათხრებმა გამოავლინა არტეფაქტები ძვ. წ. 4-3 საუკუნეებიდან, რომელიც სომხეთის მთიანეთში აღმოჩენილი არტეფაქტებთან მსგავსებას ამჟღავნებდა. შუა საუკუნეებში, ქალაქის ტერიტორია ეკუთვნოდა სომხეთის სამეფოს არცახის ისტორიულ პროვინციას. გვიანდელ შუა საუკუნეებში, ქალაქის ტერიტორია დიზაკის სომხური სამთავროს ნაწილს წარმოადგენდა.Karapetyan, Samvel (2001). "Fizuli District". Armenian Cultural Monuments in the Region of Karabakh (PDF). RAA Scientific Researches. Vol. 3. "Gitutiun" Publishing House of NAS RA. pp. 221–224. ISBN 9785808004689. Archived from the original (PDF) on 2021-10-19. Retrieved 2023-10-13. 1724 წელს, დიზაკელი მელიქ იგანის ბრძანებით, ახლომდებარე კავაკავანის მონასტერი აღადგინეს.

 რუსული მმართველობა 
ფუზული, ცნობილი იყო, როგორც Qarabulaq (აზერ. قره بلاغ, ლიტ. 'შავი გაზაფხული') 1827 წლამდე, როდესაც ეწოდა Karyagino (რუს. Карягино), პაველ კნის საპატივსაცემოდ. თავდაპირველად, მისი ერთადერთი მაცხოვრებლები იყვნენ რუსები მალაკნების რელიგიური სექტიდან. 1896 წელს, სოფლის მოსახლეობა იყო მონოეთნიკური და უმეტესად შედგებოდა რუსებისგან. წლების განმავლობაში, მოსახლეობა გაიზარდა თურქების, ქურთების და მცირე რაოდენობით სომხური მოსახლეობისგან. თავდაპირველად, ფუზულის თურქული და სომხური მოსახლეობა შუშადან, რეგიონული სავაჭრო შესაძლებლობების ასათვისებლად იყო წამოსული. სოფლის პირველი საქმიანობა იყო სოფლის მეურნეობა, მცირე სომხური უმცირესობისგან განსხვავებით, რომლებიც თავიდან მაღაზიის მფლობელები და ფეხსაცმლის მკერავები იყვნენ. რუსეთის იმპერიის დროს, სოფელი იმართებოდა, როგორც ჯებრაილის მაზრა. მოგვიანებით, ქალაქი გახდა უეზდის („მაზრა“) ადმინისტრაციული ცენტრი, რომელსაც კარიაგინსკის უეზდი ეწოდა (რეფორმამდელ რუსულ ენაზე: Карягинскій уѣздъ). 1915 წლის კავკასიური კალენდრის პუბლიკაციის თანახმად, 1914 წელს კარიაგინსკის მოსახლეობა შეადგენდა 400 ადამიანს, უმეტესწილად რუსებს.
1959 წელს ქალაქს დაარქვეს ფუზული. საბჭოთა პერიოდის დროს, ქალაქის იყო აზერბაიჯანის სსრ-ის ფუზულის რაიონის ადმინისტრაციული ცენტრი. 1979 წლის აღწერის თანახმად, ქალაქში ცხოვრობდა 13 091 ადამიანი, რომელთაგან 87% იყო აზერბაიჯანელი, ხოლო 7.4% – რუსი და უკრაინელი. მოსახლეობა გაიზარდა 17 090 ადამიანამდე 1989 წელს.

 სომხური ოკუპაცია 
პირველი ნაგორნო-ყარაბაღის ომის დროს, 1993 წლის 23 აგვისტოს სომხურმა ძალებმა დაიკავეს ყარაბაღი. შედეგად, ქალაქი გაუკაცრიელდა, რადგან სომხურმა ძალებმა გააძევეს აზერბაიჯანული მოსახლეობა. მოგვიანებით, ქალაქი შევიდა მთიანი ყარაბაღის რესპუბლიკის (არცახის) ჰადრუტის პროვინციის შემადგენლობაში და ეწოდა ვარანდა (სომხ. Վարանդա). 2010 წელს, ქალაქის მოსახლეობა შეადგენდა 99 ადამიანს. ქალაქს სახელი ეწოდა შუა საუკუნეების სომხური მელიქდომის ვარანდას პატივსაცემად, რომელიც მართავდა იმ ტერიტორიას, რომელიც მოგვიანებით გახდა ფუზული.

 აზერბაიჯანის დაბრუნება 
2020 წლის 17 აგვისტოს, მთიანი ყარაბაღის ომის (2020) კონტექსტში, აზერბაიჯანის პრეზიდენტმა ილჰამ ალიევმა განაცხადა, რომ აზერბაიჯანულმა არმიამ ქალაქზე კონტროლი აღადგინა. მომდევნო დღეს, აზერბაიჯანის თავდაცვის მინისტრამ ფუზულიდან გამოქვეყნა ვიდეო, რომელშიც ნაჩვენები იყო ქალაქის ცენტრში აზერბაიჯანელი ჯარისკაცების მიერ დროშის აღმართვა. 16 ნოემბერს, აზერბაიჯანის პრეზიდენტი ილჰამ ალიევი ქალაქს ეწვია და ფუზულში სომხური ძალების ყოფილი სამხედრო ბაზის ტერიტორიაზე აზერბაიჯანული დროშა აღმართა.

 რეკონსტრუქცია 
მასიური რეკონსტრუქციის პროექტის ფარგლებში, ახალი მაგისტრალი უნდა აშენდეს ფუზულის გავლით შუშასკენ მიმავალ გზაზე, განაცხადა პრეზიდენტმა ალიევმა, რომელმაც 2020 წლის 16 ნოემბერს ამ ქალაქის ნანგრევებში ვიზიტის დროს მშენებლობის გეგმა გამოაცხადა. პროცესი მყისიერად დაიწყო, ხოლო პრესის ინფორმაციით, ახალი შემოთავაზებული 101 კილომეტრიანი მრავალზოლიანი მაგისტრალი 2022 წლის შუა რიცხვებისთვის უნდა დასრულებულიყო.

2021 წლის 5 იანვარს აზერბაიჯანის პრეზიდენტმა ილჰამ ალიევმა განაცხადა, რომ ფუზულის მახლობლად საერთაშორისო აეროპორტის აშენება იგეგმებოდა. ოთხი დღის შემდეგ, ფუზული-შუშას რკინიგზის გეგმაც გახდა ცნობილი. ფუზულის საერთაშორისო აეროპორტი 2021 წლის 26 ოქტომბერს აზერბაიჯანისა და თურქეთის პრეზიდენტებმა გახსნეს.

 გამორჩეული პიროვნებები 

 ილიას აფანდიევი — მწერალი, აზერბაიჯანის სსრ დამსახურებული არტისტი (1960), აზერბაიჯანის სსრ სახალხო მწერალი (1979).
 გარა გარაევი — ეროვნული ფეხბურთელი, აზერბაიჯანის წლის საუკეთესო ფეხბურთელი (2014), ამჟამად თამაშობს პრემიერ ლიგის შიდა გუნდში ყარაბაღი (საფეხბურთო კლუბი).

 გალერეა 

 სქოლიო 

რესურსები ინტერნეტში


კატეგორია:ჰადრუტის პროვინცია