იხშიდიდთა დინასტია

იხშიდიდთა დინასტია (არაბ. الإخشيديون, რომანიზებული: al-Ikhshīdīyūn) — თურქი მამლუქების წარმომავლობის დინასტია, რომელიც ეგვიპტესა და ლევანტს მართავდა 935-დან 969 წლამდე. დინასტია ატარებდა არაბულ წოდებას „ვალი“, რაც გამოხატავდა აბასიანების სახელით გამოხატული მმართველების პოზიციას. იხშიდიდების მართველობა დასასრულს მიუახლოვდა, როცა 969 წელს ფატიმიდების არმიამ დაიპყრო ფუსტატი. თურქი მამლუქების ჯარისკაცი, მუჰამად იბნ თუღჯ ალ-იხშიდი, აბასიანთა ხალიფის, ალ-რადის მიერ გამგებლად დაინიშნა.

იხშიდიდების ოჯახის საფლავი განთავსებულია იერუსალიმში.

 ისტორია 
 სახელწოდების წარმოშობა 
სახელი „იხშიდიდები“ მომდინარეობს ცენტრალურ აზიური დინასტიური სახელი იშხიდიდან, რომელიც მიეკუთვნებოდა დიდგვაროვნების წოდებას. ისინი სარგებლობდნენ პრესტიჟით ცენტრალურ აზიაში ჯერ კიდევ X საუკუნისთვის. აღნიშნული სახელი თურქმა სამხედრო მეთაურმა და ეგვიპტის მმართველმა, მუჰამად იბნ თურღმა იწოდა, რომლის ბაბუა წარმოშობით იყო ფერღანადან. ამ წოდების შემდეგ ალ-იხშიდიდმა დააარსა მცირე ხნის განმავლობაში არსებული დინასტია, რომელიც ცნობილია, როგორც იშხიდიდების დინასტია.

 დაარსება 
იხშიდიდების სახელმწიფოს შექმნა იყო აბასიანების ფართო დეზინტეგრაციისა და დეცენტრალიზაციის ნაწილი სამარას ანარქიის შემდეგ, როცა მთავრობა გახდა უფრო დეცენტრალიზებული. დამფუძნებელი მუჰამად იბნ თურღ ალ-იშხიდი გარკვეული ფორმით სამხედრო ძალაუფლებას ფლობდაBacharach, Jere L. (October 1975). "The Career of Muḥammad Ibn Ṭughj Al-Ikhshīd, a Tenth-Century Governor of Egypt". Speculum. 50 (4): 590. doi:10.2307/2855469. JSTOR 2855469. S2CID 161166177. და მეგობრული ურთიერთობა აკავშირებდა ძლევამოსილ სამხედრო ლიდერთან, მუნის ალ-მუზაფართან. სანამ იგი ფუსტატში დაინიშნებოდა, გამგებლის პოსტი ეკავა დამასკოში. თავდაპირველად, 933 წელს იგი დაინიშნა ეგვიპტის გამგებლის პოსტზე, მაგრამ არ წასულა სამუშაოდ პირველივე ვადის დროს.Bacharach, Jere L. (October 1975). "The Career of Muḥammad Ibn Ṭughj Al-Ikhshīd, a Tenth-Century Governor of Egypt". Speculum. 50 (4): 591. doi:10.2307/2855469. JSTOR 2855469. S2CID 161166177. 935 წელს იგი დაინიშნა გამგებლად მეორე ვადით მაშინ, როცა ქვეყანა იმყოფებოდა საომარ მდგომარეობაში მრავალი თვალსაზრისით. ალ-იხშიდმა მიწიდან და ზღვიდან წამოიწყო ლაშქრობა ეგვიპტის დასაპყრობად. საზღვაო ძალებმა დაიკავეს ტენისი და გზიდან ჩამოიცილეს მთავარი ოპონენტი, აჰმად იბნ ქეიღალაღი, აიძულეს რა უკანდახევა და იბნ თუღჯთან მოლაპარაკება, აგვისტოში ფუსტატის ტერიტორიაზე შესვლის მიზნით.Bacharach, Jere L. (October 1975). "The Career of Muḥammad Ibn Ṭughj Al-Ikhshīd, a Tenth-Century Governor of Egypt". Speculum. 50 (4): 593. doi:10.2307/2855469. JSTOR 2855469. S2CID 161166177. ფატიმიდები  იმ დროს წარმოადგენდნენ მთავარ საფრთხეს და შესამჩნევი ძალისხმევა ჩაიდო იმაში, რომ იბნ თუღჯის ძმას, უბაიდ ალაჰს დასრულებინა მათი დამარცხება 936 წლის ნოემბერში.Bacharach, Jere L. (October 1975). "The Career of Muḥammad Ibn Ṭughj Al-Ikhshīd, a Tenth-Century Governor of Egypt". Speculum. 50 (4): 594. doi:10.2307/2855469. JSTOR 2855469. S2CID 161166177. იმ წლებში არსებობდა შესაშური სტაბილურობა, ეკონომიკური ქაოსისა და ბედუინების თარეშის ნაკლებობა, რასაც თან ახლდა მძარცველობის აკრძალვა, რაც განაპირობებდა ეგვიპტის დაშოშმინებას. იბნ თუღჯი ცდილობდა აბასიანებისგან ალ-იხშიდის სასტიკი ტიტულის (ლაქაბი) მოპოვებას, რაც გულისხმობს „ფარღანიანების მეფეს“. მისი ოფიციალური აღიარება ჩამოვიდა 939 წლის ივლისში.Bacharach, Jere L. (October 1975). "The Career of Muḥammad Ibn Ṭughj Al-Ikhshīd, a Tenth-Century Governor of Egypt". Speculum. 50 (4): 595. doi:10.2307/2855469. JSTOR 2855469. S2CID 161166177.

 კონსოლიდაცია 
მინი|ალ-ტაბატაბას მაშჰადი (მავზოლეუმი) (აშენდა 943 წელს) კაიროში იხშიდიდური პერიოდის ერთადერთი შემორჩენილი ძეგლია.
მუჰამად იბნ რაიქმა დაიკავა სირია 939 წელს, რაც საფრთხეს უქმნიდა ეგვიპტეს. გაშმაგებული იბნ თუღჯი დაიმუქრა, რომ აბასიანების მტრის, ფატიმიდების აღიარებას ეცდებოდა, რამდენადაც აბასიანების ხალიფას არ უღიარებია დე-იურე გამგებლად იბნ თუღჯი. თუმცა მისი მარტივი მიზნები ძირითადად აისახა თავდაცვით ქმედებებში და საბოლოოდ შეუთანხმდა იბნ რაიკს, რომლითაც იბნ ტუღჯი გააგრძელებდა ეგვიპტისა და იგივე იბნ რაიკისთვის ბრძოლას სირიაში, რომელიც დაყოფილი იქნებოდა რამლა-ტიბერიას შორის.Bacharach, Jere L. (October 1975). "The Career of Muḥammad Ibn Ṭughj Al-Ikhshīd, a Tenth-Century Governor of Egypt". Speculum. 50 (4): 599–600. doi:10.2307/2855469. JSTOR 2855469. S2CID 161166177. 944 წელს ეგვიპტის, სირიისა და ჰიჯაზის გამგებლობა 30 წლით თუღჯის ოჯახს გადაეცა, ხოლო მისი თანამდებობები – მის ვაჟს, აბულ ქასიმს.Bacharach, Jere L. (October 1975). "The Career of Muḥammad Ibn Ṭughj Al-Ikhshīd, a Tenth-Century Governor of Egypt". Speculum. 50 (4): 597. doi:10.2307/2855469. JSTOR 2855469. S2CID 161166177. 942 წელს აბულ ქასიმმა დაიწყო თავის სახელზე მონეტების მოჭრა, ხოლო ძალაუფლების ცვლილებები ბაღდადში ნიშნავდა ნაკლებ ცენტრალურ ხელისუფლებას. 945 წელს აბულ ქასიმმა დაამარცხა საიფ ალ-დავლა, მომდევნო მოწინააღმდეგე, რომელმაც ხელში ჩაიგდო დამასკო,Bacharach, Jere L. (October 1975). "The Career of Muḥammad Ibn Ṭughj Al-Ikhshīd, a Tenth-Century Governor of Egypt". Speculum. 50 (4): 608. doi:10.2307/2855469. JSTOR 2855469. S2CID 161166177. რაც აისახა შეთანხმებაში 946 წელს მის გარდაცვალებამდე. აბულ ქასიმმა წამოიწყო კონფლიქტი საიფ ალ-დავლასთან და შეებრძოლა მას დამასკოში, ხოლო ალ-დავლამ მალევე განახორციელა ალეპოს ოკუპაცია 947 წელს. პარალელურად მოხდა შუა ეგვიპტის გამგებლის, ღაბუნის აჯანყება, რომელმაც მოახერხა ფუსტატის დაკავება გარდაცვალებამდე იმავე წელს. მიუხედავად ამისა კაფურის მიერ დაშოშმინების პოლიტიკის გაგრძელებამ ხელი შეუწყო მოლაპარაკების გაგრძელებას იხშიდიდებსა და ჰამდანიდებს შორის კონფლიქტის გადაწყვეტის მიზნით, რომლითაც დამასკო კვლავ ეგვიპტელების ხელში აღმოჩნდა და ჰამდანიდებისთვის ხარკის გადახდაც შეწყდა, ხოლო საზღვრები დიდწილად შეესაბამებოდა სტატუს-კვოს. პრაქტიკულად მშვიდობა დამყარდა იხშიდიდების საზღვარზე და ფატიმიდები კვლავ მთავარ საფრთხედ დატოვა, ხოლო ბიზანტიელებზე პასუხისმგებლობა ჰამდანიდებს დაეკისრათ. 946 წელს იბნ თუღჯის გარდაცვლაების შემდეგ, კაფურს ხელთ ეპყრა რეალური ხელისუფლება და თანამედროვეთა შორის დიდი მოწონებას იმსახურებდა.

 უსიამოვნებები, დაღმასვლა და დაპყრობა ფატიმიდების მიერ 
მინი|იხშიდიდის ტირაზის სახვევი, აბასიანთა სახელით 939-940 წლებში. არაბული წარწერა კუფიური დამწერლობით: ღვთის სახელით [...] ალ-მუკთადირი, მორწმუნეთა მეთაური, ღმერთმა ადიდოს იგი. რაც უბრძანა ვეზირმა კერძო ტირაზში 312/924–925 ძვ. წ. კისვა (ანუ სამოსი)." წარწერა ასევე შეიცავს ხალიფას არ-რადი ბილას და მისი ვაზირის ფადლ იბნ ჯაფარის სახელებს, აგრეთვე ახ. წ. 328 (939–40 წწ.) და წარმოების ადგილს, დუმიატი, ეგვიპტე.
მაკურიის სამეფოს შემოსევები მოხდა 950 წელს, ხოლო უფრო სერიოზული შემოსევა მოხდა 965 წელს, როდესაც ასვანი გაძარცვეს. ეს დაემთხვა 963–968 წლების შიმშილს, მაშინ როცა ბერბერებმა, ბედუინებმა და ყარმატებმა ისარგებლეს დასუსტებული სახელმწიფოთი. 966 წელს აბულ-ჰასანის სიკვდილის შემდეგ კაფური სათავეში მოექცა, რამაც კიდევ უფრო გაზარდა გაურკვევლობა მისი, როგორც საჭურისის სტატუსის გამო. მიუხედავად ამისა მან მიიღო წოდება "Ustādh", რაც ნიშნავს „ბატონს“ ბაღდადიდან, რამაც მას გარკვეული ლეგიტიმაცია მანიჭა. კაფურის ვეზირი იბნ კილისი დააპატიმრეს 968 წელს კაფურის გარდაცვალებისას, ხოლო გათავისუფლების შემდეგ გაემგზავრა ფატიმიდ იფრიქიაში და მათ მნიშვნელოვანი ინფორმაცია მიაწოდა. 934 წელს ფატიმიდებმა საჭურისი რაიდანის მეთაურობით მოახერხეს ალექსანდრიის აღება, თუმცა ამ უკანასკნელებმა მოიგერიეს შეტევა. მხოლოდ ფატიმიდების გენერლის ჯავჰარ ალ-სიქილის შემდგომმა მცდელობამ გაამართლა და ეგვიპტის დაპყრობა განხორცილედა 969 წელს. უბეიდ ალაჰი, მუჰამედ იბნ ტუღჯის ძმა, სირიაში 970 წლის მარტამდე იმყოფებოდა, სანამ ის დაამარცხა და დაატყვევა ჯაფარ იბნ ფალაჰმა, რაც მიუთითებდა იხშიდიდთა დინასტიის, როგორც მმართველი ძალის დასასრულის შესახებ.

 იხშიდიდი მართველები 
 935–946 წწ. მუჰამედ იბნ ტუღჯ ალ-იხშიდი (محمد بن طغج الإخشيد)
 946–961 წწ. აბულ-კასიმ უნუჯურ იბნ ალ-იხშიდი (أبو القاسم أنوجور بن الإخشيد)
 961–966 წწ. აბულ-ჰასან ალი იბნ ალ-იხშიდი (أبو الحسن علي بن الإخشيد)
 966–968 წწ. აბულ-მისკ კაფური (أبو المسك كافور)
 968–969 წწ. აბულ-ფავარისი აჰმად იბნ ალი იბნ ალ-იხშიდი (أبو الفوارس أحمد بن على بن الإخشيد)

 სამხედრო სფერო 
ფატიმიდების მსგავსად, იხშიდიდებმაც გამოიყენეს შავკანიანი მონების ჯარები.Lev, Yaacov (August 1987). "Army, Regime, and Society in Fatimid Egypt, 358-487/968-1094". International Journal of Middle East Studies. 19 (3): 337–365. doi:10.1017/S0020743800056762. S2CID 162310414. ეს პრაქტიკა დაიწყო ტულუნიდებთან 870 წელს, სადაც აფრიკელებს იყენებდნენ ქვეითი ჯარის სახით. ფინანსური მიზეზების გამო იხშიდების აყვანა უფრო იაფი ღირდა, ვიდრე თურქი სამხედრო მონების, რომლებსაც იყენებდნენ კავალერიად.Bacharach, Jere L. (November 1981). "African Military Slaves in the Medieval Middle East: The Cases of Iraq (869–955) and Egypt (868–1171)". International Journal of Middle East Studies. 13 (4): 477–480. doi:10.1017/S0020743800055860. S2CID 161458709.

 მონეტა 
მხოლოდ ოქროს მონეტებია გავრცელებული, სპილენძი ძალიან იშვიათია. დინარებს ძირითადად ჭრიდნენ მისრში (ფუსტატში) და ფილასტინში (ალ-რამლა), დირჰემებს ჩვეულებრივ ჭრიდნენ ფილასტინში და ნაკლებად ხშირად ტაბარიაში, დიმაშქსა და ჰიმსში. დირჰემის სხვა მონეტები საკმაოდ იშვიათია. მისრში დინარები ხშირად კარგად არის გამოჭედილი, ხოლო ფილასტინის დინარები უფრო უხეშია. დირჰემი ჩვეულებრივ უხეშად არის მოჭრილი და ხშირად გაუგებარია, თუ რა წერია მონეტის ნახევარზე.Album, Stephen.

 ლიტერატურა 
 Bacharach, Jere L. (1993). "Muḥammad b. Ṭug̲h̲d̲j". In Bosworth, C. E.; van Donzel, E.; Heinrichs, W. P. & Pellat, Ch. (eds.). The Encyclopaedia of Islam, Second Edition. Volume VII: Mif–Naz. Leiden: E. J. Brill. p. 411. ISBN 978-90-04-09419-2.
 Bosworth, C. E. (1971). "Ik̲h̲s̲h̲īd". In Lewis, B.; Ménage, V. L.; Pellat, Ch. & Schacht, J. (eds.). The Encyclopaedia of Islam, Second Edition. Volume III: H–Iram. Leiden: E. J. Brill. p. 1060. OCLC 495469525.

სქოლიო

კატეგორია:აბასიანთა სახალიფოს ისტორია
კატეგორია:აფრიკული დინასტიები