ისლამური ფილოსოფია

მინი
ისლამური ფილოსოფია — ფილოსოფიური სწავლებების ერთობლიობა, რომელიც შემუშავდა შუა საუკუნეებში აღმოსავლეთის ხალხების მოაზროვნეების მიერ, რომლებმაც მიიღეს ისლამი და იყენებდნენ ძირითადად არაბულ ენას (იშვიათად სპარსულს). მოგვიანებით, ისლამური ქვეყნების ეროვნულ ენებზე (თურქული, ურდუ და სხვა) ნაშრომები სულ უფრო ხშირად იქმნებოდა . ზოგჯერ ისლამური ფილოსოფიის ფარგლებში განიხილება შუა საუკუნეების ებრაელი ფილოსოფოსების ნაშრომებიც, რომლებიც არაბულ ენაზეა დაწერილი და აშკარად ისლამური რელიგიური დოქტრინის გავლენას ატარებს.

თანამედროვე ისლამური ფილოსოფოსები ხშირად წერენ ინგლისურად, რადგან მათი ნაშრომები მიმართულია არაბული ქვეყნების ინგლისურენოვანი ელიტისკენ, პაკისტანისკენ (სადაც ინგლისური ოფიციალური ენაა) და დასავლეთის ქვეყნებში არსებული მუსლიმური დიასპორისკენ.

ისლამური ფილოსოფია ეხება ისლამურ საზოგადოებაში შექმნილ ფილოსოფიას. რადგან ის არ შემოიფარგლება მხოლოდ რელიგიური საკითხებით და არც ექსკლუზიურად მუსლიმების მიერ იქმნება, ბევრი მკვლევარი უპირატესობას ანიჭებს ტერმინს „არაბული ფილოსოფია“Influence of Arabic and Islamic Philosophy on the Latin West.

ისლამური ფილოსოფიის ისტორიოგრაფიაში კამათობენ იმის თაობაზე, თუ როგორ უნდა მოხდეს საგნის სწორი ინტერპრეტაცია. ზოგიერთი მთავარი საკითხი აღმოსავლელი ინტელექტუალების, როგორიცაა იბნ სინა (ავიცენა) და დასავლელი მოაზროვნეების, როგორიცაა იბნ რუშდიHenry Corbin, History of Islamic Philosophy, შედარებით მნიშვნელობას ეხება. ასევე განიხილება საკითხი, შესაძლებელია თუ არა ისლამური ფილოსოფიის წაკითხვა ნომინალური ღირებულებით თუ საჭიროა მისი ეზოთერული ინტერპრეტაცია. ამ უკანასკნელი თეზისის მხარდამჭერები, ლეო შტრაუსის მსგავსად, ამტკიცებენ, რომ ისლამური ფილოსოფოსები წერდნენ დაფარულად რელიგიური დევნის თავიდან ასაცილებლად, თუმცა მეცნიერები, როგორიცაა ოლივერ ლიმანი, ამ მოსაზრებას არ ეთანხმებიანOliver Leaman (2002). An Introduction to Classical Islamic Philosophy (2 ed.). Cambridge University Press. pp. 211–12. ISBN 0521793432.. 

 ადრეული ისლამური ფილოსოფია 
კლასიკური ან ადრეული ისლამური ფილოსოფიის ძირითადი წყაროებია თავად ისლამის რელიგია (განსაკუთრებით ყურანიდან მიღებული და ინტერპრეტირებული იდეები) და ბერძნული ფილოსოფია, რომელიც ადრეულმა მუსლიმებმა მემკვიდრეობით მიიღეს დაპყრობების შედეგად, წინაისლამურ ინდურ და სპარსულ ფილოსოფიასთან ერთად. მრავალი ადრეული ფილოსოფიური დებატი ეძღვნებოდა რელიგიისა და გონების შეჯერებას, სადაც ეს უკანასკნელი ბერძნული ფილოსოფიის მაგალითია.

„ისლამური ოქროს ხანის“ დროინდელ ადრეულ ისლამურ აზროვნებაში (VIIV-XII საუკუნეები) ორი ძირითადი მიმდინარეობა გამოიყოფა: კალამი, რომელიც ძირითადად ისლამურ თეოლოგიურ საკითხებს ეხებოდა, და ფალსაფა, რომელიც არისტოტელეანიზმისა და ნეოპლატონიზმის ინტერპრეტაციებს ეფუძნებოდა. გვიანდელი ფილოსოფოს-თეოლოგები ცდილობდნენ ორივე მიმართულების ჰარმონიზაციას, განსაკუთრებით იბნ სინა (ავიცენა), რომელმაც დააარსა ავიკენიზმის სკოლა, იბნ რუშდი (ავეროესი), რომელმაც დააარსა ავეროიზმის სკოლა და სხვები, როგორებიც იყვნენ იბნ ალ-ჰაითამი (ალჰაზენი) და აბუ ალ-რაიჰანი.

ილმ ალ-კალამი () არის ფილოსოფია, რომელიც ისლამურ თეოლოგიურ პრინციპებს დიალექტიკის მეშვეობით იკვლევს. არაბულად სიტყვასიტყვით ნიშნავს „მეტყველებას“Simon van den Bergh, in his commentary on Averroes' Incoherence of the Incoherence, argues that Kalām was influenced by Greek Stoicism and that the term mutakallimun (those who speak to each other, i.e. dialecticians) is derived from the Stoics' description of themselves as dialektikoi..

ერთ-ერთი პირველი დებატი გაიმართა ყადარის (قدر -  „ბედი“) მომხრეებს შორის, რომლებიც თავისუფალ ნებას ადასტურებდნენ და ჯაბარიტებს (جبر -  „ძალა“,  „შეზღუდვა“) შორის, რომელთაც ფატალიზმის სწამდათ.

ჰიჯრის II საუკუნეში ერაყში, ბასრას სასულიერო სკოლაში ახალი მოძრაობა წარმოიშვა. ბასრას ჰასანის მოწაფემ, ვასილ იბნ ატამ, ჯგუფი დატოვა, როდესაც არ დაეთანხმა თავის მასწავლებელს იმაზე, არღვევდა თუ არა დიდი ცოდვის ჩამდენი მუსლიმი თავის რწმენას. მან სისტემაში მოაყვანა წინა სექტების, განსაკუთრებით ქადარიტებისა და ჯაბარიტების რადიკალური შეხედულებები.. ამ ახალ სკოლას მუთაზილი ეწოდა (სიტყვიდან „იტაზალა“ - გამოყოფა).

აჰმად სირჰინდი, მე-17 საუკუნის ინდოელი ისლამის მკვლევარი, ყურანის რამდენიმე თავის ციტირებით მიიჩნევს, რომ ბერძნული ფილოსოფია შემოქმედების შესახებ შეუთავსებელია ისლამურ სწავლებასთან Maktubat Imam Rabbani (Shaykh Ahmed Sirhindi). გარდა ამისა, სირჰინდი აკრიტიკებს ყურანის მნიშვნელობის ფილოსოფიით ინტერპრეტაციის მეთოდსENDLESS BLISS THIRD FASCICLE.

მე-12 საუკუნისთვის კალამი, რომელსაც თავს დაესხნენ როგორც ფილოსოფოსები, ისე მართლმადიდებლები, მხარდამჭერთა ნაკლებობის გამო დაკნინდა. თუმცა, ამავე დროს, ფალსაფა მკაცრი კრიტიკის ქვეშ მოექცა. ყველაზე მძაფრი კრიტიკა წამოვიდა ალ-ღაზალისგან, რომლის ნაშრომი "Tahafut al-Falasifa" (ფილოსოფოსთა არათანმიმდევრულობა) პერიპატეტური სკოლის მთავარ არგუმენტებს უტევდაLeaman, 25, 27. "In this book [Intentions of the philosophers] he seeks to set out clearly the views of his opponents before demolishing them, in the subsequent Incoherence of the philosophers.".

მუსლიმი ლოგიკოსების მნიშვნელოვანი მიღწევები მოიცავდა ავიცენას ლოგიკის განვითარებას, როგორც არისტოტელესური ლოგიკის ალტერნატივას. ავიცენას ლოგიკის სისტემამ შემოიტანა ჰიპოთეტური სილოგიზმი, დროითი მოდალური ლოგიკა და ინდუქციური ლოგიკა. ადრეული ისლამური ფილოსოფიის სხვა მნიშვნელოვანი მიღწევებია ციტირების მკაცრი მეცნიერების, ისნადის ანუ „მხარდაჭერის“ განვითარება და პრეტენზიების უარყოფის მეთოდი, იჯტიჰადი, რომელიც მრავალი სახის საკითხზე გამოიყენებოდა.

ანალოგიური მსჯელობის ადრეული ფორმები, ინდუქციური მსჯელობა და კატეგორიული სილოგიზმი ფიქჰში (ისლამური იურისპრუდენცია), შარიასა და კალამში (ისლამური თეოლოგია) VII საუკუნიდან ქიასის პროცესით დაინერგა, არისტოტელეს ნაშრომების არაბულ თარგმანებამდე. მოგვიანებით, ისლამურ ოქროს ხანაში, ისლამურ ფილოსოფოსებს, ლოგიკოსებსა და თეოლოგებს შორის იმართებოდა დებატები იმის შესახებ, ტერმინი ქიას ეხებოდა ანალოგურ მსჯელობას, ინდუქციურ მსჯელობას თუ კატეგორიულ სილოგიზმს.

ზოგიერთი ისლამური მეცნიერი ამტკიცებდა, რომ ქიასი გულისხმობს ინდუქციურ მსჯელობას. იბნ ჰაზმი (994-1064) არ ეთანხმებოდა და ამტკიცებდა, რომ ქიასი გულისხმობს არა ინდუქციურ მსჯელობას, არამედ კატეგორიულ სილოგისტურ მსჯელობას პირდაპირი გაგებით და ანალოგიურ მსჯელობას მეტაფორული გაგებით. მეორე მხრივ, ალ-ღაზალი (1058-1111; და თანამედროვე დროში აბუ მუჰამედ ასემ ალ-მაყდისი) ამტკიცებდნენ, რომ ქიასი ეხება ანალოგიურ მსჯელობას პირდაპირი გაგებით და კატეგორიულ სილოგიზმს მეტაფორული გაგებით. სხვა ისლამური მეცნიერები კი ამტკიცებდნენ, რომ ტერმინი ქიასი მოიცავს როგორც ანალოგიურ მსჯელობას, ისე კატეგორიულ სილოგიზმს პირდაპირი გაგებითWael B. Hallaq (1993), Ibn Taymiyya Against the Greek Logicians, p. 48. Oxford University Press, ISBN 0-19-824043-0..

ლოგიკაზე პირველი ორიგინალური არაბული ნაშრომი შექმნა ალ-ქინდიმ (ალკინდუსი) (805-873), რომელმაც შეადგინა რეზიუმე მის დრომდე არსებული ლოგიკის შესახებ. პირველი ნაშრომები ლოგიკაზე არაარისტოტელეურ ელემენტებთან ერთად შექმნა ალ-ფარაბიმ (873-950), რომელიც მომავალი კონტიგენტების თემებს, კატეგორიების რაოდენობასა და მიმართებას, ლოგიკასა და გრამატიკას შორის კავშირსა და დასკვნის არაარისტოტელურ ფორმებს განიხილავდაArabic and Islamic Philosophy of Language and Logic. მას ასევე მიეწერება ლოგიკის ორ ცალკეულ ჯგუფად დაყოფა - „იდეად“ და  „მტკიცებულებად“.

 ავიცენა და ღმერთის არსებობის მტკიცებულება 
ავიცენას მიერ შემოთავაზებული ღმერთის არსებობის მტკიცებულება იყო პირველი ონტოლოგიური არგუმენტი, რომელიც მან წარმოადგინა განკურნების წიგნში. ეს იყო პირველი მცდელობა, დაეფუძნებინა მტკიცებულება მხოლოდ ინტუიციასა და გონებაზე, აპრიორული მეთოდის გამოყენებით. ავიცენას მტკიცებულება უნიკალურია იმით, რომ ის შეიძლება კლასიფიცირდეს როგორც კოსმოლოგიურ, ასევე ონტოლოგიურ არგუმენტადIBN Sina Avicenna and Malcolm and the Ontological Argument.

თეოლოგები, განსაკუთრებით მუთაზილიტთა შორის, ეთანხმებოდნენ არისტოტელესეულ მეტაფიზიკას, რომ არარსებობა არის ნივთი (shayʾ) და არსება (dhāt). არისტოტელეს ფილოსოფიის მიხედვით, არარაობა უნდა გამოირჩეოდეს აბსოლუტური არარსებობით, რომელიც ნიშნავს სრულ არარსებობას, და ფარდობითი არარსებობით, რაც შეიძლება გულისხმობდეს რაიმე თვისების არარსებობას ან პოტენციალსBergh, S. van den, “ʿAdam”, in: Encyclopaedia of Islam, Second Edition, Edited by: P. Bearman, Th. Bianquis, C.E. Bosworth, E. van Donzel, W.P. Heinrichs. Consulted online on 17 August 2023 doi:10.1163/1573-3912_islam_SIM_0296 First publishedonline: 2012 First print edition: ISBN 9789004161214, 1960-2007. მუთაზილიტი მოაზროვნეები, როგორებიც იყვნენ ალ-ფარაბი და იბნ სინა, მიიჩნევდნენ, რომ ნივთებს შედარებითი არსებობა ჰქონდათ შექმნამდე. ღმერთმა იცოდა, რას შექმნიდა და მათ არსებობის შესაძლებლობა მიანიჭა. ამის საპირისპიროდ, აშარიტები არსებობას არსებულად მიიჩნევდნენʿAdam in Encyclopaedia of Islam New Edition Online (EI-2 English).

ისლამური ფილოსოფია, რომელიც ისლამურ თეოლოგიასთან მჭიდროდ იყო დაკავშირებული, უფრო მკაფიოდ განასხვავებდა არსსა და არსებობას, ვიდრე არისტოტელიზმი. ვინაიდან არსებობა შემთხვევითობისა და კონტინგენტურობის სფეროა, არსი არსებობს შემთხვევითობის მიღმა. პირველად ეს განსხვავება აღწერილი იყო ავიცენას მეტაფიზიკურ ნაშრომებში, რომელიც ალ-ფარაბის შეხედულებებით იყო გავლენიანი.

ზოგიერთი აღმოსავლეთმცოდნე მიიჩნევს, რომ ავიცენა პირველი იყო, ვინც არსებობას (ალ-ვუჯუდ) შემთხვევით მოვლენად განიხილავდა არსთან (მაჰიია) მიმართებით. თუმცა, ეს იდეა არ არის მთავარი განსხვავება, რომელიც ავიცენამ დაადგინა არსსა და არსებობას შორის. ამიტომ ვერ ვიტყვით, რომ ის ესენციალიზმის მიმდევარი იყო ტრადიციული გაგებით. ავიცენას მიხედვით, არსებობა განუყოფელია „აუცილებელი-არსებული-ის გამოა“ (wajib al-wujud bi-dhatihi) ცნებისგან, რომელიც აღწერასა და განსაზღვრას სცდებაFor recent discussions of this question, see Nader El-Bizri, "Avicenna and Essentialism", The Review of Metaphysics, Vol. 54 (June 2001), pp. 753–78..

ამ თვალსაზრისით, ავიცენას ონტოლოგია ორი განსხვავებული მიმართულებით განიხილება:

 ეგზისტენციალისტური, რადგან იგი ყოფიერებას აუცილებელ არსებობად აღიქვამს.
 ესენციალისტური, რადგან აზროვნების დონეზე ყოფიერებას „შემთხვევითობად, როგორც შესაძლებლობად“ განმარტავს (იმკან ან მუმკინ ალ-ვუჯუდ – რაც „არსებას“ ნიშნავს).

ზოგიერთი მკვლევარი ამტკიცებს, რომ ავიცენა წინ უსწრებდა ფრეგესა და ბერტრან რასელს იდეაში, რომ „არსებობა არის შემთხვევითობა“, და ასევე ელოდა ალექსიუს მეინონგის კონცეფციას „არარსებულ ობიექტებზე“. მან ასევე წამოაყენა ადრეული არგუმენტები „აუცილებელი არსების“ შესახებ, როგორც ყველა სხვა არსებობის მიზეზზეThe relation betweein ontology and theology according to Avicenna.

იდეა, რომ „არსი წინ უსწრებს არსებობას“, ასოცირდება ავიცენასთან, მის სკოლასთან, შაჰაბ ალ-დინ სუჰრავარდისთან და მისი ილუმინაციონისტური ფილოსოფიასთან. ავეროესისა და მულა სადრას ტრანსცენდენტული თეოსოფიის ნაშრომებში საპირისპირო (ეგზისტენციალისტური) იდეა გვხვდება: „არსებობა წინ უსწრებს არსს“Irwin, Jones (Autumn 2002). "Averroes' Reason: A Medieval Tale of Christianity and Islam". The Philosopher. LXXXX (2)..

 აღდგომა 
იბნ ალ-ნაფისმა დაწერა Theologus Autodidactus, როგორც „ისლამის სისტემისა და მუსლიმთა დოქტრინების დაცვა წინასწარმეტყველთა მისიების, რელიგიური კანონების, სხეულის აღდგომისა და სამყაროს გარდამავალობის შესახებ“. წიგნში წარმოდგენილია რაციონალური არგუმენტები სხეულის აღდგომისა და ადამიანის სულის უკვდავების შესახებ, რომლებიც ეყრდნობა როგორც რაციონალურ მსჯელობას, ისე ჰადისის წყაროებს. მოგვიანებით ისლამის მკვლევარებმა ეს ნაშრომი განიხილეს, როგორც პასუხი ავიცენას მეტაფიზიკურ არგუმენტზე სულიერი აღდგომის შესახებ (სხეულებრივი აღდგომის საწინააღმდეგოდ), რომელიც ადრე გააკრიტიკა ალ-ღაზალიმFancy, pp. 42, 60.

 თავისუფალი ნება და წინასწარგანსაზღვრა 
თავისუფალი ნების და წინასწარგანსაზღვრის საკითხი ერთ-ერთი ყველაზე საკამათო თემაა კლასიკურ ისლამურ აზროვნებაში. ისლამური სწავლებების თანახმად, ღვთაებრივი განგება (al-qadā wa'l-qadar) გულისხმობს იმას, რომ ღმერთს სრული ცოდნა და კონტროლი აქვს ყველაფერზე, რაც სამყაროში ხდებაFree Will and Predestination in Islamic Thought: Theoretical Compromises in ....

მუსლიმთა რწმენით, სამყაროში ყოველი მოვლენა – კარგი თუ ცუდი – წინასწარ არის განსაზღვრული და არაფერი ხდება ღვთის ნების გარეშე. ისლამური ტრადიციის მიხედვით, ეს დადგენილება დაწერილია ალ-ლაუჰ ალ-მაჰფუზში – „შენახულ ფილაში“Islam.

 განათლების ფილოსოფია 
შუა საუკუნეების ისლამურ სამყაროში დაწყებითი სკოლები ცნობილნი იყვნენ როგორც მაქტაბი, რომლებიც მინიმუმ მე-10 საუკუნიდან არსებობდა. მაქტაბი, ისევე როგორც მედრესე (უმაღლესი სასწავლებელი), ხშირად მეჩეთთან იყო მიმაგრებული და ემსახურებოდა დაწყებით განათლებას.

მე-11 საუკუნეში იბნ სინამ თავის ერთ-ერთ ნაშრომში განსაკუთრებული ყურადღება დაუთმო განათლების მეთოდებს. მან დაწერა ცალკე თავი, სახელწოდებით  „მასწავლებლის როლი ბავშვების აღზრდასა და სწავლაში“, რომელიც სახელმძღვანელოდ გამოიყენებოდა მაქტაბის მასწავლებლებისთვის.

ავიცენა მიიჩნევდა, რომ ბავშვები უკეთ სწავლობენ, როდესაც ჯგუფურად ეუფლებიან ცოდნას, ვიდრე კერძო მასწავლებლებისგან ინდივიდუალური გაკვეთილების დროს. მან რამდენიმე არგუმენტი მოიყვანა, თუ რატომ არის ჯგუფური სწავლება ეფექტური, მათ შორის:

 მოსწავლეებს შორის კონკურენციისა და მიბაძვის გავლენა სწავლის პროცესზე
 ჯგუფური დისკუსიებისა და დებატების სარგებელი
 ცოდნის პრაქტიკულ გამოყენებაზე ორიენტირებული სწავლება.

ის ასევე აღწერს მაქტაბის სასწავლო გეგმას და განსაზღვრავს განათლების ორ ძირითად ეტაპს:

დაწყებითი განათლება: იბნ სინას აზრით, ბავშვები 6 წლის ასაკიდან უნდა დაიწყონ სწავლა მაქტაბის სკოლაში, სადაც ისინი მიიღებენ საწყის განათლებას 14 წლამდე. ამ პერიოდში ისინი უნდა ეუფლებოდნენ ისეთ საგნებს, როგორიცაა ყურანი და     ისლამური მეტაფიზიკა; ენა და ლიტერატურა; ისლამური ეთიკა; პრაქტიკული უნარები (რომლებიც შეიძლება მოიცავდეს სხვადასხვა ხელსაქმეს).

საშუალო განათლება და სპეციალიზაცია: 14 წლის შემდეგ მოსწავლეებმა უნდა მიიღონ საშუალო განათლება და დაიწყონ სპეციალიზაცია იმ სფეროში, რომელიც მათთვის საინტერესოა. იბნ სინა მიიჩნევდა, რომ განათლება ამ ეტაპზე მოქნილი უნდა ყოფილიყო და მოსწავლეებს თავისუფლად უნდა ჰქონოდათ არჩევანის გაკეთების შესაძლებლობა.

მათ შეეძლოთ სხვადასხვა მიმართულების არჩევა, მათ შორის: ლიტერატურა და ფილოსოფია, მედიცინა, გეომეტრია და მათემატიკა, ვაჭრობა და კომერცია, ხელოსნობა და სხვა პრაქტიკული პროფესიები.

ავიცენა ხაზგასმით აღნიშნავდა, რომ მოსწავლეთა ემოციური და ინტელექტუალური განვითარება ინდივიდუალურად უნდა შეფასებულიყო, რათა მათ შეძლებოდათ განათლების სწორი მიმართულების არჩევა.

 სამეცნიერო მეთოდი 
მნიშვნელოვანი წვლილი სამეცნიერო მეთოდის განვითარებაში შეიტანა იბნ ალ-ჰაითჰემმა (ალჰაზენმა). მის  (1025) სამეცნიერო მეთოდი მოიცავს:

 დაკვირვებას,
 პრობლემის დასმას,
 ჰიპოთეზის ფორმულირებას,
 ექსპერიმენტულ ტესტირებას,
 შედეგების ანალიზსა და ინტერპრეტაციას,
 დასკვნის გამოქვეყნებას.

იგი აცხადებდა, რომ მეცნიერული კვლევისას აუცილებელია არსებული თეორიების კრიტიკა. მისი აზრით, ჭეშმარიტების მაძიებელი არ უნდა ენდოს ავტორიტეტებს უპირობოდ, არამედ უნდა ეჭვობდეს, აკრიტიკებდეს და დამოუკიდებლად ამოწმებდეს მიღებულ ცოდნას.

იბნ ალ-ჰაითჰემი მეცნიერებისადმი სკეპტიკურ მიდგომას თავის ისლამურ რწმენას უკავშირებდა და თვლიდა, რომ ჭეშმარიტების ძიება ღმერთთან დაახლოების საშუალებაა.

მისი თანამედროვე, აბუ რაიჰან ალ-ბირუნი, ასევე იყენებდა ექსპერიმენტულ მეთოდს სხვადასხვა დარგში, მათ შორის მინერალოგიაში, ასტრონომიასა და ფსიქოლოგიაში. მისი მიდგომა ემყარებოდა პრაქტიკულ კვლევას, განმეორებით ექსპერიმენტებს და მეცნიერული შეცდომების მინიმიზაციას.

ბირუნის მეთოდი თანამედროვე სამეცნიერო მეთოდის წინამორბედი იყო, განსაკუთრებით მისი აქცენტი სისტემური და შემთხვევითი შეცდომების თავიდან არიდებაზე.

 თანამედროვე ისლამური ფილოსოფია 
ისლამური ფილოსოფიის ტრადიცია დღესაც ცოცხალია, განსაკუთრებით სუჰრავარდის ჰიკმატ ალ-იშრაქის (განმანათლებლობის ფილოსოფია) და მულა სადრას ჰიკმატ-ე-მოტაალიეს (ტრანსცენდენტური თეოსოფია) მიმდევრებს შორის. მუჰამედ იქბალმა XX საუკუნის დასაწყისში ახალი სიცოცხლე შესძინა ისლამურ ფილოსოფიას ინდოეთის სუბკონტინენტზე, ხოლო მისი „რელიგიური აზროვნების რეკონსტრუქცია ისლამში“ თანამედროვე ისლამური პოლიტიკური ფილოსოფიის ერთ-ერთ მნიშვნელოვან ნაშრომად რჩება.

დღესაც ჰიკმატისა და ჰიკმას სწავლება აქტუალურია. მის მნიშვნელოვან წარმომადგენლებს შორის აღსანიშნავია:

 აბდოლკარიმ სოროუში – ირანელი ფილოსოფოსი და რელიგიური რეფორმისტი.
 რუჰოლა ხომეინი – ირანის     ისლამური რესპუბლიკის დამფუძნებელი და ჰიკმატ-ულ-მუტალიას სკოლის მასწავლებელი.
 მუჰამედ ჰუსეინ ტაბატაბაი – ყურანის 27-ტომიანი კომენტარის, „ალ-მიზანის“, ავტორი.
 მურთაზა მოთაჰარი – ირანის რევოლუციის მოწამე და მრავალი ნაშრომის ავტორი.
 საიიდ აბულ ალა მაუდუდი – თანამედროვე ისლამისტური პოლიტიკური აზრის ერთ-ერთი ფუძემდებელი.
 სეიედ ჰოსეინ ნასრი – თანამედროვე მეცნიერების კრიტიკოსი და ტრადიციული ისლამური ცოდნის     დამცველი.
 ალი შარიათი – ირანელი     სოციოლოგი, რომელმაც მარქსიზმი და ისლამი ერთმანეთს დაუკავშირა.
 მოჰამად ბაქირ ალ-სადრი – შიიტი ფილოსოფოსი და „ჩვენი ფილოსოფიის“ ავტორი.

ეს მოკლე მიმოხილვა აჩვენებს, რომ ისლამური ფილოსოფია დღემდე ვითარდება და მრავალი მოაზროვნე მისი იდეების განვითარებასა და გავრცელებაზე მუშაობს.

 სქოლიო 

კატეგორია:ისლამური ფილოსოფია