უღურქიოი (ბორჩხის რაიონი)

უღურქიოი () — სოფელი ბორჩხის რაიონში, ართვინის პროვინცია, თურქეთი. მდებარეობს ართვინიდან 92 კილომეტრში, ხოლო რაიონის ცენტრ ბორჩხიდან 60 კილომეტრში. 2021 წლის მონაცემებით სოფელში 234 ადამიანი ცხოვრობს.

სოფლის ძველი ისტორიული, ქართული სახელწოდებაა აკრია.Taner Artvinli, Artvin Yer Adları Sözlüğü, İstanbul, 2013, s. 214, ISBN 978-605-5708-85-6.

ისტორია 
უღურქიოის (Uğurköy) ძველი სახელწოდებაა აქრია. გურჯულ ტოპონიმ არიის აქრიია (აკრია) საფუძველში დევს სიტყვა „აკრა“ (აკრა), რაც ნიშნავს ზღვისა და ტბის ნაპირზე გაწოლილ კლდეს. აქრია შესაძლოა ასე სახელდებოდა ადგილზე არსებული კლდოვანი გამონაშვერის გამო. არსებობს მოსაზრებაც, რომ მაჭახელის რეგიონში უთხოვარს „აკრი“ (აკრი) ჰქვია და აქრია ნიშნავს „უთხოვრის ტყეს“. ეს ტოპონიმი თურქულში შევიდა როგორც აქრია. მართლაც, 1835 წლის ოსმალეთის მოსახლეობის აღწერის დავთარსა და 1876 წლის ტრაპიზონის ვილაეთის სალნამეში იგი მოხსენიებულია როგორც აქრია (اكریا).Buşra Erkuzu, Çıldır Eyaleti Macahel Sancağı 2769 Numaralı Nüfus Defteri'nin Transkripsiyon ve Değerlendirmesi, Siirt, 2023, s. 214.  Yüksek lisans teziTrabzon Vilayeti Salnamesi − 1869-1904, (Hazırlayan) Kudret Emiroğlu, Ankara, 1993-2009, 22 cilt; 8. cilt, s. 350, ISBN 9789157871117.

სოფელი აქრია მდებარეობს მაჭახელში, რომელიც ისტორიული საქართველოს შემადგენელი ერთ-ერთი მხარეა. ეს დასახლება, როგორც ამას „ტბეთის სულთა მატიანე“ (XII-XVI სს.) ადასტურებს, გვიან შუა საუკუნეებში შედიოდა ქართული ეკლესიის ტბეთის საეპისკოპოსოს საზღვრებში. ამ წყაროში სოფლის სახელწოდება მოხსენიებულია როგორც აქრიელი (აკრიელი). ამ საეპისკოპოსოს ეკლესიის ერთ-ერთი შემწირველი იყო ნანა ჯოისძე და მისი მეუღლე, რომლებიც აქრიელის სოფლიდან იყვნენ. ამ ხელნაწერში მოხსენიებულ შემწირველთა შორის აქრიელის სოფელიც ფიგურირებს. შეიძლება ითქვას, რომ გიორგი ჯოისძეც აკრიას სოფლიდან იყო. ეს ჩანაწერები მიუთითებს, რომ აქრიასა თუ აქრიელის სოფელში მცხოვრები ქრისტიანი ქართველების ნაწილი ატარებდა გვარს ჯოისძე/ჯოიძე (ჯოისძე/ჯოიძე). ოსმალებმა ეს სოფელი ქართველებისგან დაიპყრეს XVI საუკუნის მეორე ნახევარში. აქრიის ეკლესიაც ამ პერიოდიდან მომდინარეობს."ტაო-კლარჯეთის ძეგლების 2016 წლის საკვლევი ექსპედიციების ანგარიშები" (2016 Yılı Tao-Klarceti Tarihi Eserleri Araştırma Gezisi Sonuçları), Tiflis, 2017, s. 14  ISBN 978-9941-9470-8-7

სოფელი აქრია, 1593 წელზე ცოტა ხნით ადრე შედგენილი „დეფთერ-ი იჯმალ-ი ლივა-ი შავშად და იმერხევის“ თანახმად, მაჭახელის ლივას 19 სოფლიდან ერთ-ერთი იყო და სოფლიდან აკრეფილი გადასახადი შეადგენდა 5500 ახჩას. 1655 წლის აგვისტოს ჯიზიეს დავთრის მიხედვით, სოფელში 8 ქრისტიანული კომლი ცხოვრობდა. ეს მოსახლეობა იხდიდა ჯიზიეს გადასახადს, რომელსაც ოსმალეთის სახელმწიფო ქრისტიანებისგან იღებდა.Osmanlı Arşivlerinde Macahel (Hazırlayan Murat Kasap), İstanbul, 2021, s. 31-32. ISBN 978-605-70486-08

სოფელი აქრია, 1835 წლის ოსმალეთის მოსახლეობის დავთრის თანახმად, ჩილდირის აიალეთის მაჭახელის სანჯაყის სოფლებიდან ერთ-ერთი იყო. ამ აღწერაში, რომელიც გადასახადების შეგროვებისა და ჯარისკაცების გაწვევის მიზნით მხოლოდ მამაკაცებს ითვალისწინებდა, სოფელში დაფიქსირდა 43 კომლში 152 მამაკაცი. თუ მამაკაცების რაოდენობას იმდენივე ქალს დავუმატებთ, გამოდის, რომ სოფლის მთლიანი მოსახლეობა დაახლოებით 304 ადამიანისგან შედგებოდა.Buşra Erkuzu, Çıldır Eyaleti Macahel Sancağı 2769 Numaralı Nüfus Defteri'nin Transkripsiyon ve Değerlendirmesi, Siirt, 2023, s. 112-117.  Yüksek lisans tezi

სოფელი აქრია, 1876 წლის ტრაპიზონის ვილაეთის სალნამეს თანახმად, ტრაპიზონის ვილაიეთის ლაზისტანის სანჯაყის მაჭახელის ნაჰიეს სოფლებიდან ერთ-ერთი იყო. ამ სალნამეში სოფელში დაფიქსირებულია 50 კომლში 150 ადამიანი. მართალია, სალნამეში ეს არ არის მითითებული, მაგრამ 1835 წლის მოსახლეობასთან შედარებით ნათელია, რომ მხოლოდ მამაკაცები იყვნენ აღრიცხული. ამის გათვალისწინებით, შეიძლება ითქვას, რომ სოფლის მთლიანი მოსახლეობა ამ დროისთვის დაახლოებით 300 ადამიანისგან შედგებოდა. სოფელში დასაბეგრი პირუტყვის სახით აღრიცხულია 3 ვირი, 4 ცხენი, 10 ხარი, 20 ძროხა, 218 თხა და 63 ცხვარი.Trabzon Vilayeti Salnamesi − 1869-1904, (Hazırlayan) Kudret Emiroğlu, Ankara, 1993-2009, 22 cilt; 8. cilt, s. 351, ISBN 9789157871117.

სოფელი აქრია, 1877-1878 წლების ოსმალეთ-რუსეთის ომის შემდეგ დადებული ბერლინის ხელშეკრულების თანახმად, საომარი რეპარაციების ნაწილის სახით ოსმალეთის სახელმწიფომ რუსეთს გადასცა. რუსული ადმინისტრაციის 1886 წლის მოსახლეობის აღწერაში ქკრიად (Акріа) რეგისტრირებული სოფელი ბათუმის სანჯაყის ქვემო აჭარის მაზრის ზედა ხერთვისის ნაჰიეს ექვსი სოფლიდან ერთ-ერთი იყო. მოსახლეობა შედგებოდა 32 კომლში მცხოვრები 113 ადამიანისგან, მათგან 64 მამაკაცი და 49 ქალი. მთელი ეს მოსახლეობა რეგისტრირებული იყო როგორც „აჭარელი“, რაც ნიშნავს მუსლიმ ქართველს.{{cite web |url=https://rusneb.ru/catalog/000199_000009_005403186/ |title=Свод статистических данных о населении Закавказскаго края, извлеченных из посемейных списков 1886 г. (Transkafkasya Bölgesinin Nüfusuna Dair 1886 Yılı Aile Listelerinden Edinilmiş istatistik Verilerin Özeti), Tiflis, 1893, "Batum oblastı" - 1192.] 1895 წელს სოფელში ცხოვრობდა 32 კომლში 145 ადამიანი, მათგან 63 ქალი და 82 მამაკაცი.

ქართველი ისტორიკოსი ზაქარია ჭიჭინაძე 1893 წელს წერდა, რომ აქრიელი (აკრიელი) და „აგარა“ (აგარა), როგორც იგი აქრიის უწოდებდა, პატარა სოფელი იყო, სადაც იგი შეხვდა ჰოჯა ლომან ეფენდი შოტიძეს და რომ ამ თარიღამდე სოფლიდან 30 კომლი გადასახლდა ოსმალეთში. ცნობილია, რომ აქრიის სოფლიდან გადასახლებული ქართველები დასახლდნენ ჩინარჯიკის რაიონის თეშვიკიეს და გოლქოის რაიონის ჯიჰადიეს სოფლებში.

სოფელი აქრია პირველი მსოფლიო ომის დასრულების შემდეგ, რუსების რეგიონიდან გასვლის შემდეგ, გარკვეული პერიოდის განმავლობაში საქართველოს საზღვრებში მოექცა. ეს მდგომარეობა დადასტურდა საბჭოთა რუსეთის მიერ 1920 წლის 7 მაისს დადებული მოსკოვის ხელშეკრულებით. თუმცა, წითელი არმიის მიერ საქართველოს ოკუპაციის დროს, 1921 წლის 16 მარტს დადებული მოსკოვის ხელშეკრულების თანახმად, აქრია თურქეთს გადაეცა.

1922 წელს არტვინის ლივაში ჩატარებული მოსახლეობის აღწერის დროს აქრია ან აკრია ბორჩხის მაზრის მაჭახელის ნაჰიეს რვა სოფლიდან ერთ-ერთი იყო. სოფელში ცხოვრობდა 247 ადამიანი, მათგან 120 ქალი და 127 მამაკაცი. ამ მოსახლეობის ცხრილში სოფლის მთელი მოსახლეობა რეგისტრირებულია როგორც ქართველი.Nurşen Gök, “Artvin Livası'nın Anavatan'a Katılışı Sırasındaki Durumuna İlişkin Belgeler”, Ankara Üniversitesi Türk İnkılâp Tarihi Enstitüsü Atatürk Yolu Dergisi, Sayı: 41, Mayıs 2008, s. 89-104. რადგან აქრია არ იყო თურქული, სოფლის სახელწოდება 1925 წელს შეიცვალა და ეწოდა უღურით.Muvahhid Zeki, Artvin Vilayeti Hakkında Malumat-ı Umumiye, 1927, s. 121. 1940 წლის საყოველთაო მოსახლეობის აღწერისას აქრიის სოფელი იმავე ადმინისტრაციულ მდგომარეობაში იყო ჩორუჰის ვილაეთში და მისი მოსახლეობა 369 ადამიანამდე გაიზარდა. 1965 წელს სოფელ უღურში ცხოვრობდა 576 ადამიანი და ამ მოსახლეობიდან 183 ადამიანმა იცოდა წერა-კითხვა.

დღესდღეობით სოფელი უღური შედგება შემდეგი უბნებისა და ადგილებისგან: ველი (ველი), უკანატყე (უკანატყე), მელასათიბი (მელასათიბი), ჯამიქარი, ქონქალათი (კონკალათი) და ნაფეთუარი (ნაფეტუარი). აქრია ოსმალების პერიოდამდე ქრისტიანული ქართული სოფელი იყო. ამ პერიოდში სოფელში მონასტერი მდებარეობდა. ტბეთის საეპისკოპოსოსთან დაკავშირებული ამ მონასტრის აქრიის ეკლესიისა და ზოგიერთი შენობის ნანგრევები დღემდე შემორჩა.

სქოლიო

კატეგორია:ბორჩხის რაიონის სოფლები
კატეგორია:ლაზური დასახლებები თურქეთში