სოგომონ ტეილერიანი

სოგომონ ტეილერიანი ( დ. 2 აპრილი, 1896 – გ. 23 მაისი, 1960) იყო სომეხი რევოლუციონერი და ჯარისკაცი, რომელმაც მე-20 საუკუნის დასაწყისში მნიშვნელოვანი როლი ითამაშა სომხურ ეროვნულ მოძრაობაში. მან განსაკუთრებული ცნობადობა მოიპოვა, 1921 წლის 15 მარტს ბერლინში ოსმალეთის იმპერიის ყოფილი დიდი ვეზირის, თალაათ ფაშას მკვლელობით.

ტეილერიანს ეს მისია ოპერაცია "ნემესისის" ფარგლებში დაევალა. ეს იყო სომხეთის რევოლუციური ფედერაციის მიერ ორგანიზებული ფარული გეგმა, რომლის მიზანს 1915-1918 წლებში ოსმალეთის იმპერიის მიერ სომხების გენოციდის მოწყობისთვის შურისძიება წარმოადგენდა.

პირველი მსოფლიო ომის დასრულების შემდეგ, ოსმალეთის მთავრობამ მოკავშირე ძალების ზეწოლით დაიწყო სასამართლო პროცესების სერია, რათა ომის დანაშაულებებისთვის, მათ შორის სომხების გენოციდისთვის, ოსმალეთის ოფიციალური პირები პასუხისმგებლობაში მიეცათ. ეს სასამართლო პროცესები ჩატარდა სტამბოლში, რომელიც იმ დროს მოკავშირეთა ოკუპაციის ქვეშ იმყოფებოდა.

ოსმალეთის რამდენიმე მაღალჩინოსანი, მათ შორის თალაათ ფაშა, ენვერ ფაშა და სხვა პირები, დაუსწრებლად გაასამართლეს. თალაათ ფაშას სიკვდილი მიუსაჯეს, თუმცა ის უკვე გაქცეული იყო ქვეყნიდან. მიუხედავად ამისა, სომხეთის რევოლუციურმა ფედერაციამ მიზნად დაისახა ხელი შეეშალა დამნაშავეებისთვის სამართლიანობისგან თავის დაღწევაში. ამ მიზნით სოგომონ ტეილერიანს დაევალა თალაათ ფაშას ლიკვიდაცია, რაც მან 1921 წლის 15 მარტს ბერლინში განახორციელა.

ტეილერიანი ორდღიანი სასამართლო პროცესის შემდეგ გერმანიის სასამართლომ უდანაშაულოდ ცნო და გაათავისუფლა. მოგვიანებით, ის საცხოვრებლად შეერთებულ შტატებში, სან-ფრანცისკოში, გადავიდა, სადაც 1960 წლის 23 მარტს გულის შეტევით გარდაიცვალა.

სომხეთში ტეილერიანი ეროვნულ გმირად არის მიჩნეული.

 ცხოვრება 
სოგომონ ტეილერიანი დაიბადა 1896 წლის 2 აპრილს, სოფელ ნერკინ ბაგარიჯში (Բագառիճ), ერზრუმის პროვინცია ოსმალეთის იმპერიაში. იგი ერზინჯანში გაიზარდა.

მამამისი სერბეთში წავიდა, რათა შესძლებოდა ოჯახის ქვეყნიდან გადასახლების უზრუნველყოფა. 1905 წელს სამშობლოში დაბრუნებული დაიჭირეს და ექვსთვიანი პატიმრობა მიუსაჯეს. ამ პერიოდში ტეილერიანის ოჯახი ნერკინიდან ერზინჯანში გადავიდა საცხოვრებლად. სოგომონმა განათლება ერზინჯანის პროტესტანტულ დაწყებით სკოლაში მიიღო. კონსტანტინოპოლის გეტრონაგანის (ცენტრალური) ლიცეუმის დამთავრების შემდეგ ის ინჟინერიის შესასწავლად სერბეთში გაემგზავრა და მომავალში სწავლის გერმანიაში გაგრძელებასაც გეგმავდა.

 გენოციდი 
მინი| სოგომონი (მარჯვნივ), საჰაკ და მისაკ თეჰლირიანები (ძმები) როგორც მოხალისეები რუსეთის ჯარში.
1914 წლის ჩათვლით ცხოვრობდა ვალევოში, სერბეთში. Tehlirian, Soghomon.  იმავე წლის შემოდგომაზე კი გადასახლდა რუსეთში და ჯარშიც ჩაირიცხა, რათა კავკასიის ფრონტზე თურქების წინააღმდეგ მოხალისეთა ნაწილში ებრძოლა. Tehlirian, Recollections, pp. 45–48.

"History's Great Untold Stories: Larger than Life Characters & Dramatic Events that Changed the World"-ის მიხედვით, 1915 წლის ივნისში, ოსმალეთის ადგილობრივმა პოლიციამ ერზინჯანში მცხოვრები ყველა სომეხის დეპორტაციის ბრძანება გასცა. ტეილერიანის დედა, სამი და, მისი დის ქმარი, მისი ორი ძმა და ორი წლის დისშვილი გადაასახლეს. როგორც ამბობენ, ტეილერიანმა  სომეხთა გენოციდის შედეგად ოჯახის 85 წევრი დაკარგა.Tehlirian, Recollections, p. 8.

2016 წელს ტეილერიანის ვაჟმა, The Independent-სთან საუბრისას, სადაც სახელი არ გაამჟღავნა, განაცხადა, რომ ტეილერიანის დედა და ვასკენი, მისი უფროსი ძმა, გენოციდის დროს დაიღუპნენ - ეს უკანასკნელი სწავლობდა მედიცინას და ცხოვრობდა ბეირუთში - მაგრამ ტეილერიანის არ ჰყოლია და, მამამისი რუსეთში იბრძოდა, ხოლო მისი დანარჩენი ორი ძმა სერბეთში იმყოფებოდნენ.

 თალაათ ფაშას მკვლელობა 
პირველი მსოფლიო ომის შემდეგ სოგომონ ტეილერიანი კონსტანტინეპოლში (ამჟამინდელი სტამბოლი) გაემგზავრა, სადაც ჰარუტიან მგრდიტიჩიანის (ყოფილი ოფიციალური პირი ოსმალეთის იმპერიაში, რომელიც 1915 წლის 24 აპრილის სომეხ ინტელექტუალთა დეპორტაციისთვის ადგენდა სიებს) ლიკვიდირება მოახდინა. მისმა ამ ქმედებამ მიიპყრო ოპერაცია ნემესისის ორგანიზატორების (სომხეთის რევოლუციური ფედერაციის ყოფილი წევრების) ყურადღება, რომლებმაც მიზნად დაისახეს შური ეძიათ სომხების გენოციდის იმ მთავარ შემოქმედებზე, რომლებმაც სამართალზე თავის არიდება შეძლეს.

ოპერაცია ნემესისის ძირითად სამიზნეს წარმოადგენდა "კომიტეტი ერთობა და პროგრესი"-ს (CUP) წევრები, ოსმალეთის იმპერიის მმართველი გუნდი, რომლის დროსაც მოხდა სომეხთა გენოციდი. პირველ მსოფლიო ომში დამარცხებისა და იმპერიის ნგრევის პარალელურად მათ თავი ევროპას შეაფარეს. მათი სიის სათავეში ოსმალეთის ყოფილი შინაგან საქმეთა მინისტრი და გენოციდის ერთ-ერთი მთავარი არქიტექტორი თალაათ ფაშა იყო.

1920 წლის შუა რიცხვებში, ნემესის ოპერატორებმა ტეილერიანი მიიწვიეს და გენოციდის მომწყობთა შესახებ ინფორმაცია გაუზიარეს. ნემესისის ლიდერები, მათ შორის არმენ გარო (გამოჩენილი სომეხი რევოლუციონისტი და ყოფილი პარლამენტარი ოსმალეთში), ამცნობდნენ სოგომანს, რომ ომის შემდგომი სასამართლოს მიერ წინა მმართველობაზე დაუსწრებლად გამოტანილი სიკვდილით დასჯის მიუხედავად, ნასამართლევმა პირებმა სასჯელს თავი აარიდეს და გადასახლებულნიც ეწეოდნენ სომეხთა წინააღმდეგ აქტივობებს. 

ნემესისის ოპერაციის მნიშვნელობა გაიზარდა როდესაც 1920 წლის ბოლოს, თურქეთის ეროვნული მოძრაობა,მუსტაფა ათათურქის ხელმძღვანელობით, სომხეთში შეიჭრა. შეჭრის მიზეზი იყო ომში დამარცხების შემდეგ ოსმალეთის მიერ დაკარგული ტერიტორიების დაბრუნება და სომეხთა წინააღმდეგობის შესუსტება.

ნემესისმა ტეირელიანს შვიდ საკვანძო ფიგურაზე ფოტოსურათები და მათ შესახებ დეტალური ინფორმაცია მიაწოდა, მათ შორის თალაათ-ფაშაზე, რომელიც მათი ინფორმაციით ბერლინს აფარებდა თავს.

თალაათ ფაშა, ყოფილი შინაგან საქმეთა მინისტრი და დიდი ვეზირი (პრემიერ-მინისტრის თანამდებობა) იყვნენ ახალგაზრდა თურქების ტრიუმვირატის წევრები, ცნობილი როგორც " სამი ფაშა". ოსმალეთის იმპერიის კონტროლი იმჟამად მათ ხელში იყო. როგორც კი სოგომონმა თალაათ ფაშას საცხოვრებელ მისამართს მიაგნო, ბერლინის შარლოტენბურგის რაიონში, ჰარდენბერგშტრასე 4-ში, მის მახლობლად ბინა იქირავა და დაიწყო მისი დღიური რუტინის შესწავლა.

1921 წლის 15 მარტს, დილით, როდესაც სამიზნემ თავისი რეზიდენცია დატოვა, მასვე გულმოდგინებით გაყვა სოგომონი, ჯერ ტროტუარის მოპირდაპირე მხრიდან მიყვებოდა მას, რათა დაედასტურებინა მისი ვინაობა, შემდეგ კი მის მხარეს გადააჭრა და აჩქარებული ტემპით ჩაუარა, მორიგი გახედვით და დარწმუნებით, რომ ნამდვილად ის იყო, უკან ჩამოტოვებულს მოულოდნელად მოუტრიალდა, დაუმიზნა Luper P08 პისტოლეტი და სწრაფი გასროლით დაჭრა კისრის არეში.Bogosian, Eric. 9 მილიმეტრიანი ტყვიით თალაან-ფაშა მომენტალურად გარდაიცვალა.Bogosian. დღის შუქზე მომხდარმა მკვლელობამ გარშემომყოფი დააფრთხო, სოგომონი კი თავისი ხელმძღვანელების, არმენ გაროს და შაჰან ნატალის დარიგებით, არ მიმალულა, გერმანიის პოლიციამაც იგი ადგილზევე დააკავა.

 სასამართლო პროცესი 
ტეილერიანის სასამართლო პროცესი ვაიმარის რესპუბლიკის დაარსებიდან მალევე ჩატარდა და მას დიდი გამოხმაურებაც მოყვა. მკვლელობის ბრალდებით დაკავებულს წარმოადგენდა სამი გერმანელი ადვოკატი, მათ შორის იყო თეოდორ ნიმეიერი, კიელის უნივერსიტეტის სამართლის პროფესორი. სოგომონი თორმეტკაციანი ნაფიცმსჯალუბების წინაშე წარდგა. სასამართლო პროცესმა მნიშვნელოვანი ყურადღება მიიპყრო, მოწმეებად გამოიძახეს რამდენიმე ცნობილი ადამიანი, მათ შორის გრიგორის ბალაქიანი, მღვდელი და სომეხთა გენოციდის გადარჩენილი, გერმანელი აქტივისტი იოჰანეს ლეპსიუსი და გენერალი ოტო ლიმან ფონ სანდერსი, რომელიც ომის დროს ოსმალეთის არმიაში ფელდმარშალად მსახურობდა.

პროცესი მკვლელობის აქტის მიღმა ფოკუსირებული იყო რეილერიანის რწმენაზე, რომ თალაან-ფაშა იყო სომეხთა გადასახლებისა და გენოციდის მთავარი შემოქმედი და ინიციატორი. დაცვის მხარე არ უარყოფდა ფაქტს, რომ სოგომანმა ადამიანი მოკლა, არამედ ხაზს უსვამდა, თუ როგორი გავლენა იქონია სომეხთა გენოციდმა მის მენტალურ მდგომარეობაზე. ტეილერიანი ამტკიცებდა, რომ 1915 წელს ისიც ერთ-ერთი იყო ერზინჯანში, ვისაც დეპორტაცია შეეხო და მისი ოჯახის წევრების სიკვდილიც თავადვე იხილა. როდესაც მოსამართლემ ჰკითხა, გრძნობდა თუ არა ის დანაშაულს, პასუხად მიიღო, რომ "თავს დამნაშავედ არ ვთვლი, რადგან ჩემი სინდისი სუფთაა... კაცი მოვკალი, მაგრამ მკვლელი არავარ."

ტეილერიანი იხსენებდა გერმანიაში ყოფნისას სიზმრებში ნანახი დედამისი როგორ კიცხავდა მას, რადგან თალაან-ფაშას ნახვის მიუხედავად მას ჯერაც არ უძიებია შური.Vartabedian, "Commemoration of an Assassin." სასამართლო პროცესის დროს მისი სიზმარი ასე იყო აღწერილი:  

ნაფიცმა მსაჯულებმა საათზე ოდნავ მეტი იმსჯელეს და საბოლოო ვერდიქტში სოგომონი უდანაშაულოდ ცნეს.

გერმანიის რეაქცია განაჩენზე არაერთგვაროვანი იყო, ძირითადად დადებითი იყო. ჟურნალისტი ემილ ლუდვიგი წერდა: „მხოლოდ მაშინ, როცა ერების საზოგადოება მოეწყობა საერთაშორისო წესრიგის მფარველად, არც ერთი სომეხთა მკვლელი არ დარჩება დაუსჯელი, რადგან არცერთ თურქ ფაშას არ აქვს უფლება ერი უდაბნოში გაგზავნოს“.

 შემდგომი ცხოვრება 
მინი|სოგომონ ტეილერიანის მონუმენტი, რომლის ობელისკის თავზეც, მოოქროვილი არწივი გველს კლავს. აღიმართა 1969 წელს. (სურათი გადაღებულია 2022 წლის მარტში)
მკვლელობის შემდეგ ტეილერიანი გადავიდა ჯერ კლივლენდში, შეერთებულ შტატებში, შემდეგ მარსელში, შემდეგ კი იუგოსლავიაში და საბოლოოდ დაქორწინდა ანაჰიტ ტატიკიანზე, რომელიც ასევე ერზინკანიდან იყო. ანაჰიტი 15 წლის იყო, როდესაც ისინი პირველად 1917 წელს შეხვდნენ.

წყვილი საცხოვრებლად ბელგრადში გადავიდა და 1950 წლამდე იქ ცხოვრობდა, შემდეგ ისინი გადავიდნენ ჯერ კასაბლანკაში, შემდეგ პარიზში და ბოლოს სან-ფრანცისკოში,სადაც ტეილერიანმა მუშაობა ფოსტის თანამშრომლად დაიწყო და ცხოვრება სარო მელიქიანის სახელით გააგრძელა.

სოგომანი 1960 წელს ცერებრალური სისხლდენის შედეგად გარდაიცვალა, იგი არარატის სასაფლაოზე ფრესნოში, კალიფორნიაში არის დასაფლავებული. მის საფლავზე არის ობელისკი, რომლის თავზეც მოოქროვილი არწივი კლავს გველს.

 მემკვიდრეობა 
მინი|336x336პქ| ტეილერიანის ბიუსტი გიუმრიში, სომხეთი. სვეტზე მიმაგრებულ დაფაზე დაბადების წელი არასწორედ არის მითითებული, 1886 ნაცვლად 1896-ისა.
ტეილერიანის სასამართლო პროცესმა გავლენა იქონია პოლონელ-ებრაელ ადვოკატზე რაფაელ ლემკინზე, რომელმაც განაცხადა: "ტეილერიანი მოქმედებდა როგორც კაცობრიობის სინდისისთვის თვითდანიშნული იურიდიული ოფიცერი. მაგრამ შეუძლია თუ არა ადამიანს საკუთარი თავი სამართლიანობის აღსასრულებლად დანიშნოს? ნუთუ გრძნობები არ გათელავს სამართალს?” შედეგად, ლემკინმა ფუძე დაუდო კამპანიას კანონისთვის, რომელიც გენოციდს საერთაშორისო სამართლის ქვეშ მოაქცევდა, მსჯელობით, რომ სახელმწიფოს სუვერენიტეტი „არ შეიძლება ჩაითვალოს მილიონობით უდანაშაულო ადამიანის მოკვლის უფლებად“. ისტორიკოსი ჰანს-ლუკას კიზერის აზრით შურისძიება კონფლიქტის ციკლს აგრძელებს, მსხვერპლის ბრაზი და დამნაშავის გულუბრყვილობა განმუხტვამდე ვერ მივა, საჭიროა ორივე მხარემ თვალი გაუსწოროს სამართალს.

პოლიტიკური თეორეტიკოსი ჰანა არენდტი, 1963 წელს საკუთარ გამოცემულ წიგნში „ეიხმანი იერუსალიმში“, ტეილერიანს ადარებს შოლემ შვარცბარდს, რომელმაც 1925 წელს პარიზში უკრაინელი სახელმწიფო მოღვაწე სიმონ პეტლიურა მოკლა, რადგან ის მას უკრაინის ანტისემიტური პროგრამის შემოქმედად თვლიდა. არენდტი ვარაუდობს, რომ როგორც ტეილერიანი ისე შვარცბარდი "ითხოვდნენ გასამართლებას", რათა "სასამართლო პროცედურებით ეჩვენებინათ მსოფლიოსთვის, თუ რა დანაშაულები იყო ჩადენილი მათი ხალხის წინააღმდეგ და რომ დამნაშავეები ჯერ კიდევ დაუსჯელნი რჩებოდნენ".Arendt, Hannah (1963). 

სომხეთში ტეილერიანის რამდენიმე ქანდაკება დადგეს. მისი პირველი ქანდაკება სომხეთში 1990 წელს სოფელ მასტარაში გაიხსნა.

2017 წელს საფრანგეთში, მარსელში მოედანს მისი სახელი მიენიჭა.

 პოპულარულ კულტურაში 
2014 წელს ტეილერიანის ისტორია მოთხრობილია გრაფიკულ რომანში, სპეციალური მისია: ნემესისი . 

 მუსიკა 
სიმღერა Գինի լից, Gini lits ("დაასხით ღვინო"), არის ცნობილი რევოლუციური სიმღერა, , რომელიც იხსენებს და ადიდებს ტეილერიანის მიერ თალაათის მკვლელობას. იგი ჩაწერილია სხვადასხვა ვერსიით და მრავალმა სომეხმა იცის ზეპირად. საჰაკ საჰაკიანის ვერსიას აქვს მუსიკალური ვიდეოც. სიმღერის პირველი სტროფი ასე იკითხება:

 სომხების საშინელებამ შეძრა მსოფლიო,
 თურქეთის ტახტი მიწაზე დაეცა,
 თალაათის გარდაცვალებაზე მოგიყვებით.
 დაასხით ღვინო, ძვირფასო მეგობარო, დაასხით ღვინო,
 დალიეთ ლამაზად; დალიე სიამოვნებით.

 ფილმი 
 1982 წლის ამერიკული ფილმი Assignment Berlin, რეჟისორი ჰრეირ ტუხანიანი, მოგვითხრობს ბერლინში თალაათ ფაშას მკვლელობის შესახებ.
 1986 წლის თურქული ფილმი  ("სისხლი კედელზე") ადაპტირებს ტეილერიანის სასამართლო პროცესს.
 ანრი ვერნეელის 1991 წლის ფრანგული ფილმი Mayrig ასახავს თალაათის მკვლელობას და ტეილერიანის სასამართლო პროცესს.
 2020 წლის მოკლემეტრაჟიანი ფილმი The Attempt (მცდელობა), რეჟისორი დანიელ დესპარტი, ასახავს ტეილერიანის მიერ თალაათ ფაშას მკვლელობას.

 წყარო 

 Further reading 
Bass, Gary Jonathan. Stay the Hand of Vengeance: The Politics of War Crimes Tribunals. Princeton University Press, 2001.
Bogosian, Eric. Operation Nemesis: The Assassination Plot that Avenged the Armenian Genocide. New York: Little, Brown & Company, 2015. 
Ihrig, Stefan. "Genocide Denied, Accepted, and Justified: The Assassination of Talât Pasha and the Subsequent Trial as a Media Event in the Early Weimar Republic," Journal of the Society for Armenian Studies 22 (2013), pp. 153–77. 
  Tehlirian, Soghomon. Վերհիշումներ ["Recollections" or "Memories"], Cairo: Husaper, 1953. Recorded in writing by Vahan Minakhorian
 Yeghiayan, Vartkes. The Case of Soghomon Tehlirian. Glendale, CA: Center for Armenian Remembrance; 2nd edition, 2006.
  - Profile page
Tehlirian, Soghomon, Vahan Minakhorian. “Remembrances:The Assassination of Talaat Pasha”. Demirdjian, Bedros (translator). London: Gomidas Institute, 2022. 

 External links 

 Transcript of the trial of Soghomon Tehlirian
 The forgotten hero who killed the Armenian genocide's mastermind by Chris Bohjalian

კატეგორია:სასამართლო პროცესები გერმანიაში
კატეგორია:გარდაცვლილი 1960
კატეგორია:დაბადებული 1896
კატეგორია:სომხების გენოციდი