კოსოვოს კულტურული მემკვიდრეობა

კოსოვო არის ნაწილობრივ აღიარებული სახელმწიფო და სადავო ტერიტორია, რომელიც მდებარეობს ბალკანეთის ნახევარკუნძულზე სამხრეთ-აღმოსავლეთ ევროპაში. კოსოვოელების უმრავლესობა ეთნიკურად ალბანელია . კოსოვოს აქვს ვრცელი კულტურული მემკვიდრეობა, მათ შორის ძეგლები, ტანსაცმლის ნივთები, მუზეუმები და ტრადიციული საკვები.

 ძეგლები 

მრავალი კოსოვოს ძეგლი თარიღდება ნეოლითური პერიოდით. ისტორიის მანძილზე მრავალი ძეგლი შეიცვალა, განადგურდა და ახალი ელემენტები დაემატა. არსებობს სხვადასხვა ტიპის ძეგლები, რომლებიც თარიღდება ილირის პერიოდიდან და გრძელდება რომის იმპერიით, ბიზანტიის იმპერიით, გვიანი ანტიკურობითა, შუა საუკუნეებით, ოსმალეთის იმპერიის პერიოდით და ასე შემდეგ. ისტორიული ძეგლების უმეტესობა განთავსებულია ქალაქ პრიშტინაში, პრიზინში  და პეჯაში. კოსოვოს ძეგლები ძირითადად შედგება უძველესი ქალაქებისგან, ციხესიმაგრეებისგან (კულა), მონასტრებისგან, მეჩეთებისგან და ეკლესიებისგან.
მინი| ვისოკი დეჩანის მონასტერი (1327 წ.) დეჩანში
კოსოვოს ყველაზე ცნობილი ძეგლებია:

 უძველესი ქალაქი ულპიანა (I – VII) ძველი რომაული ქალაქი იყო. არქეოლოგიური გათხრების ადგილი, რომელშიც რამდენიმე ობიექტი იქნა ნაპოვნი. ამ ობიექტებში შედის ქალის თავის ქალა, მამაკაცის თავისქალა, ეროსის თავი და ტრაგიკული ნიღაბი.
 ვისოკი დეჩანის მონასტერი (1327–1335) მთავარი სერბული მართლმადიდებლური ქრისტიანული მონასტერი. ის არის უდიდესი შუა საუკუნეების ეკლესია, რომელიც შეიცავს ყველაზე ფართო ფრესკულ დეკორაციას.
 პეჩის საპატრიარქო (1235) სერბული მართლმადიდებლური მონასტერი. ეკლესიების კომპლექსი არის სერბი მთავარეპისკოპოსებისა და პატრიარქების სულიერი ადგილი და მავზოლეუმი.
 სულთან მეჰმედ ფატიჰის მეჩეთი პრიშტინაში (1461) მდებარეობს ძველი ქალაქის ცენტრის შუაგულში. იგი არის პრიშტინის უდიდესი და ყველაზე ცნობილი მეჩეთი. მისი გუმბათი ოდესღაც ყველაზე დიდი იყო რეგიონში. მბრეტიტის მეჩეთის წინ მოედანი ყოველთვის იყო პოპულარული შეხვედრის ადგილი.
 პრიზენის ლიგის სახლი (1878)): კოსოვოს ერთ-ერთი ყველაზე მნიშვნელოვანი ისტორიული ადგილი. ის არის ოთხი შენობის სამუზეუმო კომპლექსი.

სასახლეები ასევე ძალიან გავრცელებულია კოსოვოში. პრიზენის სასახლე, ქალაქი და არტანეს სასახლე, რომელიც იყო უზარმაზარი სავაჭრო ქალაქი მე-VIII საუკუნეში და უფრო ადრეც, კეკოლას სასახლე, უძველესი დარდანის სასახლე, რომელიც თარიღდებიან ბრინჯაოს ეპოქით (ძვ. წ. 1300-1100 წწ.) და ასე შემდეგ.

სამწუხაროდ, მრავალი ომის გამო, რომელიც კოსოვომ გამოიარა სხვადასხვა წლებში და დროს, მრავალი ძეგლი განადგურდა.

 მუზეუმები 

 კოსოვოს მუზეუმი 
დღეს კოსოვოს მთელ ტერიტორიაზე შვიდი აქტიური მუზეუმი აქვს. მუზეუმებია: 
მინი| კოსოვოს ეროვნული მუზეუმი.

 კოსოვოს ეროვნული მუზეუმი : განთავსებულია ავსტრო-უნგრეთის სტილის სახლში, რომელიც შეიცავს 50000-ზე მეტ ნივთს, რომლებიც განთავსებულია სხვადასხვა პავილიონებში. ასევე აქ განთავსებულია ექსპონატები, რომლებიც გამოხატავს დღეებს ხალხისთვის სხვადასხვა რეგიონში.
 კოსოვოს რკინიგზის მუზეუმი : რკინიგზისადმი მიძღვნილი ერთოთახიანი გამოფენა.
 ეთნოლოგიური მუზეუმი "ემინ ჯიკუ" პრიშტინში: კულტურის ძეგლი მე -VIII საუკუნიდან. ამ მუზეუმში შეგიძლიათ ნახოთ უძველესი ტანსაცმლის, ხელსაწყოების, კონტეინერების, ავეჯიბის და ძველი იარაღის ჩვენება.
 პრიზენის ალბანური ლიგა: კოსოვოს ერთ-ერთი ყველაზე მნიშვნელოვანი ისტორიული ადგილი. ეს არის ოთხი შენობის კომპლექსი,   სადაც პატრიოტები და ინტელექტუალები შეიკრიბნენ, რათა დაეწყოთ პოლიტიკური, სამხედრო და კულტურული ბრძოლა ოსმალეთის იმპერიის წინააღმდეგ, რათა მოეთხოვათ ავტონომიური ალბანური სახელმწიფო.
 არქეოლოგიური მუზეუმი პრიზენში: ოდესღაც ფუნქციონირებდა როგორც თურქული აბანო. ახლა სრულად გარემონტებულია და სავსეა არქეოლოგიური ინტერესის 800-ზე მეტი ნივთით ანტიკურობიდან მე-IX საუკუნემდე. შენობა ასევე მოქმედებს როგორც საათის კოშკი, რომელიც აშენდა მე-IX საუკუნის ბოლოში.
 მუზეუმი მიტროვიცაში

 კოსოვოს ეროვნული მუზეუმი 
მინი| ეთნოლოგიური ნივთები.
განთავსებული ავსტრო-უნგრეთის სტილის სახლში იგი შეიცავდა 50000-ზე მეტ ნივთს, რომლებიც გამოფენილი იყო სხვადასხვა პავილიონებში. ასევე აქ განთავსებულია ექსპონატები, რომლებიც გამოხატავენ დღეებს ხალხის ცხოვრების სხვადასხვა რეგიონში. მუზეუმის მიზანია კოსოვოს კულტურული მემკვიდრეობის გადარჩენა და დაცვა. 

 ტრადიციული სამოსი კოსოვოში 
მარჯვნივ|მინი|267x267პქ| ტრადიციული ალბანური სამოსი
წარსულში ისინი იყენებდნენ მორთულ იარაღს, მორთულ ჯიბის საათებს, მორთულ სიგარეტის კოლოფებს და ა.შ. 
მინი|257x257პქ| გოგონები შტრპცედან სერბულ ტრადიციულ კოსტიუმებში
ტრადიციული სამოსი არის ერთ-ერთი მთავარი ფაქტორი, რომელიც განასხვავებს ამ ერს მეზობელი ქვეყნებისგან. საერთო ჯამში, ქალის ტანსაცმელი უფრო კარგად იყო შემონახული, ვიდრე მამაკაცის, რადგან არსებობს რეგიონალური ვარიაციები ამ ტრადიციული ტანსაცმლის ტარებაში. ყველაზე ცნობილი იყო  პესტჯელაქი, რომელიც შედგებოდა გრძელი თეთრი პერანგისა და ორი წინსაფრისგან, ერთი წინ და ერთი უკან.  შემდეგ სტილს ხშირად მოიხსენიებენ, როგორც ყველაზე ლამაზ კოსოვოს ტანსაცმელს. ვესჯა ე დუკაგჯინით იყო თეთრი გრძელმკლავიანი ბამბის პერანგი, მაგრამ კიდეები ფერადი ჰქონდა. ქალების ბოლო სტილი იყო ჰასის სამხრეთ რეგიონის სტილი. ეს ტანსაცმელი უფრო გამორჩეული იყო და იგი დღესაც ხშირად გვხვდება, რადგან  გადარჩა და სტილში ცვლილებებს მოიცვა. ეს სახე შედგება მოკლე თეთრი პერანგისა და სრულმეტრაჟიანი თეთრი კაბისგან. მამაკაცის სამოსი სილამაზის სიმბოლო იყო, თუმცა ნაკლებად დამცავი. ქალის ტანსაცმლისგან განსხვავებით, მამაკაცის ტანსაცმელი უფრო ერთგვაროვანია და, როგორც ჩანს, ნაკლებად იცვლება რეგიონიდან რეგიონში. 

 ტრადიციული კერძები კოსოვოში 
ყველაზე ცნობილი და ყველაზე გამორჩეული, "ფლია", მზადდება მთელი წლის განმავლობაში, მაგრამ ზაფხულიში იგი ფავორიტია. კოსოვოს სამზარეულო განვითარდა ალბანური, თურქული, სერბული, ხორვატიული ბერძნული და იტალიური კერძების გავლენით. კოსოვოს ეროვნული საკვები არის ყველის Byrek.იგი არის გამომცხვარი ან შევსებული საკონდიტრო ნაწარმის სახეობა. მზადდება თხელი  ცომისაგან, რომელიც ცნობილია როგორც ფილო ცომი და ივსება მარილიანი ყველით (უმეტესად ფეტით), დაფქული ხორცით, კარტოფილით ან სხვა ბოსტნეულით. ხორცი კარგად არის წარმოდგენილი მათ ყოველდღიურ კვებაში. მკაცრი კონტინენტური კლიმატის გამო ბოსტნეული სეზონურად ყვავის ძირითადად ზაფხულში. 

 არამატერიალური კულტურა 
საერთოდ, ალბანელები ძალიან სეკულარული ხალხია. კოსოვოში ალბანელი ხალხის უმრავლესობა მუსულმანური წარმომავლობისაა და კოსოვოში მუსლიმთა მაღალი პროცენტია ჯერ კიდევ არის. კოსოვოს სულიერ კულტურაზე რელიგიის დიდი გავლენა არ არის. შეგვიძლია მოვიყვანოთ მაგალითი მე-IX საუკუნის კათოლიკე მწერლის, პაშკო ვასას ლექსიდან, რომელმაც თქვა, რომ "ალბანელთა რელიგია არის ალბანიზმი", რაც იმას ნიშნავს, რომ ალბანელთა იდენტობა არ გამომდინარეობს მათი რელიგიიდან. Judah, Tim. "Albanians." Kosovo: What Everyone Needs to Know. Oxford: Oxford UP, 2008. კოსოვო-ალბანურ კულტურულ მემკვიდრეობაზე ყველაზე მეტად კანუნი მოქმედებს. კანონებისა და წესების ეს ნაკრები ადრე ზეპირი იყო და მოგვიანებით გამოქვეყნდა. იმის გამო, რომ მისი რამდენიმე ნაწილი ძალიან პრიმიტიულია, ისინი აღარ გამოიყენება, თუმცა ეს წესები კოსოვოს კულტურული მემკვიდრეობის დიდი ნაწილია.

 ფოლკლორი 
მინი| სერბული ტრადიციული ცეკვა ( კოლო ) გნილანელიდან
სამივე აღნიშნავს დღეს კოსოვური კულტურის მნიშვნელოვან ფაქტებს. კოსოვოს აქვს 2 ოფიციალური ენა, ალბანური და სერბული. library მიუხედავად იმისა, რომ მათ ფოლკლორულ მუსიკას ძლიერი თურქული ფესვები აქვს, ისინი მაინც არ ფლობენ თურქულს თავისუფლად, მხოლოდ სეკულარული ჯგუფები და მუნიციპალიტეტების უხუცესები საუბრობენ თურქულად.  ოსმალეთის გამოცდილებამ გაავრცელა გავლენა კულტურულ და რელიგიურ იდენტობაზე, რამაც გამოიწვია მრავალი რელიგიური ძეგლისა და არტეფაქტის აგება კოსოვოში. კოსოვო-ალბანელთა 90%-ზე მეტი ისლამური რელიგიისაა, ოსმალეთის იმპერიის ოკუპაციის გამო.   
მინი| ალბანური ტრადიციული ცეკვა

 რელიგია 
მინი| პეჩის საპატრიარქო, სერბეთის მართლმადიდებლური ეკლესიის ადგილი XIV საუკუნიდან.
კოსოვოში ოფიციალური რელიგია არ არსებობს, თუმცა ქვეყანა ძირითადად მუსულმანია, რადგან ალბანელების უმრავლესობა მუსლიმია. ეთნიკური სერბების უმრავლესობა აღმოსავლეთის მართლმადიდებლობას იყენებს.

 ზეპირი ისტორია 
მინი| ლაჰუტარი - მოხუცი, რომელიც ამბავს ყვება

 ბესა 
" ბესა " ყველა ალბანელი ხალხის ცნობილი თვისებაა. ის ძირითადად წარმოადგენს „საპატიო სიტყვას“ ან „დაპირებას“. 

 კანუნი 
კანუნი არის დაუწერელი კანონებისა და წესების ნაკრები, რომელიც მხოლოდ მე-XX საუკუნეში გამოიცა. ლეკ დუკაღინის კანუნი 12 წიგნისა და 1262 სტატიისგან შედგება. ეს არის თორმეტი წიგნი:

 ეკლესია;
 ოჯახი;
 ქორწინება;
 სახლი, პირუტყვი და ქონება;
 სამუშაო;
 ქონების გადაცემა;
 Ნათქვამი სიტყვა;
 Პატივი;
 დაზიანებები;
 სამართალი დანაშაულის შესახებ;
 მოხუცთა კანუნი;
 გამონაკლისები და გამონაკლისები. [ <span title="This claim needs references to reliable sources. (November 2013)">საჭიროა ციტირება</span> ]

 ენის შენარჩუნება 
ალბანური ენა არის მთავარი ენა კოსოვოში. ალბანურ, ენას აქვს ორი ძირითადი დიალექტი: გეგური (ჩრდილოეთ ნაწილში) და ტოსკური (სამხრეთ ნაწილში). კოსოვოში სალაპარაკო ალბანური ენა ბევრად უფრო ჰგავს გეგურ დიალექტს, მიუხედავად იმისა, რომ სტანდარტული ალბანური ენა დიდი ხნის წინ ჩამოყალიბდა ტოსკური დიალექტის საფუძველზე. თუმცა, კოსოვოში მთავარი ოფიციალური ენაა: სტანდარტული ალბანური. მიუხედავად ამისა, კოსოვოში უმცირესობები კვლავ იბრძვიან საკუთარი ენების დასაცავად. 

 კულტურული მემკვიდრეობის დაცვა 
მარჯვნივ|მინი|280x280პქ| გრაჭანიცას მონასტერი საფრთხის ქვეშ მყოფი მსოფლიო მემკვიდრეობის სიაში იქნა შეტანილი
კოსოვოში მომხდარი ომების გამო (განსაკუთრებით ბოლო დროის ), კოსოვოს მრავალი ძეგლი და სხვა კულტურული საკუთრება განადგურდა. 1998-1999 წლების კონფლიქტის დროს კოსოვოს  მეჩეთის 600 მასა დაზიანდა ან განადგურდა. UNESCO Courier. Sep2000, Vol. 53 Issue 9, p40. 1p კოსოვოს ისლამურმა მემკვიდრეობამ განიცადა დამანგრეველი მოვლენები „ეთნიკური წმენდის“ ოპერაციების დროს. იპოვეს ყურანები განავლით გაშლილი გვერდებით და დაწვეს ისლამური ხელნაწერების ძვირფასი კოლექციები.  2004 წლის არეულობის დროს კოსოვოში, Human Rights Watch-ის შეფასებით, 29 სერბული მართლმადიდებლური ეკლესია და მონასტერი დაიწვა ან განადგურდა.

კულტურული მემკვიდრეობის შენარჩუნებაზე საუბარი ყოველთვის რთულია, რადგან ომებში ყველა მხარემ თავისი წვლილი შეიტანა განადგურებაში, ვიდრე სხვა ეროვნების არქიტექტურის შენარჩუნებაში. Religion in Eastern Europe. Feb2009, Vol. 29 Issue 1, p1-19. 19p. დარჩენილის შენარჩუნება და დაკარგულის აღდგენა, კულტურის, ახალგაზრდობისა და სპორტის სამინისტროს ერთ-ერთი მთავარი მიზანია.  <span title="This claim needs references to reliable sources. (November 2022)">ოა ციტირება</span> ]

ბევრი პროექტია, რომელიც ამ მიზნით ეწყობა და ერთ-ერთი მათგანია ყოველწლიური "Tour de Culture", რომელიც იზიდავს უამრავ ადამიანს მრავალი ქვეყნიდან. ამ ღონისძიებაში, კოსოვოს გარშემო მრავალი ძეგლის პოპულარიზაცია ხდება და საინტერესო ის არის, რომ ყველანაირი ტრანსპორტირება ველოსიპედით ხდება. ეს პროექტი ორგანიზებულია CHwB-ისა და UN Habitat-ის მიერ და ბოლო წლებში მან დიდი წარმატება მიიღო.

იხილეთ აგრეთვე 

 კოსოვოს ლიტერატურა
 კოსოვოს ძეგლები
 ალბანური მემკვიდრეობის განადგურება კოსოვოში
 კოსოვოს კულტურა
 სერბული მემკვიდრეობის განადგურება კოსოვოში

 სქოლიო 

 რესურსები ინტერნეთში 




კატეგორია:კოსოვოს ისტორია
კატეგორია:კოსოვოს კულტურა
კატეგორია:Pages with unreviewed translations