ფრანც ეპინუსი

ფრანც ულრიხ მარია თეადორ ეპინუსი (, ; დ. В БСЭ указывается дата рождения, 13 декабря — по новому стилю., როსტოკი — გ. , დეპრპტი) — გერმანული წარმოშობის რუსი ფიზიკოსი, ასტრონომი და მათემატიკოსი, პეტერბურგის მეცნიერებათა აკადემიის ნამდვილი წევრი (1756).

 ბიოგრაფია
ფრანც ეპინუსი ეროვნებით გერმანელი, მეცნიერთა ოჯახიდან იყო. მისი წინაპარი იოჰან ეპინიუსი (1499-1553) იყო ლუთერანული თეოლოგი და რეფორმაციის გამოჩენილი ფიგურა; მან შეიცვალა გვარი (Hoch, Hoeck ან Huck) ელინიზებული ფორმით Aepinus (). ფ. ეპინუსის მამა, ფრანც ალბერტ ეპინუსი (1673-1750) იყო როსტოკის უნივერსიტეტის თეოლოგიის პროფესორი. ფრანც ეპინუს ოთხი და-ძმა ჰყავდა და იყო ყველაზე უმცროსი ოჯახში. მან დაწყებითი განათლება სახლში მიიღო, და ის იმდენად წარმატებული აღმოჩნდა, რომ 12 წლის ასაკში მამამ გაგზავნა როსტოკის უნივერსიტეტში, რათა მომზადებულიყო სტუდენტობისთვის. 1740 წელს ფრანცი გახდა როსტოკის უნივერსიტეტის სტუდენტი, სწავლობდა მედიცინისა და ფილოსოფიის ფაკულტეტებზე; 1744 წელს ორი წლით წავიდა იენის უნივერსიტეტში, სადაც სწავლობდა ფიზიკას, ქიმიას, მედიცინასა და მათემატიკას. იენაში მან დაიცვა სამაგისტრო დისერტაცია სხეულების დაცემის ტრაექტორიების შესახებ. როსტოკის უნივერსიტეტში მიიღო მედიცინის დოქტორის ხარისხი, რის შემდეგაც გახდა ამ უნივერსიტეტის კერძო ასისტენტ-პროფესორი.

1753 წლის 6 მაისს მან მოაწყო და ჩაატარა დაკვირვებები მზის დისკის წინ მერკურის გავლის შესახებ.

1755 წელს ეილერის მიწვევით გახდა ბერლინის უნივერსიტეტის ასტრონომიის პროფესორი, ბერლინის ობსერვატორიის დირექტორი და პრუსიის მეცნიერებათა აკადემიის წევრი. საქმიანობის ამ პერიოდში მან ექვსჯერ გააკეთა პრეზენტაციები აკადემიის აკადემიურ შეხვედრებზე, ეს მოხსენებები გამოქვეყნდა („თაღების შესახებ“, 1755 წლის 26 ოქტომბერი; „პარალაქსის განსაზღვრის მეთოდის შესახებ“, 1756 წლის 11 მარტი; „შეტყობინება პარალაქსის ეფექტი პლანეტების მოძრაობაში", 1757 წლის 17 მარტი; "ალგებრული განტოლებების ფესვების შესახებ", 1756 წლის 7 მაისი; "მიკრომეტრებზე", 1756 წლის 2 დეკემბერი; "შეტყობინება ელექტროენერგიის უახლესი ექსპერიმენტების შესახებ", მარტი. 10, 1757). 

1756 წელს ლეონჰარდ ეილერის რეკომენდაციით მიიწვიეს პეტერბურგის მეცნიერებათა აკადემიაში ფიზიკის პროფესორის თანამდებობაზე, სადაც დარჩა 1764 წლამდე. 1757 წელს ჩამოვიდა რუსეთში და მიიღო რუსეთის მოქალაქეობა.

1758 წელს მან მონაწილეობა მიიღო (პროფესორ ბრაუნთან და ზეიგერთან ერთად) შესაძლო გაჩენის გამოძიებაში, რაც რუსეთში სამეცნიერო და ტექნიკური ექსპერტიზის დასაწყისს ნიშნავდა; დადგინდა, რომ ჩაკეტილ ოთახში ხანძარი ლინზის მიერ მზის შუქის კონცენტრაციამ გამოიწვია.

1760 წელს მან დაწერა "ფიზიკის მოკლე კონცეფცია გამოსაყენებლად ... პრინცი პაველ პეტროვიჩის მიერ", რომელიც ითვლება პირველ რუსულ სახელმძღვანელოდ ელემენტარული საბუნებისმეტყველო მეცნიერების შესახებ. 1760 წლის 6 ოქტომბერს იგი დაინიშნა მიწის კეთილშობილ კადეტთა კორპუსის ნახევარ განაკვეთზე მთავარ პროფესორად (მთავარი კლასის ინსპექტორი), სადაც მუშაობდა 1765 წლის იანვრამდე, ასწავლიდა კადეტთა ფიზიკას და სხვა საბუნებისმეტყველო მეცნიერებებს. ის ასევე 1771 წლამდე კითხულობდა ფიზიკას საზღვაო კადეტთა კორპუსში.

1761 წელს ეპინიუსი აირჩიეს შვედეთის სამეფო მეცნიერებათა აკადემიის უცხოელ წევრად.

1757-1764 წლებში ეპინუსი არაერთხელ დაუპირისპირდა მ. ვ. ლომონოსოვს, როგორც ორგანიზაციულ საკითხებზე (ლექციები აკადემიური სტუდენტებისთვის, ფიზიკის ლაბორატორიის მოწყობა, ობსერვატორიის ხელახალი აღჭურვა, აკადემიური გამოცდები), ასევე წმინდა მეცნიერულ საკითხებზე (ვერცხლისწყლის გაყინვა, ღამის ტელესკოპი, მაგნიტური ისრის გრძედის დახრილობის განსაზღვრა, გეოგრაფიული ექსპედიციები, ვენერას დაკვირვება 1761 წელს, ჩიჩაგოვის პოლარული ექსპედიცია).

1764 წელს იგი ოფიციალურად დაინიშნა ტახტის მემკვიდრის პაველ პეტროვიჩის ფიზიკა-მათემატიკის მასწავლებლად წელიწადში 1000 მანეთი და ამიტომ დატოვა აკადემიის პროფესორის თანამდებობა. ამავდროულად, 1765 წელს, ფარული განკარგულებით დაინიშნა საგარეო საქმეთა კოლეჯის (შავი ოფისი) შიფრირების განყოფილების უფროსად. ეპინუსმა თანაშემწედ აიყვანა I. I. (იოჰან გეორგ) კოხი (1739-1805). 33 წლის განმავლობაში იგი ხელმძღვანელობდა რუსეთის იმპერიის დაშიფვრის სამსახურს, შეიმუშავა ახალი შიფრები ეკატერინე II-სთვის, საგარეო საქმეთა კოლეჯისთვის, არმიისა და საზღვაო ძალებისთვის და ასევე გატეხა უცხოური დიპლომატიური შიფრები. 1773 წელს გაშიფვრის სფეროში წარმატებული მუშაობისთვის მან მიიღო სრული სახელმწიფო მრჩევლის წოდება.

1781 წელს მან შეადგინა ჩანაწერი რუსეთში ქვედა და საშუალო სასკოლო განათლების ორგანიზების შესახებ, რომელშიც რეკომენდაციას უწევდა ავსტრიის საგანმანათლებლო სისტემას, როგორც მოდელს. 1782 წლის 22 ნოემბერს ეპინი გახდა წმინდა ანას ორდენის კავალერი ბრილიანტებით. 1782 წლიდან ეპინუსმა, როგორც საჯარო სკოლების დამფუძნებელი კომისიის წევრმა, შეიმუშავა პროექტი, რომელიც მიღებულ იქნა რუსეთში ქვედა და საშუალო განათლების ორგანიზების საფუძვლად. 1785 წლის თებერვალში გამოქვეყნდა მისი ბოლო სტატია: საჯარო სკოლებისთვის რუსეთში მიღებული სისტემის ძირითადი პრინციპების შესახებ.

1797 წლის 31 დეკემბერს, უკვე იმპერატორ პავლე I-ის დროს, იგი გადადგა პენსიაზე ხელფასებითა და სხვა შინაარსით ხელუხლებელი. სიცოცხლის ბოლო წლები დორპატში გაატარა ფსიქიკური აშლილობის გამო. გარდაიცვალა 1802 წლის 10 აგვისტოს და დაკრძალეს წმინდა იოანეს ეკლესიის სასაფლაოზე (ძველი იანის სასაფლაო) დორპატი, სტეკელბერგის გრაფის სამარხში.

 სამეცნიერო მოღვაწეობა 
1756 წელს ეპინუსმა ახსნა კავშირი პიროელექტროენერგიის ფენომენსა და ელექტრულ მოვლენებს შორის ტურმალინის კრისტალებში. ჯერ კიდევ 1759 წელს, თავის ნაშრომში „გამოცდილება ელექტროენერგიის და მაგნიტიზმის თეორიაში“, აპინუსმა წამოაყენა დებულებები, რომლებიც ემყარება კულონის კანონს. ბ. ფრანკლინის და ი. ნიუტონის იდეებზე დაყრდნობით მან შეიმუშავა ელექტრული და მაგნიტური ფენომენების თეორია, ხაზგასმით გაუსვა მათ მსგავსებას. ეპინუსმა 1759 წლის ტრაქტატში პირველმა მისცა სრული ახსნა მე-18 საუკუნის 40-იან წლებში გამოგონილი ლეიდენის ქილის შესახებ და მიუთითა მისი მკვლევარების მიერ დაშვებულ შეცდომებზე; ფედერსენამდე ასი წლით ადრე მან გამოთქვა იდეა ლეიდენის ქილის გამონადენის რხევითი ხასიათის შესახებ.

ეპინუსის 1759 წლის ნაშრომი ასევე შეიცავს წმინდა მაგნიტურ კვლევებს. მათემატიკური გამოთვლების საფუძველზე მან შეიმუშავა მაგნიტური ისრების მაგნიტიზაციის მეთოდები, რომლებიც იმ დროისთვის შესანიშნავი იყო. ეპინუსი ამტკიცებდა, რომ გლობუსს აქვს მაგნიტური ბირთვი. მათემატიკური მეთოდის გამოყენებით, მან პირველმა გამოთვალა, როგორ მოიქცეოდა მაგნიტური ისარი დედამიწის მაგნიტურ ველში.

1757-1788 წლებში გამოიცა მისი რვა ასტრონომიული ნაშრომი. ეპინუსმა სერიოზულად განიხილა დედამიწასთან კომეტის შეჯახების შედეგების პრობლემა: კომეტის კუდთან შეხვედრის საშიშროების უარყოფისას, მან ჩათვალა, რომ მის თავთან შეჯახებას ატმოსფერო შეამსუბუქებდა. ახსნა დედამიწის სამხრეთ ნახევარსფეროს უფრო დიდი გაგრილება საერო ასტრონომიული ეფექტით და ყურადღება გაამახვილა ჩრდილოეთ პოლარული ოკეანის დათბობის ეფექტზე, მან შესთავაზა, რომ „მიწები, რომლებიც მდებარეობს სამხრეთ სართულის მახლობლად პოლუსზე, რომლებიც ნავიგატორებს ჯერ არ მიუღიათ. შეძლო მიაღწიოს, შექმნა გამაგრებული დედამიწა“.

1778-1781 წლებში ეპინუსმა გამოიკვლია მთვარის ზედაპირი ინგლისიდან მიღებული სამმაგი ლინზებით აქრომატული ტელესკოპის გამოყენებით. დაკვირვებებზე დაყრდნობით მან ვარაუდობს მთვარეზე დამახასიათებელი რგოლის მთების (ცირკების) ვულკანური წარმოშობა.

1784 წელს ფ. ეპინუსმა პირველად მათემატიკური გამოთვლების საფუძველზე ააშენა აქრომატული მიკროსკოპი. 1808 წელს დორპატის უნივერსიტეტის რექტორმა გ. პაროტმა შეუკვეთა ეპინუსის მიერ შექმნილი ორი მიკროსკოპი გერმანელ ოპტიკოს ი.ტიდემანს.

 ხსოვნა
მთვარის ერთ-ერთ კრატერს ფრანც ეპინუსის პატივსაცემად ეწოდა სახელი ეპინუსი.

 ბიბლიოგრაფია
Aepinus, Franciscus Maria Ulricus Theodorus. De Curvis, In Quibus Corpora Gravitate Naturali Agitata: Ea Lege Descendunt, Ut Quantitatem Descensus Metiatur Quaevis Potestas Temporis: quo ad audiendas praelectiones mathematicas ... et physicas ... invitaret, tractationem hanc typis exscribendam curavit. Cum Censura Ampliss. Facult. Philos (англ.). — Rostock: Adler, 1747. — P. 12.
Aepinus, F.U.T.,. De integratione et separatione variabilium in aequationibus differentialibus duas variabiles continentibus (итал.). — Rostock, 1750.
Aepinus, F.U.T., Flotau, C.L. Demonstrationes primariarum quarundam aequationibus algebraicis competentium proprietatum. — Rostock, 1752.
Franz Ulrich Theodor Aepinus, Heinrich Jakob Brandt. De Integratione et separatione variabilium, in aequationibus differentialibus temporis, duas variabiles continentibus, commentatio (итал.). — Adler, 1755. — С. 19.
M. Aepinus. Mémoire concernant quelques nouvelles expériences électriques remarquables (фр.) // Mémoires de l'Académie Royale des Sciences et des Belles Lettres : magazine. — A. Haude, 1756. — P. 105.
M. Aepinus. Sur L'usage du mycromètre (Recherches sur les inconvéniens qu'on a lieu de craindre dans l'usage du micrometre, surtout par rapport aux instrumens qu'on adapte au quart de cercle) (фр.) // Mémoires de l'Académie Royale des Sciences et des Belles Lettres : magazine. — A. Haude, 1756. — P. 365.
M. Aepinus. De la figure des supports d'une voute // Mémoires de l'Académie Royale des Sciences et des Belles Lettres. — A. Haude, 1757. — С. 386.
Эпинус Ф. Т. У. Теория электричества и магнетизма. — АН СССР, 1951. — 564 с. — (Классики науки). — 3000 экз.
 «Размышления о возврате комет, с кратким известием о ныне явившейся комете» («Ежемесячные сочинения к пользе и увеселению служащие», 1757, II);
 «Рассуждение о некоторых новых способах, принадлежащих к поправлению магнитных стрелок и морского компаса» (там же, 1758, II);
 «Краткое известие о новоизобретенном способе к умножению силы в натуральных магнитах» (там же, 1759, I);
 «Известие о наступающем прохождении Венеры между солнцем и землей» (там же, 1760, II);
 «О строении поверхности луны и о происхождении неровностей оные от внутреннего огня» («Академич. Известия на 1781 г.», VIII).
 «Descriptio аd explicatio novorum quorundam experimentorum electricorum» («Novi» Commentarii Academiae scientiarum Imperialls Petropolitanae", VII, 1761);
 «Observatio optica de mutabilitate diametri apparentis foraminis angusti, oculo propinqui» (там же);
 «Emendatio microscopii solaris» (там же, IX, 1764);
 «Dissertatio de experimento quodam magnetico celeberr. domini Du Fay, descripto in Commentariis Acad. scient. Paris, a. 1730» (там же);
 «Additamentum ad dissertationem de expérimento magnetico celeberr. dom. Da Fay, continens nova expérimenta magnetica detecta et explicata» (там же);
 «Dissertatio astronomica de effectu parallaxeos in transitu planetarom sub sole» (там же)
 «Dissertatio II» (там же);
 «De electricitate barometrorum disquisitio» (там же, XII, 1768);
 «Examen theoriae magneticae a celeberr. Tob. Mayero propositae» (там же),
 «Discriptio novi phaenomeni electrici detecti in chrysolitho sive smaragdo Brasiliensi» (там же).
 «Tentamen theoriae electricitatis et magnetismi» (1759), главный труд, принёсший ему мировую славу — «Опыт теории электричества и магнетизма с приложением двух диссертаций, из коих первая объясняет некоторое электрическое, а вторая некоторое магнитное явление».
 «Recueil des différents mémoires sur le Tourmaline» (1762);
 «Description des nouveaux microscopes, inventés par Mr. Aepinus» (1786);
 «Beschreibung d. Weitgebäudes» (1770; русский перевод, 2-е изд., 1783).
 «Sermo academicus de similitudine vis electricae atque magneticae» («Речь о сходстве электрической силы с магнитною», 1758); впервые изложена теория электромагнитных явлений;
 «Cogitationes de distributione caloris per tellurem» («Рассуждение о разделении теплоты по земному шару»; 1761); высказана догадка о существовании Южного полярного материка и о существовании теплового стока Земли в космос;
 «Ahhandlung von den Luft-Erscheinungen» («Рассуждения о воздушных явлениях», 1763); утверждалась возможность долгосрочных прогнозов погоды при наличии глобальной сети метео-станций.

ლიტერატურა
Бобынин В. В. Эпинус, Франц-Ульрих-Теодор // Энциклопедический словарь Брокгауза и Ефрона : в 86 т. (82 т. и 4 доп.). — СПб., 1890—1907.
Эпинус, Франц Ульрих Теодор на официальном сайте РАН
Еремеева А. И., Цицин Ф. А. История астрономии. — М.: Изд-во МГУ, 1989. — С. 208—211.
Новик В. К. Академик Франц Эпинус (1724—1802): краткая биографическая хроника // Вопросы истории естествознания и техники. — 1999. — № 4.
[bse.sci-lib.com/article126847.html Эпинус Франц Ульрих Теодор] — статья из Большой советской энциклопедии (3-е издание)
Храмов Ю. А. Эпинус Франц Ульрих Теодор (Aepinus Franz Maria Ulrich Theodor) // Физики : Биографический справочник / Под ред. А. И. Ахиезера. — Изд. 2-е, испр. и доп. — М. : Наука, 1983. — С. 311. — 400 с. — 200 000 экз.
Эпинус, Франц-Ульрих-Теодор // Русский биографический словарь : в 25 томах. — СПб.—М., 1896—1918.

სქოლიო

კატეგორია:წმინდა ანას I ხარისხის ორდენის კავალრები