ტყისპირა ქამა

ტყისპირა ქამა () — სოკოს სახეობა ქამასოკოს გვარისა, რომლის გავრცელების არეალი მოიცავს ევროპას, ჩრდილოეთ ამერიკასა და აზიას.

კარგი ხარისხის საჭმელი სოკოა. ნორჩობაში გამოუცდელ მესოკოვეს შეიძლება ადვილად აერიოს მისივე გვარის რამდენიმე მომაკვდინებლად შხამიანი სოკოში, მათ შორის შხამაში. ტყისპირა ქამა იზრდება წიწვოვან და ნათელ ფოთლოვან ტყეებში ზაფხულიდან შემოდგომამდე.

სოკო პირველად აღწერა იტალიელმა მიკოლოგმა კარლო ვიტადინიმ 1832 წელს როგორც Agaricus campestris var. silvicola. მიმდინარე ბინომიალური სახელწოდება მიანიჭა ამერიკელმა მიკოლოგმა ჩარლზ ჰორტონ პეკმა 1872 წელს.

აღწერა
ქუდის დიამეტრი — 5-10 სმ, მკრთალი-მოყვითალო თეთრი ფერის, კვერცხისებრი ფორმის, მოგვანებით გაშლილი და ბრტყლად ამოზნექილი. ტექსტურა სქელხორცოვანი, გლუვი, აბრეშუმისებრი ზედაპირითაა დაფარული. კიდეები თავიდან შეკეცილია, შემდეგ-გაშლილი, ზოგჯერ ტალღოვანი, საერთო საბურველის ნარჩენებით.

ფეხის სიგრძე — 6-8 სმ, სისქე — 1-1.5 სმ, თეთრი, შეხებისას ყვითლდება. ცილინდრული ფორმის, ძირისკენ გამსხვილებული, ზოგჯერ ოდნავ მოღუნულია, თავდაპირველად — შიგნით ბოჭკოვანია, ხოლო შემდეგ — ფუყე. სოკოს ტექსტურა აბრეშუმისებრ-ბოჭკოვანია. ქუდთან ახლოს გააჩნია განიერი და საკმაოდ მოზრდილი მოთეთრო, ჩამოკიდებული საყელო. მისი ზედაპირი გლუვია, ხოლო ქვედა მხარე — კიდეზე მოყვითალო ნაფიფქითაა ვოლვის გარეშე.

რბილობი — ქუდში ონდავ თხელი, თეთრი, გაჭრისას ნელ-ნელა იძენს ჟანგმიწისფერ-ყვითელ ფერს. ახასიათებს ნუშისЛессо Т. Грибы, определитель / пер. с англ. Л. В. Гарибовой, С. Н. Лекомцевой. — М.: «Астрель», «АСТ», 2003. — С. 156. — ISBN 5-17-020333-0. ან ანისულის სუნი.

ჰიმენოფორი — ფირფიტებიანი, ხშირი, ფეხთან თავისუფალი, მონაცრისფერო-მოვარდისფერო, მურა-წაბლისფერი ან თითქმის შავი.

სპორების მტვერი — შოკოლადისფერ-ყავისფერი ან მუქი მურა. სპორები — 5-6x3-4 მკმ, კვერცხისებრი ფორმის, გლუვი, ერთი ან ორი ფლუერსეცენტული წვეთით.

გავრცელება და ეკოლოგია
მეტად გავრცელებული სოკოა. გვხვდება წიწვოვან და ნათელ ფოთლოვან ტყეებში, განსაკუთრებით ხშირად ნაძვსა და წიფლის ქვეშ, წაქცეულ ხეებს შორის, მდიდარ ნიადაგებზე. ჩნდება ერთეულებად ამ ჯგუფებად, ზოგჯერ მრავალრიცხოვნად. 

სოკო მრავლად გვხვდება ჩრდილოეთ ნახევარსფეროს ზომიერ სარტყლებში (ევროპა და ჩრდილოეთი ამერიკა). გავრცელების არეალი აგრეთვე მოიცავს სამხრეთ ამერიკას, აზიას, აფრიკასა და ავსტრალიას.

სეზონი — ზაფხულიდან გვიან შემოდგომამდე.

კვებითი ღირებულება
კარგი ხარისხის საჭმელი სოკოა. ახასიათებს სასიამოვნო გემო. იგი განსაკუთრებით პოპულარულია ევროპაში. ახალგაზრდა სოკოები იჭმევა უმადაც,Уду Ж. Грибы. Энциклопедия = Le grand livre des Champignons / пер. с фр. — М.: Астрель, АСТ, 2003. — С. 12. — ISBN 5-271-05827-1. ხოლო რაც შეეხება მოზრდილ ეგზემპლარებს, მოხმარებამდე რეკომენდირებულია მათი მოხარშვა. გამოიყენება როგორც ცხიმში შემწვარი, აგრეთვე მოხარშული სახით. ხმარობენ ხორციან სოუზებშიც.Luce Höllthaler: „Pilzdelikatessen”, Editura Wilhelm Heyne Verlag, München 1982, p. 112-113, ISBN 3-453-40334-7 მიუხედავად ამისა, სოკო ადვილად იწოვს კადმიუმსა და სხვა მძიმე ლითონებს, ამიტომ მისი დიდი რაოდენობით მოხმარება რეკომენდებული არაა.

მსგავსი სახეობები
გამოუცდელ მესკოვეს ტყისპირა ქამა შეიძლება ადვილად აერიოს მისივე გვარის რამდენიმე მომაკვდინებლად შხამიანი სოკოში, მათ შორის შხამაში. ტყისპირა ქამასაგან განსხვავებით, შხამას არ ახასიათებს ნუშის სუნი. შხამას ფირფიტები ყოველთვის თეთრია და ფეხის ძირში აქვს ვოლვა. ტყისპირა ქამა შეიძლება აგვერიოს შხამიან ქამაშიც რომელსაც, ტყისპირა ქამასგან განსხვავებით, ახასიათებს ფენოლის მძაფრი სუნი და ფეხის ძირში გადატეხისას სწრაფად ყვითლდება.

ლიტერატურა

რესურსები ინტერნეტში

სქოლიო

კატეგორია:ქამასოკო
კატეგორია:საჭმელი სოკოები