ავტოლიკე პიტანელი

ავტოლიკე პიტანელი (, დ. დაახ. ძვ. წ. 360 — გ. დაახ. ძვ. წ. 290) — ძველი ბერძენი ასტრონომი და მათემატიკოსი.

 შრომები
ავტოლიკეს ეკუთვნის ტრაქტატები „მოძრავი სფეროს შესახებ“ () და „აისისა და დაისის შესახებ“ (). ორივე მათგანი ეხება სფერული გეომეტრიის საკითხებს, ასტრონომიაში გამოსაყენებლად. ეს ტრაქტატები არის უძველესი მათემატიკური ნაშრომები, რომლებიც დღემდე შემორჩა.

ავტოლიკე სწავლობდა ღერძის ირგვლივ თანაბრად მბრუნავ სფეროს და მასზე წრიულ მონაკვეთებს: მერიდიანებს, პარალელებს და ეკლიპტიკის დახრილ წრეს. თუმცა ახსნა წარმოებს წმინდა გეომეტრიული ენით და მასში ასტრონომიული ტერმინები არ გამოიყენება. ჰორიზონტის ცნების შემოღებით, ავტოლიკე განიხილავს სფეროს ზედაპირზე წერტილების მოძრაობას მასთან მიმართებაში. ჰორიზონტის სხვადასხვა პოზიციების შესწავლისას, როდესაც ის ღერძის პერპენდიკულარულია, გადის პოლუსებზე და დახრილია ღერძისკენ. ასევე შესწავლილია ეკლიპტიკაზე მდებარე წერტილების აღმა- და დაღმასვლები.

 თარგმნები 
ავტოლიკის ნაშრომები არაბულად ითარგმნა IX-X საუკუნეების დასაწყისში, როდესაც აღმოსავლელი მეცნიერები პირველად დაინტერესნდენ ძველი ბერძნული თხზულებებით. ტრაქტატი „მოძრავი სფეროს შესახებ“ თარგმნა ისჰაკ იბნ ჰუნაინ ან-ნასრანიმ, ტრაქტატი „მზის ამოსვლისა და მზის ჩასვლის შესახებ“ — კუსტა იბნ ლუკა ალ-ბაალბაკიმ. აღნიშნული თარგმანები მალევე შესწავლილ იქნა ცნობილი მათემატიკოსის ტაბიტ იბნ ქორის მიერ. მოგვიანებით, XIII საუკუნეში, ნასირ ად-დინ ატ-ტუსმა კომენტარი გააკეთა ავტოლიკის ნაშრომებზე.

 ხსოვნა 
მის პატივსაცემად, მთვარის კრატერს ეწოდა მისი სახელი ავტოლიკე.

ლიტერატურა
 Греческий текст со схолиями (1885)
 Серия «Collection Budé»: Autolycos de Pitane. La Sphère en mouvement. Levers et couchers héliaques. Testimonia. Texte établi et traduit par G. Aujac, avec la collaboration de J.-P. Brunet et R. Nadal. 2e tirage 2002. 340 p. ISBN 978-2-251-00071-8
 Автолик Питанский. О движущейся сфере . Пер. И. П. Рушкина. Scripta Antiqua VI (2017), 577.
 Автолик Питанский. О восходах и заходах. Пер. И. П. Рушкина. Schole 17.1 (2023) 401-463.
 Матвиевская Г. П. Очерки истории тригонометрии. Ташкент: Фан, 1990.
 Матвиевская Г. П. Сферика и сферическая тригонометрия в древности и на средневековом востоке. Развитие методов астрономических исследований, Вып.8, Москва-Ленинград, 1979.

სქოლიო