ლუნა (კოსმოსური პროგრამა)

„ლუნა“ — სახელწოდება მთვარის კვლევის საბჭოთა პროგრამისა და იმ ავტომატური საპლანეტათშორისო სადგურების (ასს) სერიისა, რომლებსაც 1959-1976 წლებში უშვებდნენ საბჭოთა კავშირში, ხოლო 2023 წლიდან — რუსეთის ფედერაციაში. ამ სადგურთა მეშვეობით განხორციელდა მთვარისა და მისი მახლობელი კოსმოსური სივრცის კვლევის ვრცელი პროგრამა.

ისტორია
პირველი მთვარის კვლევის პროგრამა 1957 წლის ბოლოს ს. კოროლიოვმა შემოგვთავაზა, ხოლო 1958 წლის დასაწყისში მ. კელდიშმა მას მხარი დაუჭირა და მთვარის კვლევები გამოაცხადა, როგორც სსრკ მეცნიერებათა აკადემიის პრიორიტეტული ამმოცანა. 1958 წლის 20 მარტის მთავრობის დადგენილებით გათვალისწინებული იყო მთვარის სადგურისა და სამსაფეხურიანი 8K72 რაკეტის შემუშავება R-7 რაკეტაზე დაფუძნებული ორი ვარიანტით: პირველი, მეორე კოსმოსური სიჩქარის მიღწევისა და ავტომატური საპლანეტათშორისო სადგურის მთვარეზე დაშვების მიზნით; მეორე, მთვარის გარშემოფრენა და მისი უკანა მხარის ფოტოგადაღება და სურათების დედამიწაზე გადაცემა.

სერია Е-1 და Е-1А — მთვარეზე ასს-ის პირდაპირი დასმა
მთვარეზე დასაშვები სადგურების გაშვების პროგრამები 1958 წლის სექტემბერში დამტკიცდა. ОКБ-1-მა მათ შიდა ინდექსი E-1 მიანიჭა, რაც სავარაუდოდ გამშვები აპარატის მესამე საფეხურს, ბლოკ E-ს გულისხმობდა. იმ დროს კოსმოსურ ხომალდს ჯერ არ ჰქონდა სათანადო სახელი — სახელები АМС (ასს) და АЛС (ამს) მოგვიანებით გამოჩნდა — და მას უბრალოდ ინსტრუმენტულ (ან მოსახსნელ) კონტეინერს უწოდებდნენ. ამ სერიის ყველა სადგური სამსაფეხურიან „ვოსტოკ“ 8K72 («Восток» 8К72) რაკეტა-მატარებელზე გაეშვა.

მთვარეზე მიახლოებისას, მისია მოიცავდა მთვარის რადიოაქტიურობისა და მაგნიტური ველის შესწავლას, კოსმოსურ რადიაციაში მძიმე ელემენტების ბირთვების ძიებას, პლანეტათშორისი მატერიის აირისებრი კომპონენტის განსაზღვრას და ა. შ.

Е-1 სერიის კოსმოსური ხომალდის ზომა და ფორმა სპუტნიკ 1-ის მსგავსი იყო. სადგურების ჰერმეტული კორპუსი სფერული იყო, დიამეტრით დაახლოებით ერთი მეტრი. თერმულ კონტროლს უზრუნველყოფდა ვენტილატორი, რომელიც სითბოს კორპუსს გადასცემდა. კორპუსის გარე ზედაპირი დამუშავებული იყო საჭირო ოპტიკური გამოსხივებისა და შთანთქმის კოეფიციენტების უზრუნველსაყოფად. კორპუსში დამონტაჟდა მილისებური ფერმა, რომელშიც განთავსებული იყო რადიო და ავტომატიზაციის აღჭურვილობა, მეტეოროიდების ნაწილაკების შესწავლის სამეცნიერო აღჭურვილობა, დედამიწისა და მთვარის მაგნიტური ველების გაზომვა და ენერგიის წყაროები (ვერცხლ-ვერცხლისწყლის ბატარეები). პლანეტათშორისი სადგურის კორპუსი სავსე იყო აზოტის აირით 1.3 კგძ/სმ² წნევით.

კორპუსის გარეთ განთავსებული იყო ქინძისთავიანი და ლენტური ანტენები, მაგნიტომეტრის სენსორიანი ბუმი, იონური ხაფანგები, მიკრომეტეორიტების სენსორები და სხვა ინსტრუმენტები. კოსმოსური ხომალდის ქვედა ნახევარზე განთავსებული იყო ორი შემაერთებელი, რომლებიც აკავშირებდა გამშვები აპარატისა და სადგურის ელექტრულ წრედებს. კოსმოსური ხომალდის ჰერმეტულ სფეროში განთავსებული იყო საკომუნიკაციო აღჭურვილობა, ბატარეები და სხვა კომპონენტები. სადგურების წონა 187 კგ (E-1) და 190 კგ (E-1A) იყო. მთვარეზე ხმელეთის ბაქტერიების შეღწევის თავიდან ასაცილებლად, კოსმოსური ხომალდის კორპუსში დამონტაჟდა ფორმალდეჰიდის ხსნარის შემცველი შუშის ფლაკონი. ეს ფლაკონი შექმნილი იყო იმისთვის, რომ სადგურის მთვარესთან შეჯახებისას გატყდებოდა.

ინსტრუმენტების კონტეინერში იყო ლითონის სფერო, რომელიც შედგებოდა უფრო პატარა ხუთკუთხა ვიმპელებისაგან. ზოგიერთ ვიმპელზე გამოსახული იყო სსრკ-ის გერბი, ზოგიერთზე კი წარწერა „სსრკ“ და სადგურის გაშვების თვე და წელი. სფერო ღრუ იყო და შეიცავდა ასაფეთქებელ მუხტს, რომელიც მთვარის ზედაპირთან შეჯახებისას ფეთქდებოდა. სფეროს ზედაპირზე მიმაგრებული ვიმპელები ნამსხვრევებივით უნდა გაფანტულიყო. აფეთქების ენერგია მიზნად ისახავდა ვიმპელების, სულ მცირე, ზოგიერთის სიჩქარის შემცირებას და ისინი ზედაპირზე დარჩებოდნენ. ყველა ვიმპელს ლენინგრადის ზარაფხანაში ამზადებდნენ.

ინსტრუმენტების კონტეინერის კორპუსსა და რაკეტა-მატარებლის მესამე საფეხურზე სპეციალური ვიმპელები დამონტაჟდა. ეს პენანტები წარმოადგენდა ალუმინის ლენტებს, რომელთა ერთ მხარეს ქიმიურად ამოტვიფრული წარწერა იყო „საბჭოთა სოციალისტური რესპუბლიკების კავშირი“, ხოლო მეორე მხარეს — სადგურის გერბი, თვე და გაშვების წელი. დარტყმის დროს ლენტის მთლიანობის უზრუნველსაყოფად, ის მჭიდროდ იყო შემოხვეული და მოთავსებული იყო ამპულაში, რომელიც სავსე იყო სითხით, რომლის სიმკვრივე ალუმინის სიმკვრივის ტოლი იყო. თავად ამპულა მოთავსებული იყო მასიურ, ზემტკიცე გარსში, რომელიც შემდეგ მოთავსებული იყო სხვა, ნაკლებად მტკიცე გარსში. ზედაპირთან შეჯახებისას, ზემტკიცე გარსი გადიოდა ნაკლებად მტკიცე გარსში, გადასცემდა დარტყმის ენერგიას მასზე, ამავდროულად კი ხელუხლებელი რჩებოდა.

რაკეტა-მატარებლის მესამე საფეხური, რომლის სიგრძე 5.2 მეტრია, დიამეტრი 2.4 მეტრი, წონა 1472 კგ (E-1 სადგურებისთვის) და 1511 კგ (E-1A სადგურებისთვის), ასევე შევიდა მთვარის ტრაექტორიაში (უნდა დაცემოდა მთვარეზე) და გადაჰქონდა სხვადასხვა სამეცნიერო ინსტრუმენტები: რადიაციის სენსორი, მაგნიტომეტრი, მიკრომეტეორიტების დეტექტორი და ა. შ. ინსტრუმენტულ კონტეინერსა და მესამე საფეხურზე არსებული სამეცნიერო და საზომი მოწყობილობები იწონიდა 361 კგ (E-1 სადგურებისთვის) და 390 კგ (E-1A სადგურებისთვის). მესამე საფეხურისა და ინსტრუმენტული კონტეინერის გამოყოფა განხორციელდა მთვარის ფრენის ფაზაში, ძრავების გაშვების დასრულებისთანავე, ზამბარიანი ბიძგების გამოყენებით. ეს კეთდებოდა სადგურის აღჭურვილობის გადახურების თავიდან ასაცილებლად რაკეტის წვის კამერიდან.

Е-1 № 1 გაუშვეს 1958 წლის 23 სექტემბერს. ფრენის 93 წამზე, პირველი საფეხურის წვის დროს, რაკეტა დაიშალა მზარდი გრძივი ვიბრაციების გამო და მისი ნამსხვრევები გაშვების ადგილის მახლობლად დაეცა.

Е-1 № 2 გაუშვეს 1958 წლის 11 ოქტომბერს. ფრენის 104 წამზე, პირველი საფეხურის წვის დროს, რაკეტა დაიშალა რაკეტის ძრავებში წნევის პულსაციებით გამოწვეული რეზონანსული სტრუქტურული ვიბრაციების გამო.

Е-1 № 3 გაუშვეს 1958 წლის 4 დეკემბერს. ფრენის 245 წამზე, მეორე საფეხურის წვის დროს, წყალბადის ზეჟანგის ტუმბოს მაძრავებელი გადაცემათა კოლოფის მულტიპლიკატორი გაფუჭდა, რამაც ძრავის ბიძგი ოთხჯერ შეამცირა და რაკეტა არასტაბილური გახდა. მიწისზედა კონტროლმა რაკეტას აფეთქების ბრძანება გასცა.

Е-1 № 4 (ლუნა-1) გაუშვეს 1959 წლის 2 იანვარს. მთვარის ტრაექტორიაში შესვლის დადასტურების შემდეგ, მას „ლუნა-1“ უწოდეს. ზოგიერთმა მედიაში მას ასევე „ოცნება“ უწოდა. 3 იანვარს, მოსკოვის დროით დილის 3:59 საათზე, დედამიწიდან 113,000 კმ-ის დაშორებით, მესამე საფეხურმა 1 კგ ნატრიუმი ააორთქლა, რამაც ასი კილომეტრის დიამეტრის ღრუბელი, ე. წ. „ნატრიუმის კომეტა“ წარმოქმნა, რომელსაც მრავალი ობსერვატორია აკვირდებოდა. 4 იანვარს, მოსკოვის დროით დილის 6:00 საათზე, „ლუნა-1“-მა მთვარის ზედაპირიდან დაახლოებით 5,995 კმ-ის დაშორებით გაიარა და ჰელიოცენტრულ ორბიტაზე გადაინაცვლეს 146.4 მილნ. კმ პერიჰელიუმით და 197.2 მილნ. კმ აფელიუმით. ფრენის დროს სადგურმა მიიღო მონაცემები კოსმოსური სხივების, მეტეორიული ნაწილაკების ინტენსივობისა და შემადგენლობის, ასევე მზის კორპუსკულური კვლევების შესახებ. ასევე დადგინდა, რომ მთვარეს არ აქვს ძლიერი მაგნიტური ველი. სადგურთან რადიოკავშირი 62 საათის განმავლობაში შენარჩუნდა, 5 იანვრამდე, სანამ ბორტზე არსებული ელემენტები სრულად არ დაიცალა. სადგურიდან ბოლო სიგნალები 597,000 კმ მანძილიდან იქნა მიღებული.

„ლუნა-1“-ის მისიის შედეგებისა და რაკეტა-მატაერბლის დატვირთვის ოდნავ გაზრდის შესაძლებლობის საფუძველზე, სადგურის დიზაინში მცირე ცვლილებები შევიდა და სადგურის აღჭურვილობა და E-ბლოკი მოდერნიზებული იქნა. კერძოდ, დამონტაჟდა უფრო მგრძნობიარე მაგნიტომეტრი. გარდა ამისა, სადგურს ახლა ორი ლითონის სფერო ჰქონდა ვიმპელებით: ერთი 75 სმ დიამეტრის და მეორე 12 სმ დიამეტრის. მოდერნიზაციის შემდეგ, სადგურს მიენიჭა E-1A ნომერაცია.

Е-1А № 5 გაუშვეს 1959 წლის 18 ივნისს. ფრენის დაწყებიდან 153 წამში, მეორე საფეხურის გაშვების ფაზაში, ინერციული სისტემა (გიროჰორიზონი) გაფუჭდა. დედამიწიდან მიღებული ბრძანებით, რაკეტა აფეთქდა. პოტენციური ჩავარდნებისგან თავის დასაცავად, შემოდგომის გაშვებისთვის მომზადდა ორი გამშვები აპარატი და სამი სადგური (ინსტრუმენტების კონტეინერები).

Е-1А № 6-ის გაშვება 1959 წლის 6 სექტემბერს იყო დაგეგმილი, მაგრამ გაშვების მომზადების დროს ავტომატური მართვის სისტემის გადატვირთვის გამო, გაშვება გაუქმდა. Е-1А № 6-ის გაშვების მეორე მცდელობა 8 სექტემბერს განხორციელდა, მაგრამ ცენტრალურ მოდულზე შეკუმშული აზოტით დამჟანგავი ავზის წნევის პრობლემების გამო, გაშვება დროის ფანჯარაში ვერ ჩაეტია და ფრენა გაუქმდა. Е-1А № 6-ის გაშვების მესამე მცდელობა 1959 წლის 9 სექტემბერს განხორციელდა, მაგრამ ანთების შემდეგ, „მთავარი“ ბრძანება ჩაიშალა და რაკეტა გამშვები მოედნიდან ამოიღეს.

Е-1А № 7 (ლუნა-2) 1959 წლის 12 სექტემბერს გაუშვეს. როდესაც დადასტურდა, რომ ის მთვარის ტრაექტორიაზე შევიდა, სადგურს „ლუნა-2“ ეწოდა. მესამე საფეხურის ძრავების გაშვების დასრულების შემდეგ, ბლოკი E და ინსტრუმენტების კონტეინერი გამოეყო ერთმანეთს. 13 სექტემბერს, მესამე საფეხურიდან ნატრიუმი აორთქლდა, რამაც კაშკაშა ნარინჯისფერი ღრუბელი წარმოქმნა. ეს ღრუბელი გამოიყენეს სადგურის ფრენის ტრაექტორიის დასახვეწად და ვაკუუმში გაზის გავრცელების შესასწავლად.

13 სექტემბერს, საღამოს 9:22:24 საათზე, ინსტრუმენტული კონტეინერი მთვარეზე დაეცა ლპობის ჭაობის რაიონში, წვიმების ზღვის დასავლეთ ნაწილში, არქიმედეს, არისტილოსისა და ავტოლიკეს კრატერებთან ახლოს, წერტილში, რომლის სელენოგრაფიული კოორდინატებია , მთვარის დისკოს ხილული ნაწილის ცენტრიდან ჩრდილოეთით 80 კმ-ში. ამ მოვლენის პატივსაცემად, წვიმების ზღვის ამ ნაწილმა მიიღო საერთაშორისო სახელი — ლუნიკის ყურე. 30 წუთის  შემდეგ, მესამე საფეხური, ბლოკი E, ჩვენი თანამგზავრის ზედაპირზე დაეცა. პირველად, მთვარეზე მიიტანეს სიმბოლური ვიმპელები (ორი ინსტრუმენტულ კონტეინერში და ერთი გამშვები მანქანის ბლოკ E-ში) წარწერით „საბჭოთა სოციალისტური რესპუბლიკების კავშირი, 1959 წლის სექტემბერი“ და ხუთკუთხა დროშები სსრკ-ის გერბით.

სერია Е-2, Е-2А, Е-2Ф და Е-3 — მთვარის უკანა მხარის ფოტოგადაღება
მთვარის პროგრამის შემდეგი ეტაპი ითვალისწინებდა მთვარის ირგვლივ შემოფრენას და მისი უკანა — დედამიწაზე დამკვირვებლებისთვის უხილავი მხარის, ფოტოსურათების დედამიწაზე გადაცემას. ს. კოროლიოვის თავდაპირველი გეგმა, რომელიც 1957 წლის ბოლოს იყო შემოთავაზებული, ასეთი სადგურის, E-2-ის, გაშვების სავარაუდო თარიღად 1958 წლის ოქტომბერს ვარაუდობდა. იმავე წელს, 1957 წელს, ლენინგრადის კვლევით ინსტიტუტ НИИ-380-ს, დაევალა სატელევიზიო აღჭურვილობის წარმოება, რომელიც მთვარის ზედაპირის სურათებს დედამიწაზე გადასცემდა. ივლისისთვის გაირკვა, რომ ჩვეულებრივი სატელევიზიო სისტემები ამ მიზნისთვის შეუფერებელი იყო მათი გადაჭარბებული გამტარუნარიანობის გამო. მოგვიანებით გაკეთდა წინადადება დაბალი კადრების სატელევიზიო სისტემის გამოყენების შესახებ, რომელიც ასევე კვლევით ინსტიტუტ  НИИ-380-ში ვითარდებოდა. 1958 წლის შემოდგომისთვის, ფოტოტელევიზიის მოწყობილობა „ენისეი“ («Енисей») დასრულდა, მაგრამ რაკეტა-მატარებლის და თავად სადგურის მიუწვდომლობის გამო, მთვარის კვლევის პროგრამა გადაიხედა.

1959 წლის დასაწყისში, აკადემიკოს მ. კელდიშის ხელმძღვანელობით სტეკლოვის მათემატიკის ინსტიტუტის გამოყენებითი მათემატიკის დეპარტამენტში ჩატარებული კვლევის შედეგების საფუძველზე, წამოყენებული იქნა წინადადება მთვარის გარშემო ორი ზედიზედ შემოფრენის ჩატარების შესახებ მისი უკანა მხარის გადასაღებად: ერთი შემოდგომაზე (ოქტომბერი-ნოემბერი) და მეორე გაზაფხულზე (აპრილი). გადაფრენის ორივე ვარიანტი ს. კოროლიოვმა განსახორციელებლად მიიღო, შემოდგომის გაშვება 1959 წლის 4-6 ოქტომბერს იყო დაგეგმილი, ხოლო გაზაფხულის გაშვება 1960 წლის 15-17 აპრილს.

სადგურს, რომლის გაშვებაც ოქტომბერში იყო დაგეგმილი, Е-2A ეწოდა. მეორე სადგურს, რომლის გაშვებაც აპრილში იყო დაგეგმილი, Е-2Ф ეწოდა, მოგვიანებით Е-3-ით შეიცვალა, რომელიც ადრე მთვარეზე ბირთვული მუხტის აფეთქების გაუქმებულ პროგრამას მიეკუთვნებოდა. Е-2A და Е-3 სადგურებს შორის ზუსტი განსხვავება გაურკვეველია. Е-2A სადგურზე განთავსებული იყო „ენისეი-1“ ორლინზიანი АФА-Е1 კამერით, რომლის ფოკუსური მანძილი 200 და 500 მმ იყო. ზოგიერთი წყაროს თანახმად, Е-3 სადგურზე განთავსებული იყო „ენისეი-2“, რომელიც მოიცავდა 750 მმ ერთლინზიან კამერას, რომლის ფოკუსური მანძილიც მაღალი გარჩევადობის იყო. სხვა წყაროები ვარაუდობენ, რომ განსხვავებები მხოლოდ დედამიწაზე მონაცემების გადაცემის ფოტო-ტელევიზიის სისტემაში იყო. სხვა თეორიის თანახმად, განსხვავებები ორიენტაციის სისტემაში იყო, რადგან Е-2A სადგური მთვარეს ვერტიკალური მზის შუქის ქვეშ (სადგური მზე-მთვარის ღერძზე) გადაღების შემდეგ იღებდა, ხოლო Е-3 სადგური მთვარის გადასაღებად იყო განკუთვნილი მისი მიახლოების დროს, მზის ირიბი განათების ქვეშ. როგორც ჩანს, სადგურების გარეგნობასა და განლაგებაში არანაირი განსხვავება არ იყო.

იმ დროისთვის საბჭოთა ინდუსტრიას არ ჰქონდა ათვისებული ფოტოფირის წარმოება, რომელიც აკმაყოფილებდა „ენისეის“ კომპლექსის ყველა მოთხოვნას. თუმცა, მის შემქმნელებს ჰქონდათ ფოტოფირი, რომელიც ამერიკულ ხმის გამაძლიერებელ ზონდ-ბუშტებში იყო დამონტაჟებული. 1950-იანი წლების მეორე ნახევარში შეერთებულმა შტატებმა დაზვერვის მიზნებისთვის სპეციალიზებული ფოტოაპარატურით აღჭურვილი ბუშტების გამოყენება დაიწყო. ეს ზონდ-ბუშტები დასავლეთ ევროპაში, იაპონიაში, ალასკასა და ჰავაის კუნძულებზე განლაგებული ამერიკული სამხედრო ბაზებიდან იშლებოდა და საბჭოთა ტერიტორიაზე ჰაერის ნაკადებს მიუყვებოდა, რის შედეგადაც მათ ფოტოებს აღებდნენ. მიგ-ებით ამ ბუშტების მნიშვნელოვანი რაოდენობის ჩამოგდების შემდეგ, კარგ მდგომარეობაში მყოფი მაღალი ხარისხის ფოტოფირის მნიშვნელოვანი რაოდენობა საბჭოთა სპეციალისტებს შესასწავლად გადაეცა.

ამ ჯაშუშური ბუშტებიდან გადაღებული ფირის ნაწილი ა. მოჟაისკის სამხედრო აკადემიაში აღმოჩნდა, რომელთანაც ლენინგრადის სრულიად რუსეთის სატელევიზიო კვლევითი ინსტიტუტი თანამშრომლობდა. აღმოჩნდა, რომ ამ ფირებს მისაღები მგრძნობელობა და კარგი გარჩევადობა ჰქონდა და მისი პარამეტრები შესაფერისი იყო ენისეის ბორტ აღჭურვილობაში გამოსაყენებლად. შემდეგ გადაწყდა მისი საჭირო 35 მმ ზომამდე დაჭრა, პერფორაცია და მთვარის ფოტოგრაფირებისთვის გამოყენება.

Е-2А № 1 (ლუნა-3) გაუშვეს 1959 წლის 4 ოქტომბერს. მაღალ ელიფსურ ორბიტაზე წარმატებით შესვლის შემდეგ, მას „ლუნა-3“ ეწოდა. ფრენის ტრაექტორია მოიცავდა ე. წ. პერტურბაციულ მანევრს — სადგურის ორბიტის შეცვლას მთვარის გრავიტაციის გამოყენებით. შედეგად, სადგური შევიდა შემდეგი პარამეტრების მქონე ორბიტაზე: დაახლოებით 47,000 კმ პერიცენტრი, დაახლოებით 480,000 კმ აპოცენტრი, 75° ორბიტალური დახრილობა და 15.5 დღის ორბიტალური პერიოდი. სადგური დედამიწაზე დაბრუნდა ჩრდილოეთ ნახევარსფეროდან, სადაც მიმღები სადგური ყირიმში, სიმეიზის მახლობლად, კოშკას მთაზე მდებარეობდა.

6 ოქტომბერს, 14:16 საათზე, სადგურმა ზედაპირთან ყველაზე ახლოს, 6,200 კმ-ზე, მიუახლოვდა და მთვარეს დაშორდა. 7 ოქტომბრის დილით, პოზიციის კონტროლის სისტემამ მუშაობა დაიწყო, რამაც სადგური ზუსტად განათავსა მთვარესთან და მზესთან მიმართებაში მითითებულ პოზიციაზე. 7 ოქტომბერს, დილის 3:30 საათზე, ФТУ გააქტიურდა და ავტომატურ რეჟიმში გამოსახულების გადაღება დაიწყო. უკანა მხარის გადღება 40 წუთის განმავლობაში ხდებოდა, რომლის დროსაც გადაიღეს 29 ფოტო, რომლებიც მოიცავდა უკანა მხარის დაახლოებით 70%-ს და ხილული მხარის ნაწილს, რათა ზუსტი მითითება ყოფილიყო მთვარის დაფარული მხარის რუკის შედგენისას. გამოსახულება დაიწყო მთვარედან დაახლოებით 65,567 კმ-ის დაშორებით და დასრულდა დაახლოებით 68,785 კმ-ის დაშორებით. ყველა კადრის ექსპოზიციის შემდეგ, პოზიციის კონტროლის სისტემა გამოირთო. სურათების დამუშავების შემდეგ მალევე, მათ დაიწყეს მათი დედამიწაზე გადაცემა ყოველდღიური საკომუნიკაციო სესიების საშუალებით.

11 ოქტომბერს, სადგურმა გადალახა აპოცენტრი და დაიწყო დედამიწაზე დაბრუნება. 18 ოქტომბერს, დაახლოებით 47,000 კმ-ის დაშორებით, მან გადალახა პერიცენტრი. ელიფსურ ორბიტაზე მოძრაობისას, 22 ოქტომბერს სადგურმა კვლავ გადაკვეთა მთვარის ორბიტა. ტრაექტორიის შეუცვლელად, რადგან თავად მთვარე აღარ იყო ახლოს, მოსალოდნელი იყო, რომ ის კვლავ გაივლიდა დედამიწას 3-4 ნოემბერს. სურათების გადასაცემად დამატებითი საკომუნიკაციო სესიები იყო დაგეგმილი, თუმცა 22 ოქტომბერს სადგურთან კონტაქტი გაურკვეველი მიზეზით დაიკარგა. ჩატარებული საკომუნიკაციო სესიების დროს დედამიწაზე მხოლოდ 17 ფოტო იქნა მიღებული. ექვსი თვის შემდეგ, 1960 წლის აპრილის ბოლოს, სადგური ატმოსფეროს მკვრივ ფენებში უნდა დაბრუნებულიყო და არსებობა შეეწყვიტა, თუმცა ზოგიერთი წყაროს ცნობით, ის ორბიტაზე 1962 წლამდე დარჩა.

Е-3 (გაშვებამდე ცნობილი როგორც Е-2Ф) სადგურის მთავარი მიზანი იყო მთვარის გვერდითი ნაწილის გადაღება, მზის ირიბი სხივების დაცემისას. სადგური აღჭურვილი იყო ერთლინზიანი კამერით (ფოკუსური მანძილი 750 მმ). ასევე გაუმჯობესდა დედამიწაზე ფოტოების გადასაცემად ფოტო-ტელევიზიის სისტემა. დაგეგმილი იყო სადგურიდან ინფორმაციის მიღება დიდი ფართობის, დაბალი ხმაურის მიმღები ანტენებით, რომელთა მონტაჟიც სრულდებოდა ევპატორიაში, ღრმა კოსმოსური კომუნიკაციების ცენტრში. ეს მიზნად ისახავდა სიგნალის სიძლიერის 10-ჯერ გაზრდას მიწისზედა მიმღებების შესასვლელთან, რითაც უკეთესი სურათების მიღებას. მიუხედავად იმისა, რომ მიღებული დადგენილებით შესაძლო გაუმართაობისგან დასაცავად მხოლოდ ერთი სადგურის გაშვება იყო გათვალისწინებული, ОКБ-1-მა 1959 წლის ბოლოს ორი სადგურის წარმოება დაიწყო, რომლებიც კოსმოდრომზე 1960 წლის მარტის დასაწყისში ჩავიდა.

Е-3 № 1 გაუშვეს 1960 წლის 15 აპრილს. პირველი ორი საფეხური ნორმალურად მუშაობდა, მაგრამ მესამე საფეხურის ძრავა ძრავა (ბლოკი «Е») გრაფიკზე სამი წამით ადრე გაითიშა. გამოძიებამ აჩვენა, რომ მესამე საფეხურის საწვავის ავზი არასაკმარისად იყო შევსებული ნავთით. ამან გამოიწვია სადგურის საბოლოო სიჩქარის დაახლოებით 130 მ/წმ დაკარგვა. მესამე საფეხური და სადგური დაახლოებით 200 კმ სიმაღლეზე ავიდა და დედამიწაზე დაეცა.

Е-3 № 2 გაუშვეს 1960 წლის 19 აპრილს. აფრენისთანავე, პირველი საფეხურის ერთ-ერთმა ბლოკმა თავისი სიმძლავრის მხოლოდ 75% განავითარა, რამაც გამოიწვია მისი ცენტრალური ბლოკიდან მოწყვეტა. ამან გამოიწვია მთელი კონსტრუქციის დაშლა. რაკეტა დაეცა შეკრებისა და ტესტირების შენობასთან ახლოს.

„ლუნა-4“ — „ლუნა-8“ ასს-ები გაუშვეს 1963-1965 წლებში. მათი საშუალებით დაიხვეწა მთვარეზე სამეცნიერო აპარატურიანი კონტეინერის რბილად დაშვების ამოცანა.

„ლუნა-9“ გაუშვეს 1966 წლის 31 იანვარს 4-საფეხურიანი რაკეტა-მატარებლით. მთვარისკენ ტრაექტორიაზე გაყვანის შემდეგ მისი მასა იყო 1583 კგ. 3 თებერვალს ასს „ლუნა-9“ მსოფლიოში პირველად რბილად დაეშვა მთვარეზე ქარიშხლების ოკეანის რაიონში და გადმოსცა მთვარის ზედაპირის გამოსახულება. ჩატარდა მასთან რადიოკავშირის 7 სეანსი, გადმოიცა სამეცნიერო ინფორმაცია.

„ლუნა-10“ — პირველი ასს, რომელიც მთვარის ხელოვნურ თანამგზავრად (მხთ) იქცა. გაუშვეს 1966 წლის 31 მარტს, მასა მთვარისკენ ფრენისას იყო 1582 კგ. მთვარის თანამგზავრის ორბიტაზე — 240 კგ. აპარატურა 56 დღე-ღამე მუშაობდა. მოეწყო 219 რადიოსეანსი. მიღებულ იქნა ინფორმაცია მთვარის გრავიტაციული ველის, აგრეთვე მთვარის ქანების ზოგიერთი თვისების შესახებ. საერთაშორისო ავიაციის ფედერაციამ საბჭოთა მეცნიერები, კონსტრუქტორები და მუშები ამ ასს-ის შექმნისათვის საპატიო დიპლომით დააჯილდოვა.

„ლუნა-11“ აგრეთვე მთვარის ხელოვნურ თანამგზავრად (მხთ) იქცა. გაუშვეს 1966 წლის 24 აგვისტოს. მასა მხთის ორბიტაზე 1640 კგ. „ლუნა-11“-მა გააგრძელა „ლუნა-10“-ს მიერ დაწყებული კვლევა. იმუშავა 38 დღე-ღამე.

„ლუნა-12“ მესამე მთვარის ხელოვნური თანამგზავრი. გაუშვეს 1966 წლის 22 ოქტომბერს. მასა მხთის ორბიტაზე 1148 კგ. იარსება 85 დღე-ღამეზე მეტი.

„ლუნა-13“ — მეორე ასს, რომელიც რბილად დაეშვა მთვარეზე. გაუშვეს 1966 წლის 21 დეკემბერს. დაშვება მოხდა 24 დეკემბერს ქარიშხლების ოკეანის რაიონში. მიღებულ იქნა ცნობები მთვარის გრუნტის ფიზიკო-ქიმიური თვისებების შესახებ. დედამიწაზე გადმოიცა მთვარის ლანდშაფტის 5 პანორამა.

„ლუნა-14“ — მეოთხე მთვარის ხელოვნური თანამგზავრი. გაუშვეს 1968 წლის 7 აპრილს. ასს-მ დააზუსტა მთვარის მასა, ფორმა, გრავიტაციული ველი და სხვა.

„ლუნა-15“ — გაუშვეს 1969 წლის 13 ივლისს. მხთ-ის ორბიტაზე გადასვლის შემდეგ გამოკვლეულ იქნა სხვადასხვა სანავიგზაციო და მთვარის ზედაპირის სხვადასხვა რაიონში დაშვების სისტემები. 52-ჯერ შემოუარა მთვარე ირგვლივ, შემდეგ ჩაირთო სამუხრუჭო დანადგარი და დაეცა მთვარეზე.

„ლუნა-16“ — ასს, რომელმაც პირველმა იფრინა ტრასაზე — დედამიწა-მთვარე-დედამიწა. გაუშვეს 1970 წლის 12 სექტემბერს. გავიდა სელენოცენტრულ ორბიტაზე (მთვარის ზედაპირიდან დაშორება 110 კმ), შემდეგ გავიდა მცირეპერისელენიუმიან ორბიტაზე და 20 სექტემბერს დაეშვა მთვარეზე ნაყოფიერების ზღვის რაიონში. სპეციალურმა მოწყობილობამ შეაგროვა გრუნტი და 24 სექტემბერს უზრუნველყო მისი ჩამოტანა დედამიწაზე. მთვარეზე დაშვებისას ასს-ის მასა შეადგენდა 1880 კგ-ს. დასაშვებ საფეხურს ჰქონდა საკუთარი რაკეტული ძრავა, საწვავი და საყრდენები ამორტიზატორებისათვის.

„ლუნა-17“ — გაუშვეს 1970 წლის 10 ნოემბერს. 17 ნოემბერს მთვარეზე მიიტანა სამეცნიერო ლაბორატორია, მთვარის თვითმავალი აპარატი — „ლუნოხოდ-1“.

„ლუნა-18“ — გაუშვეს 1971 წლის 2 სექტემბერს. იგი ასრულებდა მანევრებს მთვარისახლო ნავიგაციისა და მთვარეზე დაშვების პროცესთა დასახვეწად. 11 სექტემბერს დაეშვა ნაყოფიერების ზღვის ახლოს მთიან ადგილას. რთული რელიეფის პირობებში დაშვება არახელსაყრელი გამოდგა.

„ლუნა-19“ — მეექვსე მთვარის ხელოვნური თანამგზავრი. გაუშვეს 1971 წლის 28 სექტემბერს. მისი საშუალებით შეისწავლებოდა მთვარის გრავიტაციული ველი. დედამიწაზე გადმოსცა მთვარის ზედაპირის ფოტოსურათები.

„ლუნა-20“ გაუშვეს 1972 წლის 14 თებერვალს. გადავიდა მთვარის ირგვლივ წრიულ ორბიტაზე (სიმაღლე 100 კმ). 21 თებერვალს დაეშვა მთიან რაიონში ნაყოფიერებისა და კრიზისების ზღვას შორის. გაბურღა მთვარის ქანები და 25 თებერვალს ნიმუში ჩამოიტანა დედამიწაზე.

„ლუნა-21“ გაუშვეს 1973 წლის 8 იანვარს. რბილად დაეშვა მოწმენდილობის ზღვის აღმოსავლეთ ნაპირას და მიიტანა სამეცნიერო ლაბორატორია „ლუნოხოდ-2“.

„ლუნა-22“ გაუშვეს 1974 წლის 29 მაისს. გადავიდა ჯერ წრიულ, შემდეგ კი ელიფსურ სელენოცენტრულ ორბიტაზე. ჩაატარა მთვარის ზედაპირის ტელეგადაღება მაღალი გარჩევით. 11 ნოემბერს გადავიდა გაწელილ ელიფსურ ორბიტაზე და გააგრძელა პროგრამით გათვალისწინებული კვლევა.

„ლუნა-23“ გაუშვეს 1974 წლის 28 ოქტომბერს. 6 ნოემბერს რბილად დაეშვა მთვარეზე კრიზისების ზღვის სამხრეთ ნაწილში. არახელსაყრელ რელიეფზე დაშვების გამო კვლევის პროგრამა შეიკვეცა, ხოლო 9 ნოემბერს შეწყდა.

„ლუნა-24“ გაუშვეს 1976 წლის 9 აგვისტოს. 18 აგვისტოს რბილად დაჯდა მთვარის ზედაპირზე. საბურღმა მოწყობილობამ გაბურღა მთვარის ქანები და გრუნტის ნიმუშები ასს-მა 1976 წლის 22 აგვისტოს დედამიწაზე ჩამოიტანა.

„ლუნა-25“ — რუსეთის, მთვარის პროგრამის პირველი ასს. გაუშვეს 2023 წლის 11 აგვისტოს. რაკეტა მატარებელმა სადგური წარმატებით გაიყვანა მთვარის ტრაექტორიაზე, ხოლო 16 აგვისტოს — მთვარის ორბიტაზე. 19 აგვისტოს, წინასწარი მონაცემებით, მამოძრავებელი სისტემის იმპულსის რეალური პარამეტრების გამოთვლილიდან გადახრის გამო, სადგურმა დატოვა ორბიტა და ჩამოვარდა მთვარის ზედაპირზე.

ლიტერატურა

Г. А. Аванесов, А. В. Бережков, Р. В. Бессонов, С. В. Воронков, Б. С. Жуков, А. Э. Зубарев, М. И. Куделин, А. В. Никитин, И. В. Полянский, А. А. Форш, Я. Д. Эльяшев. Служебная телевизионная система КА Луна-25 // Астрономический вестник : журнал. — 2021. — № 6. — С. 601—617. — doi:10.31857/S0320930X21060013.
Митрофанов И. Г., Зелёный Л. М., Третьяков В. И., Калашников Д. В. Луна-25: первая полярная миссия на Луну // Астрономический вестник : журнал. — 2021. — Т. 55, № 6. — С. 497—508. — doi:10.31857/S0320930X21060098.

რესურსები ინტერნეტში