დოროთეა კლუმპკე

დოროთეა კლუმპკე რობერტსი (დ. 9 აგვისტო, 1861, სან-ფრანცისკო – გ. 5 ოქტომბერი, 1942, სან-ფრანცისკო) ამერიკელი ასტრონომი. პარიზის ობსერვატორიის გაზომვების ბიუროს დირექტორი, მიენიჭა საპატიო ლეგიონის წოდება .      

 ბიოგრაფია 
მამა, ჯონ ჯერარდ კლუმპკე (1825–1917) იყო გერმანელი ემიგრანტი, რომელიც კალიფორნიაში 1850 წელს ჩავიდა ოქროს ციებ-ცხელებისას და მოგვიანებით გახდა წარმატებული, ლიცენზირებული უძრავი ქონების აგენტი სან ფრანცისკოში. იგი დაქორწინდა დოროთეა მატილდა ტოლზე 1855 წელს, ეყოლათ ხუთი ქალიშვილი და ორი ვაჟი. 1877 წელს იგი საცხოვრებლად პარიზში, საფრანგეთში გადავიდა, ხოლო მისი ოთხი და გერმანიისა და შვეიცარიის სკოლებში ჩარიცხნენ. დებმა განაგრძეს კარიერული წინსვლა: ანა ელიზაბეტ კლუმპკე, მხატვარი და ცნობილი ფრანგი ცხოველების მხატვრის როზა ბონეურის მეუღლე იყო; იულია კლუმპკე, მევიოლინე და კომპოზიტორი. მატილდა, წარმატებული პიანისტი და მარმონტელის მოსწავლე; და ნევროლოგი ავგუსტა, რომელმაც ექიმ ქმართან, ჯოზეფ ჟიულ დეჟერინთან ერთად, დააარსა კლინიკა და დაწერა მრავალი ნაშრომი.

დოროთეა სწავლობდა პარიზის უნივერსიტეტში, ამავე დროს დაიწყო მუსიკის შესწავლაც, მოგვიანებით კი ასტრონომითაც დაინტერესდა . მან ბაკალავრის ხარისხი მიიღო 1886 წელს. ასევე მიიღო დოქტორის ხარისხი პარიზის უნივერსიტეტში, რომელიც დაასრულა 1893 წელს. მისი დისერტაცია ეხებოდა სატურნის რგოლებს.  1887 წელს მან თანამდებობა დაიკავა პარიზის ობსერვატორიაში . აქ ის მუშაობდა გიომ ბიგურდანთან და ლიპო შულჰოფთან, მოგვიანებით კი პიონერ ასტროფოტოგრაფებთან პოლ და პროსპერ ჰენრისთან, რომლებიც მუშაობდნენ 34 სმ რეფრაქტორთან, რომლის საშუალებითაც  მცირე პლანეტებს(ასტეროიდების) უღებდნენ სურათს. მისი ნამუშევარი მოიცავდა ვარსკვლავების პოზიციების გაზომვას, ასტროფოტოების დამუშავებას, ვარსკვლავური სპექტრების და მეტეორიტების შესწავლას.

 საქმიანობა 
1886 წელს სერ დევიდ გილმა წარადგინა პროექტი სამოთხის ატლასი. იდეას ბევრმა მხარი დაუჭირა. განსაკუთრებით აღაფრთოვანა ობსერვატორიის დირექტორი, ადმირალი ამედე მუშე, რომელმაც შესთავაზა საერთაშორისო შეხვედრა პარიზში. ამან განაპირობა Carte du Ciel-ის პროექტი, რაც მოითხოვდა მთელი ცის გადაღებას და მე-14 სიდიდის სუსტი ვარსკვლავების ჩვენებას. პარიზის ობსერვატორიას წვლილი მიუძღვის ცის დიდი ნაწილის აღბეჭვდაში. პროექტში ასევე გათვალისწინებული იყო მე-11 სიდიდის ყველა ვარსკვლავის კატალოგის შედგენა.

50 კაცის სასტიკი კონკურენციის პირობებში, დოროთეა კლუმპკემ დაიმსახურა გაზომვების ბიუროს (Bureau des Mesures) დირექტორის პოსტი, პარიზის ობსერვატორიაში .  დოროთეა ამ თანამდებობას ათწლეულის განმავლობაში იკავებდა და ამ ხნის განმავლობაში ხელმძღვანელობდა რამდენიმე სხვა მეცნიერ ქალს. 

1896 წელს დოროთეა ნორვეგიაში გაფრინდა, ნორვეგიული გემით Norse King, 1896 წლის 9 აგვისტოს მზის დაბნელებაზე დასაკვირვებლად. დაკვირვება წარუმატებლად დასრულდა ბუნდოვანი ღრუბლების გამო, მაგრამ ამ დროს მის ცხოვრებაში რომანტიკამ თავი იჩინა. იგი შეხვდა ექიმ ისააკ რობერტსს, 67 წლის უელსელ ქვრივს და მეწარმეს, რომელიც გახდა ასტრონომი და პიონერი ასტროფოტოგრაფიაში, ესწრებოდა პარიზის კარტ დუ სიელის კონგრესს. რობერტსმა თავისი პირადი ობსერვატორია 50 სანტიმეტრის სიგანის რეფლექტორებით, კამერითა და 13 სანტიმეტრიანი თომას ქუქის რეფრაქტორებით აღჭურვა.

1899 წელს ასტრონომებმა იწინასწარმეტყველეს დიდი მეტეორული წვიმა, რომელიც დღეს ცნობილია როგორც ლეონიდები. ფრანგებმა აირჩიეს ქალი ასტრონომი - დოროთეა კლუმპკე, რომელსაც ბუშტით უნდა ემოგზაურა წვიმაზე დასაკვირვებლად - წვიმის წინასწარმეტყველება სრული მარცხი გამოდგა. Creese, Mary R. S. (2004). 

შეხვედრიდან ხუთი წლის შემდეგ, დოროთეა და ისაკი დაქორწინდნენ 1901 წელს და დარჩნენ სასექსის სახლში. დოროთეამ დატოვა თანამდებობა პარიზის ობსერვატორიაში, რათა ყოფილიყო ისააკთან, რომელსაც დაეხმარა ჰერშელის 52-ვე „ნისლეულის ზონის“ გადაღებაში. მათი ქორწინება მალევე დასრულდა, ისაკის გარდაცვალებით 1904 წელს. დოროთეამ მემკვიდრეობით მიიღო მთელი მისი ასტრონომიული წვლილი და მნიშვნელოვანი ქონება.

დოროთეა დარჩა სასექსის სახლში და დაასრულა 52 რეგიონის ფოტო გადაღება, რის შემდეგაც წავიდა დედასთან და დასთან, ანასთან, შატო როზა ბონჰეურში, ფოტოგრაფული ფირფიტების მთელი ნაკრებით. ამის შემდეგ, დაბრუნდა პარიზის ობსერვატორიაში და 25 წელი გაატარა ფირფიტებისა და ისაკის ჩანაწერების დამუშავებაში. პერიოდულად აქვეყნებდა ნაშრომებს შედეგებზე. 1929 წელს მან გამოაქვეყნა ყოვლისმომცველი კატალოგი "ისააკ რობერტსის ატლასი 52 რეგიონიდან, უილიამ ჰერშელის ნისლეულის ველების გზამკვლევი". ამ გამოცემისთვის მიენიჭა ელენე- პოლ ჰელბრონერის პრემია 1932 წელს საფრანგეთის მეცნიერებათა აკადემიისგან .

დოროთემ შემოწირულობით, მისი გარდაცვლილი მეუღლის პატივსაცემად, Société astronomique de France (ფრანგული ასტრონომიული საზოგადოება) დააწესა Dorothea Klumpke-Isaac Roberts Prix Prix Dorothea Klumpke-Isaac Roberts უილიამ ჰერშელის ფართო და გაფანტული ნისლეულის, ბუნდოვანი ობიექტების შესწავლის წახალისებისთვის. ბარნარდის, ან R. P. Hagen-ის კოსმოსური ღრუბლები. ეს ორწლიანი პრემია პირველად 1931 წელს გაიცა და დღესაც გრძელდება. l'Astronomie, Vol. 93, 1979, pp. 543-546.

დოროთეა კლუმპკე გარდაიცვალა 1942 წლის 5 ოქტომბერს, რამდენიმე წლის განმავლობაში მწვავე ჯანმრთელობის პრობლემების გამო.

 მარსიდან სიგნალების შესახებ 
" მარსის სხეული არ არის ძალიან მანათობი, თვალი უნდა იყოს გაწვრთნილი. ფანტაზიას თავლის მოდუნების ნებაარ უნდა მივცეთ. არიზონას ობსერვატორიის ასტრონომები მოწინავეები არიან, ფანტაზიამ შესაძლოა წვლილი შეიტანა ამაში, თუმცა მარსი უნდა იყოს პირველი პლანეტა, რომელთანაც ჩვენ შევძლებთ კომუნიკაციას. მარსი იქნება პირველი, რაც მოგვაწვდის ჭეშმარიტ ცოდნას დედამიწის მიღმა სიცოცხლის შესახებ ისე, როგორც მან მიიყვანა კეპლერი მზის სისტემის შესახებ ჭეშმარიტებამდე. პროგნოზები ასტრონომიული ფენომენია და არა მაცხოვრებლების სიგნალები. მარსი უდავოდ დასახლებულია უმაღლესი რასით, მე ვხედავ კანტის თეორიაში ალბათობას, რომ ჩვენ შევძლებთ სხვა პლანეტაზე გადასვლას სხვა სიცოცხლისთვის. ." 

 ღირსებები 
1893 წელს მიენიჭა საფრანგეთის მეცნიერებათა აკადემიის ოფიცრის წოდება, 1897 წელს კი პირველი იყო, ვინც საფრანგეთის ასტრონომიული საზოგადოების "Prix de Dames"-ის  პრიზი მიიღო.  - ამ დრომდე ეს ჯილდოები აცერთ ქალს მიუღია. 1893 წლის 14 დეკემბერს მან წაიკითხა სადოქტორო დისერტაცია "L'étude des Anneaux de Saturne" სორბონის მეცნიერთა დიდი აუდიტორიის წინაშე და მიენიჭა მეცნიერებათა დოქტორის ხარისხი; აქაც პირველი ქალი იყო, ვინც ეს შეძლო.  მისი ძირითადი სფერო მათემატიკა და მათემატიკური ასტრონომია იყო. საგამოცდო კომიტეტი, რომელიც შედგებოდა დოქტორ ჟან გასტონ დარბოსა და დრ. ფელიქს ტისერანდი და მარი ანრი ანდოიერისგან, ერთსულოვანად აქებდა მას. თუმცა, ამის საპირისპიროდ, ჰარვარდმა ასტრონომიის პირველი დოქტორის ხარისხი მაინც სესილია პეინ-გაპოშკინს, 1925 წელს, მიანიჭა.

1934 წლის 22 თებერვალს იგი აირჩიეს საპატიო ლეგიონის შევალიერად, საფრანგეთის პრეზიდენტმა თავად გადასცა ჯვარი. დაჯილდოებიდან მალევე, ის და ანა გადავიდნენ სან-ფრანცისკოში, სადაც გაატარა ცხოვრების დარჩენილი დღეები. მან საჩუქრები გადასცა პარიზის ობსერვატორიას, წყნარი ოკეანის ასტრონომიულ საზოგადოებას და კალიფორნიის უნივერსიტეტს, რომ გადაეცათ დამწყები ასტრონომებისთვის. ასტეროიდებს სახელები 339 Dorothea და 1040 Klumpkea მის პატივსაცემად დაარქვეს, როგორც წყნარი ოკეანის ასტრონომიული საზოგადოების Klumpke-Roberts ჯილდო.

 Იხილეთ ასევე 

 ქალთა ქრონიკა მეცნიერებაში

 ცნობები 

 გარე ბმულები 

 Works by or about Dorothea Klumpke at Internet Archive
 J. H. Reynolds: Obituary Notice: Dorothea Klumpke Roberts. Monthly Notices of the Royal Astronomical Society, Vol. 104 (1944), p. 92.
 R. G. Aitken: Dorothea Klumpke Roberts – An Appreciation. Publications of the Astronomical Society of the Pacific, Vol. 54 (1942), No. 321, p. 217.
კატეგორია:გერმანელი ამერიკელები
კატეგორია:პარიზის უნივერსიტეტის კურსდამთავრებულები
კატეგორია:საპატიო ლეგიონის ორდენის კავალრები
კატეგორია:გარდაცვლილი 1942
კატეგორია:დაბადებული 1861