ბეტა-დაშლა

ბეტა-დაშლა (β-დაშლა) — ატომის ბირთვის რადიოაქტიური დაშლა, რომელსაც თან ახლავს ბირთვიდან ელექტრონის ან პოზიტრონის გამოტყორცნა. ეს პროცესი განპირობებულია ბირთვის ერთ-ერთი ნუკლონის თავისთავადი გარდაქმნით სხვა სახის ნუკლონად, მაგალითად ნეიტრონის () გარდაქმნით პროტონად () ან პროტონისა — ნეიტრონად. პირველ შემთხვევაში ბირთვიდან გამოიტყორცნება ელექტრონი () — ხდება ე. წ. -დაშლა; მეორე შემთხვევაში ბირთვიდან გამოიტყორცნება პოზიტრონი () — ხდება ე. წ. -დაშლა. 

ბეტა-დაშლის დროს გამოტყორცნილი ელექტრონებისა და პოზიტრონების საერთო სახელწოდებაა ბეტა-ნაწილაკები. ნუკლონთა ურთიერთგარდაქმნადობას თან სდევს კიდევ ერთი ნაწილაკის — ნეიტრინოს () გამოსხივება -დაშლისას ან ანტინეიტრინოს () გამოსხივება -დაშლისას. 

β−-დაშლა
-დაშლისას ბირთვში პროტონების (Z) რიცხვი ერთით იზრდება, ხოლო ნეიტრონებისა — ერთით მცირდება. ბირთვის A მასური რიცხვი, რომელიც ბირთვში შემავალ ნუკლონთა საერთო რიცხვს უდრის, უცვლელი რჩება. ბირთვი-პროდუქტი წარმოადგენს პირვანდელი ბირთვის იზობარს, რომელიც ელემენტთა პერიოდულ სისტემაში მის მეზობლად, მარჯვნივ მდებარეობს.

β+-დაშლა
-დაშლისას, პირიქით, პროტონების რიცხვი ერთით მცირდება, ნეიტრონებისა კი ერთით იზრდება. წარმოიქმნება იზობარი, რომელიც პირვანდელი ბირთვის მეზობლად, მარცხნივ მდებარეობს. -დაშლის მარტივი მაგალითია თავისუფალი ნეიტრონის გარდაქმნა პროტონად ელექტრონისა და ანტინეიტრინოს გამოსხივებით (ნეიტრონის ნახევარდაშლის პერიოდი  წთ):

{^1_0 n}->[\text{β}^-]  {^1_1p}{+}{e^-}{+}{\bar\nu}.

-დაშლის მაგალითია აგრეთვე ნახშირბადის იზოტოპის ^{11}C დაშლა:

{^{11}_6n}->[\text{β}^+]  {^{11}_5B}{+}{e^+}{+}{\nu},

{^{6p}_{5n}}->[\text{β}^+]  {^{5p}_{6n}}{+}{e^+}{+}{\nu}.

ეს პროცესი შეიძლება წარმოვიდგინოთ, როგორც ბმული პროტონის დაშლა {^1_1p}->[\text{β}^+]  {^1_0n}{+}{e^+}{+}{\nu}. ამ შემთხვევაში ნახშირბადის ბირთვი გარდაიქმნება პერიოდულ სისტემაში მისი წინმდგომი ელემენტის — ბორის ბირთვად.

ბეტა-დაშლას ადგილი აქვს, როგორც ბუნებრივად რადიოაქტიური, ისე ხელოვნურად რადიოაქტიური იზოტოპებისათვის. იმისათვის, რომ ბირთი არამდგრადი იყოს β-გარდაქმნის ერთ-ერთი ტიპის მიმართ, რეაქციის განტოლების მარცხენა ნაწილის ნაწილაკთა მასების ჯამი მეტი უნდა იყოს გარდაქმნის პროდუქტების მასათა ჯამზე. ამიტომ ბეტა-დაშლისას ხდება ენერგიის გამოყოფა. ბეტა-დაშლის ენერგია  შეიძლება გამოვითვალოთ მასათა ამ განსხვავებისა და  თანაფარდობის გამოყენებით, სადაც  სინათლის სიჩქარეა ვაკუუმში. -დაშლისას , სადაც  და  ნეიტრალური ატომების მასებია. -დაშლისას ნეიტრალური ატომი თავის გარსიდან კარგავს ერთ-ერთ ელექტრონს და ამიტომ , სადაც  ელექტრონის მასაა. 

ბეტა-დაშლის ენერგია ნაწილდება სამ ნაწილაკს შორის. ესენია: ელექტრონი (ან პოზიტრონი), ანტინეიტრინო (ან ნეიტრინო) და ბირთვი. თითოეულ მსუბუქ ნაწილაკს შეუძლია წაიღოს ნებისმიერი ენერგია 0-დან -მდე, ე. ი მათი ენერგეტიკული სპექტრი უწყვეტია. მხოლოდ K-ჩაჭერისას მიაქვს ნეიტრინოს ყოველთვის ერთი და იგივე ენერგია.

იხილეთ აგრეთვე
ალფა-ნაწილაკი
ალფა-დაშლა
ბეტა-ნაწილაკი
გამა-გამოსხივება

ლიტერატურა

კატეგორია:ბირთვული ფიზიკა
კატეგორია:რადიოაქტიურობა