სახელმწიფო გადატრიალება ბულგარეთში (1886)

1886 წლის ბულგარეთის სახელმწიფო გადატრიალება, ასევე ცნობილია როგორც 9 აგვისტოს სახელმწიფო გადატრიალება (  ) — ბულგარეთის სამთავროს პირველი მმართველის ალექსანდრე ბატენბერგის ჩამოგდების მცდელობა, რომელიც მოხდა 9 (21) აგვისტოს. მიუხედავად იმისა, რომ მცდელობა წარუმატებელი აღმოჩნდა და დასრულდა კონტრგადატრიალების შედეგად,  ალექსანდრე ბატენბერგი საბოლოოდ მინც გადადგა და დაიწყო მძიმე პოლიტიკური კრიზისი ქვეყანაში.

 წინაისტორია 
როდესაც დასრულდა რუსეთ-ოსმალეთის ომი (1877-1878),  ბულგარეთი გათავისუფლდა თურქეთის მმართველობისგან. ქვეყანის მართვის ძალაუფლება გადაეცა მთავარ ალექსანდრე ბატენბერგს, რუსეთის მეფის ალექსანდრე II-ის ძმისშვილს. 1881 წელს ალექსანდრე II-ის მკვლელობის შემდეგ იგი შეცვალა ალექსანდრე III-მ, რომელიც გამოირჩეოდა კონსერვატიული განწყობებით.

აღმოსავლეთ რუმელიის ანექსიის შემდეგ (ბულგარეთის ისტორიოგრაფიაში ბულგარეთის აღმოსავლეთ რუმელიასთან შეერთების შესახებ ) 1885 წელს, რომელიც არ დაამტკიცა რუსეთის იმპერიამ, რუსეთ-ბულგარული ურთიერთობები გაუარესდა. რუსეთის სამეფო კარის უკმაყოფილება, რომელიც გამოწვეული იყო მთავრის ქმედებებით, აისახა რუსეთის პოლიტიკაში ბულგარეთის სამთავროს მიმართ.   ამან გამოიწვია ბატენბერგზე  სასტიკი თავდასხმები პრორუსული პოლიტიკური ჯგუფების   (ცანკოვის პროგრესული ლიბერალური პარტია და აღმოსავლეთ რუმელიის სახალხო პარტია) მხრიდან, რომლებიც დარწმუნებულნი იყვნენ, რომ რუსეთის მფარველობა აუცილებელი იყო სან-სტეფანოს საზავო ხელშეკრულება მიერ განსაზღვრულ საზღვრებში დამოუკიდებელი ბულგარეთის შესანარჩუნებლად.    სერბეთის ახალი შეტევის მომზადების შესახებ ჭორები ასევე მოითხოვდა რუსეთთან ურთიერთობების ადრეულ მოგვარებას: 1885 წლის ომის შემდეგ მატერიალურად და ფინანსურად დასუსტებული ბულგარეთის არმია დაუცველი იყო და ჯარში საკადრო პოლიტიკაც უკმაყოფილებას იწვევდა.  

 გადატრიალებასთან დაკავშირებული მოვლენები 

 სამზადისი 
გადატრიალების ორგანიზატორები იყვნენ: სამხედრო სკოლის უფროსი პიოტრ გრუევი, გენერლები ანასტას ბენდერევი, რადკო დიმიტრიევი და გეორგი ვაზოვი . შეთქმულებაში ასევე მონაწილეობდა რუსეთის სამხედრო ატაშე ბულგარეთში, პოლკოვნიკი სახაროვი .

ივლისის ბოლოს — აგვისტოს დასაწყისში, სერბეთის მოახლოებული თავდასხმისგან თავდაცვის მომზადების საბაბით, ბენდერევმა დაიწყო ჯარების განლაგება სოფიას მახლობლად, ხოლო მთავრის ერთგული ნაწილები გაგზავნეს რამდენიმე მიმართულებით: 1-ლი ქვეითი პოლკის ორი რაზმი წავიდა სლივნიცას მახლობლად თავდაცვითი სტრუქტურების ასაშენებლად., 1-ლი საკავალერიო პოლკი გაემგზავრა სამოკოვში წვრთნებისთვის, მე-2 (სტრუმსკის) ქვეითი პოლკი გადაყვანილ იქნა პერნიკში,  1-ლი საარტილერიო პოლკი დარჩა სოფიაში.   გრუევმა მოლაპარაკება გამართა პრემიერ-მინისტრ პეტკო კარაველოვთან და ომის მინისტრთან კონსტანტინე ნიკიფოროვთან, რომლებიც შეთანხმდნენ, რომ მთავრისთვის ეთხოვათ გადადგომა, თუმცა უარი თქვეს შეთქმულებაში მონაწილეობაზე  .

 ბატენბერგის დამხობა და დროებითი მთავრობის ჩამოყალიბება 
1886 წლის 8-9 აგვისტოს ღამით, სტრუმსკის პოლკის ნაწილები და სამხედრო სკოლის იუნკრები შევიდნენ სოფიაში, გაანეიტრალეს ქალაქში დარჩენილი ჯარები და ალყა შემოარტყეს სამთავრობო სასახლეს. ალექსანდრე ბატენბერგი დააპატიმრეს და აიძულეს ხელი მოეწერა განკარგულებაზე გადადგომის შესახებ.   იმავე დილით წაიყვანეს ორიახოვოში და გადაასახლეს რუსეთში დუნაის გასწვრივ.  

შეთქმულებს არ ჰქონდათ შმდგომი მოქმედების მკაფიო გეგმა. ისინი ვარაუდობდნენ რომ შექმნიდნენ მთავრობას ყველა პოლიტიკური პარტიის მონაწილეობით, მაგრამ გადააწყდნენ წინააღმდეგობას კარაველოვის და სხვა წამყვანი პოლიტიკოსების მხრიდან. საღამოსთვის, რუსეთის საგარეო საქმეთა სამინისტროსთან კონსულტაციების შემდეგ, გამოცხადდა დროებითი მთავრობის შემადგენლობა, რომელსაც ხელმძღვანელობდა მიტროპოლიტი კლიმენტ ტირნოვსკი.   10 აგვისტოს სამხედრო ნაწილების უმეტესობამ ახალ ხელისუფლების წინაშე ერთგულების ფიცი დადო. ბევრმა ბულგარეელმა ოფიცერმა და პოლიტიკოსმა არ დაუჭირა მხარი გადატრიალებას, მათ შორის იყო სახალხო კრების თავმჯდომარე სტეფან სტამბოლოვი, რომელიც იმ მომენტში იმყოფებოდა ტარნოვოში . ნიკიფოროვმა უარი თქვა დროებით მთავრობაში მონაწილეობაზე, პლევენის პოლკმა უარი თქვა ფიცის დადებაზე და ახალი ხელისუფლების წინააღმდეგ დემონსტრაცია გაიმართა სევლევოში . ვარნის პოლკში სამხედროებმა უარი თქვეს დამორჩილებოდნენ გადატრიალების მომხრე მეთაურს.  

 კონტრგადატრიალება 
პლოვდივში, 10 აგვისტოს, დაიწყო კონტრგადატრიალების ორგანიზება, რომელსაც სავა მუტკუროვი ხელმძღვანელობდა. მას მხარს უჭერდნენ დიმიტრი ტონჩევი, სხვა ლიბერალური პოლიტიკოსები და ბრიტანეთის საკონსულო.   სამხედრო ნაწილებმა, რომლებმაც არ აღიარეს ახალი მთავრობა, დაიწყეს სვლა პლოვდივისკენ პაზარჯიკიდან, ჰასკოვოდან და სტარა ზაგორადან . 11 აგვისტოს სტამბოლოვმა გამოსცა პროკლამაცია და მუტკუროვი დანიშნა ბულგარეთის არმიის მთავარსარდლად. მუტკუროვმა დროებით მთავრობას ულტიმატუმი წარუდგინა და სასიკვდილო განაჩენის შიშით 24 საათის განმავლობაში გადადგომა მოითხოვა.  11-12 აგვისტოს ღამეს სლივნიცაში 1-ლი ქვეითი პოლკი აჯანყდა. 12 აგვისტოსთვის დროებითი მთავრობის მომხრეები იზოლირებულნი იყვნენ სოფიასა და შუმენში .რუსეთის გენერალური საკონსულოს მონაწილეობით შეიქმნა ახალი მთავრობა კარაველოვის ხელმძღვანელობით. გრუევი და სხვა შეთქმულები გაიქცნენ დედაქალაქიდან  .

 ბატენბერგის დაბრუნება 
კარაველოვის მთავრობამ მიიღო რუსეთის მხარდაჭერა, ტარნოვოსა და პლოვდივის კონტრგადატრიალების ორგანიზატორებმა უარი განაცხადეს მხარდაჭერაზე.   სამოქალაქო ომისა და ოკუპაციის შიშით. კარაველოვს სურდა გადაედო სამთავრო ტახტის აღდგენის გადაწყვეტილება დიდი ეროვნული კრების მოწვევამდე, მაგრამ სტამბოლოვმა ბატენბერგს სთხოვა რაც შეიძლება მალე დაბრუნებულიყო ბულგარეთში.   16 აგვისტოს სტამბოლოვმა გუბერნატორებად გამოაცხადა პეტკო სლავეიკოვი, გეორგი სტრანსკი და საკუთარი თავი. 17 აგვისტოს კარაველოვის კაბინეტი გადადგა, პლოვდივის სამხედრო ნაწილებმა დედაქალაქი უსისხლოდ დაიკავეს.  

ალექსანდრე ბატენბერგი სოფიაში დაბრუნდა 17 აგვისტოს, მაგრამ ცხრა დღის შემდეგ, 1887 წლის 26 აგვისტოს (7 სექტემბერი) რუსეთის იმპერატორთან მშვიდობის დამყარების მორიგი წარუმატებელი მცდელობის შემდეგ, მან ხელი მოაწერა უარის თქმის აქტს და სამუდამოდ დატოვა ბულგარეთი  . ძალაუფლება გადაეცა რეგენტულ საბჭოს სტამბოლოვის ხელმძღვანელობით.

 შედეგები 
1887 წლის 7 ივლისს ბულგარეთში აირჩიეს ახალი მთავარი — ფერდინანდ I, საქს-კობურგ-გოთა დინასტიის წარმომადგენელი, ავსტრიის იმპერატორის ძმისშვილი და ავსტრიის არმიის ოფიცერი. მისი მეფობის პირველ წლებში საშინაო პოლიტიკურ ცხოვრებაში წამყვანი როლი ეკუთვნოდა სტეფან სტამბოლოვის ლიბერალურ პარტიას, რომლის საგარეო პოლიტიკაშიც გამოიხატა რუსეთის მიმართ დამოკიდებულების შესამჩნევი გაციება.  რუსეთის მომხრე ოფიცრები ემიგრაციაში წავიდნენ რუმინეთში და 1887 წლის თებერვალში კვლავ სცადეს გადატრიალების მოწყობა ბულგარეთში, მაგრამ უშედეგოდ. ბულგარეთსა და რუსეთს შორის ურთიერთობა მხოლოდ 1896 წელს აღდგა. 

 ლიტერატურა 

 Радев С. Строителите на съвременна България. — София: Български писател, 1990. — Т. 1. — 840 с.
 Радев С. Строителите на съвременна България. — София: Български писател, 1990. — Т. 2. — 696 с.
 Стателова Е. и др. История на нова България 1878-1944. — София: Издателска къща „Анубис“, 1999. — Т. 3. — ISBN 954-426-206-7.

 სქოლიო 

კატეგორია:სახელმწიფო გადატრიალებები
კატეგორია:სახელმწიფო გადატრიალებები ქვეყნის მიხედვით
კატეგორია:სახელმწიფო გადატრიალებები ბულგარეთში