იზაბელა სადოვიანუ-ევანი

იზაბელა სადოვიანუ-ევანი ( რუმინ: [izaˈbela sadoˈve̯anu ˈevan], დ. 24 თებერვალი, 1870 – გ.  6 აგვისტო, 1941) — რუმინელი ლიტერატურათმცოდნე, განათლების სპეციალისტი, ჟურნალისტი, პოეტი და ფემინისტი მებრძოლი. მან გაატარა თავისი ახალგაზრდობა სოციალიზმის ადვოკატირებაში და სიცოცხლის ბოლომდე ახორციელებდა მემარცხენე პოლიტიკას, ძირითადად, როგორც პოპორანისტური წრეების წარმომადგენელი და კულტურის კრიტიკოსის, გარაბეტ იბრაილეანუ, პირადი მეგობარი. იბრაილეანუს ხელმძღვანელობით, სადოვიანუმ დაწერა  მიმოხილვა (Viața Românească), სადაც იგი ცდილობდა ეთნიკური ნაციონალიზმისა და ტრადიციონალიზმის ესთეტიზმთან შერიგებას. ლიტერატურათმცოდნე იზაბელა მხარს უჭერდა სიმბოლიზმის, როგორც დამოუკიდებელი კულტურული ფენომენის აღიარებას და მიმოიხილა ინგლისური ლიტერატურის თანამედროვე განვითარება.

სადოვიანუ წარმოადგენდა რუმინულ ფემინიზმს ქალთა საერთაშორისო ალიანსის კონგრესებზე. ის  თანდათანობითი მიემხრო ქალთა საარჩევნო უფლების და, ომის შუა პერიოდში, დაინტერესდა ფემინიზმისა და ევგენიკას შორის კავშირების შექმნით. სკოლის მასწავლებლად და მებრძოლად ყოფნისას, მან მხარი დაუჭირა განათლების რეფორმას და კვალიფიკაცია მიიღო მონტესორის მეთოდის პროპაგანდაში. სიცოცხლის ბოლოს მან თავის პოლიტიკურ და სოციალურ ჩართულობათა სიას დაამატა ფემინისტური ანტიფაშიზმი.

სოციალისტური პოლიტიკოსის, ვასილ მორტუნის ბიძაშვილი, იზაბელა იყო რომანისტი და პოლიტიკური მოღვაწის მიხაილ სადოვიანუს სიდედრი. იგი ასევე დაკავშირებული იყო რუმინეთის პოლიტიკურ ისტორიაში მნიშვნელოვან ოჯახებთან.

 ბიოგრაფია 
იზაბელა მორტუნი წარმოშობით მოლდოვის ისტორიული რეგიონიდან იყო: მისი დაბადების ადგილი არის საუჩესტი, ბაკეუს ოლქი, , მაგრამ შესაძლოა მისი დაბადების ადგილი ყოფილიყო ჰერცას რეგიონი. Călinescu, p.667 მისი მშობლები იყვნენ გეორგე გრიგორი და ელეონორა მორსუნი, სოციალისტი ვასილ მორტუნის ბიძა და დეიდა.  

იზაბელა დაბადებიდან მალევე, ანდრეის ოჯახმა იშვილა და გავრცელებული ინფორმაციით, ის უბედური და არასასურველი ბავშვი იყო. მას ჰყავდა ნახევარდა, ადელა, რომელიც მოგვიანებით  მოლდოვის ერთ-ერთი ლამაზმანი გახდა. 

მომავალი ავტორი დაწყებით სკოლაში სწავლობდა ქალაქ ბაკეუში, მანამდე კი გოგონათა ინსტიტუტში და იასის სკოლა- ინტერნატში გაგზავნეს. ამ ფრანგულენოვან დაწესებულებაში ჩარიცხვისას იზაბელა ანდრეი შეხვდა და დაუმეგობრდა კონსტანცია მარინო-მოსკუს, რომელიც ასევე გახდა მწერალი. სწორედ იმ წლებში იზაბელა პირველად ჩაერთო სოციალისტურ მებრძოლებში, მონაწილეობდა იოანე და სოფია ნადეჟდების მემარცხენე კულტურულ წრეში. გაიცნო პოეტ-რომანისტი ნიკოლა ბელდიცეანუ. ხშირად ესწრებოდა ბელდიცეანუს საკუთარ ლიტერატურული საზოგადოების შეხვედრებს. მისი დებიუტი შედგა 1890 წელს, როდესაც მისი ლირიკული პოეზია დაიბეჭდა ჟურნალ Școala Nouă- ში. ის იმ დროს ქალაქ ბაკეუში იყო გოგონების დღის სკოლაში შემცვლელი მასწავლებელი. Călinescu, p.667

იზაბელა სწავლობდა ბუქარესტის უნივერსიტეტის ფილოსოფიურ ფაკულტეტზე. Bogdan-Duică, p.15  Călinescu, p.597

 პოპორანისტის დებიუტი 
სადოვიანუ კვალიფიცირებული იყო სკოლის მასწავლებლად, მოგვიანებით კი მასწავლებლის თანამდებობა დაიკავა ბრაილაში. Călinescu, p.667 1898 წელს იგი დაქორწინდა რომაელ ოფიცერ ალექსანდრუ სადოვიანზე (დ. 1866), დამწყები მწერლის მიხაილ სადოვიანუს უფროს ძმაზე.  იგი გაჰყვა მას ფოშანში, სადაც ასწავლიდა გოგონათა პანსიონატში და საბოლოოდ ბუქარესტში, სადაც მუშაობდა აღმზრდელად. 

 ჟენევის კვლევები და ფემინიზმის დასაწყისი 
სადოვიანუ-ევანი იყო ერთ-ერთი იმ ოთხი ქალი მწერალიდან, რომელიც მიწვეული იყო 1909 წლის მწერალთა კონგრესზე. კონგრესი გაიმართა გეორგე ლაზარის საშუალო სკოლაში, რომელმაც ფაქტობრივად დააარსა რუმინეთის მწერალთა საზოგადოება (SSR), პროფესიული ასოციაცია, რომელსაც ხელმძღვანელობდა მიხაილ სადოვიანუ. იგი ასევე ცნობილი გახდა, როგორც უცხოენოვანი ნაწარმოებების მთარგმნელი, ძირითადად თარგმნიდა იტალიურიდან მშობლიურ რუმინულზე.  1909 წელს, მინერვასთან კონტრაქტით, მან გამოსცა გრაცია დელედას  ნოველების ტომი და ჯოვანი ვერგას სამეფო ვეფხვი . 

1912 წლის დასაწყისიდან სადოვიანუ-ევანმა განაგრძო სწავლა ჟენევაში, შვეიცარია, სადაც ესწრებოდა რუსოს ინსტიტუტის ლექციებს და იყო მის პირველ კურსდამთავრებულებს შორის.  Harold Baumann, 1907-2007, Hundert Jahre Montessori-Pädagogik: eine Chronik der Montessori-Pädagogik in der Schweiz, Haupt Verlag, Bern, 2007, p.90, 210. ; Călinescu, p.667; Ilie Șulea-Firu, Montessori-Erinnerungen, Assoziation Montessori (Schweiz) Sektion der deutschen und rhätoromanischen Schweiz, Zurich, 1991, p.3-12 იგი დაბრუნდა იასის გოგონების პედაგოგიურ ინსტიტუტში, შემდეგ კი ბუქარესტის ელენა კუზას სკოლაში დირექტორის კაბინეტში. Călinescu, p.667 დაინტერესებული იყო მონტესორის მეთოდის გამოყენებით მან მოგვიანებით შექმნა საკუთარი Școala de Puericutură și Educatoare (სკოლა პუერიკულტურისა და ქალთა პედაგოგებისთვის). ასევე, ის იყო რუმინეთის ინსპექტორი საბავშვო ბაღებში.  სადოვიანუ თანამშრომლობდა იორგასთან საზაფხულო სკოლაში ქალაქ ვალენი დე მუნტეში . 

1939 წელს, სადოვიანუმ დაიწყო ფემინისტური აქტივიზმი ბუქარესტის Sprijinul („მხარდაჭერის“) ასოციაციაში გაწევრიანებით. ჯგუფი უფრო მეტად ეძღვნებოდა „ქალების წახალისებას და დახმარებას, რომლებიც საარსებო წყაროს საკუთარი შრომით შოულობენ. ნაკლებად იყო ფოკუსირებული მათ ორგანიზებაზე პოლიტიკური ცხოვრებისა და ქალთა საარჩევნო უფლების მოთხოვნეის კუთხით“. Sadoveanu, p.65-66 ფაქტობრივად, სპრიჯინულმა გააერთიანა პოლიტიკით დაინტერესებული ქალები (მათ შორის მისი პრეზიდენტი, სმარანდა „ემა“ ბელდიმანი) და მამაკაცი პროფემინისტები (სოციალისტი იურისტი თომა დრაგუ ). Sadoveanu, p.66 მარგარიტა მილერ ვერგისთან, ბუკურა დუმბრავასთან და სხვა მწერალ ქალებთან ერთად, სადოვიანუ ასევე იყო Româncele Cercetașe ასოციაციის დამფუძნებელი წევრი. 

სადოვიანუ თავს კონსერვატიულ ფემინისტად მოიხსენიებდა. მისი აზრით, ფემინისტები, რომლებიც ითხოვდნენ ხმის უფლებას, უნდა გამოირჩეოდნენ „ფემინინებისგან“, რომლებსაც სურდათ პოლიტიკური ბერკეტები სხვა სქესის წინააღმდეგ. Mitchievici, p.198

 ომთაშორის პერიოდი 
1927 წლისთვის სადოვიანუ ჩაერთო ევგენიკისა და ფემინიზმის შესახებ მთავარ დებატებში, რომელიც განხორციელდა -ის (ასტრას საზოგადოებაში მოქმედი ევგენიკოსების რუპორი) გვერდებზე. ეს სტატიები ამტკიცებდნენ, რომ ფემინიზმის მთავარი მიზეზი იყო ქალების გაძლიერება, იქნებოდნენ ისინი დიასახლისები თუ აღმზრდელები, ზრუნავდა მათთვის პოლიტიკური უფლებებისა და წარმომადგენლობის მინიჭებაზე. კონსტანცა ევოლჩეანუსთან ერთად მან ხელი შეუწყო ქალი მისიონერების მოსამზადებელი სკოლის ორგანიზებას (1927). მან ასევე წაიკითხა ლექციები განათლების რეფორმის განხორციელების შესახებ.

 ბოლო წლები 
ევროპის საზოგადოებებზე ფაშისტური მოძრაობების გავლენის გაძლიერების შემდეგ, სადოვიანუ-ევანმა გააერთიანა თავისი ფემინისტური პოზიცია ანტიფაშიზმის მიზეზით. მსახიობ ლუსია სტურძა ბულანდრასთან ერთად ის აქტიურობდა ქალთა უფლებების დასაცავად ულტრამემარჯვენე საფრთხისგან . Ștefania Mihăilescu, "Nădejde, Sofia", in de Haan et al., p.362 სადოვიანუ გაემგზავრა საზღვარგარეთ და დაესწრო პარიზში გამოფენას სიმბოლისტური მანიფესტის 50 წლის აღსანიშნავად. 

1937 წლის განმავლობაში, ალბათ სადოვიანუ-ევანის თხოვნით, ადევარულმა დაიწყო სპეციალური რუბრიკის გამოქვეყნება სახელწოდებით Femeile între ele („ქალები საკუთარ თავში“), რომელიც მოიცავდა თავისი და კოლეგების წვლილს ფემინისტურ მოძრაობაში.  იზაბელა სადოვიანუს საკუთარი ნაწარმოებები Femeile între ele  მოიცავდა მიმოხილვას სუფრაჟისტული მოძრაობის შესახებ და პოზიტიურ მოხსენებას სოროპტიმისტური ინტერნაციონალის შესახებ, რომლის თვითდახმარების იდეების პოპულარიზაციასაც იგი ცდილობდა რუმინეთში, და სარკასტულ პასუხს არჩიპის მტკიცე ანტიფემინისტურ პოზიციაზე. ერთი წლის შემდეგ, მან უარი თქვა მასწავლებლობაზე სახელმწიფო პენსიის მიღების შემდეგ და თავისი ენერგია მიუძღვნა სარედაქციო მუშაობას, სანამ ადევარულების მთელი ოჯახი აიკრძალა მეფე კაროლ II- ის ავტორიტარული რეჟიმის მიერ.  1939 წელს ტრანსილვანიის მემარცხენე ჟურნალმა Societatea de Mâine გამოაქვეყნა მისი მოკლე ისტორია რუმინული ფემინისტური ორგანიზაციების შესახებ. Sadoveanu, passim გარდაიცვალა 1941 წელს.

 ლიტერატურა 

 (in Romanian) Izabela Sadoveanu, "Scurt istoric despre asociațiile femeilor române. I. Feminismul", in Societatea de Mâine, Nr. 2/1939, p. 65-67 (digitized by the Babeș-Bolyai University, Transsylvanica Online Library)
 (in Romanian) Gheorghe Bogdan-Duică, "Corespondență din București", in Luceafărul, Nr. 1/1909, p. 12-15
 George Călinescu, Istoria literaturii române de la origini pînă în prezent, Editura Minerva, Bucharest, 1986
 Paul Cernat, Avangarda românească și complexul periferiei: primul val, Cartea Românească, Bucharest, 2007.  ISBN  Special:BookSources/978-973-23-1911-6|978-973-23-1911-6
 Francisca de Haan, Krasimira Daskalova, Anna Loutfi (eds.), Biographical Dictionary of Women's Movements and Feminisms in Central and South Eastern Europe, 19th and 20th Centuries, Central European University Press, Budapest & New York City, 2006.   ISBN (identifier)|ISBN]]  Special:BookSources/963-7326-39-1|963-7326-39-1
 (in Romanian) Ion Duma, "Două volume de critică impresionistă", in Luceafărul, Nr. 7/1909, p. 161-163
 Irina Livezeanu, June Pachuta Farris (eds.), Women & Gender in Central and Eastern Europe, Russia, and Eurasia: a Comprehensive Bibliography, Volume I: Southeastern and East Central Europe, M. E. Sharpe, Armonk, 2007.  ISBN 978-0-7656-0737-9
 Angelo Mitchievici, Decadență și decadentism în contextul modernității românești și europene, Editura Curtea Veche, Bucharest, 2011.  ISBN 978-606-588-133-4

 სქოლიო 

კატეგორია:XX საუკუნის ესეისტები
კატეგორია:გარდაცვლილი 1941
კატეგორია:დაბადებული 1870
კატეგორია:ბუქარესტის უნივერსიტეტის კურსდამთავრებულები
კატეგორია:ქალი ბიოგრაფები
კატეგორია:ქალი მემუარისტები
კატეგორია:რუმინელი ქალი პოეტები
კატეგორია:რუმინელი მწერლები
კატეგორია:რუმინელი მთარგმნელები
კატეგორია:რუმინელი ლიტერატურის კრიტიკოსები
კატეგორია:რუმინელი ესეისტები
კატეგორია:რუმინელი ბიოგრაფები
კატეგორია:XX საუკუნის მთარგმნელები
კატეგორია:XX საუკუნის რუმინელი პოეტები