ალიმე აბდენანოვა

ალიმე აბდენანოვა ( ; 1924 წლის 4 იანვარი, ქერჩი, ყირიმის ასსრ, რსფსრ, სსრკ — 5 აპრილი, 1944 წელი, სიმფეროპოლი, ყირიმის გენერალური ოლქი, რაიხსკომისარიატი უკრაინა, მესამე რაიხი ) —   წარმოშობით ყირიმელი თათარი   საბჭოთა სამხედრო, დიდი სამამულო ომის მონაწილე,  პრიმორსკის არმიის შტაბის დაზვერვის განყოფილების რეზიდენტი. წითელი დროშის ორდენის კავალერი (1944). რუსეთის ფედერაციის გმირი (2014, გარდაცვალების შემდგომ).

დიდი სამამულო ომის დროს, 1943 წლის შემოდგომაზე, წითელი არმიის ჯარისკაცი აბდენანოვა შეაგზავნეს ყირიმში, რომელიც ოკუპირებული იყო მესამე რაიხის მიერ, სადაცსადაზვერვო ჯგუფის შემადგენლობაში ასრულებდა  საბჭოთა სარდლობის დავალებებს. მან მოიპოვა ინფორმაცია ქერჩის ნახევარკუნძულზე განლაგებული გერმანიისა და რუმინეთის ჯარების შესახებ. 1944 წლის თებერვალში ჯგუფი გამოაშკარავდა და მისი ყველა წევრი დააპატიმრეს. სასტიკი წამებისა და ხანგრძლივი დაკითხვების შემდეგ, იგი დახვრიტეს 1944 წლის 5 აპრილს სიმფეროპოლში, წითელი არმიის მიერ ყირიმის განთავისუფლების ოპერაციის დაწყებამდე სამი დღით ადრე.

 ბიოგრაფია 

 ადრეული წლები 
დაიბადა 1924 წლის 4 იანვარს ქერჩის გარეუბანში  (სხვა წყაროების მიხედვით სოფელ ძერმაი-კაშიკში ), ყირიმელი თათრების  მესელმე და სეიტ-ოსმან ბორასანოვები ოჯახში.  მამა მუშაობდა ვოიკოვის სახელობის ქერჩის მეტალურგიულ ქარხანაში.   დედა გაიზარდა მეზობელ სოფელ მაიაკ-სალინში, მრავალშვილიან ღარიბ ოჯახში. იგი  17 წლის ასაკში დაქორწინდა. 1926 და 1929 წლებში ბორასანოვებს კიდევ ორი გოგონა შეეძინათ — ასიფე და ფერუზე. 1930 წელს მესელმე გარდაიცვალა ტიფისგან, ერთი წლის შემდეგ კი — სეიტ-ოსმანი. ბავშვები ბებიამ რევიდემ და ბიძა მუედინმა წაიყვანეს.   

ალიმემ ბავშვობა და ახალგაზრდობა სოფელ ჯერმაი-ქაშიკში გაატარა.    გოგონამ  წარჩინებით დაამთავრა მაქსიმ გორკის სახელობის შვიდწლიანი კამიშ-ბურუნის საშუალო სკოლა , სადაც მას ანას ეძახდნენ.  შემდეგ დაიწყო მუშაობა ყირიმის ლენინსკის რაიონის სოფლის საბჭოში უზუნ-აიაკის მდივნად.   მოგვიანებით  დაინიშნა  აღმასრულებელი კომიტეტის გენერალური განყოფილების უფროსად.   1940 წლიდან იყო კომკავშირის წევრი.  

დიდი სამამულო ომის დაწყების შემდეგ, ალიმეს რამდენჯერმე ჰქონდა ფრონტზე წასვლის მცდელობა, მაგრამ ვინაიდან  აღმასრულებელი კომიტეტის თანამშრომელი იყო, უარი უთხრეს. ამავე დროს ფრონტზე მობილიზებულნი იყვნენ  მისი ბიძები: ისმაილი (მოგვიანებით დაიღუპა), აედინი (უგზოუკვლოდ დაიკარგა სტალინგრადის მახლობლად) და მუედინი (მსახურობდა სასაზღვრო ჯარების პოლიტიკურ კომისრად, ხოლო მას შემდეგ, რაც დაჭრეს, მუშაობდა  რეგიონალური პარტიის კომიტეტის სოფლის მეურნეობის განყოფილების უფროსის მოადგილედ ). 1941 წლის 16 ნოემბერს ალიმეს აღმასრულებელი კომიტეტის თანამშრომლები გაგზავნეს ჯერ ქერჩში, შემდეგ კი თემრიუკში, შემდეგ კი მათი ევაკუაცია მოახდინეს კრასნოდარის მხარეში.

ალიმემ დაამთავრა სამედიცინო ინსტრუქტორების მოსამზადებელი სამთვიანი კურსი, შემდეგ კრასნოდარის ოლქის სამხედრო კომისარიატმა გაიწვია ჯარში.   მუშაობა დაიწყო კრასნოდარის საავადმყოფოში.  

 დაზვერვაში 
მარჯვნივ|მინი|275x275პქ|  მესამე რაიხის კონტროლის ქვეშ მყოფი უკრაინისა და ყირიმის რუკა1941 წლის 20 აგვისტოს, ადოლფ ჰიტლერის ბრძანებულებით, შეიქმნა უკრაინის რაიხსკომისარიატი, როგორც მესამე რაიხის ნაწილი. გეგმაში შედიოდა  უკრაინისა და ყირიმის ოკუპირებულ ტერიტორიებში შეყვანა. 1 სექტემბერს, ოკუპირებული აღმოსავლეთის ტერიტორიების რაიხის მინისტრის, ალფრედ როზენბერგის გეგმის მიხედვით, ჩამოყალიბდა ყირიმის გენერალური ოლქი, რომელსაც ხელმძღვანელობდა  გენერალური კომისარი ალფრედ ფრაუენფელდი. მისი  კონტროლის ქვეშ თავად ნახევარკუნძული უნდა მოქცეულიყო, რომლის მნიშვნელოვანი ნაწილი 1941 წლის ნოემბერში დაიკავეს. 1942 წლის მაისში და ივლისში, შესაბამისად, ქერჩისა და სევასტოპოლის დაცემის შემდეგ, ყირიმი მთლიანად მოექცა ვერმახტის ქვედანაყოფების  ორმაგი კონტროლის ქვეშ — სამოქალაქო (ნომინალურად) და სამხედრო (ფაქტობრივად).    იმ დროისთვის ნახევარკუნძულის ტერიტორიაზე განლაგებული იყო მესამე რაიხის უძლიერესი სამხედრო სადაზვერვო ჯგუფი, რომელიც შედგებოდა 30-ზე მეტი ჯგუფიდან. მათ საქმიანობას პირადად ხელმძღვანელობდა აბვერის უფროსი  ვილჰელმ ფრანც კანარისი  . ამ ოპერაციის ფარგლებში სტარი კრიმში" დაფუძნდა „Abwehrkommando 302“-ის ერთ-ერთი ქვედანაყოფი – „ჰერკულესი.“   მარცხნივ|მინი|223x223პქ| "ბასტის" ცენტრის აგენტური ქსელის სქემა ყირიმში, 1943-1944 წწ.
კურსკის ბრძოლაში გერმანელთა ჯარების დამარცხების და 1943 წლის 16 სექტემბერს ნოვოროსიისკისა და ტამანის განთავისუფლების შემდეგ, საბჭოთა სარდლობამ შეადგინა ყირიმის განთავისუფლების გეგმა და პრიმორსკის არმიის  შტაბის უფროსის მოადგილემ,  გენერალ-მაიორმა ნიკოლაი ტრუსოვიმა,   მტრის ჯარების ზურგში გამოცდილი მზვერავების გაგზავნა გადაწყვიტა.   სადაზვერვო ჯგუფი "ბასტი" გაიგზავნა ქალაქ სტარი კრიმის მიდამოებში, რომელიც შედგებოდა აბრამ  პოლეჟაევის, ორი მზვერავი ოფიცრის "სტოროჟუკისა" და "პეტროვისგან", ასევე ექვსი სადაზვერვო დივერსანტისგან, რომელთა დახმარებითაც დაახლოებით. 300 მნიშვნელოვანი ინფორმაცია გადაიცა რადიოგრამით. თუმცა, სადაზვერვო ქსელი არ მოიცავდა ნახევარკუნძულის მთელ ტერიტორიას , და მათ გადარჩენის მცირე შანსი ჰქონდათ ნაცისტების მიერ გაძლიერებული უსაფრთხოების ზომების გამო.    ტრუსოვი მივიდა დასკვნამდე, რომ ყირიმში სპეციალური დავალებების შესასრულებლად, საჭირო იყო ადგილობრივი ყირიმელი თათრებიდან არასაეჭვო პირის გაგზავნა და ამ როლის შესასრულებლად  ალიმე აბდენანოვას კანდიდატურა  შესთავაზეს, რომელიც მაშინვე დათანხმდა სამხედროებთან თანამშრომლობას.      ამის შემდეგ იგი შევიდა კრასნოდარის სადაზვერვო სკოლაში, სადაც სექტემბრის ბოლომდე სწავლობდა სადაზვერვო მუშაობის საფუძვლებს, გაიარა სადესანტო  მომზადება  .

1943 წლის 2-3 ოქტომბრის ღამეს, ალიმე აბდენანოვა, პრიმორსკის არმიის შტაბის სადაზვერვო განყოფილების რეზიდენტი ( ფსევდონიმები: ანია, სოფია — არაბული წარმოშობის ყირიმული თათრული სახელი, ითარგმნება როგორც "სუფთა" ) რადიოოპერატორთან ლარისა გულიაჩენკოსთან ერთად (სტასია, ამაყი) დაეშვნენ პარაშუტებით PO-2 თვითმფრინავიდან ლენინსკის რაიონის სოფელ ჟერმაი-კაშიკთან, სადაც ცხოვრობდა მისი ბებია რევიდე აპტე.     დანიშნულების ადგილიდან შორს ჩამოვიდნენ, რა დროსაც ალიმემ ფეხი იღრძო, მაგრამ  ბებიის სახლამდე მისვლა რადიოოპერატორის დახმარებით შეძლო, რომელიც მან ტაისიას სახელით გააცნო.  პარაშუტები და რაციები ჩამარხეს მიწაში. <ref name="crimiz"   
მარცხნივ|მინი|197x197პქ| აბდენანოვას სამხედრო დაზვერვასთან თანამშრომლობის ვალდებულება, 1945 წ
მტრის ჯარებისა და აღჭურვილობის განლაგების შესახებ ინფორმაციის შეგროვების მოვალეობის შესასრულებლად, ალიმემ ჩამოაყალიბა იატაკქვეშა  ჯგუფი სახელწოდებით "დაია",  სოფლის 14 სანდო  მცხოვრებისგან, რომელშიც შედიოდნენ მისი ბიძა აბდურაკი ბოლატოვი, ხაირლა მამბეჯანოვი, ბატალ ბატალოვი, მასწავლებელი ნეჩიპე ბატალოვა და ძმები სეფიდინები და ჟევატ მენანოვი, ვასპიე აჯიბაევა,  სადგურის უფროსის თანაშემწე ივანოვი, ვაგონების გადამბმელი  აჩკალოვი,  გადამრთველი პეტლიაკი და  აბდენანოვას სხვა თანამოაზრეები.      ჯგუფებად დაყოფილები, ატარებდნენ  რკინიგზისა და გზატკეცილი 24 საათიან მონიტორინგს,  აგროვებდნენ ინფორმაციას მტრის ჯარების გადაადგილების, თავდაცვითი სტრუქტურების სისტემის,  მტრის ქვედანაყოფებისა და შტაბების  სადგურის მიდამოში და მიმდებარე სოფლებში განლაგების შესახებ.    ჯგუფის შეკრება ფარულად ხდებოდა ბატალის ბაბუის სახლში,  ხოლო ინფორმაციას  რადიოთი გადასცემდნენ ჩრდილოეთ კავკასიის ფრონტის დაზვერვის დეპარტამენტს.   ჯერმაი-კაშიკის იატაკქვეშა  ორგანიზაციის დაარსების პირველი დღიდან 19 ოქტომბრამდე, კვირაში დადგენილი ორის ნაცვლად, გაიგზავნა 16 შეტყობინება, ხოლო ოთხ თვეში 1943 წლის ოქტომბრიდან 1944 წლის თებერვლამდე - 80-ზე მეტი რადიოგრამა, რომლის წყალობითაც გერმანულმა ჯარებმა  განიცადა  ცოცხალი  ძალისა და ტექნიკის დანაკარგები.   მარჯვნივ|მინი|233x233პქ| დაზვერვის მოხსენება აბდენანოვას შესახებ, 1944 წ1943 წლის 13 დეკემბერს ჩრდილოეთ კავკასიის ფრონტის შტაბის დაზვერვის განყოფილების მე-2 განყოფილების უფროსმა მაიორმა აცეხოვსკიმ ა. აბდენანოვა მძიმე საომარ პირობებში გამოჩენილი მამაცობისთვის წარადგინა წითელი დროშის ორდენზე.  გენერალ-მაიორმა ნიკოლაი ტრუსოვმა მხარი დაუჭირა ამ იდეას და 1944 წლის 5 იანვარს პრიმორსკის არმიის სამხედრო საბჭომ თავისი ბრძანებით აბდენანოვს ეს ჯილდო     მიანიჭა. ამავე ბრძანებით, მისი პარტნიორი რადიოოპერატორი ლ. გულიაჩენკო დაჯილდოვდა წითელი დროშის ორდენით, რომლის ღალატმა მალევე გამოიწვია ალიმეს სიკვდილი. თუმცა, მან პირადად ვერ მიიღო ჯილდო  და ამჟამად ის ინახება მოსკოვის არქივში, ხოლო დაჯილდოების წიგნი, რომელიც 1992 წლის 9 მაისს გადასცეს მის დას ფერუზას, არის სოფელ ლენინოს ადგილობრივი ისტორიის მუზეუმში.   

 ტყვეობა და სიკვდილი 
1943 წლის იანვარ-თებერვალში აბდენანოვამ შტაბში გაგზავნა 42 რადიოგრამა, მაგრამ 11 თებერვალს რადიოსადგურის ბატარეების მარაგი ამოიწურა და ალიმემ დახმარება სთხოვა მისთვის ცნობილ პარტიზან ალექსანდრე პავლენკოს. მან მოახერხა აბდენანოვასთვის ახალი ბატარეების მიტანა, მაგრამ უკან დაბრუნებისას დააკავეს. ალიმემ ამის შესახებ ინფორმაცია ცენტრს გადასცა და ტრუსოვმა დაავალა „სხვა სოფელში ნათესავებთან წასულიყო“  . ამავდროულად, აბვერმა დაიწყო იმის გაცნობიერება, რომ ქერჩის რაიონში მოქმედებდა იატაკქვეშა ორგანიზაცია და მიმართულების მაძიებლის სპეციალური აპარატის დახმარებით გამოვლინდა სახლი, სადაც რადიოსადგური მუშაობდა.   ამავდროულად, "სტარი კრიმში"  ციხის საკანში პროვოკატორი ჩასვეს,  სადაც ივანოვთან დაკავშირებული რამდენიმე პარტიზანი უკვე იყო დაპატიმრებული. მისი მონაცემების წყალობით ცნობილი გახდა იატაკქვეშა ორგანიზაციის წევრების კავშირები და სადგურის უფროსის თანაშემწე დააკავეს.   1944 წლის 25-26 თებერვლის ღამეს, ნაცისტური საიდუმლო საველე პოლიციის წევრები "GFP-312", შეიჭრნენ ძმები მენანოვების სახლში, შეიპყრეს დაზვერვის ოფიცრების უმეტესობა, მათ შორის ალიმე, და ჩაყარეს ისინი სტარო-კრიმსკაიას ციხეში.    ამრიგად, აბდენანოვას სადაზვერვო ჯგუფის შვიდთვიანი მუშაობა ყირიმის ოკუპირებულ ტერიტორიაზე დასრულდა.  

დამცირების მიუხედავად, სიტყვა არავის დასცდენია, მაგრამ როდესაც გულიაჩენკომ  პარტიზანების წამება ნახა, დათანხმდა ნაცისტებთან თანამშრომლობას და გაამხილა რადიოსადგურის მდებარეობა.     9 მარტს, აგარმიშის მთის ძირში, დახვრიტეს აბდურაკიპ ბოლატოვი, ხაირლა მამბეჯანოვი, სეფიდინი და ძევატ მენანოვი, ვასპიე აჯიბაევა საკანში წამებით გარდაიცვალა, ნეჩიპე ბატალოვა დახვრიტეს კონტრდაზვერვის ეზოში.   19 წლის გოგონა, ალიმე აბდენანოვა მოღალატეების მიკელსონის, ზუბის, ვასილენკოს, კრუგლოვის და დუბოგრეის დახმარებით სასტიკად აწამეს.   მას ფრჩხილებს აძრობდნე და თმებს აგლეჯავდნენ, ფეხები  და მკლავი ჩაუმტვრიეს, დაკითხვისას განუწყვეტლივ ცემდნენ და ცივ წყალს ასხამდნენ.     ალიმეს სახე დაუმახინჯე,ს   თუმცა, მცდელობა ნებისმიერ ფასად ინფორმაციის  მიღებისა, წარუმატებელი აღმოჩნდა.   27 მარტს პარტიზანებმა დაარბიეს კომენდანტის ოფისი, გაათავისუფლეს მრავალი პატიმარი, მაგრამ ვერ იპოვეს ალიმე  (სარდლობის მოხსენებაში მითითებულია, რომ იგი გარდაიცვალა 1944 წლის მარტში სტარი კრიმის რეგიონში).   ფაქტობრივად, იგი გაგზავნეს სიმფეროპოლში, სადაც გადაიყვანეს 3 აპრილს  და მოათავსეს  ცალკე საკანში.  1944 წლის 5 აპრილს, წითელი არმიის მიერ  11 აპრილს ქალაქის განთავისუფლებამდე  ერთი კვირით ადრე,   20 წლის ასაკში, ალიმე დახვრიტეს  დაახლოებით სიმფეროპოლის გარეუბანში. "კრასნის" სახელმწიფო მეურნეობის ტერიტორიაზე   : შინაგან საქმეთა სახალხო კომისარიატის " ხალხის მტრებისთვის" განკუთვნილ ყოფილ ბანაკში, რომელიც  ნაცისტების ხელში იყო.    

აბდენანოვას დაკრძალვის ადგილი უცნობი დარჩა,  თუმცა არსებობს ვარაუდები, რომ დაასაფლავეს აღსრულების ადგილზე თხრილში.    ყირიმის განთავისუფლების შემდეგ საბჭოთა ოფიცრებმა იპოვეს აბდენანოვების სახლი და პრიმორსკის არმიის დაზვერვის განყოფილების უფროსმა  მის ახლობლებს განუცხადა, რომ "ალიმას გმირობა არასოდეს მიეცემა დავიწყებას", რის შემდეგაც საქმე დაიხურა და " საიდუმლო სამსახურის თანამშრომელის ოჯახს და ყველას, ვინც დაზარალდა, ფულადი ჯილდო გადაეცა ».    ერთი თვის შემდეგ, 18 მაისს, დაიწყო ყირიმელი თათრების ზოგადი დეპორტაცია სსრკ-ს სხვადასხვა რეგიონში, რის გამოც დაზარალდნენ ალიმეს ნათესავები,  კერძოდ,  ბებია რევიდე და და აზიფე, ასევე მზვერავი, რომელმაც მოგვიანებით დაწერა მოგონებები ."დაიას" სადაზვერვო ჯგუფის  შესახებ.. მომდევნო წლებში ყირიმელი თათარი ხალხის წარმომადგენლების ღვაწლი დავიწყებას მიეცა, მიუხედავად იმისა, რომ 60 ათასზე მეტი ყირიმელი თათარი იბრძოდა ნაცისტების წინააღმდეგ დიდი სამამულო ომის ფრონტებზე, მათ შორის 7 ათასი იატაკქვეშა ორგანიზაციის წევრი  და 17 ათასი პარტიზანი, რომელთაგან 21 ათასზე მეტი დაიღუპა.    ასე რომ, ალიმეს ღვაწლი არ იყო დაფასებული  და სახელი "აბდენანოვა" დიდი ხნის განმავლობაში იყო ცნობილი მხოლოდ რამდენიმე ადამიანისთვის,  მიუხედავად იმისა, რომ მისი სადაზვერვო ჯგუფის საქმიანობის შესახებ ინფორმაციის უმეტესობას ჯერ კიდევ გრიფით საიდუმლო ადევს. მარცხნივ|მინი|250x250პქ| მედალი "ოქროს ვარსკვლავი" და რუსეთის გმირის ალიმა აბდენანოვას სერთიფიკატი1958 წელს კრასნოდარის ჩრდილოეთ კავკასიის სამხედრო ოლქის ტრიბუნალმა ბრალდებულები მიხელსონი, დუბოგრეი, ოლენჩენკო, ზუბი, კრუგლოვი და ვასილენკო დამნაშავედ ცნო ღალატში, გერმანიის საიდუმლო საველე პოლიციასთან "GFP-312"-თან თანამშრომლობაში, საბჭოთა მოქალაქეების მასობრივ სიკვდილით დასჯაში და. მათ სიკვდილით დასჯა მიუსაჯა.    პროცესის დროს გამოვლინდა GFP-312-ის მიერ დაკავებული დაზვერვის კიდევ რამდენიმე გვარი: ანდრეი ნაგოლოვი და ალექსანდრე კასიანოვი (მოკვდა წამების ქვეშ), ანა ბელონენკო და ლიდია ვლაჩუგა (დახვრიტეს  სადგურზე 1943 წლის დეკემბერში), ვასილი სავჩენკო  (ცოცხლად დაწვეს, იატაკქვეშა ორგანიზაციის წითელ დროშაში გახვეული). გულიაჩენკოს, რომელიც 1945 წელს SMERSH-ის ოფიცრებმა დააკავეს ჩეხოსლოვაკიის ტერიტორიაზე, მიესაჯა 10 წლით თავისუფლების აღკვეთა. 1991 წელს სასჯელი გააუქმა ოდესის სამხედრო ოლქის სამხედრო ტრიბუნალმა „მტკიცებულების არარსებობის გამო“.  

 ჯილდოები და წოდებები 

 წითელი დროშის ორდენი (1944 წლის 5 იანვარი.  

 " რუსეთის ფედერაციის გმირის " წოდება ოქროს ვარსკვლავის მედალი (2014 წლის 1 სექტემბერი.

 სქოლიო 

კატეგორია:დაბადებული 4 იანვარი
კატეგორია:დაბადებული 1924
კატეგორია:გარდაცვლილი 5 აპრილი
კატეგორია:გარდაცვლილი 1944
კატეგორია:ყირიმის პარტიზანები
კატეგორია:წითელი დროშის ორდენის კავალრები
კატეგორია:რუსეთის ფედერაციის გმირები