ლაჰეჯის სასულთნო

ლაჰეჯის სასულთნო (  ‎ ლაჰჯის  ) ან ალ-აბდალის სასულთნო ( )  — არაბული სახელმწიფო, რომელიც არსებობდა 1728 წლიდან 1967 წლამდე სამხრეთ იემენის ახლანდელი ლაჰჯის მუჰაფაზას ტერიტორიაზე. სასულთნოს სათავეში აბდალის  დინასტია იდგა.
მარჯვნივ|მინი|300x300პქ| ქალაქი ლაჰეჯი, ლაჰეჯის სასულთნოს დედაქალაქი. ფონზე სულთნის სასახლეა. საფოსტო ბარათი გამომცემლისგან, დაახლოებით 1935 წელს, მაგრამ ფოტო, სავარაუდოდ, რამდენიმე წლის წინ არის გადაღებული.

 ისტორია 
1728 წელს არაბული აბდალების ტომის ლიდერმა, რომელმაც დაიპყრო ლაჰჯის ოაზისის ტერიტორია, შეიხ ფადლ I ალ-აბდალმა  გამოაცხადა თავისი დამოუკიდებლობა სანაას იმამებისგან და მიიღო სულთნის ტიტული.  Encyclopædia Britannica, 1984 Edition, Vol. I, p. 11. 

1735 წელს ადენი შეუერთდა სასულთნოს. მე-18 საუკუნის ბოლოს, ჩრდილოეთ იემენში ზაიდების სახელმწიფოს გაყოფის შემდეგ, ლაჰეჯმა დაამყარა თავისი ჰეგემონია მთელი სამხრეთ იემენის ტერიტორიაზე, რითაც მიიპყრო დიდი ბრიტანეთის  ყურადღება.  

1839 წელს ბრიტანელებმა აიღეს ადენი, რომელსაც ოფიციალურად მიეცა ყიდვა-გაყიდვის ხელშეკრულების ფორმა, რომლის მიხედვითაც სულთანმა ადენის ნავსადგური და მიმდებარე სოფელი გადასცა დიდ ბრიტანეთს. «'Abdali sultanate». Encyclopædia Britannica. I: A-Ak — Bayes (15th ed.). Chicago. 2010. pp. 18. ISBN 978-1-59339-837-8. თუმცა, 20 წელზე ნაკლები ხნის შემდეგ სულთანმა ლაჰეჯ ალი I-მა (1849-1863) მოითხოვა ადენის ტერიტორიის დაბრუნება და 1858 წელს ჯარები ბრიტანელების წინააღმდეგ მიმართა. თუმცა, მას შემდეგ რაც მისი არმია შეიხ უსმანის დროს დამარცხდა, სულთანს მოუწია ადენის დაკარგვასთან შეგუება.

1869 წელს ლაჰეჯის სასულთნო იძულებული გახდა გამხდარიყო ბრიტანეთის ადენის პროტექტორატის ნაწილი.

1873 წელს, ჩრდილოეთ იემენში თურქული ჯარების შემოჭრის საპასუხოდ, ბრიტანელებმა დაიკავეს ლაჰეჯი და სასულთნომ ფაქტობრივად დაკარგა დამოუკიდებლობა.
მარცხნივ|მინი|290x290პქ| სულთნის სასტუმრო სახლი ლაჰეში, ფოტო ჰენრი ოგ ფორბსის მიერ 1898 წ.
1915 წლის ივლისში ოსმალეთის ჯარებმა განდევნეს ინგლისელები ლაჰეჯიდან. Spencer Tucker, Priscilla Mary Roberts. World War I: Encyclopedia, Volume 1. (2005), p. 37.ხოლო ლაჰეჯის სულთანი ალი II დახვრიტეს და მოკლეს. ბრიტანელებმა ადენში ახალ სულთანად გამოაცხადეს აბდ ალ-კარიმ II, რომელმაც შეძლო ლაჰეჯში დაბრუნება მხოლოდ  1918 წელს - პირველ მსოფლიო ომში ოსმალეთის იმპერიის დამარცხების შემდეგ. ლაჰეჯი გახდა დასავლეთ ადენის პროტექტორატის ნაწილი.

1951 წლიდან სულთანს ჰყავდა ბრიტანელი რეზიდენტი, რომელთანაც სულთანი ვალდებული იყო გაემართა კონსულტაცია საშინაო პოლიტიკის ყველა საკითხზე The Colonial Office List. H.M. Stationery Office, (1963), p. 64. .

 ლაჰეჯის სასულთნო სამხრეთ არაბთა გაერთიანებული საამიროების ფედერაციაში 
სამხრეთის არაბთა საამიროების ფედერაციის შექმნისას ბრიტანელები განსაკუთრებულ იმედებს ამყარებდნენ ლაჰეჯის სასულთნოზე. მიუხედავად იმისა, რომ სასულთნოს მოსახლეობა მცირერიცხოვანი იყო — მხოლოდ დაახლოებით 60 ათასი ადამიანი, ამ სამთავროს დიდი პოლიტიკური მნიშვნელობა ჰქონდა, ვინაიდან ლაჰეჯის სულთანი დიდი ხანია იყო არაბეთის ნახევარკუნძულის სამხრეთის ყველა მმართველის ლიდერი. Sanger R. «The Arabian Peninsula», New York, (1954), p. 218.მინი|387x387პქ| სულთანი სერ აბდ ალ-ქარიმ II იბნ ფადლ ალ-აბდალი . 1922 წ .|მარცხნივ1958 წლის ივნისში ლაჰეჯის სულთანი ალი III იბნ აბდ ალ-ქარიმ ალ-აბდალი მიიწვიეს ლონდონში ფედერაციის შექმნის შესახებ მოლაპარაკებაზე«Aden Chronicle» (June 19, 1958), p. 1. ინგლისელთა მიერ შემოთავაზებული გაერთიანების პროექტის გაცნობის შემდეგ, ლაჰეჯის სულთანმა მკვეთრად უარყოფითი დამოკიდებულება გამოხატა,  გააკრიტიკა იგი და თქვა, რომ სასულთნო არ იქნებოდა ფედერაციის შემადგენლობაში. საპასუხოდ, ბრიტანეთის მთავრობამ 1958 წლის 10 ივლისს გადაწყვიტა გადაეყენებინა სულთანი ალი III იბნ აბდ ალ-ქარიმ ალ-აბდალი და განაცხადა, რომ სულთნის ქმედებები, სავარაუდოდ, შეუთავსებელი იყო ლაჰეჯსა და ლონდონს შორის დადებულ ხელშეკრულებასთან. «Aden Chronicle» (July 10, 1958), p. 1; July 17, p. 4.   (ლაჰეჯი იყო პირველი სამთავრო ამ ქვეყანაში. ტერიტორია ინგლისთან მეგობრობის ხელშეკრულების გასაფორმებლად). Hickinbotham T. «Aden», London, (1958), p. 64. 

ბრიტანეთის მთავრობამ ასევე განაცხადა, რომ სულთანი ალი III აბდ ალ-ქარიმი სათანადოდ არ თანამშრომლობდა ადენის გუბერნატორთან და ინარჩუნებდა პოლიტიკურ კონტაქტებს უცხო ქვეყნებთან ბრიტანეთის მთავრობის სანქციის გარეშე. გადაყენებულ სულთანს აეკრძალა დაბრუნება ლაჰეჯში, ისევე როგორც ადენის პროტექტორატების ნებისმიერ სხვა ნაწილში ან ადენის კოლონიაში. «Aden Chronicle» (July 17, 1958), pp. 4, 8.  ფაქტობრივად, სულთნის გადაყენების მიზეზი იყო მისი უარი ფედერაციაში გაწევრიანებაზე და არა უცხო სახელმწიფოებთან კავშირები. «Aden Chronicle» (July 24, 1958), p. 11. 

1958 წელს ბრიტანული ჯარები, 4 ათასი კაცის შემადგენლობით შეიყვანეს ლაჰეჯში, რათა უზრუნველვყოთ სასულთნოს სამხრეთის არაბთა საამიროების ფედერაციაში შესვლა. ლაჰეჯის რეგულარული არმიის უმეტესობამ და სასულთნოს მოსახლეობის ნაწილმა პროტესტის ნიშნად დატოვა ლაჰეხის ტერიტორია. გავრცელდა ინფორმაცია, რომ სულთანი აპროტესტებდა ბრიტანული ჯარების ლაჰეჯში შესვლას მისი თანხმობის გარეშე, რადგან ეს არ იყო პროტექტორატის ხელშეკრულების შესაბამისად. გაერთიანებულმა არაბულმა რესპუბლიკამ,  ჩრდილოეთ იემენის და სხვა არაბული ქვეყნების მთავრობებმა გამოუცხადეს მხარდაჭერა ყოფილ სულთან ალი III აბდ ალ-ქარიმს. «Aden Chronicle» (October 16, 1958), p. 1. Don Peretz. The Middle East Today. Sixth Edition, (1994), p. 490. «Aden Chronicle» (August 21, 1958), pp. 1, 6. The Western Powers and the Middle East, 1959: A Documentary Record. Royal Institute of International Affairs, (1959), p. 37. «Aden Chronicle» (July 31, 1958), p. 7; August 21, p. 1; September 11, p. 1. 

1959 წლის ოქტომბერში ლაჰეჯი გახდა სამხრეთის არაბთა საამიროების ფედერაციის ნაწილი. S. Steinberg. The Statesman’s Year-Book 1963: The One-Volume ENCYCLOPEDIA of all nations. (1963), p. 141.  1962 წელს იემენის სამხრეთში წარმოიშვა ეროვნულ-განმათავისუფლებელი მოძრაობა.

 მონარქიის დამხობა (1967 წლის აგვისტო) 
1963 წელს ადენში შეიქმნა  ოკუპირებული სამხრეთ იემენის განმათავისუფლებელი ეროვნული ფრონტი. 1967 წლის ზაფხულისთვის ამბოხებულებმა საკუთარი კონტროლის ქვეშ მოაქციეს სამხრეთ იემენის ტერიტორია. 1967 წლის 13 აგვისტოს ლაჰეჯში მონარქია გაუქმდა. სულთანი და მისი ოჯახი გაიქცნენ. 1967 წლის 30 ნოემბერს ლაჰეჯი გახდა სამხრეთ იემენის ახლად ჩამოყალიბებული სახალხო რესპუბლიკის ნაწილი.
 სქოლიო 

კატეგორია:იემენის ისტორია
კატეგორია:იემენის პოლიტიკა