3 მაისის კონსტიტუცია (ნახატი)

1791 წლის 3 მაისის კონსტიტუცია () — პოლონელი მხატვრის იან მატეიკოს 1891 წლის რომანტიკული ნახატი ზეთით ტილოზე. ეს არის დიდი ნაჭერი და მატეიკოს ერთ-ერთი ყველაზე ცნობილი ნახატი. იგი იხსენებს პოლონეთის 1791 წლის 3 მაისის კონსტიტუციას, რომელიც პოლონეთ-ლიტვის თანამეგობრობის ისტორიაში მნიშვნელოვანი ეტაპია და პოლონეთის განმანათლებლობის უმაღლესი წერტილი.

მატეიკოს მრავალი ნამუშევრის მსგავსად, სურათზე წარმოდგენილია გრანდიოზული სცენა მრავალი ისტორიული ფიგურით, მათ შორის პოლონეთის უკანასკნელი მეფე სტანისლავ ავგუსტ პონიატოვსკი; დიდი სეიმის მარშლები სტანისლავ მალაჩოვსკი და კაზიმიერ ნესტორ საპიეჰა; კონსტიტუციის თანაავტორები, როგორებიც არიან უგო კოლატაი და იგნასი პოტოცკი; და სხვა მოღვაწეები, როგორიცაა თადეუშ კოშციუშკო. თანამედროვე ისტორიკოსებმა ოცამდე პიროვნება ამოიცნეს; კიდევ ათი ძველ წყაროებში მოხსენებული პირის იდენტიფიკაცია ჯერ არ მომხდარა.

ნახატი დაიხატა 1891 წლის იანვრიდან ოქტომბრამდე კონსტიტუციის ასი წლისთავის აღსანიშნავად. ეს იყო მატეიკოს ერთ-ერთი ბოლო ნამუშევარი, რომელიც გარდაიცვალა 1893 წლის ნოემბერში. ნახატი გამოიფინა ლვივში (ახლანდელი ლვივი, უკრაინა) 1920 წლამდე, სანამ იგი კრაკოვში გადაიტანეს. ის მეორე მსოფლიო ომის დროს დამალული იყო და მოგვიანებით ვარშავაში გადაიტანეს, სადაც ახლა სამეფო სასახლეშია გამოფენილი.

 1791 წლის 3 მაისის კონსტიტუცია 

მინი|475x475პქ| ნახატი დიდი გარჩევადობით

1791 წლის 3 მაისის კონსტიტუცია მიღებულ იქნა, როგორც "სამთავრობო აქტი" () პოლონეთ-ლიტვის თანამეგობრობის სეიმის (პარლამენტის) მიერ. მას უწოდეს „პირველი კონსტიტუცია ევროპაში“ და მეორე უძველესი კონსტიტუცია მსოფლიოში. 

იგი შეიქმნა პოლონეთ-ლიტვის თანამეგობრობის ხანგრძლივი პოლიტიკური დეფექტების გამოსასწორებლად. თანამეგობრობის „ოქროს თავისუფლების“ სისტემა, რომელიც აზნაურებს არაპროპორციულ უფლებებს ანიჭებდა, სულ უფრო მეტად არღვევდა თანამეგობრობის პოლიტიკას. კონსტიტუცია ცდილობდა შეეცვალა არსებული ანარქია, რომელსაც ხელს უწყობდნენ ქვეყნის ზოგიერთი მაგნატი, უფრო დემოკრატიული კონსტიტუციური მონარქიით. მან შემოიღო პოლიტიკური თანასწორობა ბურჟუაზიასა და თავად-აზნაურებს შორის (შლიახტა) და გლეხები მოაქცია მთავრობის მფარველობის ქვეშ, რითაც შეამსუბუქა ბატონობის ბოროტად გამოყენება. კონსტიტუციამ გააუქმა დამღუპველი საპარლამენტო ინსტიტუტები, როგორიცაა ლიბერუმ ვეტო, რომელიც ერთ დროს ვეტოს უფლებას სეიმის ნებისმიერ დეპუტატს აძლევდა, რომელიც არჩევდა უცხო ძალას ან მოსყიდული იყო უცხო ძალის მიერ, სეიმის მიერ მიღებული კანონმდებლობის გასაუქმებლად. 

3 მაისის კონსტიტუციის მიღებას თანამეგობრობის მეზობლების მხრიდან მტრული პოლიტიკური და სამხედრო გამოხმაურება მოჰყვა. 1792 წლის პოლონეთ-რუსეთის ომში (ზოგჯერ მას უწოდებენ „ომს კონსტიტუციის დასაცავად“), თანამეგობრობას თავს დაესხა ეკატერინე დიდის იმპერიული რუსეთი, რომელიც მოკავშირე იყო ტარგოვიცას კონფედერაციისა, პოლონელ მაგნატთა კოალიციაში, რომლებიც უმიწაწყლო აზნაურები იყვნენ და ეწინააღმდეგებოდნენ რეფორმებს, რომლებმაც შეიძლება შეასუსტებინა მათი გავლენა. თანამეგობრობის მოკავშირე პრუსიამ, ფრიდრიხ ვილჰელმ II-ის მეთაურობით, დაარღვია ალიანსის პირობები და თანამეგობრობა დამარცხდა. საბოლოოდ, 3 მაისის კონსტიტუცია ძალაში დარჩა ერთ წელზე ცოტა მეტი ხნის განმავლობაში. მიუხედავად თანამეგობრობის დამარცხებისა პოლონეთ-რუსეთის ომში და შემდგომი დანაწევრებისა, რომლებმაც გაანადგურეს თანამეგობრობა, 3 მაისის კონსტიტუცია 123 წელზე მეტი ხნის განმავლობაში დარჩა პოლონეთის სუვერენიტეტის აღდგენისთვის ბრძოლის შუქურად. მისი ორი თანაავტორის, იგნასი პოტოცკის და ჰუგო კოლატაჯის სიტყვებით, ეს იყო „ბოლო ანდერძი და ბოლო ნება ძველი ქვეყნისა“. 

 ისტორია 
ნაწარმოების ესკიზი წარმოდგენილი იყო ციკლში, ცივილიზაციის ისტორია პოლონეთში.

მატეიკომ ნახატზე მუშაობა დაიწყო 1891 წლის იანვრის შუა რიცხვებში, კონსტიტუციის ასი წლისთავთან დაკავშირებით. მიუხედავად იმისა, რომ ნახატი არ დასრულებულა ოქტომბრამდე, 3 მაისისთვის ის მზად იყო კრაკოვის Sukiennice-ის საიუბილეო გამოფენაზე გამოსატანად. 1892 წლის 7 აპრილს მატეიკომ ნახატი გადასცა პრინც ევსტახი სტანისლავ სანგუშკოს, გალისიის სეიმის მარშალს ლვივში და ის გამოიფინა სეიმის შენობაში (ახლანდელი ლვივის უნივერსიტეტის მთავარი შენობა). ის ერთ-ერთი უკანასკნელი იყო მატეიკოს ნახატებს შორის, იგი გარდაიცვალა 1893 წლის ნოემბერში.

1920 წელს, პოლონეთის დამოუკიდებლობის აღდგენიდან ორი წლის შემდეგ, ნახატი გადაიტანეს კრაკოვში, სადაც 1923 წლიდან იგი გამოიფინა პოლონეთის სეიმის შენობაში. ნახატი მეორე მსოფლიო ომის დროს პოლონეთის წინააღმდეგობამ დამალა, როდესაც პოლონეთი გერმანელების მიერ იყო ოკუპირებული. ომის შემდეგ ნახატი გადაიტანეს ვარშავის ეროვნულ მუზეუმში და ზოგჯერ გამოფენილი იყო სეიმის შენობაში. 1984 წლიდან ნახატი ვარშავის სამეფო სასახლის კოლექციაშია, სადაც თავად მატეიკომ განაცხადა, რომ სურდა ნახატის ჩვენება. ნახატი გამოფენილია სენატორების პალატის წინა ოთახში, სადაც კონსტიტუცია მიიღეს. ნახატს რესტავრაცია ჩაუტარდა 2007 წელს. 

 მნიშვნელობა და ისტორიოგრაფია 
ნახატი მატეიკოს ერთ-ერთი ყველაზე ცნობილი ნამუშევარია და დღეს იგი საყოველთაოდ განიხილება, როგორც მისი ერთ-ერთი შედევრი, „განათლება ეროვნულ ისტორიაში“. თუმცა მისმა თანამედროვეებმა ნაკლებად მიიღეს ის, საუკუნის ბოლოს მიმოხილვები აკრიტიკებდნენ მას „ზედმეტად ხალხმრავალი“ და გაურკვეველი კომპოზიციის გამო; მატეიკოს წინა ნამუშევრების მხარდამჭერები უფრო მეტად იცავდნენ ამ ნახატის და აქებდნენ მას.  

მატეიკოს ტექნიკა ამ ნახატში დახვეწილად, მაგრამ შესამჩნევად განსხვავებული იყო მის სხვა ნახატებთან შედარებით. ამას მიაწერენ მატეიკოს მიერ ახალი ტექნიკის შესწავლას, მაგრამ გასათვალისწინებელია, რომ მისმა თანამედროვე კრიტიკოსებმა ეს გადახვევა მისი ძველი სტილიდან მომაკვდავი ოსტატის დასუსტებულ ფორმად მიიჩნიეს და ცვლილებებს არ მიესალმნენ. ისინი ასევე აღნიშნავენ, რომ მატეიკო ჩვეულებრივ ორ წელიწადს უთმობდა ამ ზომის ნახატებს; ეს დასრულდა ერთ წელზე ნაკლებ დროში, იმ პერიოდში, როდესაც მატეიკო სხვა პროექტებზე მუშაობდა და განიცდიდა სტრესსა და დეპრესიას. თავად მატეიკოს არ უყვარდა მე-18 საუკუნე და პოლონური განმანათლებლობა და აღნიშნა, რომ „ურჩევნია რომელიმე სხვა საუკუნის დახატვა“. თუმცა, კონსტიტუციის წლისთავთან დაკავშირებით ის იძულებული გახადა შეექმნა ნამუშევარი ამ მოვლენის აღსანიშნავად, რომელიც მან აღიარა, როგორც ისტორიულად მნიშვნელოვანი. 

მინი|600x600პქ| იდენტიფიცირებული პირები (იხილეთ ტექსტი ლეგენდისთვის)

 პერსონაჟების სია 
ისტორიკოსებმა გამოავლინეს რამდენიმე პერსონაჟი. ეს არის ნახატზე გამოსახული პერსონაჟების სია და მითითებულია ასოცირებულ სახელმძღვანელო სურათზე ნომრებით:

 სტანისლავ მალაჩოვსკი (1736–1809), დიდი სეიმის გვირგვინის მარშალი, რომელსაც ხელში უჭირავს კონსტიტუცია 
 ალექსანდრე ლინოვსკი, კრაკოვის დეპუტატი და კონსტიტუციის მომხრე 
 იგნასი ზაკრჟევსკი (1745–1802), ვარშავის ქალაქის პრეზიდენტი (მერი)
 ტადეუშ კოშციუშკო (1746–1817), გვირგვინის არმიის გენერალი 
 კაზიმიერზ ნესტორ საპიეჰა (1754–1798), ლიტვის არტილერიის გენერალი 
 იულიან ურსინ ნიემცევიში, ინფალნტის დეპუტატი, კონსტიტუციის მომხრე 
 მიხალ ზაბიელო, ინფლანტის დეპუტატი, ლიტვის არმიის გენერალი 
 იან სუჩორჟევსკი (დ. 1809), ვოისკი ვოშოვა, კონსტიტუციის წინააღმდეგი 
 სტანისლავ კუბლიცკი (ან იან კუბლიცკი), ინფლანტის დეპუტატი, კონსტიტუციის აქტიური მხარდამჭერი და ქალაქელებისა და გლეხების გამო (წყაროები განსხვავდება მის სახელთან დაკავშირებით)   
 ფრანსისეკ ბრანიკი (დაახლოებით 1730–1819), გვირგვინის დიდი ჰეტმანი, კონსტიტუციის წინააღმდეგი 
 უგო კოლატაი (1750–1812), გვირგვინის ვიცე-კანცლერი, კონსტიტუციის თანაავტორი 
 ფელიქს ტურსკი, კრაკოვის ეპისკოპოსი 
 იგნასი პოტოცკი (1750–1809), ლიტვის დიდი მარშალი, კონსტიტუციის თანაავტორი (სურათზე მითითებული მდებარეობა შეიძლება არასწორი იყოს) 
 ადამ კაზიმიერზ ცარტორისკი (1734–1832), პოდოლიის გენერალური პრეფექტი, კონსტიტუციის მომხრე (ამ ფიგურის ადგილმდებარეობა სადავოა ზოგიერთი წყაროს მიერ)  
 სციპიონ პიატოლი, მღვდელი, მეფე პონიატოვსკის მდივანი, კონსტიტუციის მომხრე 
 ტადეუშ მატუშევიჩი, დეპუტატი, კონსტიტუციის მომხრე 
 სტანისლავ ავგუსტ პონიატოვსკი (1732–1798), პოლონეთ-ლიტვის მეფე 1764–1795 წლებში 
 დოროთეა ფონ მედემი (დოროთეა ბირონი), კურლანდიის პრინცესა (ასევე იდენტიფიცირებულია როგორც როზა ზ მარტინკოვსკიჩი, დეკერტის ცოლი) 
 ელჟბიეტა გრაბოვსკა (1748–1810), მეფის საყვარელი
 იან დეკერტი (1738–1790), ვარშავის ყოფილი პრეზიდენტი (მერი)  
 ანტონი სტანისლავ ჩეტვერტინსკი-შვიატოპელკი (1748–1794), პრზემიშლის კასტელიანი, კონსტიტუციის წინააღმდეგი 
 ანტონი ზლოტნიცკი, პოდოლიის დეპუტატი, კონსტიტუციის მოწინააღმდეგე 
 უსახელო ფრანგი როიალისტი
 იან კილინსკი (1760–1819), ფეხსაცმლის მწარმოებელი, ვარშავის საქალაქო საბჭოს წევრი 
 კლემენს მარია ჰოფბაუერი (1751–1820), გამომსყიდველი (მღვდელი) 
 სტანისლავ სტაშიჩი (1755–1826), მეცნიერი და პოლიტიკური მწერალი 
 ანდჟეი ზამოისკი (1716–1792), გვირგვინის დიდი კანცლერი 
 ტიმოტეუს გორზენსკი, სმოლენსკის ეპისკოპოსი 
 კაზიმიერზ კონოპკა (1769–1805), უგო კოლატაის მდივანი 
 უსახელო მართლმადიდებელი მღვდელი
 პაველ ქსავერი ბრზოსტოვსკი, კათოლიკე მღვდელი, სოფლის მეურნეობის რეფორმების პიონერი 
 ანტონი ტიზენჰაუზი, ლიტველი ჩინოვნიკი და რეფორმატორი 
 უსახელო გლეხი
 იოზეფ პონიატოვსკი (1763–1813), გენერალ-მაიორი 
 სტანისლავ მოკრონოვსკი, მოადგილე, გენერალი, კოშციუშკოს აჯანყების ლიდერი ლიტვაში  
 უსახელო ახალგაზრდა ებრაელი   
 უსახელო ასაკოვანი ებრაელი   

ისტორიკოსებმა კიდევ რამდენიმე ფიგურა დაადგინეს, როგორც სავარაუდოდ ნახატზე ასახული, მაგრამ მათი ზუსტი ადგილმდებარეობა უცნობია და ისინი ასევე არ არის წარმოდგენილი სახელმძღვანელო სურათზე:

 მარიანა დეკერტი, დეკერტის ქალიშვილი  
 ანტონი ბარნაბა იაბლონოვსკი, კრაკოვის კასტელიანი, კონსტიტუციისა და ქალაქური საქმის მხარდამჭერი - მისი მდებარეობა. როგორც უცნობი; ალბათ მალაჩოვსკის ახლოს 
 სტანისლავ ბადენი, მეფის მდივანი - იაბლონკოვსკის მსგავსად, მისი ზუსტი ადგილმდებარეობა უცნობია, სავარაუდოდ მალაჩოვსკის მახლობლად 
 ღვთისმოსავი კილინსკი, მეფის მდივანი, მისი ზუსტი მდებარეობა გაურკვეველია, სავარაუდოდ გორზენსკის მახლობლად 
 იოახიმ კრეპტოვიჩი, საგარეო საქმეთა მინისტრი და კანცლერი 
 ანტონი იოზეფ ლანკორონსკი, ხაზინის თანამდებობის პირი და ეროვნული განათლების კომისიის წევრი

 რესურსები ინტერნეტში 
 Jarosław Krawczyk, TRZECI MAJ À LA MATEJKO

References

კატეგორია:იან მატეიკოს ნახატები