სერბეთ-ოსმალეთის ომები

სერბეთ-ოსმალეთის ომები-ასევე ცნობილი როგორც სერბეთ-თურქული ომები ან სერბეთის ომები დამოუკიდებლობისთვის. ეს იყო ორი თანმიმდევრული ომი (1876–1877 და 1877–1878), ბრძოლები მიმდინარეობდა სერბეთის სამთავროსა და ოსმალეთის იმპერიას შორის. მონტენეგროს სამთავროსთან ერთად სერბეთმა ომი გამოუცხადა ოსმალეთის იმპერიას 1876 წლის 30 ივნისს. დიდი ევროპული სახელმწიფოების ჩარევით ცეცხლის შეწყვეტის გადაწყვეტილება დაიდო შემოდგომაზე და მოეწყო კონსტანტინოპოლის კონფერენცია. მშვიდობის დოკუმენტი გაფორმდა 1877 წლის 28 თებერვალს. ფორმალური მშვიდობის ხანმოკლე პერიოდის შემდეგ, სერბეთმა ომი გამოუცხადა ოსმალეთის იმპერიას 1877 წლის 11 დეკემბერს. განახლებული საომარი მოქმედებები გაგრძელდა 1878 წლის თებერვლამდე. ომების საბოლოო შედეგი გადაწყვიტა ბერლინის კონგრესმა (1878). სერბეთმა მოიპოვა საერთაშორისო აღიარება, როგორც დამოუკიდებელი სახელმწიფო და მისი ტერიტორია გაფართოვდა.

კონფლიქტის დასაწყისში სერბეთის არმია ცუდად იყო გაწვრთნილი და არასათანადოდ აღჭურვილი, განსხვავებით ოსმალეთის იმპერიის ჯარებისგან. შეტევის მიზნები, ზედმეტად ამბიციური იყო ასეთი ძალებისთვის და მათ მრავალი მარცხი განიცადეს, რაც გამოწვეული იყო ცუდი დაგეგმვისა და ქრონიკულად არასწორი განვითარების შედეგად. ამან ოსმალეთის ძალებს საშუალება მისცა მოეგერიებინათ სერბეთის არმიის თავდაპირველი თავდასხმები და უკან დაეხიათ ისინი. 1876 ​​წლის შემოდგომაზე, ოსმალეთის იმპერიამ განაგრძო წარმატებული შეტევა, რომელიც დასრულდა ჯუნისის მაღლობებზე გამარჯვებით. მეორე კონფლიქტის დროს, 1877 წლის 13 დეკემბრიდან 1878 წლის 5 თებერვლამდე, სერბეთის ჯარები გადაჯგუფდნენ იმპერიული რუსეთის დახმარებით, რომლებიც იბრძოდნენ საკუთარ რუსეთ-თურქეთის ომში. სერბებმა შექმნეს ხუთი ბანაკი და შეუტიეს ოსმალეთის ჯარებს სამხრეთიდან. ერთმანეთის მიყოლებით მათ აიღეს ქალაქები:ნის, პიროტი, ლესკოვაცი და ვრანე. ომი დაემთხვა ბულგარეთის აჯანყებას, მონტენეგრო-ოსმალეთის ომს და რუსეთ-თურქეთის ომს, რომლებიც ერთად ცნობილია როგორც ოსმალეთის იმპერიის დიდი აღმოსავლური კრიზისი.

 ფონი და მოწინააღმდეგე ძალები 
1875 წელს ოსმალეთის იმპერიის პროვინცია ჰერცეგოვინაში სერბების აჯანყება დაიწყო, რომელიც მალევე გავრცელდა ბოსნიის ვილაეთის სხვა რაიონებში, ხოლო 1876 წლის გაზაფხულზე ქრისტიანული მოსახლეობის აჯანყება დაიწყო ბულგარეთშიც. მიუხედავად იმისა, რომ ოსმალეთის იმპერიამ სწრაფად ჩაახშო აჯანყება ბულგარეთში, ბრძოლები ჰერცეგოვინასა და ბოსნიაში გაგრძელდა. ამავდროულად, პოლიტიკურმა არასტაბილურობამ თურქეთის დედაქალაქში კულმინაციას მიაღწია 30 მაისს (1876), როდესაც სულთანი აბდულაზიზი გადააყენეს და შეცვალეს მურად V-ით. შესაძლებლობით ისარგებლეს სერბეთისა და ჩერნოგორიის ორმა ნახევრად დამოუკიდებელმა სამთავრომ და 1876 ​​წლის 18 ივნისს ოსმალეთის იმპერიას ომი გამოუცხადეს.

 ძალები 
სერბეთის მთავარი არმია მთავარსარდალ მიხაილ ჩერნიაევთან, რუსი გენერლის მეთაურობით, კონცენტრირებული იყო ალექსინაცის სამხრეთ ციხეზე. იგი შედგებოდა სამი სერბული დივიზიისგან და სხვადასხვა მოხალისეთა ფორმირებებისგან, რომლებიც სულ დაახლოებით 45 000 კაცს შეადგენდენ. ჩრდილო-აღმოსავლეთით, მილოიკო ლეშჟანინი მეთაურობდა ქვეით დივიზიას (6000) კავალერიის მხარდაჭერით და ბულგარეთის ლეგიონს (2000). დასავლეთში იყო ორი სუსტი დივიზია (თითოში 3500), ერთი სამხრეთ-დასავლეთით უჟიცეში, რომელსაც მეთაურობდა ფრანტიშეკ ზახი და ერთი ჩრდილო-დასავლეთით შაბაცში, რომელსაც მეთაურობდა რანკო ალიმპიჩი. ძალიან ცოტა იყო საკავალერიო ესკადრონი, რომლებიც ასახავდნენ რელიეფის ბუნებას და ის, რაც არსებობდა, ცუდად იყო აღჭურვილი. იმ დროს სერბეთი იღებდა ყველა მოხალისეს. ბევრი მოხალისე იყო სხვადასხვა ქვეყნიდან, მათ შორის რუსები, ბულგარელები, ჯუზეპე გარიბალდის იტალიელი მიმდევრები და პრუსიელი ოფიცრები, ასევე ინგლისელები, ფრანგები, ბერძნები, რუმინელები და პოლონელები. ყველაზე დიდი რაზმები იყვნენ რუსები და ბულგარელები. 1876–77 წლების ომის დროს გარიბალდის ინიციატივით შეიქმნა რაზმი, რომელიც შედგებოდა რამდენიმე ასეული იტალიელი მოხალისესაგან. რუს მოხალისეთა რაზმები ფორმალურად დამოუკიდებელნი რუსული სახელმწიფოსგან, დადგნენ სერბეთის დასაცავად. რუსი მოხალისეების ყველაზე დიდი რაოდენობა იბრძოდა ტიმოკ-მორავას არმიაში, მათმა რაოდენობამ მიაღწია დაახლოებით 2200-ს, მათგან 650 ოფიცერი და 300 სამედიცინო პერსონალი იყო.

ოსმალეთის მთავარი არმია დაფუძნებული იყო სოფიაში, აბდულ ქერიმის მეთაურობით, 50 000 კაცით პლუს ,,უწესოები'' (ბაში-ბაზუკები) და ჩერქეზები. ნიშის სასაზღვრო ციხესთან იყო გარნიზონი მეჰმედ ალის მეთაურობით 8000 კაცით. ვიდინში ოსმან ნურის 23 000 კაცი ჰყავდა. დასავლეთით, ბოსნიის სანჯაკში, იყო პატარა გარნიზონები. ბიელინასა და ზვორნიკში, უფრო დიდი ძალით (12000 ძირითადად ეგვიპტელები) ორგანიზებული სამ ქვეით პოლკში ჰოსნი რაშიდ ფაშასა (ეგვიპტური არმია) და დერვიშ ფაშას მეთაურობით. ამ ომისთვის გამოიძახეს რედიფის ჯარების მნიშვნელოვანი რაოდენობა, რომლებიც ძირითადად შეიარაღებულნი იყვნენ ყოფილი ბრიტანული სნაიდერებით (Sniders). უმაღლესი Peabody–Martini უფრო ფართოდ ხელმისაწვდომი ხდებოდა და რა თქმა უნდა გამოიყენებოდა ეგვიპტური ჯარების მიერ. ყველაზე ხშირად მოხსენიებულია კრუპის თოფები, თუმცა ბრინჯაოს იარაღის მნიშვნელოვანი რაოდენობა უნდა ყოფილიყო. ოსმალეთის ჯარები კარგად მუშაობდნენ ომის დროს, თუმცა არასაკმარისი ოფიცრებით და არასაკმარისად მომარაგებით იბრძოდნენ.

 პირველი ომი (1876-1877) 
პირველი ეტაპი, რომელიც ცნობილია როგორც პირველი სერბეთ-ოსმალეთის ომი, გაგრძელდა 1876 წლის 30 ივნისიდან 1877 წლის 28 თებერვლამდე. სერბეთის მთავრობამ ომი გამოუცხადა ოსმალეთის იმპერიას სიმბოლურ ვიდოვდანზე (ვიდოვდანი სერბეთის ეროვნული და რელიგიური დღესასწაულია რომელიც აღინიშნავენ 27 ივნისს), კოსოვოს ბრძოლის დღეს (1389 წ.) (თუმცა ბრძოლა მოხდა XIV საუკუნის 15 ივნისს და მას არ სჭირდებოდა გრიგორიანულ კალენდარზე გადასვლა. ასეთი გადასვლის შემთხვევაშიც კი სწორი თარიღი უნდა ყოფილიყო 23 ივნისი, რადგან განსხვავება მე-14 საუკუნეში უნდა ყოფილიყო. იყოს 8 დღე.). თავდაპირველი სერბეთის სამხედრო გეგმა იყო ნიშის დაცვა და სოფიაზე თავდასხმა ჩერნიაევის მთავარი არმიით. სხვა არმიები ერთდროულად განახორციელებდნენ დივერსიულ შეტევებს, მაგრამ ისინი დასავლეთში მოიგერიეს. ჩრდილო-აღმოსავლეთით, გენერალი მილოიკო ლეშჟანინი დამარცხდა კიორთან, მას შემდეგ, რაც ვერ შეაჩერა ოსმალეთის წინსვლა მდინარე ტიმოკზე. მიუხედავად იმისა, რომ იგი უკან დაიხია საიკარის ციხესიმაგრეში, ოსმალეთის არმიამ იგი დაიპყრო 1876 წლის 7 აგვისტოს. სერბეთის არმიის მთავარი წინსვლა სამხრეთში, როგორც ჩანს, თავდაპირველად წარმატებული იყო, როდესაც ის სწრაფად გადავიდა ნიშავას ხეობაში და დაიპყრო მნიშვნელოვანი სიმაღლეები ბაბინა გლავაში, პიროტის ჩრდილოეთით. თუმცა, ისინი იძულებულნი გახდნენ უკან დაეხიათ,  ოსმალებმა მათკენ სულეიმანისა და ჰაფიზის მეთაურობით ორი კოლონა გაგზავნეს სერბეთის პოზიციის გვერდით. გენერალმა რანკო ალიმპიჩმა გადალახა მდ. დრინა 1876 წლის ივლისში, მაგრამ წარუმატებელი აღმოჩნდა ბიელინას აღება.

ოსმალეთის სარდალმა, აბდულ ქერიმმა გადაწყვიტა არ გაემართა რთულ მთის რელიეფზე მდინარეებს ტიმოკსა და მორავას შორის ბრძოლა. სანაცვლოდ 40000 ჯარისკაცი მოახდინა ნიშში და მორავას ხეობის უფრო ადვილად ასაღემი ქვეყანისკენ, ალექსინაცისკენ გაემართა. ჩერნიაევს ჰყავდა 30 000-ზე ნაკლები კაცი. მან ისინი წვრილად გადაჭიმა მდინარე მორავას ორივე მხარეს და მთებში. შესაბამისად, როდესაც ორ ძალას შორის შედგა კონტაქტი, სერბეთის ჯარები ოსმალეთის მასიური ცეცხლსასროლი იარაღით დაიჩაგრა. მალევე მოჰყვა ბაიონეტის მუხტი და სერბეთის ჯარების ველიდან განდევნა. აბდულ კერიმის გაურკვევლობისა და ჰორვატოვიჩის ახალი ძალების მოსვლის წყალობით, ჯუნისში შეიქმნა ახალი სერბული თავდაცვითი ხაზი.

ამ მარცხისა შემდეგ, სერბეთმა თხოვნით მიმართა ევროპულ ძალებს, ომის დიპლომატიური გადაწყვეტის შუამავლობით. ევროპული ძალების ერთობლივმა ულტიმატუმმა აიძულა ოსმალეთის იმპერიას მიეღო ერთთვიანი ზავი სერბეთთან. ამ დროს გაიმართა სამშვიდობო მოლაპარაკებები. ოსმალეთის იმპერიის სამშვიდობო პირობები ევროპულმა ძალებმა მიიჩნიეს, როგორც ზედმეტად მკაცრი და ის უარყოფილ იქნა.

როდესაც ზავი ამოიწურა, ომი გაგრძელდა და ახალმა სერბმა სარდალმა, ჰორვატოვიჩმა, 1876 წლის 28 სექტემბერს შეუტია ოსმალეთის პოზიციებს ჯუნისიდან ალექსინაცამდე ფართო ფრონტის გასწვრივ, მაგრამ ოსმალეთის ჯარებმა მოიგერიეს შეტევები. ოსმალეთის ძალებმა მოახდინეს რეორგანიზაცია და გადაჯგუფება და 1876 წლის 19 ოქტომბერს ადილ ფაშას არმიამ მოულოდნელი შეტევა დაიწყო სერბეთის მარჯვენა მხარეს, რამაც აიძულა სერბები დაბრუნებულიყვნენ დელიგრადში.

1876 ​​წლის 31 ოქტომბერს, როდესაც ვითარება მძიმე გახდა და სერბეთის ძალები იშლებოდნენ, რუსეთმა მოახდინა თავისი არმიის მობილიზება და დაემუქრა ომის გამოცხადებით ოსმალეთის იმპერიას, თუ ისინი არ მოაწერდნენ ზავს სერბეთთან და  თუ არ განაახლებდნენ სამშვიდობო მოლაპარაკებებს ორმოცდარვა საათის განმავლობაში. ეს მოლაპარაკებები გაგრძელდა 1877 წლის 15 იანვრამდე და ფაქტობრივად დაასრულა ბრძოლა სერბეთსა და ოსმალეთის იმპერიას შორის მანამ, სანამ სერბეთმა, რომელმაც მოიპოვა ფინანსური მხარდაჭერა რუსეთისგან, კვლავ გამოაცხადა ომი ოსმალეთის იმპერიის წინააღმდეგ 1877 წელს.

 მეორე ომი (1877-1878) 
მეორე ეტაპი, რომელიც ცნობილია როგორც მეორე სერბეთ-ოსმალეთის ომი, გაიმართა 1877 წლის 13 დეკემბრიდან 1878 წლის 5 თებერვლამდე. იგი დასრულდა სერბების გამარჯვებით.

ვრანჯის ბრძოლა გაიმართა 1878 წლის 26-31 იანვარს და იგი წარმოადგენდა მეორე ომის ბოლო ეტაპს.

1878 წლის დასაწყისისთვის სერბეთის სამეფო არმიამ დაიპყრო სამხრეთ მორავას აუზის უმეტესი ნაწილი, მიაღწია პრეშევომდე და ვიტინამდე.31 იანვარს აიღეს ვრანიე.

 შემდგომი პერიოდი 
სერბო-თურქული ომების შედეგად ბევრი ბავშვი დაობლდა. სიტუაცია სერბეთში ძალიან სერიოზული იყო. იმ დროს სერბეთს  განუვითარებელი სოციალური ზრუნვის სისტემა ჰქონდა. ყოველივე ამის გაცნობიერებით, ბელგრადის 50 გამოჩენილმა მოქალაქემ გადაწყვიტა დაეარსებინა „ბავშვთა აღზრდისა და დაცვის საზოგადოება“ 1879 წელს ტერაზიეს მოედანზე მდებარე სასტუმრო კასინაში. ამ დაწესებულებაში დაარსდა პირველი პროფესიული სასწავლებელი სერბეთში.

1876–78 წლების სერბეთ-ოსმალეთის ომის დროს და მის შემდეგ, 30,000-დან 70,000-მდე ოსმალეთის ერთგული (ძირითადად ალბანელები) გაიქცა სერბეთის არმიის წინაშე ნისის ყოფილი სანჯაკიდან კოსოვოს თურქულ ვილაეთში.

 რესურსები ინტერნეტში 
 https://www.britannica.com/event/Serbo-Turkish-War
 https://military-history.fandom.com/wiki/Serbian%E2%80%93Turkish_Wars_(1876%E2%80%931878)
 https://books.google.ge/books/about/%D0%A1%D1%80%D0%BF%D1%81%D0%BA%D0%BE_%D0%A2%D1%83%D1%80%D1%81%D0%BA%D0%B8_%D0%A0%D0%B0%D1%82_%D0%A3%D1%81%D0%BF.html?id=mgz9MgEACAAJ&redir_esc=y
 http://www.srpsko-nasledje.rs/sr-l/1998/08/article-03.html