პიტერბოროს ქრონიკა

Translation of this scanned page.
პიტერბოროს ქრონიკა (ასევე ცნობილია როგორც ლაუდის ხელნაწერი და E ხელნაწერი) — არის ანგლო-საქსური ქრონიკების ვერსია, რომელიც თავდაპირველად ინახებოდა კემბრიჯშირში მდებარე პიტერბოროს სააბატოში, ბერების მიერ. იგი შეიცავს უნიკალურ ინფორმაციას ინგლისისა და ინგლისური ენის ისტორიის შესახებ, ნორმანთა დაპყრობის შემდეგ. ფილოლოგ J. A. W. Bennett-ის თანახმად, ეს არის ერთადერთი პროზაული ისტორია ინგლისურ ენაზე დაპყრობასა და XIV საუკუნეს შორის.

ანგლო-საქსური ქრონიკები შედგენილი და შენახული იყო ანგლო-საქსური ინგლისის სხვადასხვა მონასტერს შორის და ქონდათ მცდელობა დაეწერათ ჩვენი წელთაღრიცხვის ბრიტანეთის მთელი ისტორია. როგორც წესი, მატიანეები იწყებოდა ქრისტეს შობით, გადიოდა ბიბლიურ და რომაულ ისტორიაში, შემდეგ გრძელდებოდა დღემდე. ინგლისის ყველა ძირითადი რელიგიური სახლი ინახავდა საკუთარ, ინდივიდუალურ მატიანეს და მატიანეები არ ადარებდნენ ერთმანეთს ან რაიმე სახით ინახავდნენ ერთგვაროვანს. მაგალითად, ამ ქრონიკის შესავალ აბზაცში ნათქვამია, რომ სამხრეთ ბრიტანეთში დასახლებული ბრიტანელები „სომხიდან“ იყვნენ. ("სომხეთი" ალბათ არის არმორიკის მცდარი ტრანსკრიფცია, ტერიტორია ჩრდილო-დასავლეთ გალიაში).თუმცა, როცა მონასტრის მატიანე ზიანდებოდა, ან როცა ახალი მონასტერი იწყებდა მატიანეს, ახლომდებარე მონასტრები აძლევდნენ თავიანთ მატიანეს გადასაწერად. ამრიგად, ახალი ქრონიკა იქნება გამსესხებლის იდენტური, სანამ ისინი არ მიაღწევდნენ კოპირების თარიღს და შემდეგ იქნებოდა იდიოსინკრატული. ასეთი იყო პეტერბოროს ქრონიკის შემთხვევაში: ხანძარმა აიძულა სააბატო გადაეწერა მატიანეები სხვა ეკლესიებიდან 1120 წლამდე.

როდესაც უილიამ დამპყრობელმა აიღო ინგლისი და ანგლო-ნორმანი გახდა, ოფიციალური ენა ანგლო-ნორმანული გახდა. ანგლო-საქსური ქრონიკები საერთოდ შეწყდა. თუმცა, პიტერბოროს სააბატოს ბერებმა განაგრძეს მოვლენების შედგენა მათში. მიუხედავად იმისა, რომ პიტერბოროს ქრონიკა არ არის პროფესიული ისტორია და ჯერ კიდევ საჭიროა ლათინური ისტორიები (მაგ. უილიამ მალმსბერის Gesta Regum Anglorum), ის არის ერთ-ერთი შემორჩენილი პირველი ანგარიშებიდან 1070-დან 1154 წლამდე ინგლისში დაწერილი, ინგლისურად და არასასამართლო თვალსაზრისი.

ის ასევე არის ინფორმაციის ღირებული წყარო, თავად ადრეული შუა ინგლისური ენის შესახებ. პირველი გაგრძელება, იწერება გვიანდელ ძველ ინგლისურ ენაზე, მაგრამ მეორე გაგრძელება იწყებს შერეული ფორმების ჩვენებას, მეორე გაგრძელების დასრულებამდე, რომელიც გადადის მკაფიოდ საშუალო ინგლისურის ადრეულ ფორმაში. მეორე გაგრძელებაში ჩაწერილი ენობრივი სიახლეები უხვადაა, მათ შორის მინიმუმ ერთი ჭეშმარიტი სიახლე: ქალის ნაცვალსახელი „she“ (როგორც „scæ“) პირველად არის ჩაწერილი პიტერბოროს ქრონიკაში (Bennett 1986).

ქრონიკა ორიგინალური კოპირებული ტექსტიდან, გაგრძელებამდე გვიჩვენებს გრამატიკული სქესის დაკარგვის ისტორიას დასავლეთ საქსურ ინგლისურში, გადაწერილი ნაწილიდან, რომელიც ძირითადად შეესაბამება ძველ ინგლისურ გრამატიკულ სქესს, აქვს გარკვეული შეუსაბამობები, პირველი გაგრძელებით, რომელშიც მოდიფიკატორები ხელახლა ადაპტირებულია სხვა ფუნქციებთან და არის დიდი შეუსაბამობა ძველ, ინგლისურ გრამატიკულ სქესთან, მეორე გაგრძელებამდე, რომელშიც გრამატიკული სქესი მთლიანად იკარგება ან თითქმის ასეა.

 ხანძარი და გაგრძელება 
დღეს პიტერბოროს ქრონიკა აღიარებულია, როგორც ანგლო-საქსური ქრონიკის ოთხი განსხვავებული ვერსიიდან ერთ-ერთი (ვინჩესტერის ქრონიკასთან ან პარკერის ქრონიკასთან ერთად, აბინგდონის ქრონიკასთან და ვორესტერის ქრონიკასთან ერთად), მაგრამ ის არ არის სრულიად განსხვავებული (Bennett & Smithers 1989). პიტერბორში იყო ხანძარი (პარასკევი, 1116 წლის 4 აგვისტო)Savage, A. The Anglo-Saxon Chronicles Colour Library Books. (1995)  page 249., რომელმაც გაანადგურა მონასტრის ბიბლიოთეკა და ამიტომ პიტერბოროში ანგლო-საქსური ქრონიკის ყველაზე ადრეული ნაწილი ვინჩესტერის ტაძრის ქრონიკის ასლია (რამსეი 1898). XI საუკუნის განმავლობაში, პიტერბოროში ქრონიკა განსხვავდება პარკერისგან და ვარაუდობენ, რომ ამ წლებში გამოიყენებოდა პროტო-„კენტის ქრონიკა“, სავსე ნაციონალისტური და რეგიონალისტური ინტერესებით. თუმცა, ასეთი ერთი წყარო სპეკულაციურია (Ward & Trent 1907–21). პეტერბოროს გადამწერებმა, სავარაუდოდ, გამოიყენეს მრავალი წყარო მათი დაკარგული წლებისთვის, მაგრამ მონასტრების დაშლა შეუძლებელია დარწმუნებული იყოს. მიუხედავად ამისა, XII საუკუნის 1122 წლის ჩანაწერები არის სხვა მატიანეების აურზაური, რომლებიც იზიარებენ ნახევრად ჩანაწერებს ერთ წყაროსთან და ნახევარს მეორესთან, გადადიან ერთი წყაროდან მეორეზე და შემდეგ უბრუნდებიან წინა წყაროს. ეს წინ და უკან გადაადგილება კიდევ ერთხელ აჩენს დაკარგული მატიანეს, როგორც ერთიანი, საერთო წყაროს შემაძრწუნებელ შესაძლებლობას.

სწორედ 1122 წლის შემდეგ ხდება პეტერბოროს ხელნაწერი უნიკალური. აქედან გამომდინარე, დოკუმენტი, რომელსაც ჩვეულებრივ უწოდებენ პიტერბოროს ქრონიკას, იყოფა "პირველ გაგრძელებად" და "მეორე გაგრძელებად" ხანძრისა და გადაწერის დროიდან. ეს ორი გაგრძელება არის sui generis როგორც მათ მიერ გადმოცემული ინფორმაციის, სტილის და მათი ენის თვალსაზრისით. პირველი გაგრძელება მოიცავს 1122–1131 წლებს. მეორე გაგრძელება გადის 1132–1154 წლებში და მოიცავს მეფე სტეფანეს მეფობას.

გადაწერილი ნაწილი იყენებს გრამატიკულ სქესს და ფრაქციებს, როგორც ძველ ინგლისურში, მაგრამ არის შეუსაბამობები.

 პირველი გაგრძელება (1122–1131) 
მიუხედავად იმისა, რომ მეორე გაგრძელებას უდიდესი მნიშვნელობა აქვს, პირველ გაგრძელებას აქვს პიტერბოროს რაიონში მომხდარი მოვლენების უნიკალური ჩანაწერები და ასახავს ჩვეულებრივი ადამიანების ცხოვრებას. პირველ გაგრძელებაში ჩაწერილია დაპყრობა, სვეინის დანიის მეფის შემოსევა და ჭორები ტახტის შესახებ, ასევე სხვა ტურბულენტობის შესახებ. თუმცა, მას არ აქვს არანაირი მტკიცებულება საქსონის წინააღმდეგობისა და აჯანყების შესახებ უილიამის და მისი ვაჟების წინააღმდეგ. სავარაუდოდ თვითმხილველთა ცნობა აღწერს თავად პიტერბოროს სააბატოს დაწვას ბერების სიმთვრალის გამო. ის ასევე მოიცავს საეკლესიო სკანდალებს, როგორიცაა გლასტონბერის აბატი, რომელიც დაქირავებულებს შემოჰყავდა თავისი რელიგიური სახლის გასაკონტროლებლად. გარდა ამისა, ენაში მნიშვნელოვანი ცვლილებაა წინა გვიან ძველი ინგლისურიდან, რომელიც იწყება 1122–1131 წლების ჩანაწერით, ძველი ინგლისური და შუა ინგლისური ლექსიკის ნარევებით (და იზრდება გალიური წარმონაქმნები) და სინტაქსით (ნაცვალსახელების გამარტივება, ძლიერი ზმნები და ასევე არსებითი სახელის დაქვეითების შემცირება).

როგორც პირველი, ისე მეორე გაგრძელების ავტორებს სიმპათიები აქვთ უბრალო ადამიანის მიმართ. როგორც ბენეტი ვარაუდობს, პიტერბორი არის ერისკაცთა თანაგრძნობის ერთადერთი წყარო, რომელიც გვხვდება თანამედროვე ანგარიშებში. პირველი გაგრძელება გამოხატავს იმდენ აღშფოთებას 1122 წელს ორმოცდაოთხი ქურდის ჩამოხრჩობის გამო, რომელთაგან ზოგიერთი უდანაშაულო იყო, როგორც გლოსტერში მონასტრის დაწვისას. მონასტრის ავტორი ვარაუდობს, რომ გადასახადები ძალიან მაღალი იყო, რაც გაღატაკებულ სოფლის მოსახლეობას ქურდობის ან შიმშილის დილემაში აყენებს. ამიტომ დიდებულები ორმაგი ცოდვაში იყვნენ დამნაშავენი. ჯერ სიკვდილით დასაჯეს უდანაშაულოები და გადამეტებული სისასტიკით გამოიყენეს დამნაშავეებთან. მეორეც, დიდებულებისთვის მაინც ისეთივე ცოდო იყო ქურდობის იძულება თავიანთი სიძუნწით, როგორც ღარიბების ქურდობა პურის სანაცვლოდ. როდესაც ნორმანდიის მეფემ, ინგლისის ჰენრი I-მა თავისი ნათესავი პეტერბოროში აბატად დაამტკიცა (ის უკვე იყო სენ-ჟან დ'ანჟელის იღუმენი Cecily Clark, "'This Ecclesiastical Adventurer': Henry of Saint-Jean d'Angély" The English Historical Review 84 No. 332 (July 1969), pp. 548–560.), მემატიანე დიდხანს აპროტესტებს დანიშვნის უკანონობასა და უპატივცემულობას. ის ასევე აღნიშნავს, რომ ველური ნადირობა დანიშვნასთან ერთად აღიქმებოდა, როგორც ბოროტი ნიშანი. როდესაც ჰენრი საბოლოოდ გადააყენეს სიკვდილით, ბერი კვლავ იკავებს პოზიციას, რომ ეს იყო ღვთიური წამალი, რადგან ჰენრი ცდილობდა პიტერბორო გაეხადა კლუნიაკების ორდენის ნაწილი და ცდილობდა, რომ მისი ძმისშვილი ყოფილიყო შემდეგი აბატი, ”oc Crist it ne uuolde" ("მაგრამ ქრისტემ არ მოისურვა").

პირველი გაგრძელება გვიჩვენებს დიდ ცვლილებას გრამატიკულ სქესსა და ფრაქციებში ძველ ინგლისურში მათი გამოყენებისგან. მიუხედავად იმისა, რომ ჯერ კიდევ არსებობს 3 სქესი, მამრობითი, მდედრობითი და ნეიტრალური სქესი, რამდენიმე არსებითი სახელი, როგორც ჩანს, აირია კატეგორიებს შორის ისე, რომ არ შეიძლება სრულად აიხსნას ბუნებრივი სქესისკენ ან ფრანგული არსებითი სახელების სქესისკენ სვლით, როგორც ფლექსია. სქესის აღნიშვნა ხელახლა გამოიყენება სხვა ფუნქციებისთვის.

 მეორე გაგრძელება 
მეორე, ანუ საბოლოო გაგრძელება, აღსანიშნავია ერთი ავტორიტეტული ხმით და ის ეხება ინგლისში ანარქიის მოვლენებს. მკვლევარები ვარაუდობენ, რომ მეორე გაგრძელება ნაკარნახევია (რადგან ენა შეიძლება ასახავდეს ადრეული შუა ინგლისური ენის ვერსიას, რომელსაც მეცნიერები სტივენსა და მატილდაზე გვიან ათავსებენ) ან დაწერილია, როგორც მარტოხელა მოხუცებული ბერის მოგონებები. ეს არის წამების, შიშის, დაბნეულობისა და შიმშილის უაღრესად ამაღელვებელი ისტორია.

ჰენრი I გარდაიცვალა 1135 წელს და სტეფანეს და მატილდას ორივეს ჰქონდა პრეტენზია ტახტზე. მონასტრის ავტორი აღწერს ბარონების აჯანყებას სტეფანეს წინააღმდეგ, მატილდას გაქცევას და იმ წამებას, რომელსაც ბარონიული ძალების ჯარისკაცები აყენებდნენ ხალხს. ავტორი სტეფანეს ანარქიაში ადანაშაულებს, რომ ის იყო „რბილი და კარგი“, როცა სიმტკიცე და სიმკაცრე იყო საჭირო. როდესაც სტეფანემ აჯანყებული ბარონები შეიპყრო, მან გაუშვა ისინი, თუ ისინი ერთგულებას დაფიცებდნენ. ავტორის თქმით,

"Þa the suikes undergæton ðat he milde man was and softe and god, and na iustise ne dide, þa diden hi alle wunder" (1137)
 ("როცა მოღალატეებმა გაიგეს, რომ ის (სტივენი) ნაზი კაცი იყო, რბილი და კარგი და არ აღასრულებდა სამართალს, ჩაიდინეს ყოველგვარი სისასტიკე.")

შემდეგ ბარონებმა სცადეს ფულის შეგროვება რაც შეიძლება სწრაფად. მათ სჭირდებოდათ ფული და მუშახელი ციხესიმაგრეების ასაშენებლად (რომლებსაც ავტორი თვლის რომანად და იშვიათად) და ამიტომ გაძარცვეს ყველა, ვინც შეხვდათ:
"æuric rice man his castles makede and agænes him heolden; and fylden þe land ful of castles. Hi suencten suyðe þe uurecce men of þe land mid castelweorces; þa þe castles uuaren maked, þa fylden hi mid deoules and yuele men. Þa namen hi þa men þe hi wendan ðat ani god hefden, bathe be nihtes and be dæies, carlmen and wimmen, and diden heom in prisun and pined heom efter gold and syluer untellendlice pining; for ne uuaeren naeure nan martyrs swa pined alse hi waeron."
 ("ყველა მთავარმა ციხე-სიმაგრეები გააკეთა და მეფის წინააღმდეგ დააყენა. აღავსეს მიწა ციხეებით სავსე. ისინი სასტიკად ავიწროებდნენ ქვეყნის ღარიბ კაცებს ციხე-საშენი საქმით. როდესაც ციხეები გაკეთდა, მაშინ მათ აავსეს მიწა ეშმაკებითა და ბოროტი ადამიანებით. შემდეგ შეიპყრეს ისინი, ვისაც ჰქონდა რაიმე საქონელი, დღე და ღამე, მუშა კაცები და ქალები, და ჩაყარეს ციხეში და აწამეს ოქროსა და ვერცხლის გამო უთვალავი წამებით, რადგან არასოდეს ყოფილა ისეთი წამებული მოწამე, როგორც ეს კაცები.")

მონასტრის ავტორი თანაუგრძნობს უბრალო გლეხსა და ხელოსანს და საუბრობს სოფლის დანგრევაზე. ის აღშფოთებულია წამების ისტორიებით, რომლებსაც ის ყვება და წუხს,
"Me henged up bi the fet and smoked heom mid ful smoke. Me henged bi the þumbes other bi the hefed and hengen bryniges on her fet. Me dide cnotted strenges abuton here hæued and uurythen it ðat it gæde to þe haernes… I ne can ne I ne mai tellen alle þe wunder ne all þe pines ðat he diden wrecce men on þis land."
 ("ერთი ფეხე ჩამოკბითიდეს და ფილტვები კვამლით აავსეს. ერთი თითებით ეკიდა, მეორეს კი თავთან და ფეხზე ქურთუკები ეკიდა. ერთ-ერთმა მას თავზე კვანძი დაადო და ისე გადაუგრიხეს, რომ ტვინში ჩაეშვა. მე არც შემიძლია მოვახსენო ყველა სისასტიკე და ყველა წამება, რაც მათ გააკეთეს ამ ქვეყნის საწყალ კაცებზე.

ამ ყველაფერს სიკვდილი და შიმშილი მოჰყვა, რადგან ფერმები ამოიწურა და ფერმერები მოკლეს. ორი-სამი მხედარი რომ მოვიდა სოფელში, თქვა ბერმა, ყველა გაიქცა, იმის შიშით, რომ მძარცველები იყვნენ. ამიტომ ვაჭრობა შეჩერდა და გაჭირვებულებს არ ჰქონდათ მარაგის მოპოვების საშუალება. ისინი, ვინც ფულით მიემგზავრებოდნენ საკვების შესაძენად, გზაში გაძარცვეს ან მოკლეს. ბარონებმა თქვეს, რომ ღმერთი არ არსებობს. მემატიანე წერს, რომ ხალხმა ღიად თქვა, რომ ქრისტემ დაიძინა თავის წმინდანებთან ერთად. ის აცხადებს, რომ "ეს - და იმაზე მეტი, ვიდრე შეგვიძლია ვთქვათ - 19 ზამთარი განვიცადეთ ჩვენი ცოდვების გამო".

ანარქიის ისტორიის შემდეგ, მემატიანე გადადის საეკლესიო საკითხებზე. ის საუბრობს აბატ მარტინზე, რომელმაც შეცვალა უკანონო ჰენრი, როგორც კარგი აბატი. მარტინმა მონასტერს ახალი სახურავი გადახადა და ბერები ახალ შენობაში გადაიყვანა. მან ასევე, ავტორის თქმით, დაიბრუნა გარკვეული სამონასტრო მიწები, რომლებიც ადრე „ძალით“ იყო აზნაურების ხელში. რომელი მიწებია ეს გაურკვეველია, მაგრამ მათ, სავარაუდოდ, დიდებულები აცხადებდნენ პრეტენზიას უმცროსი ვაჟების მონასტრებში მოთავსების, მიწის საჩუქრების მიღებისა და გაუქმების პრაქტიკის და გალობის ადრეული ფორმით. ქრონიკა მთავრდება ახალი აბატით, რომელიც შემოდის მარტინის გარდაცვალების შემდეგ, აბატი სახელად უილიამი. ამ იღუმენმა, სავარაუდოდ, შეაჩერა ქრონიკის დაწერა.

გრამატიკული სქესი თითქმის მთლიანად გაქრა, თუმცა ჯონსი აღნიშნავს, რომ ზოგიერთი ავტორი მიიჩნევს, რომ სიტყვა, რომელიც აქ მაინც ფუნქციონირებს, როგორც ნეიტრალური განსაზღვრული არტიკლი.

 უნიკალური საავტორო ხმა 
პიტერბოროს ორი გაგრძელება თანაუგრძნობს ღარიბებს და ეს მათ თითქმის უნიკალურს ხდის, ლათინურ ან ინგლისურ ისტორიაში. ისინი ასევე უფრო მეტად ამახვილებენ ყურადღებას სააბატოს გარეთ ცხოვრებაზე, ვიდრე სხვა ქრონიკები. ზოგადი ქრონიკა გარკვეულწილად იზოლირებულია. მიუხედავად იმისა, რომ ვერსიების უმეტესობა აღნიშნავს ეროვნულ მოვლენებს, როგორიცაა მეფის წინსვლა ან სუვერენის შეცვლა, მონასტრის გარშემო სოფლის განხილვა შეზღუდულია. ცნობები და ნიშნები გაშუქებულია, მაგრამ მემატიანეები იშვიათად განიხილავენ პოლიტიკურ ალიანსებს (როგორც მეორე გაგრძელების ავტორი აკეთებს მატილდას მოკავშირე ეპისკოპოსების გმობას) ან სამონასტრო მმართველობის კანონიერებას (როგორც პირველი გაგრძელების ავტორი აკეთებს. თავის გლოვაში აბატ ჰენრიზე). ბერები, რომლებმაც შეადგინეს გაგრძელება პიტერბოროში, ან შეგნებულად მიდიოდნენ ახალი მიმართულებით (შესაძლოა, აბატ მარტინის ხელმძღვანელობით) ან აგრძელებდნენ ქრონიკის ტიპს, რომელიც შემოიფარგლებოდა მათ მონასტერში (რომელიც დაიკარგა ცეცხლთან ერთად). ნაკლებად სავარაუდოა, რომ პიტერბორო რაიმე გაგებით იყო მოშლილი ან საერო მონასტერი, რადგან ხანძრის გამომწვევი სიმთვრალის აღწერა არ გახდის სააბატოს ცალსახად საუკუნეში.

გაგრძელება ასევე უნიკალურია მათი ენობრივი ძვრებით. ვინჩესტერიდან კოპირებისას ისინი ინარჩუნებენ გვიანდელი ძველი ინგლისურის ორთოგრაფიასა და სინტაქსს, ხოლო როდესაც ისინი მიდიან მოვლენებზე, რომელთა ასლის ტექსტი არ აქვთ, ენა უეცრად იცვლება უფრო ახალ ფორმაში. იმის გათვალისწინებით, რომ სესხი გაგრძელების წინ იქნებოდა, ენის ცვლილება ასახავს ან დრამატულ მცდელობას უფრო მეტი ხალხური ენის შესწავლის გაგრძელების ავტორების მიერ, ან თავად ენის მნიშვნელოვან და სწრაფ ცვლილებას, როგორც ნორმანული გავლენის გავრცელება. იმის გამო, რომ მატიანე პროზაულია, ლექსის ფორმის ხელოვნურობა არ გულისხმობს ლინგვისტური არქაიზმის შენარჩუნებას და ინგლისის ისტორიკოსებს შეუძლიათ შუა ინგლისური ენის საწყისების მიკვლევა ამ გვერდებზე.

 ხელნაწერის ისტორია 
ქრონიკის ხელნაწერი ამჟამად ინახება ბოდლეანის ბიბლიოთეკაში. ის ბიბლიოთეკას 1639 წლის 28 ივნისს აჩუქა უილიამ ლაუდმა, რომელიც მაშინ იყო ოქსფორდის უნივერსიტეტის კანცლერი და კენტერბერის არქიეპისკოპოსი. ის ბიბლიოთეკაში შევიდა ინგლისის სამოქალაქო ომის წინა წლებში. ის ამჟამად იდენტიფიცირებულია ბიბლიოთეკის კატალოგში, როგორც Laud Misc. 636. ადრე იგი დასახელებული იყო როგორც O. C. 1003 ედვარდ ბერნარდის "ძველი კატალოგის" საფუძველზე. Bodleian-მა Laud Misc 636-ის სურათების სერია ხელმისაწვდომი გახადა.

ლიტერატურა

რესურსები ინტერნეტში
MS. Laud Misc. 636 Entry in the Bodleian Libraries' catalogue of Medieval manuscripts
Bodleian Library history of Laud collection 
Translation of the Anglo-Saxon Chronicles, including the Peterborough Chronicle, primarily based on the A manuscript 
Text of the Parker MS in Old English. This does not contain the Peterborough continuations 
Anglo-Saxon Chronicle: Peterborough manuscript at Yale 
 The Elements of Anglo-Saxon Grammar, With Copious Notes, Illustrating the Structure of the Saxon and the Formation of the English Language: And a Grammatical Praxis With a Literal English Version (1823) at Googlebooks

სქოლიო

კატეგორია:ქრონოლოგია
კატეგორია:ქრონოლოგიები