შავი გედი (წიგნი)

„შავი გედი: უაღრესად წარმოუდგენლის გავლენა“ — ავტორისა და აქციებით ყოფილი მოვაჭრის, ნასიმ ნიკოლა ტალების 2007 წლის წიგნი. წიგნი ყურადღებას ამახვილებს იშვიათი და არაპროგნოზირებადი მოვლენების ზემოქმედებაზე და ადამიანის ტენდენციაზე ამ მოვლენების ახსნა-განმარტების პოვნაზე. ტალები ამას შავი გედის თეორიას უწოდებს.

წიგნი მოიცავს ცოდნის საკითხებს, ესთეტიკას, ასევე ცხოვრების წესებს, და იყენებს მხატვრული ლიტერატურის ელემენტებს და ანეკდოტებს ავტორის ცხოვრებიდან მისი თეორიების დასამუშავებლად. წიგნმა გაატარა 36 კვირა New York Times-ის ბესტსელერების სიაში.

წიგნი ნაწილია ტალების ხუთტომიანი ფილოსოფიური ნაკრებისა — "Incerto", რომელიც მოიცავს შემდეგ წიგნებს: „მსხვრევადი“ (2012), „შავი გედი“ (2007–2010), „შემთხვევითობით მოტყუებული“ (2001), „პროკრუსტეს სარეცელი“ (2010–2016) და „კანი თამაშში“ (2018).

 შავი გედების მოვლენების დაძლევა 
ტალების წიგნში მთავარი იდეა არის არა შავი გედის მოვლენების წინასწარმეტყველების მცდელობა, არამედ ნეგატიური მოვლენებისადმი გამძლეობისა და პოზიტიური მოვლენების გამოყენების უნარი. „სიმტკიცე“ ასახავს დამოკიდებულებას, სადაც არაფერი არის დაშვებული   რომ იყოს წარუმატებელი ცვლილებების დროს. ტალები ამტკიცებს, რომ ბანკები და სავაჭრო ფირმები დაუცველები არიან შავი გედის საშიში მოვლენების მიმართ და ექვემდებარებიან ზარალის საშიშროებას. 

წიგნი ამტკიცებს, რომ „შავი გედის“ მოვლენა დამკვირვებელზეა დამოკიდებული: მაგალითად, ის, რაც შეიძლება იყოს შავი გედის სიურპრიზი ინდაურისთვის, არ არის შავი გედის სიურპრიზი მისი მკვლელისთვის. მაშასადამე, მიზანი უნდა იყოს „ავარიდოთ თავი ინდაურობას“, მოწყვლადობის სფეროების იდენტიფიცირებით, რათა „შავი გედები თეთრი გავხადოთ“.

 მოკლე შინაარსი 
ტალებმა წიგნი მოიხსენია, როგორც ესე ან მოთხრობა ერთი იდეით:"ჩვენი სიბრმავე შემთხვევითობის მიმართ, განსაკუთრებით დიდი გადახრები". წიგნი ლიტერატურული საგნებიდან გადადის მეცნიერულ და მათემატიკურ საგნების შემდგომ ნაწილებზე. პირველი ნაწილი და მეორე ნაწილის დასაწყისი ფსიქოლოგიაშია. ტალები მიმართავს მეცნიერებასა და ბიზნესს მეორე ნაწილის მეორე ნახევარში და მესამე ნაწილში. მეოთხე ნაწილი შეიცავს რჩევებს, თუ როგორ მივუდგეთ სამყაროს გაურკვევლობის პირობებში და მაინც ვისიამოვნოთ ცხოვრებით. 

ტალები აღიარებს წიგნში არსებულ წინააღმდეგობას. ის იყენებს ზუსტ მეტაფორას, შავი გედის იდეას, რათა შეეწინააღმდეგოს „უცნობს, აბსტრაქტულს და არაზუსტს – თეთრ ყორნებს, ვარდისფერ სპილოებს ან ტაუ ცეტის ორბიტაზე მოძრავი შორეული პლანეტის მცხოვრებლებს“. 
      არსებობს წინააღმდეგობა; ეს წიგნი არის მოთხრობა და მე მირჩევნია გამოვიყენო მოთხრობები, რათა გამოვსახო ჩვენი გულუბრყვილობა ისტორიების მიმართ და ჩვენი უპირატესობა მოთხრობების შეცვლის და დაპატარავების მიმართ.... სიუჟეტის შესაცვლელად გჭირდებათ ამბავი. მეტაფორები და მოთხრობები ბევრად უფრო ძლიერია (სამწუხაროდ), ვიდრე იდეები; ისინი ასევე ადვილად დასამახსოვრებელია და უფრო სახალისოა წასაკითხად.

 ნაწილი პირველი: უმბერტო ეკოს ანტიბიბლიოთეკა, ან როგორ ვეძებთ ვალიდაციას 
პირველ თავში ავტორი განმარტავს თავის მიდგომას ისტორიული ანალიზისადმი. ის ისტორიას აღწერს, როგორც გაუმჭვირვალე, არსებითად მიზეზ-შედეგის შავ ყუთს. ადამიანი ხედავს მოვლენებს, რომლებიც შედიან და მოვლენებს რომლებიც მიდიან, მაგრამ ადამიანს არ აქვს გზა იმის დადგენის, თუ რა გამოიწვევს რომელ ეფექტს ეფექტი. ტალები ამტკიცებს, რომ ეს გამოწვეულია გაუმჭვირვალობის სამეულით (გაგების ილუზია, რომელშიც ვფიქრობთ, რომ ვიცით  სამყაროს შესახებ). 

მესამე თავში მოცემულია ექსტრემისტანისა და მედიოკრისტანის ცნებები. ის იყენებს მათ, როგორც გზამკვლევებს, რათა განსაზღვროს გარემოს პროგნოზირებადობა, რომელსაც ადამიანი სწავლობს. მედიოკრისტანის გარემოს შეუძლია უსაფრთხოდ გამოიყენოს Gaussian განაწილება. ექსტრემალურ გარემოში, Gaussian  განაწილება უნდა იქნას გამოყენებული საკუთარი საფრთხის ქვეშ. ამ ნაწილში ის ციტირებს ბენუა მანდელბროტის და მის კრიტიკას Gaussian განაწილების შესახებ. 

მეოთხე თავი აერთიანებს ადრე განხილულ თემებს თხრობაში ინდაურის შესახებ მადლიერებამდე, რომელსაც კარგად კვებავენ და კარგად უფრთხილდებიან მრავალი დღის განმავლობაში, მხოლოდ დასაკლავად და საჭმელად. ტალები მას იყენებს ინდუქციის ფილოსოფიური პრობლემის საილუსტრაციოდ და იმის საილუსტრაციოდაც, რომ წარსული არ არის მომავალის მაჩვენებელი. შემდეგ ის მკითხველს სკეპტიციზმის ისტორიაში გადაჰყავს.

მეცხრე თავში ტალები ხაზს უსვამს მრავალ საკითხს, რომელიც მან ადრე აღწერა და აკავშირებს მათ, როგორც ერთ ძირითად იდეას. მეცამეტე თავში წიგნი განიხილავს რა შეიძლება გაკეთდეს "ეპისტემიური ამპარტავნების" მიმართ, რაც ხდება მაშინ, როდესაც ადამიანები იწყებენ ფიქრს, რომ იციან იმაზე მეტი, ვიდრე რეალურად. ის გვირჩევს, თავი ავარიდოთ ზედმეტ დამოკიდებულებას ფართო მაშტაბიან მავნე პროგნოზებს, ამავე დროს ნაკლებად ფრთხილად იყავით მცირე საკითხებთან დაკავშირებით, როგორიცაა პიკნიკზე წასვლა. ის შედარებას აკეთებს ამერიკული კულტურის წარუმატებლობასა და ევრაზიურ სტიგმასა და უხერხულობასთან დაკავშირებით: ეს უკანასკნელი უფრო ასატანია მცირე რისკის მქონე ადამიანებისთვის. ის ასევე აღწერს „შტანგას სტრატეგიას“ ინვესტიციებისთვის, რომელიც მან გამოიყენა როგორც მოვაჭრემ, რაც გულისხმობს საშუალო რისკის ინვესტიციების თავიდან აცილებას და ფულის 85–90% ყველაზე უსაფრთხო ხელმისაწვდომ ინსტრუმენტებში ჩადებას, ხოლო დანარჩენი 10–15% უკიდურესად სპეკულაციურ ფსონებს. 

 არგუმენტი 
ტერმინი შავი გედი ლათინური გამოთქმა იყო: მისი უძველესი მითითება პოეტ იუვენალის გამოთქმაშია, რომ "კარგი ადამიანი ისეთივე იშვიათია, როგორც შავი გედი"  ("rara avis in terris nigroque simillima cygno"). ეს იყო გავრცელებული გამოთქმა მე-16 საუკუნეში ლონდონში, როგორც განცხადება, რომელიც აღწერს შეუძლებლობას, მომდინარეობს ძველი სამყაროს ვარაუდიდან, რომ „ყველა გედი უნდა იყოს თეთრი“, რადგან გედების შესახებ ყველა ისტორიული ჩანაწერი იტყობინება, რომ მათ ჰქონდათ თეთრი ბუმბული. ამრიგად, შავი გედი ხშირად ციტირებულ მინიშნებას წარმოადგენს ფილოსოფიურ დისკუსიებში წარმოუდგენელზე. არისტოტელეს "Prior Analytics" არის ყველაზე სავარაუდო ორიგინალური მითითება, რომელიც იყენებს სილოგიზმების მაგალითებს, რომლებიც მოიცავს პრედიკატებს "თეთრი", "შავი" და "გედი". უფრო კონკრეტულად, არისტოტელე იყენებს თეთრ გედს, როგორც საჭირო ურთიერთობის მაგალითს, ხოლო შავ გედს, როგორც წარმოუდგენელს. ეს მაგალითი შეიძლება გამოყენებულ იქნას დედუქციური ან ინდუქციური მსჯელობის საჩვენებლად; თუმცა, მსჯელობის არც ერთი ფორმა არ არის უტყუარი, რადგან ინდუქციურ მსჯელობაში, არგუმენტის წინაპირობამ შეიძლება მხარი დაუჭიროს დასკვნას, მაგრამ არ უზრუნველყოს იგი და ანალოგიურად, დედუქციურ მსჯელობაში, არგუმენტი დამოკიდებულია მის სიმართლეზე. ანუ, ცრუ წინაპირობამ შეიძლება გამოიწვიოს ყალბი შედეგი და არასაიმედო ამბები ასევე გამოიტანს არაზუსტ დასკვნას. „ყველა გედი თეთრია“ არგუმენტის საზღვრები აშკარაა - ის მხოლოდ გამოცდილების საზღვრებს ეფუძნება (მაგ., ყველა გედი, რომელიც უნახავს, სმენია ან წაკითხული აქვს, თეთრია). ამ მეტაფორის აზრი ის არის, რომ ყველა ცნობილი გედი თეთრი იყო ავსტრალიაში შავი გედების აღმოჩენამდე. 

 რეცეფცია 
წიგნი The Sunday Times-მა წიგნი მიაკუთვნა, „როგორც თორმეტი ყველაზე გავლენიანი წიგნი მეორე მსოფლიო ომის შემდეგ“. 2020 წლის დეკემბრის მდგომარეობით, იგი ციტირებულია დაახლოებით 10,633-ჯერ, აქედან 9,000 ინგლისურენოვანი გამოცემისთვის. წიგნმა 36 კვირა გაატარა New York Times-ის ბესტსელერების სიაში; წიგნი გამოიცა 32 სხვადასხვა ენაზე.

წყაროები
 Author's website
 Black Swan Glossary
 Slideshow lecture explaining the Ludic Fallacy with clarity By Peter Taylor of Oxford University.
 Nassim Taleb podcast interview on The Black Swan.
 YouTube Video Explanation
After Words interview with Taleb on The Black Swan, September 22, 2007

კატეგორია:არამხატვრული წიგნები