მარგარეტ ნიუტონი

მარგარეტ ბრაუნ ნიუტონი (კანადის სამეფო საზოგადოების წევრი, დ. 20 აპრილი, 1887 ― გ. 6 აპრილი, 1971) ― კანადელი ფიტოპათოლოგი და მიკოლოგი. საერთაშორისოდ ცნობილია პიონერული კვლევებით  Puccinia graminis-ის დაავადებების შესახებ, განსაკუთრებით მისი ეფექტებით კანადის მთავარ აგროკულტურულ პროდუქტ ხორბალზე. 

ნიუტონი არასდროს დაქორწინებულა. თვლიდნენ მეგობრულ და ჯიუტ ადამიანად, მოტივირებული და თბილი პიროვნებით. ხშირად „იქამდე მუშაობდა, სანამ არ გამოიფიტებოდა“.

 ადრეული წლები 
მარგარეტ ნიუტონი 1887 წლის 20 აპრილს მონრეალში დაიბადა ჯონ ნიუტონისა და ელიზაბეთ ბრაუნის ოჯახში. მას ოთხი უმცროსი დედმამიშვილი ჰყავდა, სამი ძმა: რობერტი, ჯონი და უილიამი და და - დოროთი.  მამამისი ქიმიკოსი იყო და მეცნიერების მიგნებების ფერმაში დანერგვაზე იყო ორიენტირებული.

ნიუტონის ფორმალური განათლება ჩრდილოე ნეიშენ-მაილზზე მდებრე ერთოთახიან სკოლაში დაიწყო. საქარხნო დასახლება 300 მკვიდრისგან შედგებოდა და პლეისენსის ჩრდილოეთით მდებარეობდა. ნიუტონის მამამ მაღალანაზღაურებადი სამუშო მიიღო და ოჯახი მონრეალში გადასახლდა. მარგარეტმა მონრეალში დაასრულა საშუალო სკოლა და უმაღლესი სკოლის 2 კლასი, რის შემდეგაც ოჯახი პლეისენსში დაბრუნდა. ნიუტონმა აქ დაასრულა უმაღლესი სკოლა, რის შემდეგაც ონტარიოში, ვანკლიკ ჰილში გადავიდა და სწავლა ვანკლიკ ჰილის კოლეგიურ ინსტიტუტში გააგრძელა.

სამი წლის მანძილზე ნიუტონი ლაქინში, შემდეგ კი ერთი წელი ჩრდილოეთ ნეიშენ-მაილზის სკოლაში სწავლობდა. თანხა, რომელიც სკოლაში სწავლის პერიოდში დაზოგა, შემდეგში უმაღლესი განათლების მისაღებად გამოიყენეს.

ნიუტონი ხელოვნებით იყო გატაცებული და ჰამილტონში, ონტარიოში მაკმასტერის უნივერსიტეტის ხელოვნების პროგრამაზე ჩაირიცხა. ერთი სასწავლო წლის დასრულების შემდეგ მონრეალში დაბრუნდა, სადაც მაკდონალდის კოლეჯში სასოფლო-სამეურნეო პროგრამაზე ჩაირიცხა. 50 სტუდენტისგან შემდგარ კლასში ნიუტონი ერთადერთი ქალი იყო. უმაღლესი მიღწევისათის ნიუტონს გენერალ-გუბერნატორის აკადემიკოსის მედალი გადაეცა. ამ პერიოდში მარგარეტ ნიუტონი მცენარეთა დაცვის კვებეკის საზოგადოებას შეუერთდა და მისი პირველი ქალი წევრი გახდა. იყო დებატების საზოგადოების წევრი და ლიტერატურის საზოგადოების პრეზიდენტი ერთი წლის მანძილზე. მაკდონალდის კოლეჯში სწავლის მეორე წელს ვ. პ. ფრეიზერის მიოლოგიის კურსი აირჩია და მცენარეთა დაავადებების კვლევით დაინტერესდა, რასაც მომავალში მისი ფიტოპათოლოგიით დაინტერესება მოჰყვა.

1916 წლის გამანადგურებელმა ეპიდემიამ 100 მილიონი ბუშელი ხორბალი გაანადგურა, რომლის ღირებულებაც 200 მილიონ დოლარს უტოლდებოდა. 1917 წელს ნიუტონის ხელმძღვანელმა, ვ. პ. ფრეიზერმა დასავლეთ კანადაში იმოგზაურა და წითელი ჟანგის კვლევა დაიწყო. ფრეიზერმა შეგროვილი ნიმუშების შესწავლა ნიუტონს დაავალა, რომელსაც ნიმუშების კვლევის შესაძლებლობა მხოლოდ მას შემდეგ მიეცა, რაც სკოლის დეკანმა ლაბორატორიის ღამით გამოყენებაზე ქალებზე შეზღუდვა მოხსნა,} თუმცა ნიუტონს მხოლოდ ღამის 10 სააამდე მუშაობის უფლება ჰქონდა.

 გადადგომა 
ღეროს წითელი ჟანგის კვლევის შედეგად ნიუტონს სასუნთქი ორგანოების დაავადება გაუჩნდა, რის გამოც მარგარეტ ნიუტონი ადრე, 1945 წელს გავიდა პენსიაზე და ვიქტორიაში გადასახლდა. ფერმერებმა კანადის მთავრობას პეტიციით მიმართეს, რომ მისთვის სრული პენსია დაენიშნათ, რადგანაც ნიუტონმა „ქვეყანას მილიონობით დოლარი დააზოგინა“.

პენსიაზე გასვლის შემდეგ ნიუტონმა ექსპერტად მუშაობა გააგრძელა, რუსეთსა და აფრიკაში იმოგზაურა, სადაც წითელი ჟანგის შესამცირებელ პროგრამებში მონაწილეობდა და კონვენციებსა და კონფერენციებს ესწრებოდა. 1950-იან წლებში ნიუტონი შვედეთში ბოტანიკის საერთაშორისო კონგრესს და შვეიცარიაში ქალთა უნივერსიტეტის საერთაშორისო ფედერაციის კონფერენციას დაესწრო.

მარგარეტ ნიუტონი აქტიურად იყო ჩაბმული ქალთა ჯგუფების საქმიანობაში და სახლში ბაღს უვლიდა. გატაცებული იყო ფრინველებზე დაკვირვებითა და კანოეთი ნიჩბოსნობით.

მარგარეტ ნიუტონი 1971 წლის 6 აპრილს ვიქტორიაში გარდაიცვალა.

 მემკვიდრეობა და ჯილდოები
სიცოცხლის მანძილზე მარგარეტ ნიუტონს არაერთი ჯილდო გადაეცა და საპატიო წოდება მიენიჭა. 1942 წელს ელის უილსონის შემდეგ ის მეორე ქალი გახდა, რომელიც კანადის სამეფო საზოგადოების წევრად აირჩიეს. 1948 წელს კანადის სამეფო საზოგადოებისგან ფლაველის მედალი გადაეცა. ნიუტონი პირველი ქალი და პირველი მეცნიერი იყო, რომელმაც სოფლის მეურნეობის კოლეჯის დასრულების შემდეგ მიიღო ეს ჯილდო.

1956 წელს მინესოტის უნივერსიტეტმა დამსახურებული მიღწევების ჯილდო გადასცა, ხოლო 1969 წლის 13 მაისს სასკაჩევანის უნივერსიტეტმა ნიუტონს სამართლის დოქტორის საპატიო ხარისხი მიანიჭა. 1964 წელს ვიქტორიას უნივერსიტეტმა ქალი სტუდენტებისთვის საცხოვრებელი კომპლექსის პირველი ფაზა დაასრულა და ოთხგანყოფილებიანი შენობის ნაწილს ნიუტონის პატივსაცემად მარგარეტ ნიუტონის დარბაზი ეწოდა. დანარჩენებს ემილი კარის, დევიდ თომფსონის და ართურ კარის სახელები ეწოდა. 

1997 წლის 22 სექტემბერს მარგარეტ ნიუტონი ნაციონალური ისტორიული მნიშვნელობის პიროვნებების რეგისტრში შეიყვანეს. რეგისტრში კანადის მთავრობას ის ადამიანები შეჰყავს, ვისაც ქვეყნის ისტორიაში ეროვნული მნიშვნელობა აქვთ. მანიტობის უნივერსიტეტის ფორტ-გარის კამპუსში ნიუტონის სამახსოვრო მემორიალური დაფაა განთავსებული. 1991 წელს ნიუტონი კანადის მეცნიერებისა და ინჟინერიის დიდების ხეივანში შეიყვანეს. 2008 წლის 17 ივლისს ის მანიტობის სოფლის მეურნეობის დიდების ხეივანში შეიყვანეს და პორტიჯ-ლა-პრერიში მემორიალური დაფა აღმართეს.  

 ნაშრომები 

 ლიტერატურა 

 რესურსები ინტერნეტში 
Margaret Newton at the Canada Science and Technology Museum
Margaret Newton fonds at MemoryBC
Papers authored by Margaret Newton at NRC Research Press

სქოლიო

კატეგორია:დაბადებული 1887
კატეგორია:დაბადებული 20 აპრილი
კატეგორია:გარდაცვლილი 1971
კატეგორია:გარდაცვლილი 6 აპრილი
კატეგორია:კანადელი მიკოლოგები
კატეგორია:კანადელი ფიტოპათოლოგები
კატეგორია:ქალი მიკოლოგები
კატეგორია:ქალი ფიტოპათოლოგები
კატეგორია:კანადელი ქალი ბოტანიკოსები