პოლონელი მთავრების საქმეები

პოლონელი მთავრების საქმეები () — უძველესი ცნობილი შუა საუკუნეების მატიანე, რომელიც ასახავს პოლონეთის ისტორიას ლეგენდარული დროიდან 1113 წლამდე. ლათინურად დაწერილი ანონიმური ავტორის მიერ, სავარაუდოდ დასრულდა 1112 და 1118 წლებში და მისი შემორჩენილი ტექსტი წარმოდგენილია სამ ხელნაწერში ორი განსხვავებული ტრადიციით. მის ანონიმურ ავტორს ტრადიციულად უწოდებენ გალუსს (სახელი, რაც ნიშნავს "გალიას"), უცხოელი და უცნობი ქვეყნიდან განდევნილი, რომელიც უნგრეთის გავლით პოლონეთის სამეფოში გაემგზავრა. გესტა დაავალა პოლონეთის მაშინდელმა მმართველმა, ბოლესლავ III ვრიმუტმა ; გალუსი ელოდა პრიზს თავისი ნამუშევრისთვის, რომელიც, სავარაუდოდ, მიიღო და რომლითაც მან მთელი ცხოვრება გაატარა.

წიგნი არის ყველაზე ადრეული ცნობილი, დაწერილი დოკუმენტი პოლონეთის ისტორიაზე. იგი იძლევა უნიკალურ პერსპექტივას ევროპის ზოგად ისტორიაზე, ავსებს იმას, რაც გადმოცემულია დასავლელი და სამხრეთ ევროპელი ისტორიკოსების მიერ. იგი დანიელთა საქმეებზე () ძველია, ხოლო პოლონეთის ადრეული ისტორიის შემდეგ ძირითად წყაროზე, პოლონეთის მეფეებისა და მთავრების მატიანეზე (), დაახლოებით ერთი საუკუნით ძველია.

უძველესი ცნობილი ეგზემპლარი ამჟამად ვარშავის პოლონეთის ეროვნულ ბიბლიოთეკას ეკუთვნის.

 სათაური 
მინი|418x418პქ| პოლონელი მთავრების საქმეების დასაწყისი (ზამოისკიანუსის კოდექსი პოლონეთის ეროვნულ ბიბლიოთეკაში).
ნაწარმოებისთვის განკუთვნილი ან თავდაპირველად მინიჭებული სათაური არ არის ნათელი. ზამოისკის კოდექსის ტექსტის საწყის კაპიტალში რუბრიკა ნაწარმოებს პოლონეთის მატიანეს () უწოდებს, ხოლო იმავე ხელნაწერში I წიგნის წინასიტყვაობა იხსნება ასე: Incipiunt Cronice et gesta ducum sive principum Polonorum („[აქ] იწყება მატიანეები და პოლონელების ჰერცოგების ან მთავრების საქმეები“).Knoll & Schaer (eds.), Gesta Principum Polonorum, p. xxiv; p. 10. II წიგნის სათაური ნაშრომს Liber Tertii Bolezlaui-ს უწოდებს( „ბოლესლავ III-ის წიგნი“), ხოლო III წიგნი - Liber de Gestis Boleslaui III-ს („ბოლესლავ III-ის საქმეების წიგნი“).Knoll & Schaer (eds.), Gesta Principum Polonorum, pp. 116, 210 თუმცა ეს არ არის სანდო, რადგან ასეთი რამ შეიძლება ჩამატებული ყოფილიყო მოგვიანებით.Knoll & Schaer (eds.), Gesta Principum Polonorum, p. xxiv.

უახლესი რედაქტორები და მხოლოდ ინგლისურად მთარგმნელები წიგნს Gesta principum Polonorum-ს უწოდებენ  („პოლონელთა მთავრების საქმეები“), რათა თავიდან აეცილებინათ დაბნეულობა გვიანდელ ნაშრომთან, რომელიც ცნობილია, როგორც Chronica principum Poloniae („პოლონეთის მთავრების ქრონიკა“).Knoll & Schaer (eds.), Gesta Principum Polonorum, p. xxiv, & n. 20.

 ავტორი 
გესტას ავტორი უცნობია, მაგრამ მას ისტორიოგრაფიული კონვენციით მოიხსენიებენ, როგორც „გალუსს“, ლათინურად „ადამიანი საფრანგეთიდან ან გალიიდან“ (თუმცა, ასევე, პოტენციურად, სახელი). თუმცა ავტორის ანონიმურობა იყო ტავისი (როგორც ნაწარმოებშია ნახსენები) სურვილი, მიუძღვნა ნაწარმოები მხოლოდ ღმერთს. როდესაც პოლონელმა ეპისკოპოსმა - მარკინ კრომერმა დაასრულა თავისი ნაშრომი - ფოლიო 199, მან დატოვა სქოლიო, რომელიც გალუსს იხსენიებდა, როგორც გესტას ავტორს. დაახლოებით იკითხება: ეს ნამუშევარი გალუსისაა, მე ვაღიარებ, რომ ის იყო ფრანგი ბერი, რომელიც ცხოვრობდა ბოლესლავ III-ის დროს.Dalewski, Ritual and Politics, pp. 2–3, n. 3; Knoll and Schaer (eds.), Gesta Principum Polonorum, pp. xxiv–v ეს იყო პირველი შემთხვევა, როდესაც ავტორს „გალუსად“ მოიხსენიებდნენ. Knoll and Schaer (eds.), Gesta Principum Polonorum, p. xxv

გოტფრიდ ლენგნიხის ბეჭდურ გამოცემაში, ლენგნიხმა ავტორს უწოდა „მარტინ გალუსი“ იან დლუგოშის არასწორი წაკითხვის საფუძველზე, რომელშიც გალუსი ასერიათ მარტინ ოპავასში.Knoll and Schaer (eds.), Gesta Principum Polonorum, p. xxv მარტინ გალუსი გარკვეული პერიოდის განმავლობაში გახდა სტანდარტული სახელი გერმანიის სტიპენდიაში, თუმცა ეს იდენტიფიკაცია ახლა უარყოფილია ისტორიკოსების უმეტესობის მიერ. ისტორიკოსმა მაქსიმილიან გუმპლოვიჩმა ავტორად ბალდუინ გალუსად დაასახელა,Glumpowicz, Bischof Balduin, passim სავარაუდოდ კრუშვიკის ეპისკოპოსი, თუმცა ასევე ამ თეორიამ ვერ მოიპოვა საყოველთაო აღიარება.

ხშირი იყო მცდელობები გალუსის წარმოშობის იდენტიფიცირება ტექსტში არსებული მინიშნებებიდან. მარიან პლეზია და პიერ დავიდი ამტკიცებდნენ, რომ გალუსი იყო პროვანსიდან, რომელიც ახლა სამხრეთ საფრანგეთშია და მჭიდრო კავშირში იყო სენტ-ჟილის ბენედიქტინების მონასტერთან.Dalewski, Ritual and Politics, p. 3, n. 5 for references კიდევ ერთი ისტორიკოსი, კაროლ მალეჩინსკი, ამტკიცებდა, რომ მტკიცებულებები მიუთითებს კავშირზე ფლანდრიასთან,Dalewski, Ritual and Politics, p. 3, n. 6 for references ხოლო დანუტა ბორავსკა და ტომაშ იასინსკი სტილისტურ მტკიცებულებებზე დაყრდნობით ამტკიცებდნენ, რომ იგი დაკავშირებული იყო ვენეციასთან და, რომ მან დაწერა წმინდა ნიკოლოზის ანონიმური თარგმანი.Dalewski, Ritual and Politics, p. 3, n. 7 for detail and references მარიან პლეზია ამტკიცებდა 1984 წელს, რომ მისი წერის სტილი მიუთითებს მის განათლებაზე ცენტრალური საფრანგეთის ერთ-ერთ სკოლაში, სავარაუდოდ ტურში ან ორლეანში.Dalewski, Ritual and Politics, p. 3, n. 8 for reference; Plezia, "Nowe Studia", pp. 111–20

პლეზია და სხვები შემდგომში ამტკიცებენ, რომ გალუსის ვრცელი ცოდნა უნგრეთზე მოწმობს იქ კავშირებზე, რაც ამტკიცებს კავშირს უნგრეთში სომოგივარის ბენედიქტელთა მონასტერთან, სენტ-ჟილესთან დაახლობულ მონატერთან.Dalewski, Ritual and Politics, pp. 3–4, n. 9 for references როგორც ჩანს, ის მჭიდროდ იყო დაკავშირებული ავდანსის კლანთან, სკანდინავიური ან რუსული წარმოშობის ნათესავთან, რომელიც წარმატებული იყო ბოლესლავ II-ის დროს და, რომელიც გადაასახლეს უნგრეთში, მაგრამ პოლონეთის საქმეებში პოპულარობა დაუბრუნდა ბოლესლავ III-ის მეფობის დროს.Knoll & Schaer (eds.), Gesta Principum Polonorum, p. xxxii–xxxiii როგორც მან განაცხადა: „ქალაქი გნიეზნო... სლავურად „ბუდეს“ ნიშნავს, ფიქრობენ, რომ ავტორმა შესაძლოა იცოდა ქვეყნის ენა.Knoll & Schaer (eds.), Gesta Principum Polonorum, p. 16, n. 2 უდავოა მხოლოდ ის, რომ ის იყო ბერი და უცხოელი, რომელიც პოლონეთში ცხოვრობდა, შესაძლოა, პოლონეთის ბენეფიციუმით.Bisson, "On Not Eating Polish Bread in Vain", pp. 275–89; Knoll & Schaer (eds.), Gesta Principum Polonorum, p. xxvi

 თარიღი 
ზოგადად, ითვლება, რომ თავდაპირველი ტექსტი შედგენილია 1112-დან 1117 წლამდე.Tymowski, "Oral Tradition", p. 243 გესტას წინასიტყვაობის მიძღვნილ წერილში მითითებულია საწყისი ტექსტის დასრულება 1112-1118 წლებში.Knoll & Schaer (eds.), Gesta Principum Polonorum, p. xxxi ნაშრომში ნახსენები ბოლო მოვლენა არის ბოლესლავ III-ის მომლოცველობა უნგრეთის სეკესფეჰერვარში, რომელიც მოხდა 1112 ან 1113 წლებში. სამუშაო თითქმის დასრულებული იყო სკარბიმირის აჯანყებამდე 1117–1118 წლებში. არსებობს გარკვეული მტკიცებულება, რომ შემდგომში დაემატა რამდენიმე ინტერპოლაცია. მაგალითად, მოხსენიებულია პომერანიის ჰერცოგი სვიეტობორის შთამომავლები.Knoll & Schaer (eds.), Gesta Principum Polonorum, p. xxxi, n. 41

 თხრობა 
ნაშრომი იწყება მიმართვით და მიძღვნით მარტინის, გნიეზნოს მთავარეპისკოპოსის, და პოლონეთის რეგიონების ეპისკოპოსების, სიმონის (პლოკის ეპისკოპოსი, დაახლ. 1102 – 29), პავლეს (პოზნანის ეპისკოპოსი, 1098 – დაახ. 1112), მაურუსისა ( კრაკოვის ეპისკოპოსი, 1110 – 18) და ზიროსლავის მიმართ (ვროცლავის ეპისკოპოსი, 1112 – 20).Knoll & Schaer (eds.), Gesta Principum Polonorum, pp. 2–3, and ns. 2–4 თომას ბისონი ამტკიცებდა, რომ ტექსტი ძირითადად დაიწერა ლათინური ლიტერატურის გესტას ჟანრში, როგორც ჰერცოგ ბოლესლაუს III ვრიმუთის საპატივცემოდ, იცავდა მის ქმედებებს და აკანონებდა მის დინასტიას.See Bisson, "On Not Eating Polish Bread in Vain", pp. 275–89

ნაშრომი დაყოფილია სამ წიგნად, რომელიც ორიენტირებულია გენეალოგიაზე, პოლიტიკასა და ომზე. პირველი წიგნი, 31 თავი, განიხილავს ბოლესლავ III-ის წინაპრების ღვაწლს (დაწყებული ლეგენდარული პიასტ ბორბლიანით) და მათ ომებს მეზობელი გერმანელი და სლავური ხალხების წინააღმდეგ, როგორებიც არიან რუსები, ბოჰემიელები, პომერანელები, მაზოვიელები და სელენციელები.Knoll & Schaer (eds.), Gesta Principum Polonorum, pp. 3–115 პირველი წიგნი აცხადებს, რომ ეყრდნობა ზეპირ ტრადიციას და ძირითადად ლეგენდარული ხასიათისაა მიეშკო I-ის მეფობამდე.Tymowski, "Oral Tradition", pp. 243–45 ადრინდელი მასალა მოგვითხრობს პიასტების გლეხობიდან მმართველობამდე აღზევების შესახებ, ზღაპარი გავრცელებული ადრეულ სლავურ ხალხურ მითებში.Tymowski, "Oral Tradition", pp. 251–52

წიგნი მეორე, 50 თავი, ასახავს ბოლესლავის დაბადებას, მის ყრმობას და ასახავს მის და „გრაფი პალატინ“ სკარბიმირის მიერ გაჩაღებულ ომებს პომერანელთა წინააღმდეგ.Knoll & Schaer (eds.), Gesta Principum Polonorum, pp. 117–209 წიგნი მესამე, 26 თავი, აგრძელებს ისტორიას ბოლესლავისა და პოლონელების მიერ პომერანელთა წინააღმდეგ წარმოებულ ომებზე, გერმანიის იმპერატორის ჰაინრიხ V-ის და ბოჰემების წინააღმდეგ და ბალტიისპირეთის პრუსიელების წინააღმდეგ ომებზე.Knoll & Schaer (eds.), Gesta Principum Polonorum, pp. 211–87

 ხელნაწერები და ნაბეჭდები 
გესტას ორიგინალი არ არის შემორჩენილი, სამაგიეროდ შემორჩენილია სამ სხვადასხვა ხელნაწერში, რომლებიც წარმოადგენენ ორ განსხვავებულ ტრადიციას. ზამოისკიანუსის კოდექსი და ჩარტორისკიანუსის კოდექსი წარმოადგენენ პირველ, ყველაზე ადრეულ დოკუმენტურ ტრადიციაც. ჰაილსბერგის კოდექსი კი,გვიანდელი და ნაკლებად დეტალურად შემორჩენილი, არის ტექსტის დამოუკიდებელი დამადასტურებელი და წარმოადგენს მეორე განსხვავებულ ტრადიციას.

 ზამოისკიანუსის კოდექსი 
ყველაზე ადრეული ვერსიაა ხელნაწერი, რომელიც ცნობილია როგორც ზამოისკიანუსის ან ზამოისკის კოდექსი.Knoll & Schaer (eds.), Gesta Principum Polonorum, p. xx ეს დაიწერა XIV საუკუნის ბოლოს, სავარაუდოდ კრაკოვში 1380-1392 წლებში. ის XV საუკუნემდე ინახებპდა ლაასკის ოჯახის ბიბლიოთეკაში. იქვე, სანდივოგიუს ჩეხოიელი (დ. 1476), გნიეზნოს საკათედრო ტაძრის კანონი და ისტორიკოს იან დლუგოშის მეგობარი, მოგვიანებით დაეუფლა მას. მოგვიანებით ის იყო ზამოშჩის გრაფის ბიბლიოთეკაში, მაგრამ ახლა ინახება ვარშავის ეროვნულ ბიბლიოთეკაში, როგორც Ms. BOZ cim. 28.

 ჩარტორისკიანუსის კოდექსი 
გესტას მეორე ვერსიაა ჩარტორისკიანუსის კოდექსი, რომელსაც ასევე უწოდებენ სედზივოის კოდექსს.Knoll & Schaer (eds.), Gesta Principum Polonorum, p. xx 1434-დან 1439 წლამდე სანდივოგიუს ჩეჩელს გაუკეთებია  მეორე ეგზემპლარი, რომელიც დამზადებულია ზამოისკიანუსის კოდექსის ვერსიისგან. ვინაიდან ეს არის პირდაპირი ასლი, ის შეზღუდულია ორიგინალი ტექსტით. ეს ვერსია ამჟამად ინახება კრაკოვის ჩარტორისკის მუზეუმში, ქალბატონი 1310, ფოლ. 242 – 307.

 ჰაილსბერგის კოდექსი 
ტექსტის მესამე და უკანასკნელი ვერსიაა ე.წ. ჰაილსბერგის კოდექსში. ეს ვერსია დაიწერა 1469-1471 წლებში, წინა ვერსიის საფუძველზე. ეს უკანასკნელი დაიწერა კრაკოვში დაახლოებით 1330 წელს, ინახებოდა ოეკნოს მონასტერში (დიდი პოლონეთი) 1378 წელს და გადაიტანეს ტრზემეზნოს მონასტერში, სანამ ვარმიის ეპისკოპოსის მარტინ კრომერის ხელში მოხვდებოდა (1579 – 1589).Knoll & Schaer eds. 2003. Gesta Principum Polonorum, pp. xx–xxi.

XVI საუკუნის შუა ხანებიდან XVIII საუკუნემდე, ხელნაწერი ინახებოდა გერმანულენოვან პრუსიულ ქალაქ ჰაილსბერგში (დღევანდელი პოლონეთის ქალაქი ლიძბარკ ვარმინსკი), აქედან მომდინარეობს მისი სახელი. ჩარტორისკიანუსის კოდექსის ვერსიისგან განსხვავებით, ეს არის ორიგინალი ტექსტის დამოუკიდებელი მოწმე. ის ამჟამად ვარშავის ეროვნულ ბიბლიოთეკაში ინახება, როგორც Ms. 8006, fols. 119–247.

ჰაილსბერგის ტექსტში გამოტოვებულია დიდ მონაკვეთებები, რომლებიც წარმოდგენილია დანარჩენ ორ ხელნაწერში, მაგალითად, გამოტოვებული რამდენიმე თავი, როგორებიცაა 27 და 28 თავები პირველ წიგნში.Knoll & Schaer eds. 2003. Gesta Principum Polonorum, p. xxi.

 ნაბეჭდი გამოცემები 
გესტას ტექსტი პირველად დაიბეჭდა 1749 წელს, როდესაც ჰაილსბერგის კოდექსზე დაფუძნებული გამოცემა გამოცა გოტფრიდ ლენგნიხმა, ორი ათეული წლის შემდეგ დაბეჭდა ლოურენს მიზლერ დე კოლოფმა და მას შემდეგ დაიბეჭდა მრავალ გამოცემაში.Knoll & Schaer eds. 2003. Gesta Principum Polonorum, p. xxii. 

 გოტფრიდ ლენგნიხი (რედ.), Vincentius Kadlubko et Martinus Gallus scriptores historiae Polonae vetustissimi cum duobus anonymis ex ms. bibliothecae episcopalis Heilsbergensis edititi, (დანციგი, 1749)
 ლოურენს მიზლერ დე კოლოფი (რედ.), Historiarum Poloniae et Magni Ducatus Lithuaniae Scriptorum Quotquot Ab Initio Reipublicae Polonae Ad Nostra Usque Temporar Extant Omnium Collectio Magna, (ვარშავა, 1769 წ.)
 იან ვინსენტი ბანტკი (რედ.), Martini Galli Chronicon Ad Fidem Codicum: Qui Servantur In Pulaviensi Tabulario Celsissimi Adami Principis Czartoryscii, Palatini Regni Poloniarum/ Denuo Recensuit..., (ვარშავა, 1824)
 ი. შალხტოვსკი და პ. კოეპკე, Chronica et Annales Aevi Salici, Georg Henirich Pertz-ში (რედ.), Monumenta Germaniae Historica, (ჰანოვერი, 1851), თავი IX, გვ. 414 – 78 
 ა. ბიელოვსკი (რედ.), Monumenta Poloniae Historica, (ლემბერგი, 1864) გვ. 379 – 484 
 ლუდვიგ ფინკელი და სტანისლავ კეტრჟინსკი (რედ.), Galli Anonymi Chronicon, (ლემბერგი, 1898)
 ჯულიან კჟიჟანოვსკი (რედ.), გალა ანონიმა ქრონიკა : Podobizna Fotograficzna Rekopisu Zamoyskich z Wieku XIV. Wyda i Wstepem Opatrzy Julian Krzyzanowski. / Galli anonymi Chronicon codicis saeculi XIV Zamoscianus appellati reproductio paleographica , (ვარშავა, 1946)
 კაროლ მალეჩინსკი (რედ.), Galli Anonymi Cronica et Gesta Ducum sive Principum Polonorum/ Anonima tzw. Galla Kronika Czyli Dzieje Książąt i Władców Polskich, (კრაკოვი, 1952)
 ლუდმილა მიხაილოვნა პოპოვა (რედ.), Gall Anonim, Khronika u Deianiia Kniazei ili Pravitelei Polskikh, (მოსკოვი, 1961 წ.)
 იოზეფ ბუინოხი და პოლენს ანფანგე: Gallus Anonymus, Chronik und Taten de Herzöge und Fürsten von Polen, (გრაცი, შტირია, 1978)
 Knoll & Schaer (რედ.), Gesta Principum Polonorum: პოლონელთა მთავრების საქმეები, (ბუდაპეშტი, 2003)

იან ვინსენტი ბანტკი, რომელმაც ასევე გამოიყენა ჰაილსბერგი, იყო პირველი, ვინც გამოიყენა ზამოისკიანუსის კოდექსის ტრადიცია.Knoll & Schaer eds. 2003. Gesta Principum Polonorum, p. xxii. იმის გამო, რომ ჰაილსბერგის კოდექსი „დაიკარგა“ 1830-იან და 1890-იან წლებში, ამ პერიოდის ტექსტები მას არ იყენებენ.Knoll & Schaer eds. 2003. Gesta Principum Polonorum, p. xxii. ფინკელის და ლეტჟინსკის 1898 წლის გამოცემა ასევე არ იყენებს ჰაილსბერგს.Knoll & Schaer eds. 2003. Gesta Principum Polonorum, p. xxiii ჯულიან კრჟიანოვსკიმ პირველი ფაქსიმილი შექმნა 1940-იან წლებში, ხოლო 1950-იან წლებში კაროლ მალეჩინსკის გამოცემა იყო პირველი, რომელმაც სამივე ხელნაწერი შეაჯერა.Knoll & Schaer eds. 2003. Gesta Principum Polonorum, p. xxiii

ტექსტი არაერთხელ ითარგმნა სრულად. ის პოლონურად თარგმნა რომან გროდესცკიმ 1923 წლისთვის, თუმცა ეს არ გამოქვეყნებულა 1965 წლამდე. იყო რუსული თარგმანი 1961 წელს, გერმანული თარგმანი 1978 წელს და ინგლისური თარგმანი 2003 წელს.

 ლიტერატურა 








სქოლიო