წბერი

წბერი, წნეხი, ხარხიმი — ყურძნის საწური სამეურნეო საშუალება. წბერი გაწყობილია ცალმხრიანი ბერკეტის პრინციპზე. საქართველოში არსებობდა სამეურნეო ხელსაწყოს ორი სახეობა: ხრახნიან-ტვირთიანი და ხრახნიან უტვირთო. ის შედგებოდა სამუშაო ნაწილისა და ყურძნისათვის განკუთვნილი ფიცრის ჩალანგარისაგან.

ყურძენი საბოლოოდ სწორედ წნეხის საშუალებით მუშავდება. მისი ძირითადი ფუნქციაა, რომ ჭაჭადქცეული ყურძნიდან უკანასკნელი წვენი გამოიწუროს.

სახელწოდება
თანამედროვე ყოფამდე მიღწეული წნეხების სახელწოდებებში აკადემიკოსი ივანე ჯავახიშვილი სამ ძირითად ტარმინს გამოჰყოფს: საწნეხს, საქაჯავსა და წბერს. „თვით ამ იარათის ზოგად სახელთაგან ორი საწნეხი და საქაჯავი უკვე თავუსუ აგებულებით მისი დანიშნულების მაუწყებელია“, წერს მეცნიერი.ლ. ფრუიძე, მევენახეობა და მეღვინეობა საქართველოში, თბ, 1974, გვ. 157 ჯავახიშვილი ასევე განიხილავს წბერის ეტიმოლოგიას და წერს: „რაკი წბა საზრდოს შეთვისებას, ე. ი. შესათვისებლად ღეჭვა-დაჭყლეტას ნიშნავდა, ამიტომ წბერი ამის შემქმნელი სულდგმულის თუ იარაღის აღმნიშვნელი უნდა ყოფილიყო. მართლაც, წბერიც ხომ ყურძნის საჭყლეტი მანქანის სახელია, იმ იარაღისა, რომლის მოქმედებაც ყურძნის დაჭყლეტას წარმოადგენდა.“ჯიქია ნ, ჭამა-სმის კომპლექსი ხევსურეთში, ხელნაწერი, თბ, 1963ბოხოჩაძე ალ, მევენახება-მეღვინეობა ძველ საქართველოში არქეოლოგიური მასალების მიხედვით (უძველესი დროიდან ახ. წ. II-III საუკუნეებამდე), თბ, 1963ბრეგაძე ნ, ხალხური მეტროლოგიის სისტემა სამიწათმოქმედო — რაჭა-ლეჩხუმში, სმასმგმ, N3, 1963

საქართველოში ცნობილ წნეხების სხვა სახელწოდებებს (ხარხინი, ჭახრაკი, დათვის საქაჩავი) ივანე ჯავახიშვილი „ტექნიკური თვისებების“ დამახასიათებელ ე. ი. ცალკეული ტიპების აღმნიშვნელ ტერმინებად მიიჩნევს. წნეხის სახელწოდება, თავის მხრივ, მის ტიპსა და გავრცელების არეალს უკავშირდება.

ტერმინი წბერი/წკბერი ყველაზე ფართოდ რაჭაშია გავრცელებული და ის ქართულ ენაში დანადგარის ზოგად სახელწოდებად ჩამოყალიბდა. რაჭაში დამატებით გავრცელებულია წბერის ტიპების სახელწოდებები: ჭახრაკი და ჯამბარიანი.ლ. ფრუიძე, მევენახეობა და მეღვინეობა საქართველოში, თბ, 1974, გვ. 158

ისტორია
საქართველოში წნეხის დამზადება-გამოყენება ძველი დროიდანვე იცოდნენ, რასაც ცხადყოფს ჩვენამდე მოღწეული წნეხის ტიპები და ისტორიულ-არქეოლოგიური მასალა. 

უფლისციხეში აღმოჩენილი ელინისტური ტიპის საწნახელის მიმდებარედ არქეოლოგები ვარაუდობენ წნეხის არსებობასაც.ჯავახიშვილი ი, მასალები ქართველი ერის მატერიალური კულტურის ისტორიისთვის, თბ, 1947კოტეტიშვილი ვ, ხალხური პოექზია, თბ, 1961 სამხრეთ საქართველოში აღმოჩენილი წბერის ნიმუშები თარიღდება X, XI და XII საუკუნეებით.ბოხოჩაძე ალ, მევენახება-მეღვინეობა ძველ საქართველოში არქეოლოგიური მასალების მიხედვით (უძველესი დროიდან ახ. წ. II-III საუკუნეებამდე), თბ, 1963კახიანი კ, გლეხის კარმიდამო იმერეთში, თბ, 1964მელითაური კ, ვარძიის სამშენებლო-ხუროთმოძღვრული შესწავლის საკითხები, თბ, 1961გეგეშიძე მ, სარწყავი მიწათმოქმედება საქართველოში, თბ, 1961გაფრინდაშვილი გ, კლდის სახლები ნასოფლარ ფიაში, თბ, 1959ბარდაველიძე ვ, ქართველი ხალხის რელიგიური აზროვნების ისტორიიდან (მრავალსულიანობის კონცეფცია), მიმომხილველი, 1, 1949

უშუალოდ წნეხზე მიმანიშნებელი უძველესი წერილობითი ცნობა X საუკუნით თარიღდება: „ამის წმინდისა მამისა ჩუენისა ეპიფანეს თარგგმანებული ყოველივე კეთილად და განგებულად გჳიჩუენებს, თუ ვითარ არიან ზედა-წაწერილნი იგი... რაისთჳის თქმულ არიან, ანუ რა ძალი აქუს საწნეხელთასა მას“.173, 1, 100 ავალიანი მ, ღვინის ტექნოლოგია, თბ, 1960ჟორდანია თ, ქრონიკები და სხვა მასალა საქართველოს ისტორიისა, წ. I, ტფ, 1892; წ. II, 1897კაკაბაძე ს, დასავლეთ საქართველოს საეკლესიო საბუთები, წ. I, II, ტფ, 1921

ასევე შესაძლოა წნეხზე იყოს საუბარი X საუკუნის ხელნაწერიდან მოტანილ შემდეგ ამონაწერში: „...და იგი დასწნეხს საწნეხელსა მას ღვინისა მას გულისწყრომასა.ბარაღაშვილი ს, ისტორია საქართველოსი, ალ. ჭყონიას ისტორიული ნარკვევი, ტფ, 1890ბარდაველიძე ვ, ქართველი ხალხის რელიგიური აზროვნების ისტორიიდან, მიმომხილველი, 1, 1949

ნიკორწმინდის XI საუკუნის ნაწერიდან ჩანს, რომ საწნეხი და საწნეხელი ერთმანეთისაგან რადიკალურად განსხვავებული ტერმინებია. პირველი იარაღი, დანადგარია წნეხვისათვის, ხოლო მეორე წურვისათვის განკუთვნილი სათავსოა.

ლიტერატურა
ა. ლეკიაშვილი, ქართული ხალხური ღვინის წნეხები, მსე. ტXII-XIII, 1969.
ლ. ფრუიძე, მევენახეობა და მეღვინეობა საქართველოში, თბ, 1974

რესურსები ინტერნეტში
წბერი, საქართველოს პარლამენტის ეროვნული ბიბლიოთეკა
სქოლიო

კატეგორია:მეღვინეობა