სომატოსტატინი

სომატოსტატინი, ცნობილი, როგორც ზრდის ჰორმონის მაინჰიბირებელი ჰორმონი (GHIH), ასევე, სხვა რამდენიმე სახელით — პეპტიდური ჰორმონი, რომელიც არეგულირებს ენდოკრინულ სისტემას და გავლენას ახდენს ნეიროტრანსმისიაზე და უჯრედების გამრავლებაზე G ცილაზე დაწყვილებულ სომატოსტატინის რეცეპტორებთან ურთიერთქმედებით და მრავალი მეორადი ჰორმონების დათრგუნვით. სომატოსტატინი აფერხებს ინსულინის და გლუკაგონის სეკრეციას."somatostatin". Encyclopædia Britannica. Encyclopædia Britannica Online. Encyclopædia Britannica Inc., 2016. Web. 04 mag. 2016 <http://www.britannica.com/science/somatostatin>.

სომატოსტატინს აქვს ორი აქტიური ფორმა, რომელიც წარმოიქმნება, ერთი პრეპროპროტეინის ალტერნატიული დაშლის შედეგად: ერთი შედგება 14 ამინომაჟვისგან,
მეორე 28 ამინო მჟავისგან.

ხერხემლიანებს შორის არსებობს ექვსი განსხვავებული სომატოსტატინის გენი, სახელად SS1, SS2, SS3, SS4, SS5 და SS6. ზებრათევზს აქვს ექვსივე. ექვსი განსხვავებული გენი, სომატოსტატინის ხუთ სხვადასხვა რეცეპტორთან ერთად, საშუალებას აძლევს სომატოსტატინს ჰქონდეს ფუნქციების დიდი სპექტრი.ადამიანებს აქვთ მხოლოდ ერთი სომატოსტატინი, SST.

წარმოება
საჭმლის მომნელებელი სისტემა 
სომატოსტატინი გამოიყოფა დელტა უჯრედების მიერ საჭმლის მომნელებელი სისტემის რამდენიმე ადგილას, კერძოდ, პილორის ანტრუმში, თორმეტგოჯა ნაწლავში და პანკრეასის კუნძულებზე.

პილორის ანტრუმში გამოთავისუფლებული სომატოსტატინი პორტალური ვენური სისტემის მეშვეობით გადადის გულში, შემდეგ შედის სისტემურ ცირკულაციაში, რათა მიაღწიოს იმ ადგილებს, სადაც მას ექნება თავისი ინჰიბიტორული ეფექტი. გარდა ამისა, სომატოსტატინის გამოყოფა დელტა უჯრედებიდან შეიძლება იმოქმედოს პარაკრინული გზით.

კუჭში სომატოსტატინი მოქმედებს უშუალოდ მჟავას წარმომქმნელ პარიეტალურ უჯრედებზე G- პროტეინთან დაწყვილებული რეცეპტორის მეშვეობით (რომელიც აინჰიბირებს ადენილატ ციკლაზას, რითაც ეფექტურად ანტაგონირებს ჰისტამინის მასტიმულირებელ ეფექტს) მჟავას სეკრეციის შესამცირებლად. სომატოსტატინს ასევე შეუძლია ირიბად შეამციროს კუჭის მჟავას გამომუშავება სხვა ჰორმონების, მათ შორის გასტრინისა და ჰისტამინის გამოყოფის პრევენციით, რაც ეფექტურად ანელებს საჭმლის მონელების პროცესს.

ტვინი

სომატოსტატინი იწარმოება ჰიპოთალამუსის ვენტრომედიალური ბირთვის ნეიროენდოკრინული ნეირონებით. ეს ნეირონები გადადის მედიანურ ამაღლებამდე, სადაც სომატოსტატინი გამოიყოფა ნეიროსეკრეტორული ნერვული დაბოლოებებიდან ჰიპოთალამოჰიპოფიზიურ სისტემაში ნეირონების აქსონების მეშვეობით. შემდეგ სომატოსტატინი გადადის წინა ჰიპოფიზის ჯირკვალში, სადაც ის აფერხებს ზრდის ჰორმონის სეკრეციას სომატოტროპული უჯრედებიდან. სომატოსტატინის ნეირონები პერივენტრიკულურ ბირთვში შუამავლობენ ზრდის ჰორმონის უარყოფით უკუკავშირის ეფექტს მის გამოყოფაზე; სომატოსტატინის ნეირონები რეაგირებენ ზრდის ჰორმონის და სომატომედინების მაღალ მოცირკულირე კონცენტრაციებზე სომატოსტატინის გამოყოფის გაზრდით, რაც ამცირებს ზრდის ჰორმონის სეკრეციის სიჩქარეს.

სომატოსტატინი ასევე იწარმოება რამდენიმე სხვა პოპულაციის მიერ, რომლებიც მოძრაობენ ცენტრალურად, ანუ ტვინის სხვა უბნებზე, და სომატოსტატინის რეცეპტორები გამოხატულია თავის ტვინში სხვადასხვა ადგილას. კერძოდ, სომატოსტატინის ნეირონების პოპულაციები გვხვდება რკალისებურ ბირთვში, ჰიპოკამპუსში და ცალმხრივი ტრაქტის ტვინის ღეროს ბირთვში.

ფუნქციები
სომატოსტატინი კლასიფიცირდება როგორც ინჰიბიტორული ჰორმონი და გამოწვეულია დაბალი pH-ით. მისი მოქმედებები ვრცელდება სხეულის სხვადასხვა ნაწილზე. სომატოსტატინის გამოყოფას აფერხებს ვაგუსის ნერვი.

წინა ჰიპოფიზი
ჰიპოფიზის წინა ჯირკვალში სომატოსტატინის ეფექტებია:
 ზრდის ჰორმონის (GH) გამოყოფის დათრგუნვა (ამგვარად ეწინააღმდეგება ზრდის ჰორმონის გამომყოფი ჰორმონის (GHRH) ეფექტებს)
 ფარისებრი ჯირკვლის მასტიმულირებელი ჰორმონის (TSH) გამოყოფის ინჰიბირებაFirst Aid for the USMLE Step 1, 2010. Page 286.
 აინჰიბირებს ადენილილ ციკლაზას პარიეტალურ უჯრედებში
 პროლაქტინის (PRL) გამოყოფის ინჰიბირება

კუჭ-ნაწლავის სისტემა

 სომატოსტატინი ჰომოლოგიურია კორტისტატინ-თან და თრგუნავს კუჭ-ნაწლავის ჰორმონის გამოყოფას
 ამცირებს კუჭის დაცლის სიჩქარეს და ამცირებს გლუვი კუნთების შეკუმშვას და ნაწლავებში სისხლის ნაკადს
 თრგუნავს პანკრეასის ჰორმონების გამოყოფას
 სომატოსტატინის გამოყოფა იწვევს ბეტა უჯრედის პეპტიდს უროკორტინ (Ucn3) ინსულინის გამოყოფის ინჰიბირებას.
 აფერხებს გლუკაგონის გამოყოფას
 თრგუნავს პანკრეასის ეგზოკრინულ სეკრეტორულ მოქმედებას.

ევოლუციური ისტორია
ხერხემლიანებში აღმოაჩინეს სომატოსტატინის ექვსი გენი. ამჟამინდელი შემოთავაზებული ისტორია იმის შესახებ, თუ როგორ წარმოიქმნა ეს ექვსი გენი, ეფუძნება სამი მთლიანი გენომის დუბლირების მოვლენას, რომელიც ხდებოდა ხერხემლიანთა ევოლუციაში და ლოკალურ დუბლირებას ტელოს თევზებში. საგვარეულო სომატოსტატინის გენი გაორმაგდა პირველი მთლიანი გენომის დუბლირების მოვლენის დროს (1R), რათა შექმნილიყო SS1 და SS2. ეს ორი გენი გაორმაგდა მთელი გენომის დუბლირების მეორე მოვლენის დროს (2R), რათა შექმნილიყო ოთხი ახალი სომატოსტატინის გენი: SS1, SS2, SS3 და ერთი გენი, რომელიც დაიკარგა ხერხემლიანების ევოლუციის დროს. ტეტრაპოდებმა შეინარჩუნეს SS1 (ასევე ცნობილი როგორც SS-14 და SS-28) და SS2 (ასევე ცნობილი როგორც კორტისტატინი) სარკოპტერიგიის და აქტინოპტერიგიის ხაზის გაყოფის შემდეგ. ტელოს თევზებში SS1, SS2 და SS3 დუბლირებულ იქნა მესამე მთლიანი გენომის დუბლირების მოვლენის დროს (3R), რათა შეიქმნას SS1, SS2, SS4, SS5 და ორი გენი, რომლებიც დაიკარგა ტელოს თევზის ევოლუციის დროს. SS1 და SS2 გაიარეს ლოკალური დუბლირება, რათა წარმოშვებულიყო SS6 და SS3.

სინთეზური შემცვლელები

ოქტრეოტიდი (ბრენდული სახელი Sandostatin, Novartis Pharmaceuticals) არის ოქტაპეპტიდი, რომელიც ფარმაკოლოგიურად ბაძავს ბუნებრივ სომატოსტატინს, თუმცა ზრდის ჰორმონის, გლუკაგონისა და ინსულინის უფრო ძლიერი ინჰიბიტორია, ვიდრე ბუნებრივი ჰორმონი და აქვს ბევრად უფრო გრძელი ნახევარგამოყოფის პერიოდი (დაახლოებით 90 წუთი, სომატოსტატინის 2-3 წუთთან შედარებით). ვინაიდან ის ცუდად შეიწოვება ნაწლავიდან, იგი შეჰყავთ პარენტერალურად (კანქვეშ, ინტრამუსკულარულად ან ინტრავენურად). იგი ნაჩვენებია სიმპტომური მკურნალობისას კარცინოიდული სინდრომი და აკრომეგალიისთვის. ის ხშირად გამოიყენება გამოყენებას ღვიძლისა და თირკმელების პოლიკისტოზური დაავადებების დროს.

ლანრეოტიდი (Somatuline, Ipsen Pharmaceuticals) არის მედიკამენტი, რომელიც გამოიყენება აკრომეგალიისა და ნეიროენდოკრინული სიმსივნეებით გამოწვეული სიმპტომების სამკურნალოდ, განსაკუთრებით კარცინოიდული სინდრომით. ეს არის სომატოსტატინის ხანგრძლივი მოქმედების ანალოგი, ოქტრეოტიდის მსგავსად. ის ხელმისაწვდომია რამდენიმე ქვეყანაში, მათ შორის გაერთიანებულ სამეფოში, ავსტრალიასა და კანადაში და გასაყიდად დამტკიცდა შეერთებულ შტატებში სურსათისა და წამლების ადმინისტრაციის მიერ 2007 წლის 30 აგვისტოს.

პასირეოტიდი, იყიდება ბრენდული სახელით Signifor, არის დამტკიცებული შეერთებულ შტატებსა და ევროკავშირში კუშინგის დაავადების სამკურნალოდ იმ პაციენტებში, რომლებმაც წარუმატებლად გაიარეს ან არ არიან დაშვებული ქირურგიული თერაპიისთვის. იგი შეიქმნა Novartis-ის მიერ. პასირეოტიდი არის სომატოსტატინი ანალოგური 40-ჯერ გაზრდილი აფინურობით სომატოსტატინის რეცეპტორთან სხვა სომატოსტატინის ანალოგებთან შედარებით.

სქოლიო

რეკომენდებული ლიტერატურა





















კატეგორია:ჰორმონები