ბორექი

ბორექი (თურქული: börek [ბორექ], ასევე ბურექი) — გამომცხვარი შიგთავსიანი ნაწარმი, რომელიც თხელი, მრავალფენიანი ცომით მზადდება. ჩვეულებრივ შიგთავსი ხორცი, ყველი ან ბოსტნეულია. ის გვხვდება ბალკანეთის, სამხრეთ კავკასიის, ლევანტის და აღმოსავლეთ ევროპისა და დასავლეთ აზიის სამზარეულოებში. ბორექი შეიძლება მომზადდეს დიდ ტაფაში და გამოცხობის შემდეგ დაიჭრას, ან გამოცხვეს პირდაპირ დაჭრილი სახით. ზოგიერთ შემთხვევაში ზემოდან აყრიან სეზამს.

 წარმოშობა და სახელწოდება 
ბორექი ოსმალურ სამზარეულოში ძალიან პოპულარული კერძი იყო და ფიქრობენ, რომ ეს სწორედ აქ შეიქმნა.Oxford Companion to Food, s.v.Algar, Ayla Esen (1985). The Complete Book of Turkish Cooking. ISBN 0-7103-0334-3. არსებობს მტკიცებულებები, რომ კერძი შუა აზიაში მცხოვრებმა თურქული წარმოშობის ხალხებმა შექმნეს. ზოგიერთი ვერსიით კი კერძი ხმელთაშუაზღვის აღმოსავლეთ სანაპიროზე ჩამოყალიბდა.Davidson, Alan (30 November 1983). "Food in Motion: The Migration of Foodstuffs and Cookery Techniques : Proceedings : Oxford Symposium 1983". Oxford Symposium – via Google Books.Patrick Faas (2003). Around the Roman Table: Food and Feasting in Ancient Rome. Chicago: University of Chicago Press. p. 184.Speros Vryonis The Decline of Medieval Hellenism in Asia Minor, 1971, p. 482

სიტყვა ბორექი თურქულიდან მოდის და ფენოვანი ცომით დამზადებულ ნებისმიერ კერძს მოიცავს. ტიეტზეს მონაცემებით სიტყვა თურქული ფესვიდან ბურ მომდინარეობს, რაც ,,გადახვევას" ნიშნავს. Ahmet Toprak. "Articles on Turkish language". late 1980s. Retrieved 2015-01-27.Tietze, Türkisches etymologisches Wörterbuch, Band I, Ankara/Wien

ბორექი თურქული კულინარიისთვის ერთ-ერთ უმნიშვნელოვანეს კერძს წარმოადგენს და შესაძლებელია უძველესსაც. ფიქრობენ, რომ კერძი იმ პერიოდში შეიქმნა, როდესაც თურქული ტომები შუა აზიიდან მცირე აზიის ნახევარკუნძულზე გადასახლდნენ.Perry, Charles. "The Taste for Layered Bread among the Nomadic Turks and the Central Asian Origins of Baklava", in A Taste of Thyme: Culinary Cultures of the Middle East (ed. Sami Zubaida, Richard Tapper), 1994, ISBN 1-86064-603-4. შესაძლებელია იყოს  აღმოსავლეთ რომაული (ბიზანტიური) კერძიც, რომლის სახელწოდებაც ტირიტას პლაკოუნტას (ბიზანტიური ბერძნული: εν τυρίτας πλακούντας) არის და ითარგმნება როგორც ,,ყველიანი პლაცენტა".
მარცხნივ|მინი|252x252პქ|მუსქა ბორექი
ბოლო ეთნოგრაფიული გამოკვლევების თანახმად, ბერეკი, ალბათ, ცალკე გამოიგონეს შუა აზიელმა მომთაბარე თურქებმა VII საუკუნემდე.Lee, Alexander (9 September 2019). "A History of Börek". History Today. Archived from the original on 17 September 2019. Retrieved 17 September 2019. 

 გავრცელება და ვარიაციები 
ბორექი ძალიან პოპულარული კერძია ყოფილ ოსმალთა იმპერიის ქვეყნებში. განსაკუთრებით გავრცელებულია ჩრდილოეთ აფრიკის ქვეყნებსა და ბალკანეთის ნახევარკუნძულზე. სამხრეთ სლავური სამზარეულო ბორექის განსხვავებული სახებით გამოირჩევა. კერძი ასევე წარმოადგენს მიზრაჰი და სეფარდიული ებრაელების კულტურის ნაწილსაც.Marks, Gil (17 November 2010). Encyclopedia of Jewish Food. Wiley. ISBN 9780470943540 – via Google Books. 

 თურქეთი 
თურქეთში ბორექის მრავალი ვარიაცია არსებობს, რაც ქვეყნის სხვადასხვა ნაწილის კულტურითა და ტრადიციებითაა განპირობებული. ერთ- ერთ ყველაზე გავრცელებულ ტიპს სუ ბორეღი (წყლის ბორექი) წარმოადგენს, რომლის ცომის ფურცლებიც დიდ ტაფებში იხარშება და ემატება ყველი და შიგთავსის ნარევი (დამარილებული ხორცი, ხახვი და ტომატის სოუსი). ფენებს შორის მას ესმევა ზეთი. ეს შეიძლება იტალიური ლაზანიას უფრო მშრალ, ნაკლებად წვნიან ვარიანტად მივიჩნიოთ.Algar, Ayla Esen (1985). The Complete Book of Turkish Cooking. ISBN 0-7103-0334-3.
მარცხნივ|მინი|დახვეული ,,სიგარა" ბორექი
თურქეთში სიტყვა ბორექის წინ გამოიყენებენ დამატებით სიტყვას, რაც კერძის შემადგენლობასა ან წარმომავლობას აღნიშნავს (მაგალითად: სიგარა ბორეღი- შეხვეული ბორექი, ლაზ ბორეღი- ლაზური ბორექი). 

არსებობს თათრული ბორექი, რომელსაც პიტნისა და ყველის ბორექს უწოდებენ. სხვანაირად მა კერძს მანტი (mantı) ჰქვია.

 ალბანეთი 
მინი|275x275პქ|ალბანური ბირექი
ალბანეთში კერძს ბირექი ჰქვია. კოსოვოსა და რამდენიმე რეგიონში კერძს ასევე უწოდებენ პიტეს (pite). ბირექი ტრადიციულად მზადდება ცომის რამდენიმე ფენით, რომლებიც ხელით იხვევა. საბოლოო ფორმა შეიძლება იყოს მცირე ზომის, ინდივიდუალური სამკუთხედები. ის ასევე შეიძლება გაკეთდეს როგორც ერთი დიდი ბირექი. არსებობს ბირეკის სხვადასხვა რეგიონალური ვარიაცია. ის შეგიძლიათ მიირთვათ ცივად ან ცხლად."An introduction to Albanian food in 10 dishes" . drivemefoody.com. 

 სომხეთი 
სომხური ბიორექი (բյորեկ) ან ბორექი (բորեկ), შეიცავს ფენოვან ცომს, რომელიც ყველის შიგთავსიანია. ასევე არსებობს ისპანახისა და გატარებული ხორცის ვარიაციებიც. 

 ბულგარეთი 
ნაწარმის ბულგარული სახელწოდება ბიურექია (бюрек). ბულგარულ ენაზე ასევე გამოიყენებოდა სიტყვა ბიურეკი სხვა კერძების მიმართებაში, რომლებიც კვერცხისა და ყველისგან მზადდება.Иванова, Ценка. "Кулинарните недоразумения на българско-сръбската езикова граница" (in Bulgarian). Liternet. Retrieved 2007-02-08. ასეთია ჩუშკა ბიურექი (чушка бюрек)  და ტივიჩკა ბიურექი (тиквичка бюрек).

 სქოლიო 

კატეგორია:ალბანური სამზარეულო
კატეგორია:ალჟირული სამზარეულო
კატეგორია:სომხური სამზარეულო
კატეგორია:ბულგარული სამზარეულო
კატეგორია:ტუნისური სამზარეულო
კატეგორია:მაროკოს სამზარეულო
კატეგორია:ლიბანური სამზარეულო
კატეგორია:კვიპროსის სამზარეულო