ნტარე V

ნტარე V (), კორონაციამდე — პრინცი შარლ ნდიზეიე (; 2 დეკემბერი 1947 — 29 აპრილი 1972) — ბურუნდის უკანასკნელი მეფე (მვამი) (8 ივლისი − 28 ნოემბერი 1966).

1965 წლის ოქტომბერში ჰუტუს მეთაურობით სახელმწიფო გადატრიალების მცდელობის შემდეგ, მეფე მვამბუტსა IV შვეიცარიაში გადასახლებაში წავიდა. 1966 წლის მარტში, მვამბუტსა IV-მ მისი ერთადერთი გადარჩენილი ვაჟი ტახტის მემკვიდრედ დანიშნაMichael Crowder (1984). "The Cambridge History of Africa". Cambridge University Press. p. 737. ISBN 978-0-521-22409-3..

1966 წლის ივლისში ტახტის მემკვიდრემ მიშელ მიჩომბეროს აქტიური მხარდაჭერით სახელმწიფო გადატრიალება მოახდინაГ.И. "Третий мир: общество, власть, армия". Наука, (1976), стр. 188., დაამხო მამამისი და ახალი მეფე გახდა ნტარე V-ის სახელითAmerican Opinion, Volume 10, Part 2. Robert Welch, Incorporated, (1967), p. 67.. თავად ნტარე V იმავე წელს სამხედრო გადატრიალების შედეგად დამხობილ იქნა, რომელსაც მიჩომბერო ხელმძღვანელობდაHarris M. Lentz. "Heads of States and Governments Since 1945". (1994), p. 124.; ყოფილი მეფე იძულებული გახდა ქვეყანა დაეტოვებინა — თავდაპირველად იგი დასავლეთ გერმანიაში გადასახლდა, შემდეგ კი უგანდაში.

მეფე ნტარე V-ის ხელისუფლებას, რომელიც ტრადიციული არისტოკრატიის პრივილეგიების მთავარი დამცველი იყო, „საშუალო ფენა“ დაუპირისპირდა — თანამშრომლები, ოფიცრები, ინტელექტუალები, რამაც საბოლოო შედეგად მონარქიის დამხობა და სამხედროების გამარჯვება გამოიწვიაИсмагилова Р.Н. "Этнические проблемы современной Тропической Африки". Изд. "Наука, (1973), стр. 150.Громыко А.А. "Общество и государство в тропической Африке", Институт Африки (Академия наук СССР), Наука, (1980), стр. 188..

 ბიოგრაფია 
ნტარე V იყო ბურუნდის დამოუკიდებელი სახელმწიფოს პირველი მეთაურის მვამბუტსა IV-ის ვაჟი. განათლება შვეიცარიაში მიიღო. დაამთავრა კერძო სკოლა Institut Le Rosey.

მვამბუტსა IV-მ, რომელმაც ჰუტუსა და ტუტსის შორის ეთნიკური კონფლიქტის გაღვივების ფონზე იძულებული გახდა ქვეყანა დაეტოვებინა, 1966 წლის 24 მარტს ტახტის მემკვიდრეს უფლებამოსილება გადასცა. იმავე წლის 8 ივლისს იგი ოფიციალურად გადააყენეს ტახტიდან და პრინცმა ნდიზეიემ თავი მეფედ გამოაცხადაThe New York Times (July 9, 1966): "Power in Burundi Seized By Absent King's Son, 21".. ნტარე V-ს კორონაციის ცერემონია 1 სექტემბერს ქ. მურამვიაში ჩატარდაLe Monde (03 September 1966): "Le prince Charles Ndizeye est proclamé roi".. კორონაციის საბოლოო ცერემონია 27 დეკემბერს იყო დაგეგმილიAfrica Research Bulletin, Volume 3. Africa Research, Ltd, Blackwell, (1966), p. 610.Africa Today, Volume 19, Issue 4. Indiana University Press, (1973), p. 35..

ნტარე V-მ ახალი კაბინეტი ჩამოაყალიბა, რომელმაც უამრავი რეორგანიზაციის ღონისძიება გაატარა: მინისტრების ხელფასების შემცირება, ყოფილი პოლიტიკოსების მიერ დაკავებული სახლების დაცლა, საზღვარგარეთ მისიების შემცირება და ა.შ.Le Monde (08 August 1966): "Le 1er septembre le prince Charles Ndizéyé régnera sous le nom de roi Ntaré V"..

ხელისუფლებაში მოსვლის შემდეგ, ნტარე V-მ პირველ რიგში პრემიერ-მინისტრი ლეოპოლდ ბიას მთავრობა დაითხოვა და ქვეყნის მასშტაბით კონსტიტუციის მოქმედება შეაჩერაRaph Uwechue. "Makers of Modern Africa". Africa Books Limited, Africa Journal Limited, (1991), p. 570..

 მონარქიის დამხობა (ნოემბერი 1966 წ.) 
თუმცა, უკვე 28 ნოემბერს, მეფის ქვეყანაში არარსებობის პირობებში, რომელიც ვიზიტით კინშასაში იმყოფებოდა გენერალ მობუტუს ხელისუფლებაში მოსვლის პირველი წლისთავის აღსანიშნავად, ბურუნდიში პრემიერ-მინისტრი მიშელ მიჩომბეროს მეთაურობით სამხედრო გადატრიალება. მიჩომბერომ მონარქიის ლიკვიდაციის შესახებ გამოაცხადა და ბურუნდის რესპუბლიკის პრეზიდენტის პოსტი დაიკავაAlmanac of Current World Leaders, Volume 9. Marshall R. Crawshaw, (1966), p. 103.Kristina A. Bentley and Roger Southall. "An African Peace Process: Mandela, South Africa and Burundi", Cape Town: HSRC Press, (2005), p. 42.Gregory Mthembu-Salter. “Burundi Recent History,” in Africa South of the Sahara 2008, ed. I. Frame (London and New York: Routledge, 2008), p.152..

დროთა განმავლობაში, ახალგაზრდა მეფესა და ამბიციურ პრემიერ-მინისტრს შორის კონფლიქტი მწიფდებოდა. ნტარე V-ს სურდა არა მხოლოდ მეფობა, არამედ მმართველობაცBurundi: United States. Directorate for Armed Forces Information and Education. (August, 1967), p. 3.. მვამი ცდილობდა მოეშორებინა მიჩომბერო, რომელსაც იგი ღიად არაკომპეტენტურობასა და უფლებამოსილების ბოროტად გამოყენებაში ადანაშაულებდა. თუმცა, ამ დაპირისპირებაში უპირატესობა პოლკოვნიკ მიჩომბერომ მოიპოვაLe Monde (30 novembre 1966): "Le roi Ntare V est déposé par le capitaine Micombero qui devient président de la République".. თავის მხრივ, მიჩომბერომ ღიად განაცხადა, რომ ახალგაზრდა მეფე თავის მოვალეობებს ვერ ართმევდა თავს. მან ასევე დასძინა, რომ ნტარე V მამამისის დიდი ზეგავლენის ქვეშ იმყოფებოდაGodfrey Mwakikagile. "Civil Wars in Rwanda and Burundi: Conflict Resolution in Africa". (2013), p. 83..

მიჩომბეროს სამხედრო გადატრიალების შემდეგ რევოლუციის ეროვნული კომიტეტი იქნა მოწვეული, რომელიც ბურუნდის ეროვნული არმიის 13 ოფიცრისგან შედგებოდა, რომელსაც ახალი სამინისტრის ფორმირებამდე სულ მცირე ორი თვე უნდა ემართა ქვეყანა. კერძოდ, კომიტეტს ახალი კონსტიტუციის შემუშავება ევალებოდაLe Monde (01 décembre 1966): "Le comité national de la révolution du Burundi prépare une nouvelle Constitution".. მიჩომბეროს გადატრიალებამ UPRONA-სა (ფრანგ.: Union pour le Progrès national) და ბურუნდის შეიარაღებულ ძალებში ტუტსის დომინირება გამოიწვიაJohnstone Summit Oketch, Tara Polzer. "Conflict and Coffee in Burundi", In Lind, J & Sturman, K (eds) Scarcity and Surfeit: The ecology of Africa's conflicts, Institute for Security Studies, (2002), p. 96..

ნტარე V დარწმუნებული იყო, რომ მის დამხობაში გადამწყვეტი როლი ჩინეთმა შეასრულაThe New York Times (December 15, 1966): "Burundi King's fall is linked to Chinese"..

ბურუნდისა და ჩინეთში შორის დიპლომატიური ურთიერთობები 1963 წლის დეკემბერში დამყარდა. თუმცა, ბურუნდიმ პეკინთან დიპლომატიური ურთიერთობები საკმაოდ საეჭვო მიზეზების გამო გაეყვიტაMonʼim Nasser-Eddine. "Arab-Chinese Relations, 1950-1971: With Special Emphasis on Egyptian-Chinese Relations". Arab Institute for Research and Publishing, (1972), p. 193.: 1965 წლის 15 იანვარს პრემიერ-მინისტრი პიერ ნგენდანდუმვეს მკვლელობის გამოWolfgang Bartke. "China's Economic Aid". Holmes & Meier Publishers, (1975), p. 94.Wolfgang Bartke. "The economic aid of the PR China to developing and socialist countries". K.G. Saur, (1989), p. 49.. შემდეგ, 1965 წლის აგვისტოში, ტაივანიდან ოფიციალური ჩინოვნიკი ბურუნდის ეწვია, მოგვიანებით კი განცხადება გავრცელდა, რომელშიც ნათქვამი იყო, რომ ბურუნდის მონარქი ქვეყანაში ტაივანის საელჩოს გახსნას პოზიტიურად უყურებდაF. Olisa Awogu. "Political Institutions and Thought in Africa: An Introduction". Vantage Press, (1975), p. 238..

ბურუნდიში ჩინელი კომუნისტები ორ მიზანს ისახავდნენ: მხარი დაეჭირათ ზაირის პარტიზანებისთვის და ბურუნდიში მცხოვრები ლტოლვილი ათასობით ტუტსის პარტიზანების გამოყენებით რუანდაის ანტი-ჩინური რესპუბლიკური მთავრობის დამხობაLiang-Tsai Wei. "Peking Versus Taipei in Africa, 1960-1978". Asia and World Institute, (1982), p. 172.. პეკინი აქტიურად იყენებდა თავის დიდ „დიპლომატიურ“ პერსონალს მეზობელი კონგოს (მოგვიანებით ზაირი) აჯანყებულების მოსამზადებლად, შეიარაღებასა და დასაფინანსებლადBrian Crozier. "The Rise and Fall of the Soviet Empire". Forum, (1999), p. 240..

1960-იან წლებში პეკინის ინტერესი ბურუნდისა და რუანდის მიმართ მას შემდეგ გაძლიერდა, როდესაც მისი მცდელობა სამეზობლო კონგოში (ლეოპოლდვილი) ფეხი მოეკიდა წარუმატებელი აღმოჩნდა Warren Weinstein, Thomas H. Henriksen. "Soviet and Chinese Aid to African Nations", Praeger, (1980), p. 151..

ჩინეთის საბოლოო დაინტერესებამ კონგოს მიმართ, სტრატეგიული მნიშვნელობიდან გამომდინარე, როგორც ჩანს რუანდისა და ბურუნდის შიდა საქმეებში პეკინის ჩარევა განაპირობა, რათა ისინი, მაო ძედუნის მოსაზრებით, კონგოში შეღწევის "საფეხური" იყო. ბურუნდიში, ჩინელებს შეიძლება იმედი ჰქონდეთ, რომ გავლენას მოახდენენ მთავრობაზე, რომელიც პეკინზე იყო დამოკიდებული და ამიტომ მათ ტუტსის (უმცირესობის) რეჟიმს მხარი დაუჭირეს ჰუტუს წინააღმდეგ. პეკინი ასევე ეწინააღმდეგებოდა ჰუტუს მთავრობას რუანდაში, სადაც ჰუტუმ 1962 წელს დაამხო ტუტსის მონარქია და რომლებიც მტრული იყვნენ განწყობილი ჩინელების მიმართ.

1965 წელს, რუანდიდან გაქცეული და ბურუნდიში გადასახლებული ტუტსი ლტოლვილების ჩინეთის მხარდაჭერის გამო, რუანდის ჰუტუს მთავრობამ პეკინთან დიპლომატიური ურთიერთობები გაწყვიტაWarren Weinstein. "Chinese and Soviet Aid to Africa". New York, NY, Praeger, (1975), p. 60.. გავრცელებული ინფორმაციით, იმავე წელს ბურუნდიში პეკინი მონაწილეობდა ჰუტუს ლიდერის მკვლელობაში, რომელსაც მეფე მვამბუტსა IV-მ ახალი მთავრობის ჩამოყალიბება დაავალა, რომელიც შეცვლიდა პრო-ჩინურ ტუტსის რეჟიმს. შედეგად, მეფეს გადაწყვეტილებით ბურუნდიში ჩინეთის საელჩო დაიხურაProblems of Communism (January-February 1978), p. 62.Warren Weinstein. "Chinese and Soviet Aid to Africa". New York, NY, Praeger, (1975), p. 64.. კონგოს კრიზისი-ს დროს ჩინელები  ტანზანიის თანამონაწილეობით კონგოს კომუნისტ აჯანყებულებს ბურუნდიდან იარაღს აწვდიდნენThe Tablet, Volume 226. Tablet Publishing Company, (1972), p. 542..

 ემიგრაციის პერიოდი და ბურუნდიში დაბრუნება 
ნტარე V-მ დატოვა აფრიკა და გარკვეული პერიოდი გერმანიის ფედერაციული რესპუბლიკაში ცხოვრობდაAfrica Report, Volumes 17-20. African-American Institute, (1972). . როდესაც 1972 წლის თებერვალში უგანდის პრეზიდენტი იდი ამინმა დასავლეთ გერმანიას ეწვია, მან ნტარე V-თან შეხვედრა ისურვა და პირადი უსაფრთხოების გარანტიებით მოუწოდა მას ბურუნდიში დაბრუნებულიყოThe New York Times (May 1, 1972): "Burundi Says Ex‐King Is Dead as Coup Fails".George Ivan Smith. "Ghosts of Kampala". Weidenfeld and Nicolson, (1980), p. 139..

უგანდის პრეზიდენტმა იდი ამინმა განაცხადა, რომ მან წერილობითი გარანტია მიიღო პრეზიდენტ მიჩომბეროსგან, რომ ნტარე V-ს შეუძლია დაბრუნდეს ბურუნდიში და როგორც რიგითი მოქალაქე ისე იცხოვროსRené Lemarchand, David Martin. "Selective Genocide in Burundi". Minority Rights Group, (1974), p. 16.. უგანდაში განაცხადეს, რომ აღნიშნული შუამდგომლობით ისინი დარწმუნებული იყვნენ იმაში, რომ ბურუნდის ლიდერი მოხარული იქნებოდა შერიგებოდა ყოფილ მეფესThe New York Times (April 6, 1972): "Burundi Seizes Ex‐King After Luring Him Back With a Pledge of Safe Conduct".. უგანდის მთავრობამ გამოაქვეყნა დოკუმენტები, სადაც ნათქვამი იყო, რომ ნტარე V-მ უსაფრთხოების გარანტიები მიიღო ბურუნდის მთავრობისაგანAidan Russell. "Politics and Violence in Burundi: The Language of Truth in an Emerging State". (2019), p. 227..

ითავდაპირველად, ნტარე V უგანდაში გადავიდა, იქიდან კი 1972 წლის 30 მარტს იდი ამინის ვერტმფრენის გამოყენებით ბურუნდიში ჩაფრინდა და მაშინვე იქნა დაპატიმრებულიAidan Russell. "Obedience and Selective Genocide in Burundi", Africa 85 (2015); Aidan Russell, ‘Rebel and Rule in Burundi, 1972’, The International Journal of African Historical Studies 48 (2015).. ექს-მონარქი გიტეგას ყოფილ სამეფო სასახლეში გამოკეტეს. ამის შემდეგ, ოფიციალურმა რადიომაუწყებლობამ გაავრცელა ინფორმაცია, რომ ნტარე V ცდილობდა თეთრი დაქირავებული ჯარისკაცების მეშვეობით ბურუნდიში მონარქიის აღდგენასHarlan L. Lane, Richard Pillard. "The Wild Boy of Burundi: a study of an outcast child". Random House, (1978), p. 135.UKNA, FCO 31/1099, A. L. Kettles, ‘Report’, 24 May 1972..

ნტარე V-ს დაბრუნებას მალევე მოჰყვა ჰუტუს აჯანყება მთავრობის წინააღმდეგ; 1 მაისს მათ მარტიაზოს რესპუბლიკის შექმნა გამოაცხადეს, თუმცა უკვე 9 მაისს სამთავრობო ძალებმა ჰუტუს აჯანყება სისხლში ჩაახშვეს"The Burundi Killings of 1972 | Sciences Po Mass Violence and Resistance - Research Network". www.sciencespo.fr. Retrieved 2019-01-10..

ბურუნდის ხელისუფლება დარწმუნებული იყო, რომ ნტარე V-ს გადატრიალების გეგმას წარმატების დიდი შანსი ჰქონდა, რადგან მას მნიშვნელოვანი აგენტურული ქსელი გააჩნდა ქვეყნის შიგნით"Erratum", Flash-Infor, 1 April 1972.. ბურუნდის ზოგიერთი ოფიციალური პირის მტკიცებით, უგანდის პრეზიდენტმა იდი ამინმა ნტარე V-ს უღალატაJean-Pierre Chrétien, Jean-François Dupaquier. "Burundi 1972. Au bord des génocides". Paris, Karthala, (2007).The Guardian (April 5, 1972): "Pledge made to ex-King broken".. 

ბურუნდის მთავრობის ზოგი მინისტრი მიიჩნევდა, რომ ყოფილი მეფე დაცვის ქვეშ შინაპატიმრობაში უნდა დაეტოვებინათ გიტეგის სასახლეში, ზოგიერთს კი მისი სიკვდილით დასჯა სურდა. სიტუაცია არაოფიციალურად მოგვარებულად ჩაითვალა, როდესაც 29 აპრილს ნტარე V გაურკვეველ ვითარებაში მოკლესMelady, Thomas (1974). "Burundi: The Tragic years". New York: Orbis Books. pp. 5–6. ISBN 0-88344-045-8.. როგორც მიიჩნევა, ნტარე V-ს დაბრუნება და მკვლელობა იყო შეთქმულება, რომელიც მიჩომბეროს მთავრობის საგარეო საქმეთა მინისტრის არტემონ სიმბანანიიეს მიერ იქნა ორგანიზებული, რათა მონარქიის აღდგენა სამუდამოდ ყოფილიყო გამორიცხულიAfrica Contemporary Record: Annual Survey and Documents, Volume 6. Colin legum. Africana Publishing Company, (1974), p. 141..

ბურუნდის ნაციონალურმა რადიომ (RNB Broadcasting) გამოაცხადა, რომ ყოფილი მეფე იმ დროს მოკვლეს, როდესაც ის გიტეგის სასახლიდან გაქცევას ცდილობდა. მეფის მომხრეები ამტკიცებდნენ, რომ ნტარე V სამეფო სასახლიდან წაიყვანეს და დახვრიტეს, შემდეგ კი მისი გვამი საერთო საფლავში ჩააგდეს. ამასობაში, ჰუტუს აჯანყება მიჩომბეროს ძალებმა უსასტიკესად ჩაახშვეს. შემდგომმა ომმა და გენოციდმა 80,000 – დან 210,000-მდე ადამიანი იმსხვერპლაWhite, Matthew. [Tolls for the Major Wars and Atrocities of the Twentieth Century: C. Burundi (1972-73, primarily Hutu killed by Tutsi) 120,000].International Commission of Inquiry for Burundi (2002). Paragraph 85..

 ნტარე V-ს დაღუპვის ვერსიები 
ისტორიკოსმა რაფაელ ნტიბაზონკიზამ თანმიმდევრულად აღწერა ნტარა V-ის მკვლელობის სამი ვერსია:Raphael Ntibazonkiza. "Burundi. Au royaume des seigneurs de la lance", t. II, (1993), p. 145.
 «მონარქიული» შეთქმულება;
 «იმპერიალისტური» საერთაშორისო შეთქმულება;
 «ტომობრივი» შეთქმულება;Jean-Pierre Chrétien, Jean-François Dupaquier. "Burundi 1972, au bord des génocides". (2007), p. 128..

ეროვნული უსაფრთხოების სამსახურის («Surêté nationalale») დირექტორის თქმით, გაუგებრობა "მონარქისტების" თავდასხმის შესახებ გამოწვეული იყო გიტეგას სამხედრო ბანაკიდან თავდამსხმელების შეძახილებით "გადაარჩინეთ მვამი!", რაც ზოგიერთმა პოლიტიკოსმა სათავისოდ გამოიყენაTheme repris par A. Boyi dans Le Patriote, n° 62, juin 2000 («L’affaire Ntare V»).. მაგრამ, გიტეგაში მომხდარის შესახებ მტკიცებულების არასაიმედოობა (რომ აღარაფერი ვთქვათ მის უაზროობაზე) ამ განცხადებას მყიფედ ხდის. უნდა გავითვალისწინოთ დეზინფორმაციის ელემენტები და ჰუტუს აქტივისტების საქმიანობა, რომლებიც ამ ჭორის გავრცელებას აქტიურად უჭერდნენ მხარსColette Sinaniranye (Bujumbura, 7.11.2001).. 

ყოველ შემთხვევაში, უკვე ცნობილია, რომ არტემონ სიმბანანიიეს წამყვანი ჯგუფი შეპყრობილი იყო ამ საფრთხის (მონარქიის რესტავრაცია) პრიორიტეტულობით, რამაც ჰუტუს აჯანყების მომზადების შესახებ წინა ინფორმაციის უგულებელყოფაც გამოიწვიაThaddee Siryuyumunsi, Pie Masumbuko (Pie Masumbuko, Paris, 5.8.1999)..

 შენიშვნები 

 სქოლიო 

კატეგორია:ბურუნდის მეფეები
კატეგორია:აფრიკის მონარქები
კატეგორია:მოკლული მონარქები
კატეგორია:დამხობილი მონარქები
კატეგორია:ბურუნდელი პოლიტიკოსები
კატეგორია:დაბადებული 2 დეკემბერი
კატეგორია:დაბადებული 1947
კატეგორია:გარდაცვლილი 29 ნოემბერი
კატეგორია:გარდაცვლილი 1972
კატეგორია:გადატრიალების შედეგად თანამდებობიდან გადაყენებული ლიდერები
კატეგორია:ლიდერები რომლებმაც ძალაუფლება ხელში აიღეს პუტჩით