ისლამის ოქროს ხანა

ისლამის ოქროს ხანა ან ისლამური რენესანსიoel L. Kraemer (1992), Humanism in the Renaissance of Islam, p. 1 & 148, Brill Publishers, ISBN 90-04-07259-4. George Saliba (1994), A History of Arabic Astronomy: Planetary Theories During the Golden Age of Islam, pp. 245, 250, 256–57. New York University Press, ISBN 0-8147-8023-7. — ისტორიული პერიოდი VIII საუკუნის შუა პერიოდიდან XIII საუკუნის შუა ხანებამდე, რომლის დასაწყისში არაბთა სახალიფო  უდიდესი სახელმწიფო იყო. სახალიფოს ფარგლებში ჩამოყალიბდა საერთო მუსლიმური კულტურული სივრცე, რომელიც არსებობას მისი დაშლის შემდეგაც აგრძელებდა. ამ პერიოდში მოღვაწე  მეცნიერებმა, მწერლებმა და მხატვრებმა მნიშვნელოვანი წვლილი შეიტანეს მსოფლიო მეცნიერებისა და კულტურის განვითარებაში. არაბთა სახალიფოს დაშლის შემდეგ, ისლამური კულტურის განვითარება მცირე ხნით აიტაცა სამანიდების სპარსულმა სახელმწიფომ, ხოლო შემდეგ მორიგეობით თურქთა მუსლიმურმა დინასტიებმა - ღაზნიმ, ყარახანიდებმა, თემურიდებმა, სელჩუკებმა, ჰულაგუიდმა. ჰოვარდ ტერნერი წერდა: ”მუსლიმმა მხატვრებმა და მეცნიერებმა, ხელოსნებმა და მთავრებმა ერთად შექმნეს უნიკალური კულტურა, რომელმაც პირდაპირი და არაპირდაპირი გავლენა იქონია ყველა კონტინენტზე”.

ისლამური რენესანსის პერიოდში განვითარდა მათემატიკა, მედიცინა, ფილოსოფია, ფიზიკა, ქიმია და სხვა მეცნიერებები. ისლამური კულტურა, რომელიც სამხრეთ ესპანეთიდან ჩინეთამდეა გადაჭიმული, აითვისა სხვადასხვა ეროვნებისა და რელიგიის მეცნიერთა მიღწევები. მან განავითარა ეგვიპტელების, ბერძნებისა, რომაელების ცოდნა და მიაღწია იმ მიღწევებს, რომლებმაც აღორძინების ეპოქას შექმნა.Josias Leslie Porter, A Handbook for Travelers in Syria and Palestine, 1868, p. 49."For six centuries and a half, through the golden age of Islam, lasted this Caliphate, till extinguished by the Osmanli sultans and in the death of the last of the blood of the house of Mahomet. The true Caliphate ended with the fall of Bagdad". New Outlook, Volume 45, 1892, p. 370.

 ისტორია 
მინი|არაბთა სახალიფო 
ოქროს ხანაში, მაჰმადიანი მეცნიერები, მხატვრები, ინჟინრები, პოეტები, ფილოსოფოსები და ვაჭრები წვლილი შეიტანეს მეცნიერებაში, ეკონომიკაში, ლიტერატურაში, ფილოსოფიაში, საზღვაო საქმეებში, სოფლის მეურნეობაში, როგორც წარსულის ტრადიციების შენარჩუნებაში, ასევე საკუთარი გამოგონებების გამოყენებით. ომაიადების, შემდეგ კი აბასიანთა მმართველობის პერიოდში, მეცნიერები მმართველებისგან უზარმაზარ მხარდაჭერას განიცდიდნენ. მედიცინის, სამხედრო ტექნოლოგიისა და მათემატიკის პრაქტიკული მნიშვნელობა დაეხმარა არაბთა სახალიფოს განვითარებას.

არაბული ენა გახდა მეცნიერების უნივერსალური ენა კორდოვიდან ბაღდადამდე და სამარყანდამდე სხვადასხვა ქვეყნის მეცნიერებს შეეძლოთ ერთ ენაზე კომუნიკაცია. მე -9 საუკუნეში ბაღდადის მმართველები რეგულარულად იკრიბებოდნენ (ინტელექტუალური მეჯლისები), რომლის დროსაც თეოლოგები, ფილოსოფოსები და ასტრონომები იკრიბებოდნენ თავიანთი იდეების განსახილველად.

ისლამურ სამყაროში მეჩეთებში მედრესეები იხსნებოდა, სადაც ისინი ასწავლიდნენ არა მხოლოდ რელიგიას, არამედ საერო მეცნიერებებს. დროთა განმავლობაში მრავალი მედრესე უნივერსიტეტად იქცა. მუსლიმმა მმართველებმა მოაწყვეს სამეცნიერო ცენტრები, სადაც მეცნიერებს შეეძლოთ ცოდნის დაგროვება, განვითარება და გაზიარება. ამ სამეცნიერო ცენტრებიდან ყველაზე ცნობილია "სიბრძნის სახლი" ("ბეით ალ-ჰიკმა"), რომელიც დააარსა ხალიფა ალ-მამუნმა მე -9 საუკუნის 20-იან წლებში. გარდა ბაღდადისა, მისი ისტორიის სხვადასხვა პერიოდში შუა საუკუნეების აღმოსავლეთში სამეცნიერო მოღვაწეობის ცენტრები იყო: კაირო, დამასკო, ბუხარა, სამარყანდი, ხორეზმი, ისპაჰანი, ნიშაპური, ბალხი, კორდოვა და სხვა ქალაქები. 859 წელს პრინცესა ფატიმა ალ-ფიჰრიმ დააარსა პირველი თანამედროვე უნივერსიტეტი ფესში, მაროკოში. უნივერსიტეტში ღებულობდნენ ქალებსაც და მამაკაცებსაც,  რამდენიმე ფაკულტეტზე ამზადებდნენ სხვადასხვა დისციპლინაში.

გეოგრაფი შამსუდინ ალ-მუკადდასი წერდა მეცნიერების ისლამური ცენტრების ფორმირების პროცესზე: ”აღმოსავლეთში აფასებდნენ მეცნიერებს (ულამო), ხოლო დასავლეთში აფასებდნენ მწიგნობრებს”.

 მუსლიმი მეცნიერების წვლილი მეცნიერების სხვადასხვა დარგში 

 ასტრონომია 
მინი|ისლამური კოსმოლოგია
მარცხნივ|მინი|ტუსის წყვილი
ასტრონომია მეცნიერების ერთ-ერთი დარგია, რომელიც მუსლიმი მეცნიერების ინტერესის სფეროს წარმოადგენდა. ობსერვატორია მუსლიმური სახელმწიფოების თითქმის ყველა დიდ ქალაქში არსებობდა. 1259 წელს ნასირ ად-დინ ტუსმა  თავრიზის მახლობლად დააფუძნა მარაღას ობსერვატორია, რომელიც იმ დროისთვის მსოფლიოში ყველაზე დიდი იყო. მუსლიმმა მეცნიერებმა შარაფ ად-დინ ათ-ტუსმა, ნასირ ად-დინ ათ-ტუსმა და იბნ ალ-შატირმა პირველად ისაუბრეს დედამიწის ღერძის გარშემო ბრუნვის შესაძლებლობაზე. მუსლიმებმა დახვეწეს ვარსკვლავების ადგილმდებარეობისა და მათ შორის მანძილის გაზომვის საშუალება (ასტროლაბი). მე-9-მე -10 საუკუნეებში ძმებმა მუსებმა გააკეთეს გათვლები დედამიწის გარშემოწერილობაზე.

ხორეზმელმა მეცნიერმა ალ-ბირუნმა დაადასტურა, რომ დედამიწა ბრუნავს მისი ღერძის გარშემო და მზის გარშემო. ინდოეთის ქალაქ ნანდანასთან ახლოს ჩატარებული კვლევების შედეგად მან შეძლო დედამიწის ზედაპირის დაანგარიშება. ევროპაში გამოყენებულ მეთოდს უწოდებენ "ბირუნის წესს".

შუა აზიელმა მეცნიერმა ალ-ფერგანმა აღმოაჩინა მზის ლაქების არსებობა და მისი ნამუშევრები ასტრონომიის სფეროში ევროპაში გამოიყენებოდა, როგორც სასწავლო საშუალება 700 წლის განმავლობაში. ის გახდა პირველი მეცნიერი, რომელმაც გამოიანგარიშა დაბნელების მრუდის ზუსტი მნიშვნელობა.

ცენტრალური აზიის მეცნიერმა ულუღ ბეგმა, რომლის  მთავარი ინსტრუმენტი იყო კედლის კვადრატი 40 მეტრის რადიუსით და სამუშაო ნაწილით 20 ° –დან 80 ° –მდე, რომელსაც მსოფლიოში ტოლი არ ჰქონდა 1437 წლისთვის, ობსერვატორიაში შეადგინა Gurgan Zij - ვარსკვლავიანი ცის კატალოგი, რომელშიც აღწერილია 1018 ვარსკვლავები. იქვე განისაზღვრა  წლის ხანგრძლივობა: 365 დღე, 6 საათი, 10 წუთი, 8 წამი (შეცდომით + 58 წამი) და დედამიწის ღერძის დახრილობა: 23,52 გრადუსი (ყველაზე ზუსტი გაზომვა).

ულუღ ბეგმა მთავარ სამეცნიერო შრომად სამართლიანად ითვლება "ზიჯი ჯადიდი გურაგანი" ან "ახალი გურაგანოვის ასტრონომიული მაგიდები". ავტორმა ეს ნაშრომი დაასრულა 1444 წელს, ოცდაათი წლის თავდაუზოგავი შრომისა და ასტრონომიული დაკვირვების შემდეგ. ასტრონომიული ცნობარი მალე ლათინურად ითარგმნა და კლავდიუს პტოლემეუსის "ალმაგესტთან" და კასტილიის მეფის ალფონსო X- ის ასტრონომიულ მაგიდებთან ერთად იყო სახელმძღვანელო ასტრონომიის შესახებ ევროპის ყველა ობსერვატორიაში [3].

ამ ცხრილების სიზუსტემ აჯობა აღმოსავლეთსა და ევროპაში  აქამდე მიღწეულ ყველა შედეგს. მხოლოდ XVI საუკუნეში ტიხო ბრაჰემ შეძლო მიეღწია და შემდეგ გაეუმჯობესებინა სამარყანდის დაკვირვებების სიზუსტე. გასაკვირი არ არის, რომ "ზიჯ ულუღ ბეგი" მუდმივად იპყრობდა ასტრონომების ყურადღებას, როგორც აღმოსავლეთში, ასევე ევროპაში.

ბეტანის გამოთვლები მზის წლისთვის თითქმის მთლიანად შეესაბამება თანამედროვე მონაცემებს (შეცდომით მხოლოდ 24 წამი).

 ბიოლოგია 
იბნ ალ-ბაიტარი (იბნ ბაიტარი) (1190-1248) თავის წიგნში აღწერს დაახლოებით 1400 სამკურნალო მცენარეს და ბალახს. მისი მოღვაწეობა ამ სფეროში მთავარ სამეცნიერო წყაროდ ითვლებოდა.

 გეოგრაფია 
მარცხნივ|მინი|იდრისის 1154 წლის მსოფლიო რუკა
თავის წიგნში "Kitab al-harakat as-samawiya wa javami ilm al-nujum" ("ციური მოძრაობების წიგნი და ვარსკვლავების მეცნიერების კრებული") მეცხრე განყოფილებაში ცნობილი შუასაუკუნეების გეოგრაფი ალ-ფერგანი აღწერს დედამიწის შვიდ კლიმატს.

ალ-ბატტანის ერთ-ერთი ნამუშევარი შეიცავს 273 გეოგრაფიული ობიექტის კოორდინატების ჩამონათვალს. ამ წიგნის მეექვსე თავში მოცემულია მთლიანად მიწის აღწერა, ხოლო ზღვები, მათ შორის შავი, აზოვი, კასპია, განსაკუთრებით დაწვრილებით ხასიათდება.

სპარსელმა სწავლულმა იბნ სარაფიიუნმა, რომელიც X საუკუნის დასაწყისში თავს სუჰრაბს ("უღარიბესი ადამიანთაგან" (სპარსულ -ტაჯიკური ეპოსის ლეგენდარული გმირი) უწოდებდა), დაწერა ნაშრომი "Kitab 'aja'ib al-Akalim al-sab'a" ("საოცარი შვიდი კლიმატის წიგნი"), რომელიც შედგება ცხრილებისგან.  მასში მოცემული იყო ქალაქების, ზღვების, კუნძულების, მთების, ტბების, მდინარეების სახელები და მათი წყაროები, განაწილებული იყო კლიმატური მახასიათებლების მიხედვით, აღწერილი იყო ციფრული მონაცემები - გრძედი და გრძედი.

ცნობილი არაბმა მოგზაურმა მუჰამედ იბნ ბატუტამ იმოგზაურა ისლამური სამყაროს ყველა ქვეყანაში - ბულგარეთიდან მომბასამდე, ტიმბუქტუდან ჩინეთამდე. საერთო ჯამში, იბნ ბატტუტამ, ზოგიერთი წყაროს თანახმად, გაიარა 120 700 კმ, რაც ძალზე შთამბეჭდავია თანამედროვე თანამედროვე მკვლევარებისთვისაც.

 მათემატიკა 
შუა აზიის მუსლიმი გამოჩენილი მათემატიკოსის მუჰამედ ალ-ხორეზმის სახელი ასოცირდება ათვლის ათწილადი სისტემის, წილადების, ტრიგონომეტრიული ფუნქციების და მრავალი სხვა დიდი მიღწევის დანერგვასთან, რომელთა გარეშე შეუძლებელია თანამედროვე მათემატიკის წარმოდგენა. მან შეისწავლა ათობითი რიცხვების სისტემა ძველი ინდოელი მათემატიკოსების ნაწარმოებებიდან სანსკრიტზე და შემდგომში გაავრცელა არაბულენოვანი პოლიეთნიკური  ფართო აუდიტორიის მეცნიერებს შორის.  დაწერა პირველი წიგნი ალგებრაზე, სახელწოდებით Kitab al-Jabr wal-Mukabal (დასრულების და წინააღმდეგობის წიგნი). სიტყვა "ალ-ჯაბრი" ამ წიგნის სათაურიდან დასავლეთში დაიწყო "ალგებრა". თავად მეცნიერის სახელი გახდა საყოველთაო სახელი და დანიშნავს პროცედურას, რომელსაც ერთმნიშვნელოვნად მივყავართ შედეგამდე - ალგორითმი.Boyer, Carl B., 1985. A History of Mathematics, p. 252. Princeton University Press.S Gandz, The sources of al-Khwarizmi's algebra, Osiris, i (1936), 263–277

 მედიცინა 
მინი|თვალი ჰუნაინ იბნ ისხაკის მიხედვით. დაახლოებით 1200 წლით დათარიღებული ხელნაწერიდან.
მაჰმადიანი მეცნიერების უმაღლესი მიღწევები შეიძლება აღინიშნოს მედიცინაში. პირველად არაბთა სახალიფოში აშენდა საავადმყოფოები და ჰოსპიტლები. გაჩნდა პირველი სამედიცინო ინსტიტუტები. მუსლიმი ექიმები საუკუნეების განმავლობაში თვალის დაავადებების კვლევის სათავეებში დგანან. სახალიფოს პირველი საავადმყოფო დაარსდა 707 წელს ომაიანი ხალიფა ალ-ვალიდ იბნ აბდულ-მალიქის დროს. ამ საავადმყოფოს მოვლა-პატრონობისა და პაციენტების საკვებით უზრუნველყოფის ხარჯებს სახელმწიფო ფარავდა.Rise and spread of Islam. Gale. 2002. p. 419. ISBN 978-0-7876-4503-8. იმისათვის, რომ ავადმყოფი კეთროვნების გაქცევა თავიდან აეცილებინათ, მათ აპატიმრებდნენ.

ზოგიერთი მკვლევარის აზრით, აბუ ბაქრ მუჰამედ ალ-რაზი (865-925) გახდა პირველი ექიმი, რომელმაც აღწერა  თვალის საპასუხო  რეფლექსი და პირველი, ვინც გამოყო და აღწერა დაავადებები, როგორიცაა ჩუტყვავილა და ცხელება.

ცნობილ მეცნიერს იბნ სინას (980-1037), რომელსაც დასავლეთში ავიცენას უწოდებენ, მიეკუთვნება ინფექციური დაავადებების აღმოჩენა, ანესთეზია, ფსიქოლოგიურ და ფიზიკურ პირობებს შორის კავშირი და მედიცინის მრავალი სხვა სფერო. მისი წიგნი "მედიცინის კანონი" XII – XVII საუკუნეებიდან გამოიყენებოდა სახელმძღვანელოდ ევროპის საუკეთესო სამედიცინო დაწესებულებებში.

ანდალუსიელი ექიმი აბულ-კასიმ ალ-ზაჰრავი (936-1013), რომელიც ცნობილია როგორც ალ ბუკასისი, იყო პირველი ქირურგი, რომელმაც ყოველდღიურად გამოიყენა კატგუტის (ცხვრის ნაწლავის) ნაკერი. მის გამოგონებებს შორის არის დახვეწილი ქირურგიული ინსტრუმენტები, მათ შორის სკალპელები, შპრიცები, პინცეტები და ქირურგიული ნემსები. ტასრიფში მუშაობისას მან აღწერა და აღწერა ქირურგიული ინსტრუმენტები და მათი დახმარებით შესრულებული ქირურგიული პროცედურები. 1 და 2 ლექციებში, ლათინურად თარგმნილი როგორც Liber Thoricae, მან დაალაგა 325 დაავადება და ახსნა მათი სიმპტომატიკა და მკურნალობა. წიგნში მოცემულია სტომატოლოგიის თემა, ოფთალმოლოგიური დაავადებები, ყურის, ცხვირისა და ყელის დაავადებები, თავისა და კისრის დაავადებები, მეანობა, გინეკოლოგია, უროლოგია და ქირურგიის სხვა სფეროები.

კამბურ ვესიმმა (გარდაიცვალა 1761 წელს) მოახდინა ცოდნის სისტემატიზაცია ტუბერკულოზის შესახებ და პირველმა დაადგინა ამ დაავადების ინფექციური ხასიათი.

ბაქრ იბნ ალ-კასიმ ალ-მაუსილიმ (X საუკუნე) გამოიგონა ღრუ ნემსი კატარაქტის გაწოვის გზით მოსაშორებლად. 

ალი იბნ ისამ (XI საუკუნე) დაწერა სამეცნიერო ნაშრომი "Tazkira", რომელშიც აღწერილია 130 თვალის დაავადება. ეს წიგნი საუკუნეების განმავლობაში რჩებოდა ყველაზე ავტორიტეტულ გამოცემა ოფთალმოლოგიის შესახებ, დაახლოებით XIX საუკუნის შუა ხანებამდე.

ალი იბნ აბასმა (დ. 994) ჩაატარა ქირურგიული ოპერაცია ონკოლოგიაში. მის მიერ დაწერილი სამედიცინო ენციკლოპედია "Kitabul-Malikiy" დღეს აქტუალობა არ კარგავს.Ignjatovic M: Overview of the history of thyroid surgery. Acta Chir Iugosl 2003; 50: 9–36.

 ნაოსნობა 
უძველესი დროიდან მოყოლებული, მუსლიმებმა გამოხატეს ინტერესი მოგზაურობისა და გეოგრაფიის შესწავლის მიმართ. ამას ხელს უწყობდა ისლამის გავრცელების სურვილი, ვაჭრობა და პილიგრიმობის საჭიროება (ჰაჯი). ცნობილი სიტყვა ადმირალი მოდის არაბული ამირ ალ-ბაჰრიდან (არაბ. أمير البحر).

 მრეწველობა 
ჰარუნ არ-რაშიდის ვაჟმა ჩინეთიდან აიღო წარმოების ტექნოლოგია, იბნ ფაზილმა 794 წელს ბაღდადში ააშენა პირველი ქაღალდის ქარხანა. 6 წლის შემდეგ მსგავსი ქარხანა აშენდა ეგვიპტეში, ხოლო 950 წელს ალ-ანდალუსში. ევროპაში პირველი ქაღალდი გამოჩნდა სელისგან და ეწოდა charta damascaena, ანუ დამასკოს გრაგნილები  Kevin M. Dunn Caveman chemistry: 28 projects, from the creation of fire to the production of plastics — Universal-Publishers, 2003. — P. 166.

 სოფლის მეურნეობა 
ოქროს ხანის ეპოქაში მუსულიმებმა შეძლეს განვითარებული სარწყავი სისტემის შექმნა, ისევე როგორც კარგად გააზრებული მოსავლის როტაციის სისტემა, რაც მათ საშუალებას აძლევს წელიწადში ორმაგი მოსავალი მიიღონ იმავე მიწაზე.

 ფიზიკა 
არაბი ფიზიკოსი Toomer, G. J. (December 1964), «Review: Ibn al-Haythams Weg zur Physik by Matthias Schramm», Isis 55 (4): 463—465, doi:10.1086/349914 და მათემატიკოსი Katz, Victor J. Ideas of Calculus in Islam and India (англ.) // Mathematics Magazine : magazine. — 1995. — Vol. 68, no. 3. — P. 163—174. — doi:10.2307/2691411. [165-9, 173-4] ალ-ხაისამი (965-1051), ევროპაში ცნობილი როგორც ალჰაზენი (ალ-ხაზინი) - ოპტიკის ფუძემდებელი, რომლის ნაშრომი "ოპტიკის წიგნი" ე.წ. ნიუტონის ნაშრომებს უტოლდება რევოლუციური იდეებისათვის ოპტიკური კანონების აღმოჩენა. მან აღწერა თვალის სტრუქტურის აღწერა და ბინოკულარული მხედველობის სწორი წარმოდგენა. მისი აზრით, სინათლის სიჩქარე სასრულია და ჩაატარა ექსპერიმენტები კამერა ობსკურასთან (თანამედროვე კამერების წინამორბედი), ექსპერიმენტები სინათლის რეფრაქციაზე და ექსპერიმენტები სხვადასხვა სახის სარკეებზე. სფერულ სარკეებში სინათლის ასახვის მექანიზმს მისი სახელი ეწოდა - "ალ-ხაზინის პრობლემა".

აბულ-იზზ ისმაილ ალ-ჯაზარი (დ. 1206) თავის შრომებში ჩაუყარა საფუძველი კიბერნეტიკას.შექმნა სარქვლის ტუმბოები, წყლის ასაწევი აპარატები, წყლის საათები.მას ეკუთვნის ისეთი  ტექნოლოგიურ სიახლეები, როგორიცაა: ხის ლამინირება, კომბინირებული საკეტები, ჰიბრიდული კომპასი, უნივერსალური მზის საათით ნებისმიერი გრძედისთვის. და ა.შ.

880 წელს მეცნიერმა სახელად იბნ ფირნასმა პირველად შექმნა აეროპლანის მსგავსი საფრენიაპარატი.

 ფილოსოფია 
მეცნიერების აბუ ალა ალ- მაარი, იბნ რუშდი, ალ-კინდი და ალ-ღაზალი, დიდი გავლენა მოახდინეს ფილოსოფიურ აზროვნებაზე. Dag Nikolaus Hasse (2014). "Influence of Arabic and Islamic Philosophy on the Latin West". Stanford Encyclopedia of Philosophy. Archived from the original on 2017-10-20. Retrieved 2017-07-31.

 ქიმია 
ჯაბირ იბნ ჰაიანი ქიმიის მამამთავრად ითვლება. მან აღწერა  მჟავები და შეიმუშავა ექსპერიმენტული კვლევის მეთოდის ადრეული ვერსია ქიმიაში. მან პირველად გამოხატა ვარაუდი ატომის შიგნით დამალული უზარმაზარი ენერგიის შესახებ და მისი გაყოფის შესაძლებლობა. იბნ ჰაიანის აზრით, განხეთქილება ქმნის ძალას, რომელსაც შეუძლია ბაღდადის განადგურება. Felix Klein-Frank (2001) Al-Kindi. In Oliver Leaman & Hossein Nasr. History of Islamic Philosophy. London: Routledge. page 174

 აგრეთვე იხილეთ 

 ისლამური არქიტექტურა
 ისლამური მეცნიერება
 ისლამური კულტურა
არაბული კულტურა
ისლამური ხელოვნება

 სქოლიო 

კატეგორია:ისლამის ისტორია