უზბეკური სუმი

უზბეკური სუმი (   (ლათინური დამწერლობა), сўм (კირილიცა)) — შუა აზიაში მდებარე უზბეკეთის რესპუბლიკის ვალუტა.

 ეტიმოლოგია 
საბჭოთა კავშირში, ყაზახურ, ყირგიზულ და უზბეკურ ენებზე მოსაუბრეები რუბლს მოიხსენიებდნენ როგორც სომ, და ეს სახელი დატანილი იყო ბანკნოტების უკანა მხარეს, საბჭოთა კავშირის 15 ოფიციალურ ენაზე კანონპროექტის ღირებულების ტექსტებში. სიტყვა სომ (ზოგჯერ ნათარგმნია როგორც ,,სუმ" ან ,,სოუმ") ითარგმნება როგორც ,,სუფთა" ყირგიზულ, უიღურულ და უზბეკურ ენებზე. ამ სიტყვას იგივე მნიშვნელობა აქვს  ბევრ სხვა თურქულ ენაზე. ეს სიტყვა გამოყენებულია ,,სუფთა ოქროს " აღსანიშნავადაც.

 პირველი სუმი 

 ისტორია 
ყოფილი საბჭოთა კავშირის სხვა რესპუბლიკების მსგავსად, უზბეკეთმა დამოუკიდებლობის შემდეგაც განაგრძო საბჭოთა / რუსული რუბლის გამოყენება . 1993 წლის 26 ივლისს გამოიცა რუსული რუბლის ახალი სერია და რუსეთში ძველი საბჭოური / რუსული რუბლი აღარ გამოიყენებოდა.   ზოგიერთ მემკვიდრე სახელმწიფოს ჰქონდა ეროვნული ვალუტა ცვლილებამდე, ზოგს ერჩივნა 1993 წლამდე საბჭოთა / რუსული რუბლის გამოყენება, ზოგიერთი კი 1993 წლამდე რუსულ რუბლს იყენებდა. თანამედროვე მონეტარული ისტორიის ცხრილები: აზია  გულისხმობს, რომ უზბეკეთში გამოიყენებოდა როგორც ძველი, ისე ახალი რუბლი.

უზბეკეთი შეცვალა რუბლი სუმით 1993 წლის 15 ნოემბერს. გამოიცა მხოლოდ ბანკნოტები, ნომინალებით 1, 3, 5, 10, 25, 50, 100, 200, 500, 1000, 5000 და 10 000 სუმი. იმის გამო, რომ ეს გარდამავალი ვალუტა უნდა ყოფილიყო, დიზაინი საკმაოდ გამარტივდა. ყველა ნოტს გერბი ჰქონდა დატანილი ავერსზე, უკანა მხარეს კი სამარყანდში მდებარე რეგისტანის მოედანი.

 მონეტები 
სუმის შექმნის პერიოდში არ გამოიყენებოდა მონეტები.

 ბანკნოტები 
პირველი ბანკნოტები გამოსცა უზბეკეთის სახელმწიფო ბანკმა 1993 წელს. ყველა დასახელებას ერთი და იგივე დიზაინი აქვს: უზბეკეთის გერბი ფრონტზე და მედრესეები სამარყანდის რეგისტანის მოედანზე.
სურათი მნიშვნელობა ზომა ავერსი რევერსი120x120პქ120x120პქ 1 120 × 61120x120პქ120x120პქ 3120x120პქ120x120პქ 5120x120პქ120x120პქ 10120x120პქ120x120პქ 25144x144პქ144x144პქ 50 144 × 69144x144პქ144x144პქ 100144x144პქ144x144პქ 200144x144პქ144x144პქ 500144x144პქ144x144პქ 1000144x144პქ144x144პქ 5000144x144პქ144x144პქ 10 000+

 მეორე სუმი 

 ისტორია 
მინი| 500 სუმიანი ნოტა, რომელიც გამოიცა 1999 წელს.|288x288პქ
1994 წლის 1 ივლისს, შეიქმნა მეორე სომი, რომლის ერთი ერთეულიც ძველ 1000 სომს უდრიდა. ახალი სუმი დაიყო 100 ტინად .

 ინფლაცია 
2013 წლამდე უზბეკური ვალუტის ყველაზე დიდი ნომინალი იყო 1000 სუმის ბანკნოტი, რომლის ღირებულება 0,60 აშშ დოლარი იყო, შესაბამისად უზბეკებს უწევდათ დიდი რაოდენობით ნოტების ტარება რამეს ყიდვის მიზნით.

2019 წლიდან ყველაზე დიდი ნომინალი არის 100,000 სუმიანი ბანკნოტი (2019 წლის ოქტომბრისთვის $ 10,55 აშშ დოლარი), რამაც სიტუაცია გაამარტივა. პატარა დასახელების, 1ტიინი დაახლოებით 1/9400 ამერიკული ცენტი ღირს დაის ,,მსოფლიოში ყველაზე უსარგებლო მონეტის" სტატუსს ატარებს, რომელიც დღემდე გამოიყენება. ამასთან, ახლა 50 სუმზე ნაკლები ღირებულების მონეტები და ბანკნოტები იშვიათია. 

ინფლაციის მძლავრი ვითარება უზბეკეთში პოლიტიკურად მგრძნობიარე საკითხად ითვლება, რის გამოც უზბეკეთის მთავრობა ნელა აგვარებს ვალუტას ამჟამინდელ ღირებულებამდე უფრო მაღალი მონეტებისა და ბანკნოტების ნომინალის გამოშვებით. შედეგად, მიმოქცევაში არსებული ყველაზე მაღალი მონეტის ნომინალი 500 სომია, ხოლო ყველაზე მაღალი ბანკნოტების ნომინალი 100 000 სომი. ოფიციალური სახელმწიფო მონაცემების თანახმად, 2011 წლის პირველი ნახევრისთვის ინფლაცია 3.6% -ია, თუმცა ზუსტი ციფრები გაცილებით მაღალია. მონეტები და ბანკნოტები, რომლებიც 50 სომზე ნაკლები ღირებულებისაა დღეს პრაქტიკულად არ გამოიყენება.

 მონეტები 
3 სერიის მონეტები მოიჭრა მეორე სუმის ფარგლებში. ისინი ადვილად გამოირჩევიან უზბეკური ენისთვის გამოყენებული დამწერლობით. პირველი სერია დაწერილია კირილიცას დამწერლობით, ხოლო მეორე და მესამე სერია დაწერილია ლათინური დამწერლობით .
პირველი სერია სურათი მნიშვნელობა კომპოზიცია აღწერა მოჭრის თარიღი მიმოქცევიდან ამოღება ავერსი უკუ ავერსი რევერსი frameless|120x120პქ 1 ტიინი თითბერი - მოოქროვილი ფოლადი გერბი 12 ვარსკვლავით სახელმწიფო წოდება ღირებულება, მოჭრის წელი 1994 წ 2020 წლის 1 მარტი frameless|120x120პქ 3 ტიინიframeless|120x120პქ 5 ტიინიframeless|120x120პქ 10 ტიინი ნიკელის ფოლადი გერბი 12 ვარსკვლავით სახელმწიფო წოდება ღირებულება, მოჭრის წელი 1994 წ 2020 წლის 1 მარტი frameless|120x120პქ 20 ტიინიframeless|120x120პქ 50 ტიინიframeless|120x120პქ 1 სუმი 1997, 1998, 1999 წწ 2020 წლის 1 მარტი frameless|120x120პქ 5 სუმი 1997, 1998, 1999 წწ 2020 წლის 1 მარტი  frameless|120x120პქ 10 სუმი 1997, 1998, 1999, 2000 წწ 2020 წლის 1 მარტი 
მეორე სერია სურათი მნიშვნელობა ტექნიკური პარამეტრები აღწერა მოჭრის თარიღი მიმოქცევიდან ამოღება დიამეტრი მასა კომპოზიცია პირას ავერსი რევერსი frameless|120x120პქ 1 სომი 18.4 მმ 2,83 გ Უჟანგავი ფოლადი რიდიანი გერბი ვარსკვლავების გარეშე ბანკის სათაური, მოჭრის წელი ღირებულება, უზბეკეთის რუკა 2000 წელი 2020 წლის 1 მარტი frameless|120x120პქ 5 სომი 21.2 მმ 3,35 გ თითბერი - მოოქროვილი ფოლადი სადა გერბი ვარსკვლავების გარეშე ბანკის სათაური, მოჭრის წელი ღირებულება, უზბეკეთის რუკა 2001 წ 2020 წლის 1 მარტი frameless|120x120პქ 10 სომი 19.75 მმ 2,71 გ ნიკელის ფოლადი სადა გერბი ვარსკვლავების გარეშე ბანკის სათაური, მოჭრის წელი ღირებულება, უზბეკეთის რუკა 2001 წ 2020 წლის 1 მარტი frameless|75x75პქframeless|75x75პქ 50 სომი 26.1 მმ 8 გ სადა და რიდიანი მონაკვეთები გერბი ვარსკვლავების გარეშე ბანკის სათაური, მოჭრის წელი ღირებულება, უზბეკეთის რუკა 2001 წ 2019 წლის 1 ივლისი 120x120პქ 50 სომი 26.1 მმ 7,9 გ ღირებულება, შაჰრისაბზის ქანდაკება და ნანგრევები 2002 წ 2019 წლის 1 ივლისი ალტ=|frameless|75x75პქframeless|75x75პქ 100 სომიი 26.9 მმ 7,9 გ ნიკელის მოოქროვილი ფოლადი წარწერა გერბი ვარსკვლავების გარეშე ბანკის სათაური, მოჭრის წელი მნიშვნელობა, უზბეკეთის რუკა, მზის სხივები 2004 წ 2019 წლის 1 ივლისი 

 მესამე სერია (2018) 
2018 წლის მაისში ოფიციალურად გამოაცხადეს 50, 100, 200 და 500 სომის ღირებულების ახალი მონეტების შემოღების შესახებ. ყველა ამ ნომინალის ადრე გაცემული ბანკნოტები და მონეტები უნდა ამოეღოთ მიმოქცევიდან 2020 წლის 1 ივლისის ჩათვლით.
მესამე სერია (2018)  სურათი მნიშვნელობა ტექნიკური პარამეტრები აღწერა Თარიღი დიამეტრი მასა კომპოზიცია პირი ავერსი უკუ მოჭრა პრობლემა გაუქმება ამოწურვა 120x120პქ 50 დღის განმავლობაში 18.0 მმ 2.0 გ ნიკელის მოოქროვილი ფოლადი სადა ნომინალი უზბეკეთის ეროვნული ემბლემა, მოჭრის წელი 2018 წელი 2018 წლის 2 ივლისი  მიმდინარე120x120პქ 100 დღის განმავლობაში 20.0 მმ 2.5 გ დამოუკიდებლობისა და სიკეთის ძეგლი, ტაშკენტი120x120პქ 200 დღის განმავლობაში 22.0 მმ 3,3 გ ვეფხვის მოზაიკის დეტალისამარყანდის რეგიტანში120x120პქ 500 დღის განმავლობაში 24.0 მმ 3,9 გ კონგრესების სასახლე ( Anjumanlar Saroyi ) ტაშკენტში

 ბანკნოტები 
მეორე და ამჟამინდელი სერია, რომელიც გამოიცა უზბეკეთის რესპუბლიკის ცენტრალური ბანკის მიერ, გამოვიდა 1994 წელს1, 3, 5, 10, 25, 50 და 100 სომის ნომინალებში. 1997 წელს გამოიცა 200 სომის ღირებულების ბანკნოტი, 1999 წელს 500 სომის, 2001 წელს 1000 სომის, 2013 წელს 5000 სომის, 2017 წლის 10 მარტს 10 000 სომის, 2017 წლის 22 აგვისტოს 50 000 სომის, და 2019 წლის 25 თებერვალს 100 000 სომი. . ამ უკანასკნელ ოთხ დასახელებას აქვს წარწერები ლათინურ- უზბეკურ ენაზე (ლათინური დამწერლობა უზბეკურისთვის). უზბეკური კირილიცა გამოიყენება 1-დან 1000 სუმის ნომინალებისთვის.
1994-2017 წლის სერიასურათიღირებულებადომინანტი ფერიდაბეჭდვის თარიღიპირველად გამოსვლის თარიღიმიმოქცევიდან ამოღებაავერსირევერსი120x120პქ120x120პქ1 სუმიმწვანე და ვარდისფერი19941 ივლისი 19941 იანვარი 2021120x120პქ120x120პქ3 სუმიწითელი120x120პქ120x120პქ5 სუმილურჯი და ნარინჯისფერი120x120პქ120x120პქ10 სუმიიისფერი120x120პქ120x120პქ25 სუმილურჯი და ვარდისფერი120x120პქ120x120პქ50 სუმიყავისფერი1 ივლისი 2019120x120პქ120x120პქ100 სუმიიისფერი120x120პქ120x120პქ200 სუმიმწვანე19971 მარტი 19971 ივლისი 2020120x120პქ120x120პქ500 სუმიწითელი19991 ივნისი 2000120x120პქ120x120პქ1 000 სუმინაცრისფერი20011 სექტემბერი 2001ამჟამინდელი120x120პქ120x120პქ5 000 სუმიმწვანე20131 ივლისი 2013120x120პქ120x120პქ10 000 სუმილურჯი201710 მარტი 2017120x120პქ120x120პქ50 000 სუმიმეწამური22 აგვისტო 2017120x120პქ120x120პქ100000 სუმინარინჯისფერი და ღია ყავისფერი201925 თებერვალი 2019

 გაცვლითი კურსი 
1994 წლის 1 ივლისს მისი შემოღებისას 1 აშშ დოლარი 25 სუმის ტოლი იყო.

 2017 წლის რეფორმა 
2017 წლის 2 სექტემბერს უზბეკეთის პრეზიდენტმა შავკატ მირზიიოევმა გამოსცა ბრძანება " სავალუტო პოლიტიკის ლიბერალიზაციის პრიორიტეტული ზომების შესახებ ".  რეფორმა ძალაში შევიდა 2017 წლის 5 სექტემბერს. შედეგად, სუმის კურსი აშშ დოლართან მიმართებაში გაიზარდა 4,210 უზბეკური სომიდან 8,100 უზბეკური სუმამდე. ახალი კურსი კიდევ უფრო სუსტი იყო, ვიდრე სუმის შავი ბაზრის კონვერტირებადი დოლარი დაახლოებით 7,700. იმავე დღეს გაუქმდა უცხოური ვალუტის ოდენობის შეზღუდვა, რომლითაც ფიზიკური და იურიდიული პირები სარგებლობდნენ. 

 რესურსები ინტერნეტში 

 უზბეკეთის მონეტები 
 უზბეკეთის ქაღალდის ფულის კატალოგი 

 სქოლიო 

კატეგორია:უზბეკეთის ეკონომიკა

კატეგორია:უზბეკეთი
კატეგორია:ბრუნვაში არსებული ვალუტები