დეცენტრალიზაცია

დეცენტრალიზაცია  — პროცესი, რომლის საშუალებითაც ორგანიზაციის საქმიანობა, განსაკუთრებით ის, რაც დაგეგმვასა და გადაწყვეტილების მიღებას ეხება, გადანაწილებულია ან დელეგირებულია ცენტრალური სამმართველო მდებარეობიდან ან ჯგუფიდან პერიფერიულ ნაწილებზე.Definition of decentralisation , Merriam-Webster Dictionary, accessed march 5, 2013. 

დეცენტრალიზაციის ცნებები გამოიყენება კერძო ბიზნესისა და ორგანიზაციების ჯგუფურ დინამიკასა და მენეჯმენტის მეცნიერებაში,  პოლიტოლოგიაში, სამართალსა და სახელმწიფო ადმინისტრირებაში, ეკონომიკაში, ფულსა და ტექნოლოგიაში.

 ისტორია 
მარცხნივ|მინი| ალექსის დე ტოკვილი 
სიტყვა „ცენტრალიზაცია“ პირველად გამოიყენეს საფრანგეთში 1794 წელს, როდესაც  საფრანგეთის რევოლუციის შემდგომმა საფრანგეთის დირექტორიის  ლიდერებმა შექმნეს ახალი სამთავრობო სტრუქტურა. თავად სიტყვა „დეცენტრალიზაცია“ კი გამოყენებულ იქნა 1820-იან წლებში.Vivien A. Schmidt, Democratizing France: The Political and Administrative History of Decentralization,Cambridge University Press, 2007, p. 22 ,  „ცენტრალიზაცია“  წერილობით ინგლისურ ენაში გამოჩნდა 1800-იანი წლების პირველ მესამედში.Barbara Levick, Claudius, Psychology Press, 2012, p. 81 ,  დეცენტრალიზაციის შესახებ ინფორმაციაც ასევე პირველად ჩნდება ამ წლების განმავლობაში. 1800-იანი წლების შუა პერიოდში ალექსის დე ტოკვილი  წერდა, რომ საფრანგეთის რევოლუცია დაიწყო „დეცენტრალიზაციისკენ ბიძგით ... [მაგრამ საბოლოოდ გახდა,] ცენტრალიზაციის გაფართოება“.Vivien A. Schmidt, Democratizing France: The Political and Administrative History of Decentralization, p. 10 . 1863 წელს პენსიონერმა ფრანგმა ბიუროკრატმა მორის ბლოკმა დაწერა სტატია სახელწოდებით „დეცენტრალიზაცია“ ფრანგული ჟურნალისთვის, რომელშიც მიმოიხილავდა მთავრობის დინამიკასა და ბიუროკრატიულ ცენტრალიზაციას  და საფრანგეთის ბოლოდროინდელ მცდელობებს მთავრობის ფუნქციების დეცენტრალიზაციის საკითხში.Robert Leroux, French Liberalism in the 19th Century: An Anthology, Chapter 6: Maurice Block on "Decentralization", Routledge, 2012, p. 255 ,  

იდეები თავისუფლებისა და დეცენტრალიზაციის შესახებ  ლოგიკურ დასკვნებამდე მიიტანეს XIX და XX საუკუნეებში ანტისახელმწიფოებრივმა პოლიტიკურმა აქტივისტებმა, რომლებიც საკუთარ თავს   „ანარქისტებს“, „ლიბერტარიანელებს“ და დეცენტრალისტებსაც კი უწოდებენ. ტოკვილი იყო ადვოკატი, რომელიც წერდა:  პიერ-ჟოზეფ პრუდონი (1809–1865), გავლენიანი ანარქისტული თეორეტიკოსი წერდა:  

XX საუკუნის დასაწყისში ამერიკის საპასუხო რეაქცია ეკონომიკურ სიმდიდრესა და პოლიტიკურ ძალაუფლების ცენტრალიზაციაზე იყო დეცენტრალისტური მოძრაობა. მან დაადანაშაულა ფართომასშტაბიანი ინდუსტრიული წარმოება საშუალო დონის მაღაზიების მეპატრონეებისა და მცირე მწარმოებლების განადგურებაში და ხელი შეუწყო საკუთრების გაზრდას და მცირე მასშტაბის ცხოვრების დაბრუნებას. დეცენტრალისტურმა მოძრაობამ მოიზიდა ისეთი სამხრეთელი აგრარიკები, როგორებიც იყვნენ რობერტ პენ უორენი, ასევე ჟურნალისტი ჰერბერტ აგარი.Craig R. Prentiss, Debating God's Economy: Social Justice in America on the Eve of Vatican II, Penn State Press, 2008, p. 43 , ISBN 9780271033419 ახალი მემარცხენე და ლიბერტარიანელი  პირები, რომლებიც მომდევნო წლებში იდენტიფიცირდნენ სოციალურ, ეკონომიკურ და ხშირად პოლიტიკურ დეცენტრალიზმთან ერთად, იყვნენ: რალფ ბორსოდი, ვენდელ ბერი, პოლ გუდმანი, კარლ ოგლსბი, კარლ ჰესი, დონალდ ლივინგსტონი, კირკპატრიკ სალიინგიKauffman, Bill (2008). "Decentralism". In Hamowy, Ronald (ed.). The Encyclopedia of Libertarianism. The Encyclopedia of Libertarianism. Thousand Oaks, CA: SAGE Publications, Cato Institute. pp. 111–13. doi:10.4135/9781412965811.n71. ISBN 978-1-4129-6580-4. LCCN 2008009151. OCLC 750831024. Archived from the original on 2016-05-01 და მიურეი ბუკჩინი.David De Leon, Leaders from the 1960s: A Biographical Sourcebook of American Activism, Greenwood Publishing Group, 1994, p. 297 , ISBN 9780313274145

 მიმოხილვა 
 სისტემური მიდგომა 
მინი| ცენტრალიზებული და დეცენტრალიზებული სისტემების გრაფიკული შედარება 
ისინი, ვინც სწავლობენ დეცენტრალიზაციის განხორციელების მიზნებსა და პროცესებს, ხშირად იყენებენ სისტემურ თეორიულ მიდგომას. გაეროს განვითარების პროგრამის ერთ-ერთი მოხსენება ეხება დეცენტრალიზაციის თემას, სადაც ნათქვამია: „მთლიანი სისტემური პერსპექტივა, დონეების, სფეროების, დარგებისა და ფუნქციების ჩათვლით, საზოგადოების დონეს მიიჩნევს როგორც შესავალ წერტილს, სადაც განვითარების მიზნების ჰოლისტიკური განსაზღვრებებია თავად ხალხისგან წარმოქმნილი და სადაც ყველაზე პრაქტიკული სწორედ მათი მხარდაჭერა. იგი ითვალისწინებს მრავალდონიან ჩარჩოებს და განგრძობადი ინტერაქციის სინერგიულ პროცესს და ამ ციკლის განმეორებას მიიჩნევს როგორც, კრიტიკულად საჭიროს დეცენტრალიზებულის სისტემის მთლიანობის შესანარჩუნებლად მისი სტაბილური განვითარებისთვის.“"Decentralization: A Sampling of Definitions", 1999, p. 13. 

 მიზნები 
დეცენტრალიზაცია ნებისმიერ სფეროში არის რეაგირება ცენტრალიზებული სისტემების პრობლემებზე. მთავრობაში დეცენტრალიზაცია ყველაზე შესწავლილ თემატიკას წარმოადგენს და  განიხილება ისეთი პრობლემების გადაჭრის გზად როგორებიცაა: ეკონომიკური ვარდნა, მთავრობის  უუნარობა, დააფინანსოს ესა თუ ის მომსახურება, მოთხოვნადი მომსახურების არასათანადოდ შესრულება და  უმცირესობათა საჭიროებების დაკმაყოფილება ადგილობრივ მმართველობაში. ზოგადად არაეფექტიანი, არადემოკრატიული, ზედმეტად ცენტრალიზებული სისტემების მქონე სახელმწიფოებში საჯარო სექტორის ლეგიტიმურობა შესუსტებულია და გლობალური საერთაშორისო ზეწოლაც ხორციელდება.Holger Daun, School Decentralization in the Context of Globalizing Governance: International Comparison of Grassroots Responses, Springer, 2007, pp. 28–29 , 
შემდეგი ოთხი მიზანი ან ამოცანა ხშირად არის აღწერილი დეცენტრალიზაციის ანალიზის სხვადასხვა დონეებში: ჩართულობა, მრავალფეროვნება, ეფექტიანობა და კონფლიქტების გადაწყვეტა. 

 პოლიტიკური 
პოლიტიკური დეცენტრალიზაცია ნიშნავს ეროვნული მთავრობების უფლებამოსილების შემცირებას პოლიტიკის შემუშავების მხრივ. ეს პროცესი ხორციელდება რეფორმატორი ინსტიტუტის მიერ, რომელიც მნიშვნელოვანი გადაწყვეტილების მიღების ავტონომიის დელეგირებას ახდენს სუბნაციონალურ დონეზე, ან მოქალაქეებს ანიჭებს უფლებას აირჩიონ უფრო დაბალი დონის თანამდებობის პირები, როგორც ადგილობრივი, ისე რეგიონალური წარმომადგენლები. ქვეყნიდან გამომდინარე, მან შეიძლება მოითხოვოს საკონსტიტუციო ან ნორმატიული რეფორმები, ახალი პოლიტიკური პარტიების განვითარება, საკანონმდებლო ორგანოს გაზრდა, ადგილობრივი პოლიტიკური ერთეულების შექმნა და საადვოკატო ჯგუფების წახალისება.Political Decentralization , Decentralization and Subnational Economies project, World Bank website, accessed February 9, 2013. 

 ადმინისტრაციული 
ადმინისტრაციული დეცენტრალიზაციის ოთხი ძირითადი ფორმა არსებობს.Different forms of decentralization  , Earth Institute of Columbia University, accessed February 5, 2013."Decentralization: A Sampling of Definitions", 1999, p. 8. 

 დეკონცენტრაცია,  დეცენტრალიზაციის ყველაზე სუსტი ფორმა, რომლის დროსაც იცვლება  გადაწყვეტილების მიღების პასუხისმგებლობა, ფინანსების მართვისა  გარკვეული საჯარო ფუნქციების გადანაწილება.By the way chosen by the Italian Supreme Court, the regional legislature is allowed to add its administrative penalties to national criminal punishment:   
 დელეგირება ანაწილებს გადაწყვეტილების მიღების, ფინანსების მართვისა  და აღსრულების პასუხისმგებლობებს.
 გადაცემა, რომლის დროსაც პასუხისმგებლობა გადაეცემა ქვე-ეროვნულ დონეზე გადაწყვეტილების მიღების, დაფინანსებისა და გარკვეული საჯარო ფუნქციების შესრულებისსაკითხებში. 
 პრივატიზაციას, რაც ნიშნავს კერძო კომპანიების მომსახურებით სარგებლობას. ან ეს შეიძლება ითვალისწინებდეს მთლიანად პასუხისმგებლობის ჩამორთმევას გადაწყვეტილების მიღება და  დაფინანსებაში  გარკვეული საჯარო ფუნქციების შესრულებისას.Summary of Janet Kodras , "Restructuring the State: Devolution, Privatization, and the Geographic Redistribution of Power and Capacity in Governance", from State Devolution in America: Implications for a Diverse Society, Edited by Lynn Staeheli, Janet Kodras, and Colin Flint, Urban Affairs Annual Reviews 48, SAGE, 1997, pp. 79–68 at Restructuring local government project  website.        

 იდეოლოგიური დეცენტრალიზაცია 
 ლიბერტარიანული სოციალიზმი 

ლიბერტარიანული სოციალიზმი არის პოლიტიკური ფილოსოფიის ჯგუფი, რომლებიც ხელს უწყობენ არაიერარქიულ, არაბიუროკრატიულ საზოგადოებას კერძო საკუთრების გარეშე, წარმოების საშუალებებში. ლიბერტარიანელი სოციალისტები თვლიან, რომ დღევანდელი პირადი პროდუქტიული ქონება საერთო ან საზოგადოებრივ ნივთებად გადაქცევაა."The revolution abolishes private ownership of the means of production and distribution, and with it goes capitalistic business. Personal possession remains only in the things you use. Thus, your watch is your own, but the watch factory belongs to the people."Alexander Berkman. "Now and After|What Is Communist Anarchism?"   ლიბერტარიანული სოციალიზმი ეწინააღმდეგება სოციალური ორგანიზაციის იძულებითი ფორმებს. იგი ხელს უწყობს თავისუფალ ასოციაციას მთავრობის ადგილზე და ეწინააღმდეგება კაპიტალიზმის ისეთ სოციალურ ურთიერთობებს, როგორიცაა სახელფასო შრომაა.As Noam Chomsky put it, a consistent libertarian "must oppose private ownership of the means of production and the wage slavery, which is a component of this system, as incompatible with the principle that labor must be freely undertaken and under the control of the producer". Chomsky (2003) p. 26   ტერმინი ლიბერტარიანული სოციალიზმი ზოგი სოციალისტის მიერ გამოიყენებს თავიანთი ფილოსოფიის დიფერენციაციისათვის სახელმწიფო სოციალიზმისგან და ზოგის მიერ, როგორც მემარცხენე ანარქიზმის სინონიმად.Ostergaard, Geoffrey. "Anarchism". A Dictionary of Marxist Thought. Blackwell Publishing, 1991. p. 21.Chomsky (2004) p. 739Ross, Dr. Jeffery Ian. Controlling State Crime , Transaction Publishers (2000) p. 400 

შესაბამისად, ლიბერტარიანელი სოციალისტები თვლიან, რომ „ძალაუფლების განხორციელება ნებისმიერი ინსტიტუციონალიზებული ფორმით - იქნება ეს ეკონომიკური, პოლიტიკური, რელიგიური თუ სექსუალური - სასტიკად აქცევს როგორც ძალაუფლების მატარებელს, ისე მას, ვისზედაც იგი ახორციელებს“. ზოგადად, ლიბერტარიანელი სოციალისტები თავიანთ იმედებს ამყარებენ პირდაპირი დემოკრატიის დეცენტრალიზებულ საშუალებებში, როგორიცაა ლიბერტარიანული მუნიციპალიტეტი, მოქალაქეთა შეკრებები ან მუშათა საბჭოები.  ლიბერტარიანელი სოციალისტები მკაცრად კრიტიკულნი არიან იძულებითი ინსტიტუტების მიმართ, რაც ხშირად იწვევს მათ ლეგიტიმურობაზე უარის თქმას  ანარქიზმის სასარგებლოდ.  ადრესატები გთავაზობენ ამის მიღწევას პოლიტიკური და ეკონომიკური ძალაუფლების დეცენტრალიზაციის გზით, რაც, ძირითადად, გულისხმობს ყველაზე ფართომასშტაბიანი კერძო საკუთრების და საწარმოს სოციალიზაციას. ლიბერტარიანული სოციალიზმი უარყოფს ეკონომიკურად მნიშვნელოვანი კერძო საკუთრების ფორმების უმეტესობის ლეგიტიმურობას, კაპიტალისტური საკუთრების ურთიერთობებს განიხილავს, როგორც ბატონობის ფორმებს, რომლებიც ანტაგონისტურია ინდივიდუალური თავისუფლებისათვის.Paul, Ellen Frankel et al. Problems of Market Liberalism Cambridge University Press (1998) p. 305However, libertarian socialism retains respect for personal property.

 თავისუფალი ბაზარი 
თავისუფალი ბაზრის იდეები, რომელიც პოპულარული იყო XIX საუკუნეში, მაგალითად ადამ სმიტის იდეები, კვლავ დაბრუნდა 1970-იან და 1980-იან წლებში. ნობელის პრემიის მფლობელი ეკონომისტი ფრიდრიხ ფონ ჰაიეკი ხაზს უსვამს, რომ თავისუფალი ბაზრები თავად არის დეცენტრალიზებული სისტემები, სადაც შედეგი წარმოიქმნება ცალკეული პირების მიერ ცალკეული შეთანხმების ან კოორდინაციის გარეშე, რომლებიც იყენებენ ფასებს სახელმძღვანელოდ.Marvin Zelkowitz, Editor, Advances in Computers, Volume 82, Academic Press, 2011, p. 3 ,  როგორც ელეონორ დოილი წერს: „თავისუფალ ბაზრებზე ეკონომიკური გადაწყვეტილების მიღება დეცენტრალიზებულია ბაზარზე მოქმედ თითოეულ მონაწილეს შორის და სინქრონიზებულია ან კოორდინირებულია ფასების სისტემით“. საკუთრების ინდივიდუალური უფლება ამ დეცენტრალიზებული სისტემის ნაწილია. 

ბრიუს ოუენის თქმით, ეს არ ნიშნავს რომ ყველა ფირმა უნდა იყოს თანაბრად დეცენტრალიზებული. იგი წერს: „ბაზრები ანაწილებენ რესურსებს დეცენტრალიზებულ აქტორებს შორის. დროის უმეტეს ნაწილში, ბაზრები ძალიან ეფექტიანად მუშაობს, მაგრამ არსებობს მრავალი საკითხი, რომლის მიხედვითაც ფირმები უკეთესად მოქმედებენ ჰორიზონტალური და ვერტიკალური ინტეგრაციის სხვადასხვა ხარისხით.“ გარდა ამისა, იგი წერს, რომ „ჰორიზონტალურად ან ვერტიკალურად გაფართოების ეკონომიკური სტიმულირება, ჩვეულებრივ, მაგრამ არა ყოველთვის, ეს არის თავსებადი სოციალური ინტერესის გათვალისწინებით, მომხმარებელთა კეთილდღეობის მაქსიმალური გაზრდის მიზნით“. როდესაც ეს არ ხდება, შესაძლოა, საჭირო გახდეს რეგულაცია.Bruce M. Owen, Antecedents to Net Neutrality , Cato Institute publication "Regulation", Fall, 2007, p. 16.

  კრიტიკა 
დეცენტრალიზაციის შემაფერხებელი ფაქტორები მოიცავს ადგილობრივ ადმინისტრაციის ან ტექნიკურად სუსტ შესაძლებლობებს, რამაც შეიძლება გამოიწვიოს  არაეფექტიანი მომსახურება. ხშირად არასაკმარისია ფინანსური რესურსები ადგილობრივი პასუხისმგებლობების შესასრულებლად, განსაკუთრებით საწყის ფაზაში, როდესაც მათ  ეს  ყველაზე მეტად სჭირდებათ. რესურსები არათანაბრადაა განაწილებული. გარდა ამისა, დეცენტრალიზაციამ შეიძლება ეროვნული პოლიტიკის კოორდინაცია ძალიან გაართულოს. არსებობს საშიშროება, რომ ადგილობრივმა ელიტებმა  ფუნქციები ხელში ჩაიგდონ.Chapter 2. Decentralization and environmental issues , "Environment in decentralized development", United Nations Food and Agriculture Organization ("FAO"), accessed February 23, 2013; also see Environment in Decentralized Decision Making, An Overview  , Agricultural Policy Support Service, Policy Assistance Division, FAO, Rome, Italy, November 2005. ამასთანავე, დეცენტრალიზაცია შეიძლება არ იყოს ისეთი ეფექტიანი, როგორც სტანდარტიზებული, რუტინული, ქსელურ პირციპზე დაფუძნებული სერვისები, იმ განსხვავებით. თუ შრომის ან რესურსების შესყიდვაში მასშტაბური ეკონომიკა იკარგება, დეცენტრალიზაციის ხარჯები შეიძლება გაიზარდოს და ცენტრალური მთავრობებიც დაკარგავენ კონტროლს ფინანსურ რესურსებზე.  

 მოგვარების გზები 
ლიტერატურაში მოცემულია შემდეგი რვა ძირითადი წინაპირობა, რომლებიც უნდა იყოს უზრუნველყოფილი დეცენტრალიზაციის განხორციელებისას, რათა თავიდან იქნას აცილებული „დეცენტრალიზაციის საფრთხეები“: 

 სოციალური მზადყოფნა და მექანიზმები ელიტის მხრიდან ძალაუფლების ხელში ჩაგდების თავიდან ასაცილებლად 
 ძლიერი ადმინისტრაციული და ტექნიკური შესაძლებლობები მმართველობის მაღალ დონეებზე 
 ძლიერი პოლიტიკური ვალდებულება მმართველობის მაღალ დონეზე 
 ადგილობრივ დონეზე შესაძლებლობების განვითარების მდგრადი ინიციატივები 
 გამჭვირვალეობისა და ანგარიშვალდებულების ძლიერი იურიდიული ჩარჩო 
 ადგილობრივი თვითმმართველი ორგანიზაციების სერვისების მიწოდების კუთხით ეფექტიან ორგანიზაციებად გადაქცევა 
 დეცენტრალიზაციის შესაფერისი მიზეზები: განზრახულობა 
 ეფექტიანი სასამართლო სისტემა, მოქალაქეთა ზედამხედველობა და ანტიკორუფციული ორგანოები  დეცენტრალიზაციის კორუფციულობის თავიდან ასაცილებლად. 

 ლიტერატურა 
 Fisman, Raymond and Roberta Gatti (2000). Decentralization and Corruption: Evidence Across Countries, Journal of Public Economics, Vol.83, No.3, pp. 325–4
 Richard M. Burton, Børge Obel, Design Models for Hierarchical Organizations: Computation, Information, and Decentralization, Springer, 1995, 

 Treisman, Daniel The Architecture of Government: Rethinking Political Decentralization, Cambridge University Press, 2007, 

რესურსები ინტერნეტში
დეცენტრალიზაცია

 სქოლიო 

კატეგორია:ორგანიზაციის თეორია
კატეგორია:დეცენტრალიზაცია
კატეგორია:ადმინისტრაციულ-ტერიტორიული ერთეულები
კატეგორია:პოლიტიკა
კატეგორია:ადგილობრივი თვითმმართველობა
კატეგორია:პოლიტიკის მეცნიერება