ჟენევის მეოთხე კონვენცია

ჟენევის კონვენცია, რომელიც ეხება ომის დროს სამოქალაქო პირთა დაცვას, რომელსაც უფრო ხშირად უწოდებენ ჟენევის მეოთხე კონვენციას და შემოკლებით მოიხსენიებენ როგორც GCIV (ჟკIV) — ჟენევის კონვენციების ოთხი ხელშეკრულებიდან ერთ-ერთია. დოკუმენტი მიიღეს 1949 წლის აგვისტოში. განსხვავებით პირველი სამი კონვენცისგან, რომლებიც ეხებოდა მეომრებს, ჟენევის მეოთხე კონვენცია პირველი იყო, რომელშიც დაიწერა ომის ზონაში მყოფი მშვიდობიანი მოქალაქეების ჰუმანიტარულ დაცვის საკითხის შესახებ. ამჟამად არსებობს 1949 წლის ჟენევის კონვენციებში მონაწილე 196 ქვეყანა, რომელიც მეოთხესთან ერთად დანარჩენ სამ ხელშეკრულებას ეთანხმება.  

1993 წელს გაეროს უშიშროების საბჭომ მიიღო ანგარიში გენერალური მდივნის და ექსპერტთა კომისიის მიერ, რომლის მიხედვითაც, ჟენევის კონვენციები გახდა ჩვეულებითი საერთაშორისო სამართლის ნაწილი, რითაც ისინი ვალდებულებას აძლევდა კონვენციების ხელმომწერებს არ მიეწოდებინათ, როდესაც ისინი. ჩაერთონ შეიარაღებულ კონფლიქტებში.  

 ნაწილი I. ზოგადი დებულებები 
ეს ადგენს ჟენევის მეოთხე კონვენციის მთლიან პარამეტრებს: 

 მუხლი 2: კონვენციის გამოყენება 
მე–2 მუხლში ნათქვამია, რომ ხელმომწერებს ეკისრებათ კონვენციის ვალდებულებები როგორც ომში, ასევე შეიარაღებულ კონფლიქტებში, სადაც ომი არ გამოცხადებულა და სხვა ქვეყნის ტერიტორიის ოკუპაციისას — „გარდა იმ დებულებებისა, რომლებიც უნდა განხორციელდეს სამშვიდობო დროში, წინამდებარე კონვენცია გამოიყენება ყველა გამოცხადებული ომის ან ნებისმიერი სხვა შეიარაღებული კონფლიქტის შემთხვევაში, რომელიც შეიძლება წარმოიშვას ორი ან მეტი მხარის შორის, თუნდაც იმ შემთხვევაში, თუ ომის მდგომარეობა არ არის აღიარებული ერთ-ერთი მათგანის მიერ.“

 მუხლი 3:  არასაერთაშორისო ხასიათის კონფლიქტები 
მე-3 მუხლში ნათქვამია, რომ მაშინაც კი, როდესაც არ გვაქვს სახეზე საერთაშორისო ხასიათის კონფლიქტი, მხარეებმა, როგორც მინიმუმ, უნდა დაიცვან ისეთი მეომრები, რომლებმაც: შეიარაღებული იარაღი დაყარეს, და მებრძოლები, რომლებიც არიან hors de combat მდგომარეობაში (ავადმყოფობის ან ტრავმის გამო ბრძოლადან გამოთიშულები). ყოველგვარი ვითარების შემთხვევაში, უზრუნველყოფილი უნდა იყო მათი ადამიანურად მოპყრობის საკითხი, შემდეგი აკრძალვებით: 

 (ა) სიცოცხლისა და ადამიანის მიმართ ძალადობა, კერძოდ, ყველა სახის მკვლელობა, დასახიჩრება, სასტიკი მოპყრობა და წამება; 
 (ბ) მძევლების აყვანა; 
 (გ) პიროვნული ღირსების შეღუდვა, განსაკუთრებით დამამცირებელი მოპყრობა; 
 (დ) სასიკვდილო განაჩენის გამოტანა;

 მუხლი 4: დაცული პირების განმარტება 
მე-4 მუხლი განსაზღვრავს ვინ არის დაცული პირი: 

კონვენციით დაცული პირები არიან ისინი, ვინც მოცემულ მომენტში რაიმე ფორმით აღმოჩნდებიან კონფლიქტის ან ოკუპაციის ზონაში, კონფლიქტის მონაწილე იმ მხარის ან ოკუპანტი ძალის კონტროლილებად ტერიტორიაზე, რომლის მოქალაქეებიც არ არიან. 

იგი აშკარად გამორიცხავს ამ სიიდან იმ მოქალაქეებს, რომელთა ქვეყნებსაც არ აქვთ კონვენციაზე ხელი მოწერილი და ნეიტრალური სახელმწიფოს ან მოკავშირე სახელმწიფოს მოქალაქეებს, თუ ამ სახელმწიფოს აქვს ნორმალური დიპლომატიური ურთიერთობა იმ სახელმწიფოში, სადაც ისინი მოხვდნენ. 

რიგ სტატიებში მითითებულია, თუ როგორ შეიძლება უფლებების დაცვა, წითელი ჯვრის საერთაშორისო კომიტეტი და სხვა ჰუმანიტარული ორგანიზაციები დაეხმარონ დაცულ პირებს. 

დაცული პირის განმარტება ამ სტატიაში, ამ სექციის ერთ-ერთი ყველაზე მნიშვნელოვანი სტატიაა, რადგან ჟენევის მეოთხე კონვენციის დანარჩენ სტატიებში ინფორმაცია მხოლოდ დაცულ პირებს, და არა მათ აღწერას ეხება. 

 მუხლი 5: გადახრები 
მე-5 მუხლი ითვალისწინებს პიროვნების უფლებების შეჩერებას კონვენციით გათვალისწინებული პერიოდის განმავლობაში, რადგან ამან შეიძლება „ზიანი მიაყენოს ამგვარი ქვეყნის უსაფრთხოებას“, თუმცა „ასეთ პირებს მაინც უნდა მოექცნენ ჰუმანურად და, სასამართლო განხილვის შემთხვევაში, არ უნდა ჩამოერთვათ წინამდებარე კონვენციით გათვალისწინებული სამართლიანი და რეგულარული სასამართლო პროცესის უფლებები.“ 

მე-5 მუხლის საერთო ინტერპრეტაცია არის ის, რომ მისი ფარგლები ძალიან შეზღუდულია. Convention (IV) relative to the Protection of Civilian Persons in Time of War. Geneva, 12 August 1949. COMMENTARY OF 1958, p. 52 (derogations) გადახრა შემოიფარგლება მხოლოდ პირებით, რომლებიც „ეჭვმიტანილები არიან“ ან „მონაწილეობენ სახელმწიფოს უსაფრთხოების საწინააღმდეგო საქმიანობებში“. სტატიის მეორე პარაგრაფში ნახსენებია „ჯაშუში ან დივერსანტი“.

 ნაწილი II. მოსახლეობის ზოგადი დაცვა ომის გარკვეული შედეგებისგან 
 მუხლი 13: II ნაწილის გამოყენების სფერო 
მე-2 ნაწილის დებულებები მოიცავს კონფლიქტური ქვეყნების მოსახლეობის მთელ ნაწილს, ყოველგვარი განსხვავების, კერძოდ: რასის, ეროვნების, რელიგიის ან პოლიტიკური შეხედულებისამებრ მიუხედავად, და მიზნად ისახავს ომით გამოწვეული ტანჯვის შემსუბუქებას. 

 ნაწილი III. დაცული პირების სტატუსი და მკურნალობა 
 სექცია I. კონფლიქტის მონაწილე მხარეებისთვის და ოკუპირებული ტერიტორიებისთვის საერთო დებულებები
 მუხლი 32: ფიზიკური დასჯის აკრძალვა, წამება და ა.შ. 
დაცულ პირს შეიძლება ისეთი არაფერი ჰქონდეს გაკეთებული, „რამაც შეიძლება გამოიწვიოს მისი ფიზიკური ტანჯვა ან განადგურება“, ამიტომ ეს ქმედებები იკრძალება. ეს აკრძალვა ეხება მკვლელობას, წამებას, ფიზიკური დასჯას, დასახიჩრებას და სამედიცინო ან სამეცნიერო ექსპერიმენტებს, რომლებიც არ არის საჭირო სამედიცინო მკურნალობისთვის. მიუხედავად იმისა, რომ პოპულარული დებატები რჩება იმაზე, თუ რა არის წამების სამართლებრივი განმარტება, კორპორატიული სასჯელის აკრძალვა ამარტივებს საკითხს; ამრიგად, 32-ე მუხლით, ყველაზე „მსუბუქი“ ძალადობრივი მოპყრობაც კი არის აკრძალული და აღიქმება, როგორც დაცული პირის წამების ალტერნატიულ ხერხად. 

სამეცნიერო ექსპერიმენტებზე აკრძალვა დაემატა, ნაწილობრივ, მეორე მსოფლიო ომის დროს გერმანელი და იაპონელი ექიმების მიერ ჩატარებული ექსპერიმენტების საპასუხოდ, რომელთაგან ყველაზე ცნობილი იყო იოზეფ მენგელე . 

 მუხლი 33: ინდივიდუალური პასუხისმგებლობა, კოლექტიური ჯარიმები, გაძარცვა და საყვედური 
1949 წლის ჟენევის კონვენციების თანახმად, კოლექტიური სასჯელი ომის დანაშაულია. კოლექტიური სასჯელით, ჟენევის კონვენციების შემქმნელებმა გაითვალისწინეს პირველი მსოფლიო და მეორე მსოფლიო ომის მკვლელობები. პირველ მსოფლიო ომში, გერმანელებმა ბელგიელი სოფლელებისგან წინააღმდეგობის გაწევის გამო იქაურები მასობრივი ანგარიშსწორებით დასაჯეს. მეორე მსოფლიო ომში, როგორც გერმანელებმა, ისე იაპონელებმა მიმართეს კოლექტიური დასჯის ფორმებს წინააღმდეგობის დასაძლევად. მთელი სოფლები ან ქალაქები ან უბნები ხდებოდნენ პასუხისმგებელნი იმ ადგილებზე წინააღმდეგობის გაწევის ნებისმიერ ღონისძიებაზე. Keylor, William R., The Twentieth-Century World and Beyond, Oxford University Press, New York: 2011. კონვენციებმა, ამის საწინააღმდეგოდ, კიდევ ერთხელ დაადასტურა ინდივიდუალური პასუხისმგებლობის პრინციპი. წითელი ჯვრის საერთაშორისო კომიტეტის (ICRC) კონვენციების კომენტარში ნათქვამია, რომ კონფლიქტის მონაწილე მხარეები ხშირად მიმართავდნენ „მტრული მოქმედებების თავიდან აცილების მიზნით მუქარის ზომებს“ მიმართავდნენ, რითაც „ეწინააღმდეგებოდნენ ჰუმანურობის და სამართლის ყველა წესს.“

1977 წელს მიღებული მეორე დამატებითი პროტოკოლი პირდაპირ კრძალავს კოლექტიურ დასჯას. მაგრამ რადგან უფრო ნაკლებმა სახელმწიფომ დაადასტურა ეს ოქმი, ვიდრე ჟკIV, 33-ე მუხლის ციტირება უფრო ხშირად ხდება. 

 ნაწილი III. ოკუპირებული ტერიტორიები 
47–78 სტატიები მნიშვნელოვან ვალდებულებებს აკისრებს საოკუპაციო ძალებს. აგრეთვე მრავალი დებულება ეხება ოკუპირებული ტერიტორიის მაცხოვრებლების ზოგად კეთილდღეობას, კერძოდ, ოკუპანტმა არ შეიძლება იძულებით მოახდინოს დაცული პირების დეპორტაცია, ან მოსახლეობის ოკუპირებულ ტერიტორიაზე ჩასახლება (მუხ.49). 

 მუხლი 49: დეპორტაციები, ტრანსფერები, ევაკუაციები  
 მუხლი 49. აკრძალულია ინდივიდუალური ან მასობრივი იძულებითი გადასახლებები, ისევე როგორც დაცული პირების დეპორტაცია ოკუპირებული ტერიტორიიდან ოკუპირებული ხელისუფლების ტერიტორიაზე ან სხვა ქვეყნის ტერიტორიებზე. 

 მიუხედავად ამისა, ოკუპანტმა ძალამ შეიძლება განახორციელოს მოცემული ტერიტორიის სრული ან ნაწილობრივი ევაკუაცია, თუ ამას მოითხოვს მოსახლეობის უსაფრთხოება ან იმპერატიული სამხედრო მიზეზები. ასეთი ევაკუაციები არ შეიძლება ითვალისწინებდეს დაცული პირების გადაადგილებას ოკუპირებული ტერიტორიის საზღვრებს გარეთ, გარდა იმ შემთხვევისა, როდესაც მატერიალური მიზეზების გამო შეუძლებელია ამგვარი გადაადგილების თავიდან აცილება. ამგვარად ევაკუირებული პირები საცხოვრებელ სახლებში დაბრუნდებიან, როგორც კი ამ მხარეში საომარი მოქმედებები შეწყდება. 

 ოკუპანტი ძალა, რომელიც ხელმძღვანელობს ამგვარი გადაცემების ან ევაკუაციების განხორციელებას, ვალდებულია მაქსიმალურად უზრუნველყოს, რომ დაცული პირების სათანადო განთავსება ხდება დამაკმაყოფილებელ ჰიგიენის, ჯანმრთელობის, უსაფრთხოებისა და კვების მქონე პირობებში, და ერთი ოჯახის წევრები არ დაშორდებიან ერთმანეთს.

 დამცავ ძალას უნდა ეცნობოს ნებისმიერი ტრანსფერისა და ევაკუაციის შესახებ, მაშინვე, როდესაც ისინი მოხდება. 

 ოკუპანტი ძალა არ არის ნებადართული დააკავოს დაცული პირები იმ რეგიონში, რომელიც განსაკუთრებით ექვემდებარება ომის საფრთხეებს, მაგრამ დაიშვება მხოლოდ მაშინ, როცა ამას ითხოვს მოსახლეობის უსაფრთხოება ან იმპერატიული სამხედრო მიზეზები. 

 ოკუპანტმა ძალამ არ უნდა ჩამოასახლოს ოკუპირებულ ტერიტორიაზე თავისი ცივილიზებული მოქალაქეები. What does the law say about the establishment of settlements in occupied territory? 

 მუხლი 50: ბავშვები 
 მუხლი 50. ოკუპანტი ძალა, ეროვნული და ადგილობრივი ხელისუფლების თანამშრომლობით, ხელს შეუწყობს ბავშვების მოვლისა და აღზრდისთვის ყველა დაწესებულების სწორად მუშაობას. 

 ოკუპანტი ძალა ყველა ნაბიჯს დგამს ბავშვების იდენტიფიცირებისა და მათი მშობლების რეგისტრაციის გასაადვილებლად. არავითარ შემთხვევაში არ შეიძლება შეცვალოს მათი პირადი სტატუსი და ჩაიწეროს იგი მის დაქვემდებარებულ ორგანიზაციებში ან ფორმაციებში.

იმ შემთხვევაში, თუ ადგილობრივი საგანმანათლებლო სერვისები გაუმართავია, ოკუპანტი ძალა ვალდებულია იმუშაოს ადგილობრივი ბავშვებისთვის სრულფასოვანი განათლების მისაწოდებლად. ამისთვის სასურველია, გამოიყენოს მკვიდრი ეთნიკური, რელიგიური და ენობრივი ჯგუფის წარმომადგენელი მოქალაქეები.

 მუხლი 53: აკრძალული განადგურება 
 53-ე მუხლი. აკრძალულია ოკუპანტი ძალის მიერ უძრავი ან სხვა პირადი საკუთრების განადგურება, რომელიც ინდივიდუალურად ან კოლექტიურად მიეკუთვნება კერძო პირებს, ან სახელმწიფოს, სხვა საჯარო უწყებას, ან საზოგადოებრივ და თანამშრომლურ ორგანიზაციებს, გარდა იმ შემთხვევებისა, როდესაც ასეთი განადგურება საჭირო ხდება სამხედრო ოპერაციების დროს.

 მუხლი 56: ჰიგიენა და საზოგადოებრივი ჯანმრთელობა 
56-ე მუხლი აღწერს იმ სამედიცინო ვალდებულებებს, რომელიც ოკუპაციურ ძალას აქვს ოკუპირებულ ტერიტორიაზე: 

 მაქსიმალური შესაძლებლობებით, ოკუპანტი ხელისუფლება ვალდებულია უზრუნველყოს და შეინარჩუნოს ადგილობრივ და ეროვნულ ხელისუფლებასთან თანამშრომლობის ხარჯზე, სამედიცინო და საავადმყოფო დაწესებულებებისა და სერვისების მუშაობა, ოკუპირებულ ტერიტორიაზე არსებული საზოგადოებრივი ჯანმრთელობისა და ჰიგიენის წესების დაცვით. აგრეთვე, ვალდებულია გადამდები დაავადებების და ეპიდემიების გავრცელების საწინააღმდეგოდ იბრძოლოს პროფილაქტიკური ზომების მიღებასა და გამოყენებაზე. ყველა კატეგორიის სამედიცინო პერსონალს უნდა მიეცეს უფლება შეასრულოს თავისი მოვალეობა. 

მუხლი 78: უსაფრთხოების ზომები, პოლიტიკური პატიმრები და გასაჩივრების უფლება
78-ე მუხლი ეხება პოლიტიკურ და სამხედრო პატიმრებს. ეს საშუალებას აძლევს ოკუპანტ ძალას „უსაფრთხოების იმპერატიული მიზეზების გამო“, „მიუჩინოს მათ კონკრეტული საცხოვრებელი ან ჩასვას ციხეში.“ სტატიაში არ არის დაშვებული, რომ ოკუპირებულ ძალას მიიღოს კოლექტიური ზომები: თითოეული შემთხვევა ცალკე უნდა იქნას გადაწყვეტილი და განხორციელებული.

 IV ნაწილი. კონვენციის შესრულება 
ამ ნაწილში მოცემულია „ის ოფიციალური ან დიპლომატიური დებულებები, რომლებიც ჩვეულებრივ თავსდება საერთაშორისო კონვენციის დასასრულს, ჯგუფდება ამ თავში. ისინი მსგავსია ჟენევის ოთხივე კონვენციაში. Commentary: Part IV : Execution of the convention #Section II : Final provisions. Retrieved 28 October 2008

 დანართები 
წითელი ჯვრის საერთაშორისო კომიტეტის კომენტარში ჟენევის მეოთხე კონვენციაზე ნათქვამია, რომ როდესაც ოკუპირებულ ტერიტორიებზე საავადმყოფოსა და უსაფრთხოების ზონების დამყარების საკითხი განიხილებოდა, პროექტზე გაკეთდა მითითება და შეთანხმდნენ, რომ ეს დებულება ჟენევის მეოთხე კონვენციას I დანართად უნდა დართულიყო. ICRC Commentary: Annex I : Draft agreement relating to hospital and safety zones and localities. Retrieved 28 October 2008 

წითელი ჯვრის საერთაშორისო კომიტეტი აცხადებს, რომ „შეთანხმების პროექტი მხოლოდ სახელმწიფოებისთვის იქნა წარდგენილი, როგორც მოდელის ფორმა, მაგრამ ის ფაქტი, რომ იგი დიპლომატიურ კონფერენციაზე მაშინვე დამტკიცდა.” ICRC Commentary: Annex I : Draft agreement relating to hospital and safety zones and localities. Retrieved 28 October 2008 

წითელი ჯვრის საერთაშორისო კომიტეტი აცხადებს, რომ II დანართი არის „...პროექტი, რომელიც კონვენციის 109-ე მუხლის პირველი პუნქტის თანახმად, გამოყენებული იქნება მხარეებს შორის სპეციალური შეთანხმებების არარსებობის შემთხვევაში და შეეხება კოლექტიური გადაზიდვების მიღებისა და განაწილების პირობებს.  იგი ემყარება წითელი ჯვრის საერთაშორისო კომიტეტის ტრადიციებს, რომლებიც მან წარადგინა, და გამოცდილებას, რომელიც კომიტეტმა მოიპოვა მეორე მსოფლიო ომის დროს.” ICRC Commentary: Annex II : Draft regulations concerning collective relief. Retrieved 28 October 2008 

მესამე დანართში საუბარია პოლიტიკურ და სამხედრო პატიმრებზე.ICRC  Commentary: Annex III Model internment cards, letters and correspondence cards. Retrieved 28 October 2008

 იხილეთ აგრეთვე 
 ჟენევის კონვენციები
 ჟენევის პირველი კონვენცია
 ადამიანის უფლებათა საყოველთაო დეკლარაცია 
 გლობალიზაცია 
 ადამიანი 
 ომის სამართალი

კატეგორია:საქართველოს საერთაშორისო ხელშეკრულებები
კატეგორია:ჟენევის კონვენციები
კატეგორია:1864 წელი შვეიცარიაში
კატეგორია:საერთაშორისო სამართალი
კატეგორია:საერთაშორისო ხელშეკრულებები

ლიტერატურა
 Giovanni Mantilla, "Conforming Instrumentalists: Why the USA and the United Kingdom Joined the 1949 Geneva Conventions," European Journal of International Law, Volume 28, Issue 2, May 2017, Pages 483–511.

 რესურსები ინტერნენტში 
 http://www.icrc.org/ihl-nat.nsf/0/a693a13f3cdd399ec12563b8002b1c41?OpenDocument
 ინდოეთის უზენაესი სასამართლო 
 წითელი ჯვრის კომიტეტი: ჟენევის მეოთხე კონვენციის სრული ტექსტი კომენტარებით 
 ჟენევის მეოთხე კონვენციის ტექსტი (PDF)

 სქოლიო 

კატეგორია:საქართველოს საერთაშორისო ხელშეკრულებები
კატეგორია:საერთაშორისო სამართალი
კატეგორია:ჟენევის კონვენციები
კატეგორია:1864 წელი შვეიცარიაში
კატეგორია:საერთაშორისო ხელშეკრულებები