ძმარმჟავა

ძმარმჟავა — ორგანული ნივთიერება, ქიმიური ფორმულით  CH3COOH (ასევე წერენ, როგორც CH3CO2H ან C2H4O2). აქვს დამახასიათებელი სუნის და არის უფერო, თხევადი ნივთირება. წარმოადგენს პოლივინილის აცეტატისა და ცელულოზას აცეტატის პრეცუსორს. განზავებული ძმარმჟავა არის სუსტი მჟავა, თუმცა კონცენტრირებული ძლიერ კოროზიულია და იწვევს კანის დაზიანებას.

ძმარმჟავა არის მეორე ყველაზე მარტივი კარბოქსილის მჟავა (ჭიანჭველამჟავას შემდეგ). მის მოლეკულაში კარბოქსილის ფუნქციურ ჯგუფს უკავშირდება მეთილის რადიკალი. ყოველდღიურ ცხოვრებაში გამოიყენება განზავებული სახით, რომელსაც ძმარს უწოდებენ. ძირითადად მიიღება მეთანოლისგან,Cheung, Hosea; Tanke, Robin S.; Torrence, G. Paul. "Acetic Acid". Ullmann's Encyclopedia of Industrial Chemistry. Weinheim: Wiley-VCH. doi:10.1002/14356007.a01_045.pub2. მაგრამ ვინაიდან ძმარი ძლიერ განზავებული ძმარმჟავაა, ხშირად ეთანოლისგან აწარმოებენ.

წარმოება
მეთანოლის კარბოქსილაცია
ძმარმჟავა მიიღება მეთანოლისა და ნახშირბადის მონოოქსიდის რეაქციით:

250px

მიიღება მეთანოლისა და იოდწყალბადმჟავას რეაქციით, სადაც იოდომეთანი არის ინტერმედიატი (შუალედური პროდუქტი) და რეაქცია მიმდინარეობს სამ ეტაპად. მეორე ეტაპზე, კარბონილიზაციისას, კატალიზატორად გამოიყენება ლითონის კარბონილი. აცეტილიოდიდის ჰიდროლიზით კი მიიღება ძმარმჟავა:
CH3OH + HI → CH3I + H2O
CH3I + CO → CH3COI
CH3COI + H2O → CH3COOH + HI

აცეტალდეჰიდის დაჟანგვა
ძმარმჟავას ასევე იღებენ აცეტალდეჰიდის დაჟანგვით. ეს იყო პირველი მეთოდი, რომელიც არ მოიცავდა მეთანოლის კარბოქსილაციას. აცეტალდეჰიდი მიიღება აცეტილენის ჰიდრატაციით. ეს მეთოდი გავრცელებული იყო 1900-იან წლებამდე.
 2 CH3CHO + O2 → 2 CH3CO2H

გამოყენება
ძმარმჟავა არის ქიმიური რეაგენტი, რომელიც მრავალი პროდუქტის მისაღებად გამოიყენება. მისგან ამზადებენ ვინილის აცეტატის მონომერს, ძმარმჟავას ანჰიდრიდს და ძმარს. 

ვინილ აცეტატის მონომერი
ძმარმჟავას ძირითადად იყენებენ  ვინილის აცეტატის დასამზადებლად, რაც მოიცავს ეთილენისა და ძმარმჟავას ურთიერთქმედებას აირად ფაზაში და ჟანგბადის არეში. კატატიზატორად გამოიყენება პალადიუმი.Roscher, Günter. "VInyl Esters". Ullmann's Encyclopedia of Industrial Chemistry. Weinheim: Wiley-VCH. doi:10.1002/14356007.a27_419.
 2 H3C−COOH + 2 C2H4 + O2 → 2 H3C−CO−O−CH=CH2 + 2 H2O

მონომერის პოლიმერიზაციით მიიღება პოლივინილის აცეტატი ან სხვა პოლიმერი, რომლებსაც იყენებენ საღებავებისა და წებოების დასამზადებლად

ძმარმჟავას ანჰიდრიდი
ძმარმჟავას ანჰიდრიდი მიიღება ძმარმჟავას ორი მოლეკულის დეჰიდრატაციით. 700–750 °C-ზე გახურებისას ძმარმჟავასგან ფორმირდება კეტენი, რომელიც შედის რეაქციაში სხვა მოლეკულასთან და წარმოქმნის ანდიდრიდს: Held, Heimo; Rengstl, Alfred; Mayer, Dieter. "Acetic Anhydride and Mixed Fatty Acid Anhydrides". Ullmann's Encyclopedia of Industrial Chemistry. Weinheim: Wiley-VCH. doi:10.1002/14356007.a01_065.

CH3CO2H → CH2=C=O + H2O
CH3CO2H + CH2=C=O → (CH3CO)2O

ძმარმჟავას ანჰიდრიდის ძირითადი დანიშნულება აცეტილაციაა. მისგან მიიღება ჰეროინი და სხვა მრავალი ქიმიური ნივთიერება.

სქოლიო

კატეგორია:მჟავები
კატეგორია:გამხსნელები