დასავლეთ აზერბაიჯანი

დასავლეთ აზერბაიჯანი () —  პოლიტიკური კონცეფცია, რომელიც გამოიყენება აზერბაიჯანის რესპუბლიკაში, ძირითადად, სომხეთის რესპუბლიკის ტერიტორიის აღნიშვნისას. აზერბაიჯანული განცხადებები ირწმუნებიან, რომ თანამედროვე სომხური რესპუბლიკის გარკვეული ტერიტორიები იყო მიწები, რომლებიც ოდესღაც აზერბაიჯანელებს ეკუთვნოდა. ეს პრეტენზიები პირველ რიგში გამოწვეულია იმით, რომ სომხეთის ამჟამინდელი ტერიტორია სხვადასხვა თურქული ტომების, იმპერიებისა და სახანოების მმართველობის ქვეშ იყო გვიან შუა საუკუნეების პერიოდიდან მოყოლებული, სანამ 1826-1828 წლების რუსეთ-სპარსეთის ომის შემდეგ გაფორმებული თურქმენჩაის ხელშეკრულების თანახმად ეს ტერიტორიები რუსეთის იმპერიას არ გადაეცა. კონცეფციამ მიიღო ოფიციალური სტატუსი აზერბაიჯანის მთავრობაში, ასევე ქვეყნის ამჟამინდელმა პრეზიდენტმა, ილჰამ ალიევმა, არაერთხელ განაცხადა, რომ სომხეთის დღევანდელი ტერიტორია არის „ძველი თურქული და აზერბაიჯანული მიწების ნაწილი“.See, for example, Ilham Aliyev's speech in Baku. "We do not argue any territorial claim against Armenia. However we can, because the territory which present-day Armenia locates is an ancient Turk and Azerbaijani land"

დემოგრაფიული საფუძველი
მეთოთხმეტე საუკუნის შუა წლებამდე სომხები აღმოსავლეთ სომხეთში უმრავლესობას წარმოადგენდნენ.  XIV საუკუნის დასასრულს, თემურლენგის ლაშქრობის შემდეგ, რეგიონში ისლამი გახდა დომინანტური რელიგია, ხოლო სომხები გახდნენ უმცირესობა აღმოსავლეთ სომხეთში. საუკუნეების განმავლობაში მუდმივი ომების შემდეგ ბევრი სომეხი იძულებული გახდა ემიგრაციაში წასულიყო და სხვაგან დასახლებულიყო. 1604-1605 წლებში სომეხთა და მუსულმანთა მასიურად გადასახლების შემდეგ, Arakel of Tabriz. The Books of Histories; chapter 4. Quote: "[The Shah] deep inside understood that he would be unable to resist Sinan Pasha, i.e. the Sardar of Jalaloghlu, in a[n open] battle. Therefore he ordered to relocate the whole population of Armenia - Christians, Jews and Muslims alike, to Persia, so that the Ottomans find the country depopulated." მათი რიცხვი კიდევ უფრო მეტად შემცირდა.

ირანელი სომხების მთლიანი მოსახლეობის დაახლოებით 80%-ს შეადგენდნენ მუსლიმები (სპარსელები, თურქები და ქურთები), ხოლო ქრისტიანი სომხების რაოდენობა დაახლოებით 20%-ს უდრიდა. გულისტანის საზავო ხელშეკრულების (დაიდო 1813 წელს) და თურქმენჩაის ზავის (დაიდო 1828 წელს) შედეგად ირანი იძულებული გახდა დაეტოვებინა სომხეთის ტერიტორიები (რომელიც დღესაც ასევე წარმოადგენს სომხეთის რესპუბლიკის ნაწილს), რეგიონი კი გადაეცა რუსეთის იმპერიას.

მას შემდეგ, რაც რუსეთის ადმინისტრაციამ ირანის შემადგენლობაში მყოფი სომხური ნაწილი დაიპყრო, ეთნიკური გადანაწილება შეიცვალა რეგიონში და ამრიგად, ოთხ საუკუნეზე მეტი ხნის შემდეგ, სომხებმა დაიწყეს ეთნიკური უმრავლესობის ფორმირება ისტორიული სომხეთის ნაწილებში. რუსეთის ახალმა ადმინისტრაციამ ხელი შეუწყო ეთნიკური სომეხი მოსახლეობის ამ რეგიონებში ჩამოსახლებას. შედეგად, 1832 წლისთვის, ეთნიკურ სომეხთა რიცხვი თანხვედრაში იყო მუსულმანების რიცხვთან. მიუხედავად ამისა, ქალაქი ერევანი მეოცე საუკუნემდე მაინც გამოირჩეოდა მუსულმანთა უმრავლესობით. მოგზაურ ჰ. ლინჩის თანახმად, 1890-იანი წლების დასაწყისში ქალაქი დასახლებული იყო დაახლოებით 50% სომხებით და 50% მუსულმანებით (აზერბაიჯანელები და სპარსელები). 

XX საუკუნის დასაწყისში ზანგეზურში 149 აზერბაიჯანული, 91 ქურთული და 81 სომხური სოფელი იყო. Кавказский календарь на 1900 г., III Отдел. Статист. свед. с. 42-43, Елизаветпольская губерния. Свод статистических данных извлеченных из посемейных списков населения Кавказа., Тифлис, 1888, с.V მოგზაურმა ლუიჯი ვილარმა 1905 წელს განაცხადა, რომ ერევანში თათრები (თანამედროვე აზერბაიჯანელები), ძირითადად, უფრო მდიდრები იყვნენ, ვიდრე სომხები, და ფლობდნენ თითქმის მთელ ქვეყანას.Fire and Sword in the Caucasus by Luigi Villari. London, T. F. Unwin, 1906: p. 267

ზოგიერთი აზერბაიჯანული წყარო ირწმუნება, რომ ამჟამად სომხეთში არც ერთი აზერბაიჯანელი არ ცხოვრობს.http://azpress.az/view/default.phtml?sectionid=94&sect=1182&action=full  Qərbi Azərbaycanla bağlı toponimlər barədə nə bilirik], Sevinj Rza qizi 2010, azpress.az, 6 August, access date: 2 October 2010

ლიტერატურა







სქოლიო

კატეგორია:აზერბაიჯანის გეოგრაფია
კატეგორია:სომხეთის გეოგრაფია