მონღოლური დამწერლობა

მონღოლური დამწერლობა, ძველმონღოლური დამწერლობა () — თავდაპირველი დამწერლობა მონღოლური ენისათვის, რომელიც მონღოლებმა XIII საუკუნის დასაწყისში გადმოიღეს უიღურული დამწერლობიდან. წერ(დნ)ენ ზემოდან ქვემოთ და მარცხნიდან მარჯვნივ. XIV საუკუნეში ბუდისტური ტექსტების ზუსტად გადმოცემის მიზნით უიღურული დამწერლობა მონღოლებმა გადაახალისეს და „გალიკი“ უწოდეს. XV–XVI საუკუნეებში მონღოლურ დამწერლობაში უკანასკნელად მოხდა ცვლილება მონღოლური ენის ფონეტიკურ კანონზომიერებათა შესაბამისად. XVII საუკუნის შუა წლებში ოირათმა მეცნიერმა ზაია-პანდიტამ რამდენადმე გადაასხვაფერა მონღოლური დამწერლობის ზოგიერთი სიმბოლო, დაუმატა დიაკრიტიკული ნიშნები და ჩამოაყალიბა ე. წ. „ნათელი დამწერლობა“ ოირათული სალიტერატურო ენისათვის, ამჟამად მონღოლური მოდგმის ხალხთა უმრავლესობა რუსულ ანბანს იყენებს, სპეციფიკური ნიშნების დართვით.

ისტორია
ძველმონღოლური დამწერლობა ჩამოყალიბდა დაახლოებით XIII საუკუნეში. ერთი ვერსიით წერის უიღურული ვერტიკალური სისტემა მონღოლებთან კერეიტებისაგან მოვიდა. მეორე ვერსიით, 1204 წელს, როდესაც ჩინგისხანმა დაიპყრო ნაიმანები, მათ შორის აღმოჩნდა უიღური, რომელმაც უიღურული დამწერლობის საფუძველზე შეუქმნა ჩინგიზხანს ანბანი სახელმწიფო მიზნებისათვის. უიღურული დამწერლობა მონღოლებისათვის ცნობილი იყო ჯერ კიდევ X საუკუნეში. მონღოლური დამწერლობის პირველ ნიმუშად ითვლება წარწერა „ჩინგისის ქვაზე“ (1225 წ.). იმ დროისათვის მონღოლებში უკვე ჩამოყალიბებული იყი ლიტერატურული ენა, რასაც ადასტურებს პირველი მონღოლური ისტორიულ-ლიტერატურული ძეგლი „საიდუმლო თქმულება“ (1240 წ.).

მონღოლებს თავის ისტორიის მანძილზე იყენებდნენ მრავალი დამწერლობის ტიპს. ესენია: 
კიდანეების დამწერლობა; 
თურქული პერიოდის რუნული დამწერლობა; 
იუანის დინასტიის ეპოქის მონღოლური კვადრატული დამწერლობა (1238-1368), 1269 წელს ლამა პაგბა ლოდოიჟანცელის დამწერლობა;
 ბლოკი A840–A87Fუნიკოდის კონსორციუმის სიმბოლოების ოფიციალური ცხრილი   0  1  2  3  4  5  6  7  8  9  A  B  C  D  E  F U+A84xꡀꡁꡂꡃꡄꡅꡆꡇꡈꡉꡊꡋꡌꡍꡎꡏ U+A85xꡐꡑꡒꡓꡔꡕꡖꡗꡘꡙꡚꡛꡜꡝꡞꡟ U+A86xꡠꡡꡢꡣꡤꡥꡦꡧꡨꡩꡪꡫꡬꡭꡮꡯ U+A87xꡰꡱꡲꡳ꡴꡵꡶꡷                
ზაია პანდიტი ნამხაიჟანცელის ოირატული დამწერლობა;
გალიგური დამწერლობა;
პირველი პოგდოგეგენის ზანაბაზარის მიერ 1686 წელს შექმნილი სოიომბო, რომლის დამწერლობის პირველი ასო გამოსახულია მონღოლეთის სახელმწიფო დროშაზე;
 ბლოკი 11A50–11AAFუნიკოდის კონსორციუმის სიმბოლოების ოფიციალური ცხრილი   0  1  2  3  4  5  6  7  8  9  A  B  C  D  E  F U+11A5x𑩐𑩑𑩒𑩓𑩔𑩕𑩖𑩗𑩘𑩙𑩚𑩛𑩜𑩝𑩞𑩟 U+11A6x𑩠𑩡𑩢𑩣𑩤𑩥𑩦𑩧𑩨𑩩𑩪𑩫𑩬𑩭𑩮𑩯 U+11A6x𑩰𑩱𑩲𑩳𑩴𑩵𑩶𑩷𑩸𑩹𑩺𑩻𑩼𑩽𑩾𑩿 U+11A6x𑪀𑪁𑪂𑪃𑪄𑪅𑪆𑪇𑪈𑪉𑪊𑪋𑪌𑪍𑪎𑪏 U+11A6x𑪐𑪑𑪒𑪓𑪔𑪕𑪖𑪗𑪘𑪙𑪚𑪛𑪜𑪝𑪞𑪟 U+11A7x𑪠𑪡𑪢                          
კირილიცის დამწერლობას მონღოლები 1946 წლიდან იყენებენ. 1990 წლიდან ადგილი აქვს ძველ დამწერლობაზე გადასვლის მცდელობას, რომლითაც მონღოლები სარგებლობდნენ 800 წელზე მეტი ხანი. ძველმონღოლურ დამწერლობაზე შემორჩენილია მრავალი სასულიერო ხელნაწერი და საბჭოთა ლიტერატურა.

გრაფემები
სურათიგრაფემათა სახელებიბეჭდ.წერ.frameless титимframeless шуд буюу ацаг  нурууframeless шулуун шилбэframeless этгэр шилбэframeless матгар шилбэframeless өргөстэй шилбэ frameless гогцоотой шилбэ frameless хөндий шилбэ  хөлтэй шилбэframeless артын шилбэ framelessframeless гэдэсframeless завьжframeless орхиц буюу цацлагаframeless сүүлframeless нумframeless эвэрframeless гэзэгframeless жалжгар эвэрframeless сэрээ эвэр frameless ятгар затриг frameless задгай зартиг frameless битүү зартиг frameless дэлбэн чихframeless сэртэн чих

ხმოვნები
ხმოვნებიАЭИОУӨҮЕბეჭდ.წერ.ბეჭდ.წერ.ბეჭდ.წერ.ბეჭდ.წერ.ბეჭდ.წერ.ბეჭდ.წერ.ბეჭდ.წერ.ბეჭდ.წერ. იზოლირებული                 სიტყვის დასაწყისში                 სიტყვის შუაში ‍                სიტყვის ბოლოს   ‍  ‍  ‍  ‍       

 იხილეთ აგრეთვე 
 მონღოლური ენა
 მონღოლური კულტურა
 მონღოლური უნიკოდში

 ლიტერატურა 

Скородумова Л. Г., «Введение в старописменный монгольский язык», М.: Муравей-Гайд, 2000

*