სიბორგიუმი

სიბორგიუმისიბორგიუმი — ტექნიკური ლექსიკონი (; ქიმიური სიმბოლო — Sg), უნნილჰექსიუმი (; ქიმიური სიმბოლო — Unh), ეკა-ვოლფრამი (Eka-tungsten) — ელემენტთა პერიოდული სისტემის მეშვიდე პერიოდის, მეექვსე ჯგუფის (მოძველებული კლასიფიკაციით — მეექვსე ჯგუფის თანაური ქვეჯგუფის, VIბ) ხელოვნურად მიღებული რადიოაქტიური ქიმიური ელემენტი. მისი ატომური ნომერია — 106, სიმკვრივე — 23-24 გ/სმ3. სახელი დაერქვა ამერიკელი ქიმიკოსის გლენ თეოდორ სიბორგის პატივსაცემად.

 ისტორია 
სიბორგიუმი სინთეზირებული იქნა 1974 წელს კალიფორნიის უნივერსიტეტის ლოურენსის სახელობის ეროვნულ ლაბორატორიაში ბერკლიში. ახალი ელემენტის მისაღებად გამოყენებული იქნა 249Cf+18O→263106+4n -ის რეაქცია. ნუკლიდები იდენტიფიცირებული იქნა α-დაშლით 259Rf-ად და შემდეგ 255No-ში. ამავ დროს და დამოუკიდებლად მომუშავე დუბნას ჯგუფმა გიორგი ფლიოროვისა და იური ოგანესიანის მეთაურობით გამოაქვეყნა 106-ე ლემენტის სინთეზის მონაცემები ტყვიის და ქრომის ბირთვების შერწყმის რეაქციისას. მეცნიერები მათ მიერ ნანახ ბირთვ 259106-ის სპონტანური დაშლის რეაქციის პროდუქტის ნახევარდაშლის პერიოდს მიაწერდნენ რამდენიმე მილიწამსჰოფმანის მიმოხილვითი ნამუშევარი () სიბორგიუმის იზოტოპებზე ახალი მონაცემების საფუძველზე გამოთქმულია მოსაზრება იმის შესახებ, რომ სინამდვილეში მეცნიერები დუბნის ჯგუფიდან თვალს ადევნებდნენ 260Sg და 256Rf-ის სპონტანურ დაყოფას. ეს მიღწევა აღიარებლ იქნა როგორც მეცნიერული აღმოჩენა და შეტანი იქნა სსრკ-ს სახელმწიფო რეესტრში № 194-ად 1974 წლის 11 ივლისი პრიორიტეტითსემდეგი ფორმულირებით:
«დადგენილ იქნა აქამდე უცნობი 106 ატომური ნომრით რადიოაქტიური ელემენტის იზოტოპის წარმოქმნის მოვლენა, რაც ვლინდებოდა ქრომის აჩქარებული იონების მეშვეობით ტყვიის იზოტოპის დასხივებით შედეგად ტყვიისა და ქრომის ბირთვების შერწყმა და 106 ელემენტის იზოტოპის წარმოქმნით რომლის ნახევარდაშლის პერიოდი მიახლოებით 0,01 წმ-ია»რუსეთის მეცნიერული აღმოჩენები. ტრანსურანული ელემენტების აღმოჩენები..

IUPAC-ის სამუშაო ჯგუფმა 1993 წ. დაადგინა, რომ დუბნის ჯგუფის მუშაობას ჰქონდა დიდ მნიშვნელობა შემდგომი კვლევებისათვის, მაგრამ, ბერკლის ჯგუფის მუშაბისგან განსხვავებით ვერ მოახდინა ახალი ელემენტის წარმოქმნის დამაჯერებელი დემონსტრაცია. ამიტომაც 1997 წ. IUPAC (თავისი ადრინდელი რეკომენდაციის მიუხედავად, სადაც გამოთქმული იყო საბჭოთა მეცნიერების წინადადებაზე თანხმობა ეწოდებინათ ელემენტისათვის «რეზერფორდიუმი») მიიღო გადაწყვეტილება ელემენტისათვის მიენიჭებინა სახელი ბერკლის უნივერსიტეტის გამოჩენილი ფიზიკოსის გლენ სიბორგის პატივსაცემად, რომელიც მონაწილეობდა პლუტონიუმის და სხვა ცხრა ტრანსურანული ელემენტების აღმოჩენაში. სიბორგი გახდა პირველი მეცნიერი, რომლის სახელი მიენიჭა ელემენტს სიცოცხლეშივე..

სიბორგიუმი მიღებულ იქნა ხელოვნურად, ბირთვული სინთეზის გზით. ატომურ ბირთვში ნაწილაკების დიდი რაოდენობა ატომს აქცევს არასტაბილურად და იწვევს მის დაყოფას უფრო ნაკლებ ნაწილაკებად წარმოქმნისთანავე.

სიბორგიუმი მიეკუთვნება ტრანსაქტინოიდების რიცხვს, სავარაუდოდ მდებარეობს  მენდელეევის სისტემის მე-7 პერიოდის, VIB ჯგუფში.  სიბორგიუმის ატომის ელექტრონების გარე სამი შრის ფორმულა სავარაუდოდ შემდეგია:

5s2 p6 d10 f14 6s2 p6 d4 7s2.

მეცნიერებმა მიიღეს სიბორგიუმის რამდენიმე იზოტოპი, რომლის მასური რიცხვია 258—267, 269 და 271, რომლებიც განსხვავდებიან ნახევარდაშლის პერიოდით. ყველაზე დიდი ნახევარდაშლის პერიოდი (3,1 წთ) აქვს 269Sg.

 ცნობილი იზოტოპები 

 იზოტოპი მასა ნახევარდაშლის პერიოდიNudat 2.3 დაშლის  ტიპი 258Sg 258   მლწმ.   სპონტანური დაყოფა 259Sg 259 წმ. α-დაშლა 255Rf (90 %);სპონტანური დაყოფა 260Sg 260 3,6±0,9 მლწმ. α-დაშლა 256Rf;სპონტანური დაყოფა 261Sg 261 0,23±0,06 წმ α-დაშლა 257Rf 262Sg 262   მლწმ.   სპონტანური დაყოფა;α-დაშლა 258Rf (< 22 %) 263Sg 263 1,0±0,2 წმ α-დაშლა 259Rf;სპონტანური დაყოფა (< 30 %) 264Sg 264   მლწმ.     სპონტანური დაყოფა 265Sg 265 8±3 წმ სპონტანური დაყოფა;α-დაშლა 261Rf 266Sg 266   წმ.    სპონტანური დაყოფა;α-დაშლა 262Rf267Sg2671,4 წთსპონტანური დაყოფა;α-დაყოფა 263Rf269Sg269  წთ. α-დაშლა 265Rf 271Sg 271   წთ.  α-დაშლა 267Rf;სპონტანური დაყოფა

 ქიმიური ნაერთები 
ცნობილია სიბორგიუმის შემდეგი ნაერთები: SgO2Cl2, SgO2F2, SgO3, H2SgO3, ასევე კომპლექსური იონები [SgO2F3]- и [Sg(OH)5(H2O)]+.

შესწავლილია სიბორგიუმის კარბონილური კომპლექსი  Sg(CO)6.

რესურსები ინტერნეტში
 სიბორგიუმი Webelements-ზე
 სიბორგიუმი ქიმიური ელემენტების პოპულარულ ბიბლიოთეკაში 
 ელემენტების სინთეზის შესახებ საიტზე - ОИЯИ 

 სქოლიო