ელისაბედ ვუდვილი

ელისაბედ ვუდვილი (; დ. 1437 — გ. 8 ივნისი, 1492) — ინგლისის დედოფალი 1464-1470 და 1471-1483 წლებში, ედუარდ IV-ის მეუღლე, ვარდების ომის ერთ-ერთი მონაწილე.

დაიბადა საშუალო შეძლების ინგლისურ არისტოკრატიულ ოჯახში. პირველად მიათხოვეს ლანკასტერების დინასტიის მხარდამჭერ სერ ჯონ გრეის, რომელიც 1461 წელს ალბანის ბრძოლაში გარდაიცვალა და ელისაბედ თავის ორ ვაჟთან ერთად დაქვრივებული დატოვა.

მეორედ დაქორწინდა 1464 წელს, ცოლად გაჰყვა რა ინგლისის მეფე ედუარდ IV-ს, რომელიც მისმა უბრალოებამ და სილამაზემ მოხიბლა. ედუარდი იყო იორკების დინასტიის პირველი მეფე, რომელმაც ელისაბედზე ქორწინების გამო უამრავ ევროპელ პრინცესას უთხრა უარი. ელისაბედს მალე გამოუჩნდნენ მოწინააღმდეგეები, მათ შორის იყო გავლენიანი რიჩარდ ნევილ უორვიკი, რომელიც მას ჯადოქრად თვლიდა. 1470 წელს უორვიკმა ედუარდი ტახტიდან ჩამოაგდო, თუმცა ერთ წელიწადში ედუარდმა ტახტი დაიბრუნა და უორვიკი მოკლა. უორვიკის ორივე ქალიშვილი დაქორწინებულნი იყო ელისაბედის მაზლებზე, რომლებიც ელისაბედის მოსისხლე მტრებად იქცნენ.

1483 წელს ედუარდ IV გარდაიცვალა რითაც ელისაბედმა გავლენა დაკარგა. მალე ელისაბედის მცირეწლოვანი ვაჟი, ედუარდ V, ბიძამისმა და უორვიკის სიძე რიჩარდ III-მ ტახტიდან ჩამოაგდო და თავად გამეფდა. ორ წელიწადში რიჩარდი დაიღუპა, რითაც იორკთა დინასტიის მეფობა შეწყდა. ტახტზე ავიდა ტიუდორების დინასტიის წარმომადგენელი ჰენრი VII რომელმაც ელისაბედის უფროსი ქალიშვილი, ელისაბედ იორკელი შეირთო ცოლად. სიცოცხლის ბოლომდე ელისაბედი ჰენრის მოკვლას და ტახტიდან ჩამოგდებას ცდილობდა, თუმცა ამაოდ. მან იწინასწარმეტყველა ტიუდორების ბედი, რაც ზედმიწევნით ახდა შემდეგი საუკუნეების განმავლობაში.

ელისაბედ ვუდვილის შესახებ გადაღებულია მინისერიალი „თეთრი დედოფალი“, რომელშიც ელისაბედის როლს რებეკა ფერგიუსონი ასრულებს.

ბიოგრაფია
 ადრეული ცხოვრება და პირველი ქორწინება 
ელისაბედ ვუდვილი დაიბადა 1437 წელს, სავარაუდოდ ოქტომბერში. მამამისი, რიჩარდ ვუდვილი, შედარებით დაბალი არისტოკრატიული წრიდან იყო, ხოლო დედამისი, ჟაკეტა ლუქსემბურგის ჰერცოგის ასული იყო და ამგვარი სხვადასხვა წრიდან წამოსული ადამიანების ქორწინებას საკმაოდ დიდი სკანდალი მოჰყვა. ვუდვილები ძველი,  პატივმოყვარე და მდიდარი ინგლისური კეთილშობილური საგვარეულო იყო, რომლის წარმომადგენლებიც იყვნენ ელჩები, შერიფები, დეპუტატები, კომისრები, მეორეს მხრივ კი ელისაბედის დედა თვის ინგლისის მეფე ჰენრი VI-ის ნათესავი იყო.

დაახლოებით 1452 წელს ელისაბედი ცოლად გაჰყვა სერ ჯონ გრეის. ელისაბედსა და ჯონს ორი ვაჟი შეეძინათ თომასი და რიჩარდი. 1461 წელს, ალბანის ბრძოლაში, ლანკასტერების მხარეს იბრძოდა ჯონიც, რომელიც სასიკვდილოდ დაჭრეს და გარდაიცვალა კიდეც. ბედის ირონიით, ელისაბედი შემდეგ ცოლად გაჰყვა ედუარდ IV-ს, რომლის წინააღმდეგ ბრძოლაშიც დაიღუპა მისი ქმარი.

ელისაბედს უწოდებდნენ  ბრიტანეთის კუნძულებზე ყველაზე მშვენიერ ქალს, რომელსაც ჰქონდა მრავლისმეტყველი დრაკონის თვალები.

ინგლისის დედოფალი 

მარცხნივ|მინი|ედუარდ IV-ისა და ელისაბედ ვუდვილის ქორწინება
ედუარდ IV-ს უამრავი საყვარელი ჰყავდა, რომელთაგან გამოსარჩევია ჯეინ შორი. მას საკმაოდ ცუდი რეპუტაცია ჰქონდა. მიუხედავად ასეთი მექალთანეობისა, იგი ცოლის ერთგული აღმოჩნდა. 1464 წლის 1 მაისს ედუარდი დაქორწინდა ქვრივ ელისაბედ ვუდვილზე. ქორწინება საიდუმლო იყო და მხოლოდ ელისაბედის დედა და ორი ფრეილინა ესწრებოდა. ელისაბედ ვუდვილი 1465 წლის 26 მაისს, აღდგომის შემდეგ, ამაღლების დღესასწაულზე აკურთხეს ინგლისის დედოფლად, უესტმინსტერის სააბატოში. 
მინი|234x234პქ|ელისაბედი და ედუარდი სამეფო ტახტზე
მეფობის ადრეული წლების განმავლობაში ედუარდ IV-ის მმართველობა დამოკიდებული რიჩარდ ნევილ უორვიკი მოკავშირეობაზე. როდესაც ედუარდმა ელისაბედი მალულად შეირთო ცოლად, ამ დროს უორვიკი საფრანგეთში საქორწინო მოლაპარაკებებს აწარმოებდა ჩამოგდებული მეფე ჰენრი VI-ის ცოლ მარგარიტა ანჟუელისა და ედუარდის ქორწინებასთან დაკავშირებით. მისი გეგმით, ედუარდისა და მარგარიტას ქორწინება დააკავშირებდა ინგლისსა და საფრანგეთს, რაც ედუარდის ტახტი გაამყარებდა. როცა ედუარდმა ინგლისელი, საშუალო წრის ქალი შეირთო ცოლად, თანაც ლანკასტერების მოკავშირე ოჯახიდან, ამან უორვიკი განარისხა და შეურაცხჰყო. ამის შემდეგ უორვიკი სიკვდილამდე გადაემტერა ედუარდს. გარდა უორვიკისა, ამ ქორწინებით უკმაყოფილო იყო ინგლისის პარლამენტიც და უამრავი სხვა დიდგვაროვანიც.

ელისაბედს ბევრი და ჰყავდა, რომლებიც სასწრაფოდ მიათხოვეს ინგლისელ დიდგვაროვნებს, რითაც იორკებმა გავლენა გაიმყარეს. ელისაბედის ყველაზე პატარა და, 11 წლის ქეთრინი, გაათხოვეს ბუკინგემის ჰერცოგზე. ასევე დააქორწინეს ელისაბედის უფროსი ვაჟი თომასი და ელისაბედის 20 წლის ძმა.

უორვიკმა თავისი უფროსი ქალიშვილი, იზაბელ ნევილი დააქორწინა ედუარდის მეამბოხე და პრეტენზიულ ძმა ჯორჯზე. მალე მათ ედუარდის წინააღმდეგ შეთქმულების მოწყობა დაიწყეს. უორვიკისა და ჯორჯის შეთქმულება დამარცხდა, რის გამოც ისინი საფრანგეთში გაიქცნენ. იქ შეხვდნენ მარგარიტა ანჟუელს. მარგარიტა მათ შეეკრა და ამის განსამტკიცებლად მან თავისი ვაჟი, უელსის პრინცი ედუარდ ლანკასტერი დააქორწინა უორვიკის ქალიშვილ ანა ნევილზე. შეთქმულები 1470 წელს ფრანგული არმიით ინგლისში შეიჭრნენ, გაიმარჯვეს და ედუარდი და ელისაბედი ტახტიდან ჩამოაგდეს. ედუარდმა ტახტი კვლავ დაიბრუნა, მოკლა უორვიკი ხოლო ჯორჯს შეუნდო. მარგარიტა ანჟუელი, ანა ნევილი და ედუარდ ლანკასტერი საფრანგეთში გაიქცნენ.

ტახტის დაბრუნებიდან რამდენიმე თვეში ელისაბედმა ტახტის მემკვიდრე გააჩინა, სახელად ედუარდი (შემდგომში ედუარდ V). ელისაბედსა და ედუარდ IV-ს ქორწინებაში ათი შვილი შეეძინათ, რომელთაგან სამი ვაჟი იყო, ხოლო შვიდი ქალიშვილი. აქედან მხოლოდ ხუთმა ქალიშვილმა მიაღწია სრულწლოვანებამდე.

ელისაბედი შუა საუკუნეებისათვის დამახასიათებელი მორწმუნე და ქმრის მორჩილი დედოფალი იყო. მას მჭიდრო ურთიერთობა ჰქონდა რომის პაპთან და ხელს უწყობდა მისიონერთა მოღვაწეობას ახლო აღმოსავლეთში.

 ქვრივი დედოფალი 
მინი|244x244პქ|ელისაბედ ვუდვილი ემშვიდობება თავის ვაჟს კოშკში წაყვანის წინ
1483 წლის აპრილში მოულოდნელად, პნევმონიისგან გარდაიცვალა ედუარდ IV, რამაც ელისაბედის ცხოვრება მთლიანად შეცვალა. მისი მცირეწლოვანი ვაჟი ედუარდ V მეფე გახდა, ხოლო რეგენტი მეფის ბიძა, ანა ნევილის ქმარი რიჩარდ იორკელი გახდა. ელისაბედის გასაკონტროლებლად და ძალაუფლების მოსასპობად რიჩარდმა ედუარდი ლონდონის ტაუერში გამოამწყვდია. ამასთან რიჩარდმა მოკლა ელისაბედის ძმა და შვილი პირველი ქორწინებიდან, დააპატიმრა ელისაბედის და ედუარდ IV-ის კიდევ ერთი ვაჟი და ისიც კოშკში გამოკეტა. ელისაბედი ყველაფერს აკეთებდა რაც შეეძლო, რათა როგორმე კვლავ დაესვა თავისი ვაჟი ტახტზე. სულ მალე რიჩარდი მიხვდა, რომ სანამ ედუარდის ვაჟები ცოცხლები იყვნენ, მანამდე მისი მმართველობა საფრთხის ქვეშ იყო.

1483 წლის 25 ივნისს პარლამენტმა რიჩარდის ზეწოლით ელისაბედისა და ედუარდის ყველა შვილი უკანონოდ სცნო. ამის საფუძვლად კი ის მიიჩნია რომ ქორწინება შედგა ჩუმად, ყოველგვარი წესის დაცვისა და რომის პაპის ნებართვის გარეშე.  პარლამეტი ასევე განიხილავდა ელისაბედს როგორც ჯადოქარს, თუმცა სამხილებისა და მტკიცებულებების არარსებობის გამო მას ეს ბრალდება ვერ დაუმტკიცეს. შედეგად რიჩარდ III მეფე გახდა. ედუარდ V, რომელიც უკვე მეფე აღარ იყო, თავის ძმასთან ერთად კოშკში რჩებოდა. 1483 წლის ზაფხულში ისინი უგზო-უკვლოდ დაიკარგნენ, ივარაუდება, რომ ისინი რიჩარდმა დაახოცინა.

 ცხოვრება რიჩარდ III-ის მეფობისას 
მას შემდეგ რაც ელისაბედმა ვაჟები დაკარგა, მარგარეტ ბეფორტის მოკავშირე გახდა და შეუთანხმდა, რომ თავის უფროს ქალიშვილს, ელისაბედ იორკელს, მიათხოვებდა მარგარეტის ვაჟ ჰენრი ტიუდორს. ჰენრი ედუარდ III-ის შვილთაშვილი და ლანკასტერების ნათესავი იყო. 1483 წლის დეკემბერში შედგა ჰენრისა და ელისაბედის ნიშნობა.

1484 წლის 1 მარტს ელისაბედმა და მისმა ქალიშვილებმა ფიცი დადეს რიჩარდის წინაშე, რომ არ გამოთქვამდნენ ტახტზე პრეტენზიას, ამის სანაცვლოდ კი რიჩარდმა მათ თავისუფლება უბოძა. 1485 წლის 16 მარტს გარდაიცვალა რიჩარდის ცოლი, დედოფალი ანა ნევილი. მისი გარდაცვალების შემდეგ დადიოდა ჭორები, რომ რიჩარდსა და ელისაბედ იორკელს რომანი ჰქონდათ, რამაც საშინლად შეარყია ელისაბედის რეპუტაცია. ამის გამო კინაღამ ჩაიშალა ჰენრისა და ელისაბედის ნიშნობა.

 ცხოვრება ჰენრი VII-ის მეფობისას 
1485 წელს ბოსვორტის ბრძოლაში ჰენრი ტიუდორმა დაამარცხა რიჩარდ III და ტახტიდან ჩამოაგდო. ჰენრი VII-მ გამეფებისთანავე ცოლად შეირთო ელისაბედ იორკელი, ხოლო ელისაბედ ვუდვილს ახალი დედოფლის მეთვალყურეობა დაევალა.

სამეფო კარზე ინტრიგებით სავსე ცხოვრებამ ელისაბედი გადაღალა და სწორედ ამიტომ 1487 წლის 12 თებერვალს ის ბერმონდსეის სააბატოში გადასახლდა. ბიოგრაფისტების ნაწილი მიიჩნევს, რომ იგი ჰენრი VII-ის მოკვლას ცდილობდა, რის გამოც ის კი არ გადასახლდა, არამედ გადაასახლეს. 1487 წელს ელისაბედმა სცადა ლამბრეტ სიმნელის აჯანყების მოწყობა, რომელიც მიზნად ისახავდა ტიუდორების დამხობას და იორკების რესტავრაციას, თუმცა აჯანყება ჩაიშალა.

ბერმონდსენში ელისაბედს კონტაქტი საერთოდ აღარ ჰქონდა დედოფალ ქალიშვილთან. მიუხედავად ამისა, ჯაშუშების წყალობით, მან ყველაფერი იცოდა სამეფო კარზე მიმდინარე მოვლენების შესახებ. მისმა ქალიშვილმა 4 შვილი გააჩინა, ორი ქალიშვილი და ორი ვაჟი, ელისაბედს კი ისინი ნანახიც კი არ ჰყავდა. 1491 წელს დედოფალი პირველად და უკანასკნელად ეწვია დედას ბერმონდსენში, თუმცა მისი შუათანა ქალიშვილი, სესილი იორკელი მას ხშირად სტუმრობდა და სწერდა.

ელისაბედ ვუდვილი 1492 წლის 8 ივნისს გარდაიცვალა ბერმონდსენში. იგი დაკრძალეს უინძორის სასახლეში. მის დაკრძალვას ყველა მისი ქალიშვილი დაესწრო, გარდა ელისაბედისა, რომელიც უკვე ტიუდორების მხარეს იყო გადასული.

 შვილები 

 ჯონ გრეისთან 

 თომას გრეი (დ. 1455 - გ. 20 სექტემბერი 1501), ჰანტინგტონის ერლი, დორზეტის მარკიზი და ფერერისა და გრობის ლორდი, პირველად იქორწინა ენ ჰოლანდზე რომელიც ახალგაზრდა და უშვილო გარდაიცვალა, მეორეც იქორწინა სესილი ბონვილზე რომელთანაც თოთხმეტი შვილი შეეძინა. თომასი არის დედოფალ ჯეინ გრეის ბაბუა;
 რიჩარდ გრეი (დ. 1457 - გ. 25 ივნისი 1483), ცოლი არ შეურთავს, რიჩარდ III-ის ბრძანებით პონტეფრექტის ციხესიმაგრეში თავი მოჰკვეთეს;

 ედუარდ IV-თან 

 ელისაბედ იორკელი (დ. 11 თებერვალი 1466 - გ. 11 თებერვალი 1503), ცოლად გაჰყვა ინგლისის მეფე ჰენრი VII ტიუდორს, რომელთანაც შეეძინა ინგლისის მეფე ჰენრი VIII, საფრანგეთის დედოფალი მერი ტიუდორი და შოტლანდიის დედოფალი მარგარეტ ტიუდორი;
 მერი იორკელი (დ. 11 აგვისტო 1467 - გ. 23 მაისი 1482), გარდაიცვალა მცირეწლოვანი, დაკრძალულია წმინდა გიორგის სამლოცველოში, უინძორის სასახლეში;
 სესილი იორკელი (დ. 20 მარტი 1469 - გ. 24 აგვისტო 1507), იქორწინა უელსის ვიკონტ ჯონ უელსელზე;
 ედუარდ V იორკელი (დ. 2 ნოემბერი 1470 - გ. 1483), ინგლისის მეფე, ბიძამისმა რიჩარდ III-მ ტაუერში გამოკეტა ძმასთან ერთად, რის შემდეგაც ისინი გაუჩინარდნენ, თუმცა ითვლება, რომ ისინი რიჩარდმა დახოცა;
 მარგარეტ იორკელი (დ. 10 აპრილი 1472 - გ. 11 დეკემბერი 1472), გარდაიცვალა ჩვილობაში, დაკრძალულია უესტმინსტერის სააბატოში;
 რიჩარდ იორკელი (დ. 17 აგვისტო 1473 - გ. 1483), იორკის ჰერცოგი, ერთ-ერთია იმ პრინცებიდან რომლებიც რიჩარდ III-მ ტაუერში დახოცა;
 ენ იორკელი (დ. 2 ნოემბერი 1475 - გ. 23 ნოემბერი 1511), ცოლად გაჰყვა ნორფოლკის ჰერცოგ თომას ჰოვარდს, იგი არის დედოფალ ქეთრინ ჰოვარდის ბებია;
 ჯორჯ იორკელი (დ. მარტი 1477 - გ. მარტი 1479), ბედფორდის ჰერცოგი, გარდაიცვალა მცირეწლოვანი, დაკრძალულია წმინდა გიორგის სამლოცველოში, უინძორის სასახლეში;
 ქეთრინ იორკელი (დ. 14 აგვისტო 1479 - გ. 15 ნოემბერი 1527), ცოლად გაჰყვა დევონის ერლ უილიამ კორტნის;
 ბრიჯით იორკელი (დ. 10 ნოემბერი 1480 - გ. 1517), განისვენებს კენტში.

 ჰერალდიკა 
+ელიზაბეთ ვუდვილის გერბი frameless|257x257პქცნობები
ელიზაბეთ ვუდვილის გერბი შეადგინეს მისი ტახტზე ასვლისთანავე და ის მას ატარებდა სიცოცხლის ბოლომდე, მას შემდეგაც კი რაც დაქვრივდა. გერბი მას დაუმზადეს მისი ქმრის, მეფე ედუარდ IV-ის საგანგებო დაკვეთით.

შეიქმნა

1464 წელს

სიმბოლიკა

გერბის მარცხენა ნახევარი იყოფა ოთხად. ზედა მარცხენა და ქვედა მარჯვენა კუთხეებში წარმოდგენილია საფრანგეთის გერბი, რითაც ელიზაბეთი პრეტენზიას აცხადებს მის დედოფლობაზე, ხოლო ზედა მარჯვენა და ქვედა მარცხენა კუთხეებში წარმოდგენილია ინგლისის გერბი რითაც ნათელია, რომ იგი ინგლისის დედოფალია. ვინაიდან ეს ყოველივე გერბის მარცხენა მხარესაა წარმოდგენილი, შეგვიძლია დავასკვნათ, რომ მან ეს ტიტულები ქორწინებით მიიღო და არა მემკვიდრეობით.

გერბის მარჯვენა ნახევარი იყოფა ექვს ნაწილად. ზედა მარცხენა კუთხეში წარმოდგენილია წითელი ლომი ლურჯ და თეთრ ზოლებზე, რაც ლუქსემბურგის გერბი იყო და ეს მიანიშნებს იმაზე, რომ მას სისხლში დედის ხაზით ლუქსემბურგთან აქვს კავშირი. აგრეთვე ამას მიუთითებს ზემოთ მდებარე ორი სხვა გერბიც, რაც ასევე ლუქსემბურგების დინასტიის სიმბოლოა და მიუთითებს, რომ ელიზაბეთის ძარღვებში ლუქსემბურგების სისხლი ჩქეფდა. რაც შეეხება ქვედა ნაწილს, ისიც ასევე იყოფა სამ ნაწილად. ქვედა მარცხენა ნაწილში წარმოდგენილია წითელი ვარდი თეთრ ფონზე, რაც მიანიშნებს, რომ იგი ლანკასტერების ნათესავი და იორკების მხარდამჭერია. შუაში მდებარე სიმბოლოები არის ვუდვილთა დინასტიის სიმბოლო, ხოლო წითელი ხაზი თეთრ ფონზე მიანიშნებს მათ არისტოკრატიულ წარმომავლობაზე. 

 ლიტერატურა 
 David Baldwin, Elizabeth Woodville (Stroud, 2002) 
 Christine Carpenter, The Wars of the Roses (Cambridge, 1997)
 Philippa Gregory, David Baldwin, Michael Jones, The Women of the Cousins' War (Simon & Schuster, 2011)
 Michael Hicks, Edward V (Stroud, 2003)
 Rosemary Horrox, Richard III: A Study of Service (Cambridge, 1989)
 Anne Sutton and Livia Visser-Fuchs, "'A Most Benevolent Queen': Queen Elizabeth Woodville's Reputation, Her Piety, and Her Books", The Ricardian, X:129, June 1995. PP. 214–245.
 George Smith, The Coronation of Elizabeth Wydeville (Gloucester: Gloucester Reprints, 1975; originally published 1935)
 Arlene Okerlund, Elizabeth Wydeville: The Slandered Queen (Stroud, 2005); Elizabeth: England's Slandered Queen (paper, Stroud, 2006)
 Karen Lindsey, Divorced, Beheaded, Survived, xviii, Perseus Books, 1995
 A Complete History of England with the Lives of all the Kings and Queens thereof; London, 1706. p486
 Baldwin, David, Elizabeth Woodville: Mother of the Princes in the Tower
 Jane Bingham, The Cotswolds: A Cultural History, (Oxford University Press, 2009), 66
 Robert Fabian, The New Chronicles of England and France, ed. Henry Ellis (London: Rivington, 1811), 654; "Hearne’s Fragment of an Old Chronicle, from 1460–1470," The Chronicles of the White Rose of York. (London: James Bohn, 1845), 15–16.
 Boutell, Charles (1863). "A Manual of Heraldry, Historical and Popular". London: Winsor & Newton: 277
 Blazon of Woodville quoted from: "Archived copy". Archived from the original on 4 March 2016. Retrieved 7 October 2016., The House of York
 Calendar of Patent Rolls, 1467–77, pg. 190.
 Sutton and Visser-Fuchs, "A 'Most Benevolent Queen;'"Laynesmith, pp. 111, 118–19.
 C. T. Wood, "Richard III, William, Lord Hastings and Friday the Thirteenth", in R. A. Griffiths and J. Sherborne (eds.), Kings and Nobles in the Later Middle Ages, New York, 1986, 156–61.
 Charles Ross, Richard III, University of California Press, 1981 p81.

კატეგორია:დაბადებული 1437
კატეგორია:გარდაცვლილი 8 ივნისი
კატეგორია:გარდაცვლილი 1492
კატეგორია:ინგლისის დედოფლები
კატეგორია:დედა დედოფლები
კატეგორია:რომის კათოლიკური ეკლესიის მიმდევრები
კატეგორია:ინგლისელი მონარქების დედები