ზენობია (პალმირა)

ზენობია (პალმირულ დიალექტზე: 50x50px|From right to left, letters BETH, TAW, ZAYIN, BETH, YODH : 𐡡𐡶𐡦𐡡𐡩 (Btzby), გამოითქმის, როგორც Bat-Zabbai; დ. 240 – გ. 274) — პალმირის იმპერიის მმართველი III საუკუნეში. მისი წარმომავლობის შესახებ უამრავი ლეგენდა არსებობს. დაიბადა კეთილშობილი პალმირელთა ოჯახში. დაქორწინდა ქალაქის მმართველ ოდაენატუსზე. მისი ქმარი, 260 წელს, მეფე (მალიქი) გახდა, რომელმაც სასანიანების დამარცხებისა და რომის აღმოსავლეთში სიტუაციის დასტაბილიზების შემდეგ, პალმირა ახლო აღმოსავლეთის უძლიერეს ქალაქად აქცია. ოდაენტუსის მკვლელობის შემდეგ, ზენობია ვაჟის, ვაბალატუსის რეგენტი გახდა და მისი მმართველობის დროს დე ფაქტო ძალაუფლებას ფლობდა.  

270 წელს, ზენობიამ რომის აღმოსავლეთის პროვინციების დიდ ნაწილში შეიჭრა, რაც საბოლოოდ ეგვიპტის ანექსიით დასრულდა. 271 წლის შუახანებისთვის, ზენობიას იმპერია ანკარიდან, ცენტრალური ანატოლიასა და სამხრეთით ეგვიპტემდე გადაიჭიმა, თუმცა ფორმალურად მაინც რომისადმი დაქვემდებარებულად ითვლებოდა. მიუხედავად იმპერატორ ადრიანეს 272 წლის კამპანიისა, ზენობიამ ვაჟი იმპერატორად გამოაცხადა და თვითონაც, იმპერატორობა საკუთარ თავზე აიღო (პალმირა რომს ოფიციალურად გამოეყო). მძიმე ბრძოლების შემდეგ, რომაელებმა გაიმარჯვეს. დედოფალი, დედაქალაქში ალყაში მოაქციეს, შემდეგ კი ავრელიანემ ტყვედ ჩაიგდო, რომელმაც დედოფალი რომში გააძევა, სადაც ზენობიამ სიცოცხლის დარჩენი ნაწილი გაატარა. 

ზენობიას კარგი განათლება ჰქონდა მიღებულ და თავის სახელმწიფოში ინტელექტუალებისთვის, მეცნიერებისთვის, მკვლევრებისა და ფილოსოფოსებისთვის შესაფერისი გარემოს შექმნას ხელს უწყობდა. დედოფალი რელიგიური უმცირესობებისადმი ტოლერანტულად იყო განწყობილი. მიუხედავად მულტიკულტურული და მულტიეთნიკური  იმპერიისა, დედოფალს ირგვლივ სტაბილური ადმინისტრაცია ჰყავდა. ზენობია, 274 წლის შემდეგ გარდაიცვალა. შემდეგში მისი ბედის შესახებ უამრავი მითი შეიქმნა. მისი აღზევება და დაცემა უამრავი ისტორიკოსის, ხელოვანისა თუ მწერლისთვის შთაგონების წყარო გამხდარა. ის სირიის ეროვნული გმირია. 

სახელი
200px|thumb|წარწერა პალმირაში, იულიუს აvრელიუს ზენობიუსის პატივსაცემად, რომელსაც ზოგიერთები ზენობიას მამად თვლიან.
ზენობიას მშობლიური პალმირიული სახელია Bat-Zabbai (პალმირულ ანბანში იწერება შემდეგნაირად — „Btzby“,), რაც დასავლურ არამეულ ენაზე ზაბაის ქალიშვილს ნიშნავს. მეცხრე საუკუნის ისტორიკოსი ალ ტაბარი, თავის ერთ-ერთ ნაშრომში წერს, რომ დედოფალს Na'ila al-Zabba' ერქვა. მანიქეისტურ ტექსტებში დეოფლის სახელია „ტადი“.

პალმირული სახელები: ზაბეიდა, ზაბდილა, ზაბაი ან ზაბდა, ძველ ბერძნულ ენაში ხშირად ზენობიოსად (მამრ.) ან ზენობიად (მდედრ.) ტრანსფორმირდებოდა. 

ზენობიას ცხოვრების შესახებ ბევრი განსხვავებული ანტიკური წყარო არსებობს, მაგრამ მათი უმრავლესობა გაყალბებულია. ამ ეპოქის ყველაზე გამორჩეული (თუმცა არასანდო) წყარო, ბიოგრაფიების გვიანი რომაული კოლექციაა. ზოგიერთი წყარო, სხვა წყაროების შეჯერებითაა განხილული და უფრო ღირებულია. ზენობიას ცხოვრების ერთ-ერთ მნიშვნელოვან წყაროდ, ბიზანტიელი ისტორიკოსის, იოანე ზონარას ნაშრომები მიიჩნევა.

წარმოშობა, ოჯახი და ადრეული წლები
პალმირელი საზოგადოება, სემიტური ტომების (ძირითადად, არამეული და არაბული) ნაზავს წარმოადგენდა, ამიტომ ზენობიას რომელიმე ჯგუფისადმი მიკუთვნება შეუძლებელია. როგორც პალმირელი, ის შეიძლება არამეული ან არაბული წარმოშობისა იყოს. არაფერია ცნობილი დედის შესახებ, მამის წარმოშობის საკითხი კი, განხილვის საგანია. მანიქეისტურ წყაროებში მოხსენიებულია, ნაფშა, „პალმირის დედოფლის“ და, მაგრამ წყაროები ძალიან დამაბნეველია და შეიძლება, ამ სახელით თვითონ ზენობია იყოს აღნიშნული, რადგან საეჭვოა, ზენობიას და ჰყოლოდა.

პალმირის დედოფალი
კონსორციუმი
მინი|ოდაენტუსის ბიუსტი, დათარიღებულია 250-იანი წლებით
ადრეულ საუკუნეებში, პალმირა რომის იმპერიისადმი დაქვემდებარებული ქალაქი იყო და რომაული ფინიკიის შემადგენელ ნაწილს წარმოადგენდა. 260 წელს, იმპერატორმა ვალერიანემ, სასანიანთა იმპერიის შაჰის, შაპურ I-ის წინააღმდეგ გაილაშქრა, რომელმაც რომაელთა იმპერიის აღმოსავლეთი პროვინციები შეავიწროვა. ედესას მახლობლად ვალერიანე დამარცხდა და ტყვედ ჩავარდა. პალმირის მეფე ოდაენტუსი გახდა. სპარსეთის წინააღმდეგ წარმატებული კამპანიის შემდეგ, 263 წელს მან აღმოსავლეთი მეფედ-მეფის ტიტული მიიღო. ოდაენტუსმა თავისი უფროსი ვაჟი, ჰეროდიანუსი (ჰაირან I), თანამმართველად დაიშნა. მეფეთ-მეფე, შავი ზღვიდან პალესტინამდე გადაჭიმულ ტერიტორიებს მართავდა. 267 წელს, კამპანიიდან დაბრუნებისას, ოდაენტუსი და ჰეროდიანუსი მოკლეს. 

იხილეთ აგრეთვე
მესამე საუკუნის კრიზისი
გალების იმპერია
მავია
ზენობია (სომხეთის დედოფალი)

ლიტერატურა

რესურსები ინტერნეტში
Vaballathus and Zenobia
Zenobia: empress of Palmyra (267–272) 

სქოლიო

კატეგორია:დაბადებული 240
კატეგორია:გარდაცვლილი 270
კატეგორია:ქალი მმართველები
კატეგორია:პალმირის მმართველები