პიროვნების აშლილობა

პიროვნების აშლილობა არის ფსიქიკური აშლილობების კლასი და ხასიათდება მტკიცე არაადაპტაციური ქცევითი, კოგნიტური და შინაგანი განცდების პატერნებით, რომლებიც ვლინდება მრავალ ცხოვრებისეულ კონტექსტში და განიხილება როგორც გადახრა აშლილობის მქონე ადამიანის კულტურაში. ეს პატერნები მოუქნელებია და ასოცირდება მნიშვნელოვან დისტრესთან ან იწვევენ ადამიანის ქმედუუნარობას. მათი განმარტება განსხვავდება წყაროს მიხედვით.

ოფიციალური კრიტერიუმი, რომელიც აუცილებელია პიროვნების აშლილობის დიაგნოსტირებისთვის მოცემულია ფსიქიკური აშლილობების დიაგნოსტიკურ და სტატისტიკურ სახელმძღვანელოში (DSM) და ჯანდაცვის მსოფლიო ორგანიზაციის დაავადებების საღელმძღვანელოში (ICD).A Guide to DSM-5: Personality Disorders Medscape Psychiatry, Bret S. Stetka, MD, Christoph U. Correll, May 21, 2013

ტერმინი "პიროვნება" აღნიშნავს ადამიანის მყარ თვისებებსა და ქცევის პატერნებს, რომლებსაც ინდივიდი განსხვავებულ ვითარებაში ავლენს.  შესაბამისად, პიროვნების პათოლოგია განიმარტება როგორც გამოცდილებები და ქცევები, რომლებიც განსხვავდება სოციო-კულტურული ნორმებისგან და მოლოდინებისგან.Saß, H. (2001). "Personality Disorders," pp. 11301-11308 in Smelser, N. J. & Baltes, P. B. (eds.) International encyclopedia of the social & behavioral sciences, Amsterdam: Elsevier  ISBN 978-0-08-043076-8

 კლასიფიკაცია 
არსებობს ორი ძირითადი კლასიფიკაციის სისტემა ICD და DSM, მათ მიზანმიმართულად შეათანხმეს თავიანთი დიაგნოსტიკური კრიტერიუმები გარკვეულ დონეზე. მიუხედავად ამისა ჩვენ მაინც ვხედავთ ზოგიერთი განსხვავებას.

 ჯანდაცვის მსოფლიო ორგანიზაცია 
ICD-10 ფსიქიკური და ქცევითი აშლილობის სექცია მოიცავს პიროვნების აშლილობის კატეგორიას და ხანგრძლივ პიროვნულ ცვლილებებს. ისინი განმარტებულია როგორც არაადაპტური და მოუქნელი პატერნები, რომლებსაც მიჰყავს ადამიანი ქმედუუნარობამდე, ასევე ადამიანი საგრძნობლად განსხვავდება იმ კულტურაში საშუალო ადამიანისგან, ეს მოიცავს აღქმას, აზროვნებას და გრძნობებს.WHO (2010) ICD-10: Specific Personality Disorders

სპეციფიკური პიროვნების აშლილობის სიას განეკუთვნება: პარანოიდული, შიზოიდური, დისოციალური, ემოციურად არასტაბილური (მოსაზღვრე და იმპულსური ტიპები), თეატრალური, ანანკასტური, შფოთვითი (აცილებადი) და დამოკიდებული."International Statistical Classification of Diseases and Related Health Problems 10th Revision (ICD-10) Version for 2010 (Online Version)" . Apps.who.int. Retrieved on 2013-04-16.

აგრეთვე ICD-10-ში ჩვენ ვხვდებით სხვა პიროვნების აშლილობის კატეგორიას, რომელშიც შედის: ექსცენტრიული, "ჰალტლოზე" (გერმანულიდან: Haltlos), მოუმწიფებელი, ნარცისული, პასიურ-აგრესიული და ფსიქონევროტული აშლილობები. ასევე არსებობს არასპეციფიკური პიროვნების პათოლოგია, რომელიც შეიცავს: ნევროზულ და პათოლოგიურ პიროვნებას.

 ამერიკული ფსიქიატრიის ასოციაცია 
ფსიქიკური აშლილობების დიაგნოსტიკურ და სტატისტიკურ სახელმძღვანელოს მეხუთე გამოცემაში (DSM–5) პიროვნული აშლილობები სამ კლასტერადა არის დაჯგუფებული.

სანამ განვიხილავთ კლასტერებს უნდა ვიცოდეთ, რომ ყველა პიროვნების აშლილობა იზიარებს ზოგიერთ საერთო დიაგნოსტიკური კრიტერიუმებს. ესენია:
 პიროვნების მახასიათებლები და ქცევის სტაბილური პატერნები აშკარად გადახრილია კულტურული ნორმებიდან.
 ზემოთ ხსენებული დევიაცები ვლინდება ერთზე მეტ კოგნიტურ სფეროში. მაგ: აფექტური სფერო, აღქმის და ინტერპრეტაციის სტილი.
 დევიაცია არ არის ლოკალიზებული; ქცევა - უმეტეს შემთხვევაში მუქნელი, არაადაპტური და დისფუნქციურია.
 პიროვნებას აღენიშნება დისტრესი ან ის გარშემომყოფ ადამიანებზე უარყოფითად მოქმედებს.
 დევიაცია სტაბილური და ხანგრძლივია.
 დევიაცური ქცევა არ არის გამოწვეული სხვა ფსიქიკური აშლილობით ან თავის ტვინის დაავადებით, დაზიანებით ან დისფუნქციით.

 A კლასტერი 
„A” კლასტერის პიროვნებებს ახასიათებთ უცნაური, ექსცენტრიული აზროვნება ან/და ქცევები. ესენია: პარანოიდალური, შიზოიდური და შიზოტიპური პიროვნების აშლილობები. ეს კლასტერი ხშირად შიზოფრენიის ასოციაციას იწვევს, კერძოდ შიზოტიპური პიროვნება ხასიათდება მწვავე დისკომფორტით ახლო ურთიერთობებში, კოგნიტური ან აღქმითი გადახრებით და ექსცენტრიული ქცევებით, მიუხედავად ამისა, შიზოტიპური პიროვნების აშლილობის მქონე ადამიანები უფრო უკეთ არიან რეალობას მოჭიდებულნი, ვიდრე შიზოფრენიით დაავადებული ადამიანები. შიზოტიპური პიროვნების აშლილობას აქვს პროგრესირების პოტენციალი და შეიძლება შიზოფრენიაში ან სხვა ფსიქოზურ დარღვევაში გადაიზარდოს. არსებობს გენეტიკური კავშირი შიზოფრენიასა და „A“ კლასტერის პიროვნებებს შორის, ადამიანებში ვისი პირველი რიგის ნათესავი დაავადებულია შიზოფრენიით ამ აშლილობების განვითარების რისკი უფრო +ა.

პარანოიდალური პიროვნების აშლილობის მქონე ადამიანს ახასიათებს უნდობლობა და ეჭვიანობა სხვა ადამიანების მიმართ, მათი მოტივების ინტერპრეტირება, როგორც ბოროტი. 

შიზოიდური პიროვნების აშლილობის მქონე ადამიანს ახასიათებს სოციალური ურთიერთობებიდან ჩამოშორება და შეზღუდვა ემოციური გამოხატვის სფეროში.

შიზოტიპური პიროენვის აშლილობის მქონე ადამიანი ხასიათდება სოციალური და ინტერპერსონალური დეფიციტებით, როგორიც არის ახლო ურთიერთობების დროს დისკომფორტი და მათი ქონის ლიმიტირებული რაოდენობა, აგრეთვე კოგნიტური ან აღქმითი გადახრები და ექსცენტრიული ქცევა.

 B კლასტერი 
„B” კლასტერის პიროვნებებს ახასიათებთ დრამატული, ზედმეტად ემოციური ან/და არაპროგნოზირებადი აზროვნების, თუ ქცევის სტილი. ესენია: მოსაზღვრე, ანტისოციალური, ჰისტრიონიული და ნარცისული პიროვნების აშლილობები.

ეს კლასტერი, წინასთან შედარებით ნაკლებად განერიყება სოციუმს, მეტიც, ჰისტრიონიულ და ნარცისულ პიროვების აშლილობის მქონე ადამიანებს სჭირდება სოციუმი თავიანთი მოთხოვნილებების დასაკმაყოფილებად.

დიდ ყურადღებას მოითხოვს ანტისოციალური პიროვნების დევიაცების შესწავლა იმიტომ, რომ ხშირად ამ ტიპის პიროვნებები საშიშები არიან სოციუმისთვის. უკიდურესად გამოვლენილი ანტისოციალური პიროვნების აშლილობა ამერიკელი სერიული მკვლელის, გამტაცებელის და მოძალადის, ტედ ბანდის მაგალითზე შეგვიძლია განვიხილოთ. იგი სიკვდილით დასაჯეს 30 ქალის  თვით აღიარებული მკვლელობისთვის, მოგვიანებით მისმა ადვოკატმა განაცხადა, რომ ტედს ასზე მეტი ქალბატონი ჰყავდა მოკლული.

მოსაზღვრე პიროვნების აშლილობის მქონე ადამიანი ხასიათდება არასტაბილურობით ინტერპერსონალურ ურთიერთობებში, თვითობის ხატში, გუნება-განწყობილებებში, რაც იწვევს იმპულსურობას.

ანტისოციალური პიროვნების აშლილობის მქონე ადამიანი ხასიათდება სხვა ადამიანის უფლებების უგულვებელყოფით და მათი დარღვევით.

თეატრალური პიროვნების აშლილობის მქონე ადამიანი ხასიათდება ყურადღების მიქცევის ძლიერი მთხოვნილებით და ჭარბი ემოციებით.

ნარცისული პიროვნების აშლილობის მქონე ადამიანი ხასიათდება გრანდიოზულობის განცდით, მითი აღტაცების მოთხონვილებით და ემპათიის დეფიციტით.

 C კლასტერი 
პიროვნებათა აშლილობების C ჯგუფი დაკომპლექტებულია აცილებადი, დამოკიდებული [სხვაზე] და ობსესიურ კომპულსური პიროვნებათა აშლილობებით. არსებობს არაერთი კვლევა, რომელიც ადასტურებს ამ პიროვნებათა და შფოთვითი აშლილობების სტატისტიკურად მნიშვნელოვან კორელაციას. უახლესი ტექნოლოგიები გამოიყენება ამ საკითხის უფრო სიღრმისეული შესწავლისა და ანალიზისითვის. საგონებელია, რომ C ჯგუფის პიროვნებათა აშლილობებს არამარტო კორელაციური კავშირი, არამედ ღრმა გენეტიკური კავიშირი აქვთ შფოთვასთან. ერთ-ერთი კვლევის თანახმად ამიგდალას ფორმირება გარკვეულწილად დამოკიდებულია ადამიანის გენეტიკურ პრედისპოზიციაზე, თვით ამიგდალა კი დიდ როლს თამაშობს შფოთვით ინდუცირებულ “დაარტყი-გაიქეცი” ქცევით რეაქციაში.

აცილებადი პიროვნების აშლილობის მქონე ადამიანი ხასიათდება სოციალური შენელებით, გაზვიადებული სენსიტიურობით ნეგატიური დახასიათების მიმართ.

დამოკიდებული პიროვნების აშლილობის მქონე ადამიანი ხასიათდება ფსიქოლოგიური მოთხოვნილებით რომ იზრუნონ მასზე.

ობსესიურ-კომპულსური პიროვნების აშლილობის მქონე ადამიანი ხასიათდება წესების მიმართ მტკიცე კონფორმულობით, პერფექციონიზმით და გაზრდილი კონტროლის მთხოვნილებით.

 მილონის დახასიათება 
მილონის კატეგორიზაციის მიხედვით 15 პიროვნების პათოლოგია არსებობს. ესენია:
 პარანოიდული
 შიზოიდური
 შიზოტიპური
 ანტისოციალური
 მოსაზღვრე
 თეატრალური
 ნარცისული
 აცილებადი
 დამოკიდებული
 ობსესიურ-კომპულსური
 დეპრესიული
 პასიურ-აგრესიული (ნეგატივისტური)
 სადისტური
 თვით-დამარცხებადი (მაზოხისტური)
 ჰიპომანიაკალური

 კლასიფიკაციის სხვა საშუალებები 
გარდა კატეგორიებისა და კლასტერებისა, ასევე შესაძლებელია პიროვნების პათოლოგიის სიმწვავის, სოციალური თუ სამსახურეობრივი ფუნქციონირების შემცირების მიხედვით კლასიფიცირება. .Murray, Robin M. et al (2008). Psychiatry. Fourth Edition. Cambridge University Press. ISBN 978-0-521-60408-6.

 სიმწვავე 

+ პიროვნების აშლილობის კლასიფიცირებს სივრცული სისტემაTyrer, P. (2000) Personality Disorders: Diagnosis, Management and Course. Second Edition. London: Arnold Publishers Ltd., pp. 126–32. ISBN 9780723607366. სიმწვავის დონე აღწერა კატეგორიული სისტემის აღწერა 0 პიროვნების პათოლოგია არ აღინიშნება  ვერ აკმაყოფილებს პიროვნების აშლილობის ზღურბლურ ან დიაგნოსტიკურ კრიტერიუმს 1 პიროვნების სირთულე აკმაყოფილებს ერთ ან მეტ პიროვნების აშლილობის ზღურბლურ კრიტერიუმს 2 მარტივი პიროვნების აშლილობა აკმაყოფილებს ერთ ან მეტ პიროვნების აშლილობის დიაგნოსტიკურ კრიტერიუმს ერთი და იმავე კლასტერში. 3 რთული პიროვნების აშლილობააკმაყოფილებს ერთ ან მეტ პიროვნების აშლილობის დიაგნოსტიკურ კრიტერიუმს სხვადასხვა კლასტერში. 4მწვავე პიროვნების აშლილობა აკმაყოფილებს მწვავე შინაგანი და საზოგადოებრივი დესტრუქციის კრიტერიუმს
სიმწვავის სკალის გამოყენების გარვეკული უპირატესობები არსებობს: 
 კარგად აღწერს პიროვნების პათოლოგიის შესაძლო კომორბიდებს (თანაარსებობებს).
 ეს სისტემა გვთავაზობს ახალ დიაგნოსტიკურ საშუალებას მწვავე პიროვნების პათოლოგიის შემთხვევაში, კერძოდ "სახიფათო და მწვავე პიროვნების აშლილობა" (სმპა).

 ნორმა და პიროვნება 
ტერმინი „პიროვნება“ აღნიშნავს ადამიანის მყარ თვისებათა და ქცევის პატერნებს, რომლებსაც ინდივიდი განსხვავებულ ვითარებაში ავლენს. ზოგიერთი ტიპის პიროვნება აშკარად ანომალიურია. მაგალითად: პარანოიდალური პიროვნება, რომელსაც ახასიათებს უკიდურესი ეჭვიანობა, უნდობლობა და სენსიტიურობა. თუმცა, ძალიან ძნელია ნორმალური და ანომალიური პიროვნების ერთმანეთისგან მკაფიოდ გამიჯვნა. ამ სირთულეების გამო ორი კრიტერიუმი იქნა შემოატანილი: სტატისტიკური და სოციალური. სტატისტიკური კრიტერიუმი: ანომალიური პიროვნება ნორმალურისგან რაოდენობრივი მახასიათებლებით განსხვავდება. მათი გამყოფი ხაზი განისაზღვრება შესაბამისი მაჩვენებლით, რომელიც ქულების გარკვეულ რაოდენობაში გამოიხატება. (მსგავს სისტემას იყენებენ ინტელექტუალურ განვითარებაში გადახრების განსასაზღვრად.) სოციალური კრიტერიუმი: ანომალიური პიროვნული თვისებები იწვევს თავად ამ თვისებების მატარებელი ადამიანის ან მის გარშემო მყოფი პირების ტანჯვას.David Semple, Roger Smyth, Oxford Handbook of Psychiatry, 2009. ISBN 978-0199-69388-7.

+ DSM-IV-TR პიროვნების აშლილობები ზოგადი ფუნქციონირების ხუთ-ფაქტორული მოდელის პერსპექტივიდანTasman, Allan et al (2008). Psychiatry. Third Edition. John Wiley & Sons, Ltd. ISBN 978-0470-06571-6. ფაქტორები             ნევროტულობა (vs. ემოციური სტაბილურობა) შფოთიანობა (vs. უდარდელობა)   + - +   + + +   გაბრაზებულ-მტრულობა (vs. სიწყნარე) +   + +  +    +  დეპრესიულობა (vs. ოპტიმისტურობა)     +       + თვით-შეგნება (vs. უსირცხვილობა)   + -  - - + +   + იმპულსურობა (vs. თავშეკავებულობა)    + + +  -  -   დაუცველობა (vs. უშიშრობა)    - +   + +    ექსტრავერსია (vs. ინტროვერსია) სითბო (vs. სიცივე) - - -    -  +  - - გუნდურობა (vs. ჩამოშორება) - - -   +  -    - თავდაჯერებულობა (vs. სუბმისიურობა)    +   + - -  -  აქტიურობა (vs. პასიურობა)  -  +  +     -  აგზნების ძიება (vs. უსიცოცხლოობა)  -  +  + + -  -  - პოზიტიური ემოციურობა (vs. ანჰედონია)  - -   +  -     ღიაობა (vs. ჩაკეტილობა) ფანტაზია (vs. რეალისტურობა)   +   +       Aesthetics (vs. დაუინტერესებელი)             მგრძნობიარე (vs. ალექსთემიური)  -   + + -   -   არაპროგნოზირებადი (vs. პროგნოზირებადი) - -  + + + + -  - -  აზრიანი (vs. ვიწროდ მოაზროვნე) -  +       - - - ღირებულებები (vs. დოგმატური) -         -   დათანხმებადობა (vs. ანტაგონიზმი) ნდობა (vs. უნდობლობა) -   -  + -  +   - პირდაპირობა (vs. ცბიერება) -   -   -    -  ალტრუიზმი (vs. ექსპლუატატორულობა) -   -   -  +    პლასტიურობა (vs. აგრესიულობა) -   -   -  +  -  თავმდაბლობა (vs. ქედმაღლობა)    -   - + +   + გულმავიწყობა (vs. სკურპულოზურობა) -   -   -  +    კეთილსინდისიერება (vs. დისინჰიბიცია) კომპეტენცია (vs. laxness)          + -  მოწესრიგებულობა (vs. უწესრიგო)   -        + - დამჯერობა (vs. უპასუხისმგელობა)    -      + - + მიღწევაზე ორიენტირებული (vs. უღონო)          +   თვითდისციპლინერბული (vs. დაუდევარი)    -  -    + -  წინდახედულობა (vs. წინდაუხედაობა)    - - -    +  +

გამოყენებული აბრივიაციები: პპა – პარანოიდული პიროვნების აშლილობა, შპა – შიზოიდური პიროვნების აშლილობის, შტპა – შიზოტიპური პიროენვის აშლილობის, ასპა – ანტისოციალური პიროვნების აშლილობის, მპა – მოსაზღვრე პიროვნების აშლილობის, თპა – თეატრალური პიროვნების აშლილობის, ნპა – ნარცისული პიროვნების აშლილობის, აპა – აცილებადი პიროვნების აშლილობის, დპა – დამოკიდებული პიროვნების აშლილობის, ოკპა – ობსესიურ-კომპულსური პიროვნების აშლილობის, პაპა – პასიურ აგრესიული პიროვნების აშლილობა, დპპა – დეპრესიული პიროვნების აშლილობა, (+) - ზედა ზღურბლი, (-) - ქვედა ზღურბლი, 0 – მოცემული არ არის.

 ეპიდემიოლოგია 
მსოფლიო ორგანიზაციის მიერ 13 ქვეყანაში ჩატარებულმა კვლევებმა (DSM-IV კრიტერიუმით) 2009 წელს გამოავლინა პიროვნებათა აშლილობის დაახლოებით 6% პოპულაცია. აშშ-ში 2001 - 03 წლებს ჩატარებული კვლევების თანახმად პიროვნული აშლილობის პოპულაცია 9% შეადგენს. 

ბრიტანეთის გაერთიანებულ სამეფოში ეპიდემიოლოგიურმა კვლევებმა აჩვენა, რომ უმეტესობა ადამიანის ავლენს პიროვნების სირთულეს (აკმაყოფილებს ერთ ან მეტ პიროვნების აშლილობის ზღურბლურ კრიტერიუმს), მაგრამ მწვავე პიროვნების აშლილობის (აკმაყოფილებს მწვავე შინაგანი და საზოგადოებრივი დესტრუქციის კრიტერიუმს) შემთხვევების რაოდენობა პოპულაციის დაახ. 1,3%. 

 სქესობრივი ასპექტი 
არსებობს სქესობრივი განსხვავება პიროვნების აშლილობის დიაგნოსტიკის სხიშირის თვალსაზრისით. იხილეთ ქვემოთ მოცემული ცხრილი:
+ სქესობრივი სიხშირეპიროვნების აშლილობაუფრო ხშირად (სქესი)პარანოიდულიკაციშიზოიდურიკაციშიზოტიპურიკაციანტისოციალურიკაციმოსაზღვრე ქალითეატრალური ქალინარცისულიკაციაცილებადი დამოკიდებული ქალიობსესიურ-კომპულსურიკაცი

 კომორბიდულობა 
+ DSM-III-R პიროვნების აშლილობების თანაარსებობის ცხრილი ექვსი კვლევითი საიტის მიხედვითპიროვნების ტიპი           პარანოიდული -- 8 19 15 41 28 26 44 23 21 30შიზოიდური 38 -- 39 8 22 8 22 55 11 20 9შიზოტიპური 43 32 -- 19 4 17 26 68 34 19 18ანტისოციალური 30 8 15 -- 59 39 40 25 19 9 29მოსაზღვრე 31 6 16 23 -- 30 19 39 36 12 21თეატრალური 29 2 7 17 41 -- 40 21 28 13 25ნარცისული 41 12 18 25 38 60 -- 32 24 21 38აცილებადი 33 15 22 11 39 16 15 -- 43 16 19დამოკიდებული 26 3 16 16 48 24 14 57 -- 15 22ობსესიურ-კომპულსური 31 10 11 4 25 21 19 37 27 -- 23პასიურ-აგრესიული  39 6 12 25 44 36 39 41 34 23 --

გამოყენებული აბრივიაციები: პპა – პარანოიდული პიროვნების აშლილობა, შპა – შიზოიდური პიროვნების აშლილობის, შტპა – შიზოტიპური პიროენვის აშლილობის, ასპა – ანტისოციალური პიროვნების აშლილობის, მპა – მოსაზღვრე პიროვნების აშლილობის, თპა – თეატრალური პიროვნების აშლილობის, ნპა – ნარცისული პიროვნების აშლილობის, აპა – აცილებადი პიროვნების აშლილობის, დპა – დამოკიდებული პიროვნების აშლილობის, ოკპა – ობსესიურ-კომპულსური პიროვნების აშლილობის, პაპა – პასიურ აგრესიული პიროვნების აშლილობა, დპპა – დეპრესიული პიროვნების აშლილობა, (-) – თანმხვედრი გრაფები.

 მკურნალობა 
სხვადასხვა მკურნალობის მიმდინარეობა გამოიყენება პიროვნების აშლილობების სამკურნალოდ: Magnavita, Jeffrey J. (2004) Handbook of personality disorders: theory and practice, John Wiley and Sons, ISBN 978-0-471-48234-5.
 ინდივიდუალური ფსიქოთერაპია
 ოჯახური ფსიქოთერაპია
 ჯგუფური ფსიქოთერაპია
 ფსიქოლოგიური-განათლება
 თვითდახმარების ჯგუფები
 მედიკამენტოზური საშუალებები
 მილეუს თერაპია
 ...

 სქოლიო 

კატეგორია:ფსიქიატრია
კატეგორია:ფსიქოლოგია
კატეგორია:ჯანმრთელობა
კატეგორია:A კლასტერი
კატეგორია:B კლასტერი
კატეგორია:C კლასტერი
კატეგორია:აშლილობა
კატეგორია:პიროვნების აშლილობა
კატეგორია:დაავადებები
კატეგორია:დარღვევა
კატეგორია:ფსიქიკა
კატეგორია:პიროვნება