გარე სივრცის ხელშეკრულება

გარე სივრცის ხელშეკრულება ან ხელშეკრულება კოსმოსზე, ფორმალურად ხელშეკრულება კოსმოსური სივრცის, მათ შორის მთვარის და სხვა ციური სხეულების გამოყენების და მოპოვებისა შესახებ — ხელშეკრულება, რომელიც საერთაშორისო საჰაერო სამართალის საფუძველია. ხელშეკრულება ხელმოსაწერად გაიხსნა ამერიკის შეერთებულ შტატებში, გაერთიანებულ სამეფოსა და საბჭოთა კავშირში 1967 წლის 27 იანვარს, ხოლო ძალაში შევიდა 1967 წლის 10 ოქტომბერს. 2017 წლის იანვრისთვის, ხელშეკრულებას 105 ქვეყანა ხელი მოაწერა, მაგრამ 24 ხელმომწერ ქვეყანას, ჯერ არ დაუსრულებია რატიფიკაციის პროცესი. გარდა ამისა, ჩინეთის რესპუბლიკამ (ტაივანი), რომელიც ამჟამად აღიარებულია გაეროს მხოლოდ 20 წევრი ქვეყნის მიერ, ხელშეკრულების რატიფიცირება მოახდინა, სანამ 1971 წელს, გაეროს გენერალურმა ასამბლეამ კენჭისყრით გადასცემდა ჩინეთის ადგილს ჩინეთის სახალხო რესპუბლიკას.

 მთავარი საკითხი 
გარე სივრცის ხელშეკრულება თავისით წარმოადგენს საერთაშორისო საჰაერო სამართალის ძირითად იურიდიულ ჩარჩოს. ამ ხელშეკრულების პრინციპები, კრძალავს ხელმომწერ მხარეებს, მასობრივი განადგურების იარაღის განთავსებას დედამიწის ორბიტაზე, მთვარეზე ან ნებისმიერ სხვა ციურ სხეულზე, ასევე სხვაგვარად იარაღის განთავსებას კოსმოსურ სივრცეში. ხელშეკრულება ზღუდავს მთვარისა და სხვა ციური სხეულების მშვიდობიანი მიზნებისათვის გამოყენებას და პირდაპირ კრძალავს მათ გამოყენებას ნებისმიერი სახის იარაღია ტესტირებისთვის, სამხედრო მანევრების ჩატარებისთვის ან მათზე სამხედრო ბაზების, დანადგარების განთავსებას (მუხლი IV). თუმცა, ხელშეკრულება არ კრძალავს ორბიტაზე ჩვეულებრივი შეიარაღების განთავსება და ამით, ზოგიერთი უაღრესად სტრატეგიულ-დესტრუქციული იარაღი, როგორიცაა კინეტიკური ძალის იარაღი, კვლავ პოტენციურად დასაშვებია. ხელშეკრულებაში ასევე აღნიშნულია, რომ კოსმოსის კვლევა ინდა იყო ყველა ქვეყნის სასარგებლოდა, აგრეთვე კოსმოსის გამოყენება და კვლევა, თავისუფალი უნდა იყოს ყველა ქვეყნისთვის.

ხელშეკრულება მკაფიოდ კრძალავს ნებისმიერი მთავრობის მიერ, ციური რესურსის მოთხოვნას, როგორიცაა მთვარე ან პლანეტა.Jennifer Frakes, (2003) The Common Heritage of Mankind Principle and the Deep Seabed, Outer Space, and Antarctica: Will Developed and Developing Nations Reach a Compromise? Wiscoscin International Law Journal, 21, at 409 ხელშეკრულების „მუხლი II“ მიხედვით: „გარე სივრცე (კოსმოსი), მათ შორის, მთვარე და სხვა ციური სხეულები, არ ექვემდებარება ეროვნულ მითვისებას, არც სუვერენიტეტის გამოცხადებით, არც სარგებლობით ან ოკუპაციით, ან სხვა რაიმე საშუალებით“. თუმცა, სახელმწიფო, რომელიც უშვებს კოსმოსურ სივრცეში რაიმე ობიექტს, ინარჩუნებს მასზე იურისდიქციას და კონტროლს.Wikisource:Outer Space Treaty of 1967#Article VIII სახელმწიფო, ასევე პასუხს აგებს, მათი ობიექტის მიერ, კოსმოსური სივრცისთვის მიყენებული ზარალისთვის.Wikisource:Outer Space Treaty of 1967#Article VII

 პასუხისმგებლობა გარე სივრცეში საქმიანობისთვის 
გარე სივრცის ხელშეკრულების „VI მუხლის“ ეხება საერთაშორისო პასუხისმგებლობას, რომელშიც აღნიშნულია, რომ: „არასამთავრობო ორგანიზაციების გარე სივრცეში საქმიანობა, მათ შორის, მთვარესა და სხვა ციური სხეულებზე, საჭიროებს ნებართვას და ზედამხედველობას, ხელშეკრულების ხელმომწერ შესაბამისი სახელმწიფოს მხრიდან“ და რომ მონაწილე სახელმწიფოებს, ეკისრება საერთაშორისო პასუხისმგებლობა ეროვნულ სივრცეში საქმიანობისთვის, რომელიც ხორციელდება სამთავრობო და არასამთავრობო ორგანიზაციების მიერ.

„უესთფორდის პროექტი“-ს შესახებ დისკუსიების და კონსულტაციებისშედეგად მიღებული გადაწყვეტილება, საბოლოოდ ჩაიწერა ხელშეკრულების „IX მუხლში“, რომლის თანახმად: „ხელშეკრულების ხელმომწერი სახელმწიფო, რომელსაც აქვს საფუძველი ივარაუდოს, რომ ხელშეკრულების მონაწილე სხვა სახელმწიფოს საქმიანობა ან ექსპერიმენტი, დაგეგმილი გარე (კოსმოსი) სივრცეში, მათ შორის, მთვარესა და სხვა ციურ სხეულებზე, გამოიწვევს პოტენციურად მავნე ჩარევას გარე სივრცის, მათ შორის, მთვარესა და სხვა ციურ სხეულებზე მშვიდობიან მოპოვებისა და გამოყენების საქმიანობაში, შეიძლება მოითხოვოს კონსულტაციებს დაკავშირებულ საქმიანობასთან ან ექსპერიმენტთან“.Terrill Jr., Delbert R. (May 1999), Project West Ford , "The Air Force Role in Developing International Outer Space Law" (PDF), Air Force History and Museums:63–67Wikisource:Outer Space Treaty of 1967#Article IX

 შემდეგ 
მთვარის ხელშეკრულება, რომელსაც 1979 წელს ხელი მოაწერეს, უნდა ყოფილიყო გარე სივრცის ხელშეკრულების შემდგომი ხელშეკრულება, მაგრამ არცერთმა ძირითადმა კოსმოსურმა სახელმწიფომ, არ მოახდინა ხელშეკრულების რატიფიცირება.Status of international agreements relating to activities in outer space as at 1 January 2008 United Nations Office for Outer Space Affairs, 2008 გაეროს გარე სივრცის მშვიდობიანი გამოყენების კომიტეტი (COPUOS), ზედამხედველობას უწევს ამ ხელშეკრულებების და კოსმოსის შესახებ სხვა ხელშეკრულებების შესრულებას.

 სტატუსი 

 წევრების სია 
ხელშეკრულება ხელმოსაწერად გაიხსნა ამერიკის შეერთებულ შტატებში, გაერთიანებულ სამეფოსა და საბჭოთა კავშირში 1967 წლის 27 იანვარს, ხოლო ძალაში შევიდა 1967 წლის 10 ოქტომბერს. 2017 წლის იანვრისთვის, ხელშეკრულებას 105 ქვეყანა ხელი მოაწერა, მაგრამ 24 ხელმომწერ ქვეყანას, ჯერ არ დაუსრულებია რატიფიკაციის პროცესი.

სხვადასხვა თარიღები, მიუთითებს ქვეყნის ხელმოწერის დადებას, სხვადასხვა ადგილში. ეს ადგილები აღნიშნულია: (L) ლონდონში, (M) მოსკოვსა და (W) ვაშინგტონში.

 ქვეყანა ხელი მოაწერა მეანაბრე მათოდი  27 იანვარი 1967 (W)30 იანვარი 1967 (M) 17 მარტი 1988 (L, M)21 მარტი 1988 (W) რატიფიკაცია   27 იანვარი 1992 (W) გაწევრიანდა   16 ნოემბერი 1988 (W)26 დეკემბერი 1988 (M)26 იანვარი 1989 (L) ს მემკვიდრე  27 იანვარი 1967 (W)18 აპრილი 1967 (M) 26 მარტი 1969 (M, W) რატიფიკაცია  27 იანვარი 1967 (W) 10 ოქტომბერი 1967 (L, M, W) რატიფიკაცია  20 თებერვალი 1967 (L, M, W) 26 თებერვალი 1968 (L, M, W) რატიფიკაცია   9 სექტემბერი 2015 (L) გაწევრიანდა   11 აგვისტო 1976 (L)13 აგვისტო 1976 (W)30 აგვისტო 1976 (M) ს მემკვიდრე   14 იანვარი 1986 (L)17 იანვარი 1986 (W)24 იანვარი 1986 (M) გაწევრიანდა   12 სექტემბერი 1968 (W) გაწევრიანდა  10 თებერვალი 1967 (M) 31 ოქტომბერი 1967 (M) რატიფიკაცია  27 იანვარი 1967 (L, M)2 თებერვალი 1967 (W) 30 მარტი 1973 (W)31 მარტი 1973 (L, M) რატიფიკაცია   19 იანვარი 1986 (M)2 ივლისი 1986 (L)7 ივლისი 1986 (W) გაწევრიანდა  30 იანვარი 1967 (M)2 თებერვალი 1967 (L, W) 5 მარტი 1969 (L, M, W) რატიფიკაცია  27 იანვარი 1967 (L, M, W) 28 მარტი 1967 (M)11 აპრილი 1967 (W)19 აპრილი 1967 (L) რატიფიკაცია  3 მარტი 1967 (W) 18 ივნისი 1968 (W) რატიფიკაცია  27 იანვარი 1967 (L, M, W) 10 ოქტომბერი 1967 (L, M, W) რატიფიკაცია  27 იანვარი 1967 (W)3 თებერვალი 1967 (L)20 თებერვალი 1967 (M) 8 ოქტომბერი 1981 (W) რატიფიკაცია   30 დეკემბერი 1983 (W)6 იანვარი 1984 (M)12 იანვარი 1984 (L) გაწევრიანდა   3 ივნისი 1977 (M) გაწევრიანდა  27 იანვარი 1967 (W)15 თებერვალი 1967 (M)16 თებერვალი 1967 (L) 5 ივლისი 1972 (L, W)20 სექტემბერი 1972 (M) რატიფიკაცია   1 იანვარი 1993 (M, W)29 სექტემბერი 1993 (L)  ჩეხოსლოვაკიის მემკვიდრე  27 იანვარი 1967 (L, M, W) 10 ოქტომბერი 1967 (L, M, W) რატიფიკაცია  27 იანვარი 1967 (W) 21 ნოემბერი 1968 (W) რატიფიკაცია  27 იანვარი 1967 (W)16 მაისი 1967 (L)7 ივნისი 1967 (M) 7 მარტი 1969 (W) რატიფიკაცია  27 იანვარი 1967 (M, W) 10 ოქტომბერი 1967 (W)23 იანვარი 1968 (M) რატიფიკაცია  27 იანვარი 1967 (W) 15 იანვარი 1969 (W) რატიფიკაცია   16 იანვარი 1989 (M) გაწევრიანდა   19 აპრილი 2010 (M) გაწევრიანდა   18 ივლისი 1972 (W)14 აგვისტო 1972 (L)29 აგვისტო 1972 (M) ს მემკვიდრე  27 იანვარი 1967 (L, M, W) 12 ივლისი 1967 (L, M, W) რატიფიკაცია  25 სექტემბერი 1967 (L, M, W) 5 აგვისტო 1970 (L, M, W) რატიფიკაცია  27 იანვარი 1967 (L, M, W) 10 თებერვალი 1971 (L, W) რატიფიკაცია  27 იანვარი 1967 (W) 19 იანვარი 1971 (L) რატიფიკაცია   20 აგვისტო 1976 (M) გაწევრიანდა  27 იანვარი 1967 (L, M, W) 26 ივნისი 1967 (L, M, W) რატიფიკაცია  27 იანვარი 1967 (L, M, W) 5 თებერვალი 1968 (L, M, W) რატიფიკაცია  3 მარტი 1967 (L, M, W) 18 იანვარი 1982 (L, M, W) რატიფიკაცია  27 იანვარი 1967 (W)30 იანვარი 1967 (M)14 თებერვალი 1967 (L) 25 იანვარი 2002 (L) რატიფიკაცია  27 თებერვალი 1967 (L, W)9 მარტი 1967 (M) 4 დეკემბერი 1968 (M)23 სექტემბერი 1969 (L) რატიფიკაცია  27 იანვარი 1967 (L, W) 17 ივლისი 1968 (W)19 ივლისი 1968 (L) რატიფიკაცია  27 იანვარი 1967 (L, M, W) 18 თებერვალი 1977 (W)1 მარტი 1977 (L)4 აპრილი 1977 (M) რატიფიკაცია  27 იანვარი 1967 (L, M, W) 4 მაისი 1972 (L, M, W) რატიფიკაცია  29 ივნისი 1967 (L, M, W) 6 აგვისტო 1970 (W)10 აგვისტო 1970 (L)21 აგვისტო 1970 (M) რატიფიკაცია  27 იანვარი 1967 (L, M, W) 10 ოქტომბერი 1967 (L, M, W) რატიფიკაცია   11 ივნისი 1998 (M) გაწევრიანდა   19 იანვარი 1984 (L) გაწევრიანდა  5 მარტი 2009 (M) გაწევრიანდა  27 იანვარი 1967 (W) 13 ოქტომბერი 1967 (W) რატიფიკაცია  7 ივნისი 1972 (W)20 ივნისი 1972 (L)4 ივლისი 1972 (M) გაწევრიანდა  27 იანვარი 1967 (W)30 იანვარი 1967 (L)2 თებერვალი 1967 (M) 27 ნოემბერი 1972 (M)29 ნოემბერი 1972 (W)15 იანვარი 1973 (L) რატიფიკაცია  23 თებერვალი 1967 (L, M, W) 31 მარტი 1969 (L, M)30 ივნისი 1969 (W) რატიფიკაცია  3 ივლისი 1968 (W) გაწევრიანდა   25 მარტი 2013 (W) გაწევრიანდა  27 იანვარი 1967 (M, W)31 იანვარი 1967 (L) 17 იანვარი 2006 (L, M, W) რატიფიკაცია   22 აგვისტო 1968 (W) გაწევრიანდა   11 ივნისი 1968 (M) გაწევრიანდა   7 აპრილი 1969 (W)21 აპრილი 1969 (L)13 მაისი 1969 (M) ს მემკვიდრე  27 იანვარი 1967 (L, M, W) 31 იანვარი 1968 (L, M, W) რატიფიკაცია  27 იანვარი 1967 (M) 10 ოქტომბერი 1967 (M) რატიფიკაცია   21 დეკემბერი 1967 (L, M)22 დეკემბერი 1967 (W) გაწევრიანდა  22 მაისი 1967 (L, M, W) 18 მარტი 1970 (L, M, W) რატიფიკაცია  3 თებერვალი 1967 (M, W)6 თებერვალი 1967 (L) 10 ოქტომბერი 1967 (L)16 ოქტომბერი 1967 (M)22 ნოემბერი 1967 (W) რატიფიკაცია  10 თებერვალი 1967 (L, M, W) 10 ოქტომბერი 1969 (L, M, W) რატიფიკაცია  27 იანვარი 1967 (L, M, W) 31 მაისი 1968 (L, M, W) რატიფიკაცია  1 თებერვალი 1967 (W) 17 აპრილი 1967 (L)3 მაისი 1967 (W) რატიფიკაცია   14 ნოემბერი 1967 (L) გაწევრიანდა  3 თებერვალი 1967 (L, M, W) 1 ივლისი 1969 (L, M, W) რატიფიკაცია  12 სექტემბერი 1967 (L, M, W) 8 აპრილი 1968 (L, M, W) რატიფიკაცია   27 ოქტომბერი 1980 (L)13 ნოემბერი 1980 (M)16 მარტი 1981 (W)  ავსტრალიის მემკვიდრე   22 დეკემბერი 2016 (L) გაწევრიანდა  30 ივნისი 1967 (W) 28 თებერვალი 1979 (M)1 მარტი 1979 (L)21 მარტი 1979 (W) რატიფიკაცია  27 იანვარი 1967 (L, M, W) 30 იანვარი 1968 (L, M, W) რატიფიკაცია   29 მაისი 1996 (L) გაწევრიანდა   13 მარტი 2012 (W) გაწევრიანდა  27 იანვარი 1967 (L, M, W) 9 აპრილი 1968 (L, M, W) რატიფიკაცია  27 იანვარი 1967 (L, M, W) 10 ოქტომბერი 1967 (L, M, W) რატიფიკაცია   13 მაისი 1999 (L) ს მემკვიდრე  21 აპრილი 1967 (W)24 აპრილი 1967 (L)6 ივნისი 1967 (M) 29 ოქტომბერი 1968 (W)21 ნოემბერი 1968 (M)3 თებერვალი 1969 (L) რატიფიკაცია   17 დეკემბერი 1976 (W) გაწევრიანდა   5 იანვარი 1978 (L) გაწევრიანდა  27 იანვარი 1967 (L, M)16 მაისი 1967 (W) 13 ივლისი 1967 (M)14 ივლისი 1967 (W)25 ოქტომბერი 1967 (L) რატიფიკაცია   10 სექტემბერი 1976 (L, M, W) გაწევრიანდა   1 იანვარი 1993 (M, W)17 მაისი 1993 (L)   ჩეხოსლოვაკიის მემკვიდრე  1 მარტი 1967 (W) 30 სექტემბერი 1968 (W)8 ოქტომბერი 1968 (L)14 ნოემბერი 1968 (M) რატიფიკაცია   27 ნოემბერი 1968 (L)7 დეკემბერი 1968 (W) გაწევრიანდა  10 მარტი 1967 (L) 18 ნოემბერი 1986 (L, M, W) რატიფიკაცია  27 იანვარი 1967 (L, M, W) 11 ოქტომბერი 1967 (L, M, W) რატიფიკაცია  27 იანვარი 1967 (L, W)30 იანვარი 1967 (M) 18 დეკემბერი 1969 (L, M, W) რატიფიკაცია   19 ნოემბერი 1968 (M) გაწევრიანდა  27 იანვარი 1967 (L, M, W) 5 სექტემბერი 1968 (L)9 სექტემბერი 1968 (M)10 სექტემბერი 1968 (W) რატიფიკაცია  27 იანვარი 1967 (W) 26 ივნისი 1989 (W) რატიფიკაცია   22 ივნისი 1971 (M)7 ივლისი 1971 (L, W) ს მემკვიდრე  27 იანვარი 1967 (L, W)15 თებერვალი 1967 (M) 28 მარტი 1968 (L)4 აპრილი 1968 (M)17 აპრილი 1968 (W) რატიფიკაცია  27 იანვარი 1967 (L, M, W) 27 მარტი 1968 (L, M, W) რატიფიკაცია   24 აპრილი 1968 (W) გაწევრიანდა  10 თებერვალი 1967 (M) 31 ოქტომბერი 1967 (M) რატიფიკაცია   4 ოქტომბერი 2000 (W) გაწევრიანდა  27 იანვარი 1967 (L, M, W) 10 ოქტომბერი 1967 (L, M, W) რატიფიკაცია  27 იანვარი 1967 (L, M, W) 10 ოქტომბერი 1967 (L, M, W) რატიფიკაცია  27 იანვარი 1967 (W)30 იანვარი 1967 (M) 31 აგვისტო 1970 (W) რატიფიკაცია  27 იანვარი 1967 (W) 3 მარტი 1970 (W) რატიფიკაცია   20 ივნისი 1980 (M) გაწევრიანდა   1 ივნისი 1979 (M) გაწევრიანდა   20 აგვისტო 1973 (W)21 აგვისტო 1973 (M)28 აგვისტო 1973 (L) გაწევრიანდა

 ნახევრად აღიარებული ხელმომწერი სახელმწიფო 
ჩინეთის რესპუბლიკა (ტაივანი), რომელიც ამჟამად აღიარებულია გაეროს მხოლოდ 20 წევრი ქვეყნის მიერ, ხელშეკრულების რატიფიცირება მოახდინა, სანამ 1971 წელს, გაეროს გენერალურმა ასამბლეამ კენჭისყრით გადასცემდა ჩინეთის ადგილს ჩინეთის სახალხო რესპუბლიკას. როდესაც ჩინეთმა შემდგომში ხელშეკრულების რატიფიცირება მოახდინა, ჩინეთის რესპუბლიკის რატიფიცირეა „უკანონოდ“ გამოცხადდა. ტაივანი აგრძელებს ხელშეკრულების მოთხოვნებს დაცვას, ხოლო აშშ აცხადებს, რომ ის მათ განიხილავს, როგორც „ვალდებულებებით დაკავშირებულს“.

 ქვეყანა ხელი მოაწერა მეანაბრე მეთოდი  27 იანვარი 1967 24 ივლისი 1970 რატიფიკაცია

 რატიფიკაციის გარეშე ხელმომწერები 
ქვემოთ ჩამოთვლილმა სახელმწიფოებმა, ხელშეკრულებაზე ხელი მოაწერეს, მაგრამ რატიფიკაცია არ მოახდინეს.

 ქვეყანა ხელი მოაწერა  27 იანვარი 1967 (W)  27 იანვარი 1967 (W)  27 იანვარი 1967 (W)  27 იანვარი 1967 (W)  27 იანვარი 1967 (W)  27 იანვარი 1967 (W)  27 იანვარი 1967 (W)29 აპრილი 1967 (M)4 მაისი 1967 (L)  27 იანვარი 1967 (L, W)10 თებერვალი 1967 (M)  2 ივნისი 1967 (L)  27 იანვარი 1967 (W)15 თებერვალი 1967 (M)3 მარტი 1967 (L)  3 თებერვალი 1967 (W)  27 იანვარი 1967 (W)  5 აპრილი 1967 (L)  27 იანვარი 1967 (W)  27 იანვარი 1967 (L)  2 თებერვალი 1967 (W)  27 იანვარი 1967 (W)  20 თებერვალი 1967 (W)21 თებერვალი 1967 (L)3 მაისი 1967 (M)  27 იანვარი 1967 (W)13 თებერვალი 1967 (L)  27 იანვარი 1967 (W)  27 იანვარი 1967 (L, W)29 აპრილი 1967 (M)  27 იანვარი 1967 (W)  2 თებერვალი 1967 (W)  24 ივლისი 1967 (L)17 აგვისტო 1967 (M)28 სექტემბერი 1967 (W)

რესურსები ინტერნეტში

კოსმოსური სამართალის საერთაშორისო ინსტიტუტი 
სრული ტექსტი არაბულად, ჩინურად, ინგლისურად, ფრანგულად, რუსულად, ან ესპანურად
კოსმოსურ სივრცესთან დაკავშირებული საერთაშორისო შეთანხმებების სტატუსი (მონაწილე ქვეყნების სია)
ხელშეკრულებიდან გამოსვლის არგუმენტები
Squadron Leader KK Nair's "Space:The Frontiers of Modern Defence" Knowledge World Publishers, New Delhi, Chap-5 (Examining Space Law...), Pg 84–104, available at 
 Introductory note by Vladimír Kopal, procedural history note and audiovisual material on the Treaty on Principles Governing the Activities of States in the Exploration and Use of Outer Space, including the Moon and Other Celestial Bodies in the Historic Archives of the United Nations Audiovisual Library of International Law
 Lecture by Vladimír Kopal entitled The Progressive Development of International Space Law by the United Nations in the Lecture Series of the United Nations Audiovisual Library of International Law
 Lecture by Vladlen Stepanovich Vereshchetin entitled The Law of Outer Space in the General Legal Field (Commonalities and Particularities) in the Lecture Series of the United Nations Audiovisual Library of International Law

სქოლიო

კატეგორია:ცივი ომის ხელშეკრულებები
კატეგორია:გარე სივრცის ხელშეკრულებები