ნარცისული პიროვნების აშლილობა

ნარცისული პიროვნების აშლილობა (ნპა) — პათოლოგიური ქცევის ხანგრძლივი მოდელი, რომელიც საკუთარი მნიშვნელობის გაზვიადებული შეგრძნებით, აღტაცების გადაჭარბებული მოთხოვნილებით და სხვა ადამიანების გრძნობების გაგების შემცირებული უნარით ხასიათდება. ნპა-ს მქონე ადამიანები ბევრ დროს უთმობენ ძალაუფლებაზე, წარმატებაზე ან საკუთარ გარეგნობაზე ფიქრს. ისინი ხშირად იყენებენ მათ ირგვლივ მყოფ ადამიანებს. მსგავსი ტიპის ქცევა იწყება ადრეული მოზარდობის პერიოდიდან და ვლინდება სხვადასხვა სიტუაციაში.

უცნობია რა იწვევს ნარცისული პიროვნების აშლილობას. იგი განეკუთვნება პიროვნებათა აშლილობის კლასს და დიაგნოსტიკურ-სტატისტიკურ სახელმძღვანელოში B კლასტერში შედის.

ამ პათოლოგიის მკურნალობა არ არის კარგად შესწავლილი. თერაპია ხშირად რთულია, რადგან ნპა-ს მქონე პირებს იშვიათად ჰგონიათ, რომ პრობლემა მათშია. ეს მდგომარეობა პირველად 1925 წელს რობერტ ვაელდერმა აღწერა, ტერმინი "ნარცისული პიროვნების აშლილობა" ჰაინც კოჰუტმა შემოიღო 1968 წელს. რწმენის თანახმად ეს პათოლოგია მოსახლეობის 1% აქვს. ამის გარდა, ნპა უფრო ხშირია მამაკაცებში ვიდრე ქალებში.

 ნიშნები და სიმპტომები 
ნარცისული პიროვნების პათოლოგიის მქონე ადამიანებს ახასიათებთ მდგრადი გრანდიოზულობის განცდა, აღტაცების გადაჭარბებული მოთხოვნილება, ქედმაღლობა და ემპათიის ნაკლებობა. ეს ადამიანები ხშირად გამოხატავენ ამპარტავნობას, აქვთ უპირატესობის განცდა და ძალაუფლების მოპოვებაზე ორიენტირებული ქცევები. ნარცისული პიროვნების აშლილობა განსხვავდება თავდაჯერებულობის განცდისგან; ნპა-ს მქონე ადამიანი სხვებზე აღმატებულად აღიქვამს თავს ამიტომ, იგი უარყოფს სხვების სურვილებსა თუ გრძნობებს და მოელის, რომ მას მოექცევიან, როგორც უპირატესს მიუხედავად მისი მიღწევებისა, თუ სტატუსისა.  გარდა ამისა, ნპა-ს მქონე ადამიანმა შეიძლება გამოავლიოს სუსტი ეგო, ვერ იტანს კრიტიკას და აქვს ტენდენცია დააკნინოს სხვები თავისი უპირატესობის გამოსავლენად.

DSM-5-ის მიხედვით ნარცისები ხასიათდებიან თითქმის ყველა ქვევითჩამოთვლილით:
 გრანდიოზულობის განცდა და მოლოდინი, რომ ადამიანები ისე მოექცევიან როგორც რაიმე უპირატესობის მქონეს;
 ფანტაზიების ფიქსაცია თემებზე: ძალაუფლება, წარმატება, ინტელექტი, მიმზიდველობა და ა.შ;
 საკუთარი თავის ხედვა როგორც უნიკალური, უპირატესობის მქონე. თავის მიკუთვნება "მაღალი სტატუსის" ადამიანებთან და ინსტიტუციებთან;
 მუდმივი აღტაცების საჭიროება სხვა ადამიანებისგან;
 რწმენა, რომ მას განსაკუთრებულად უნდა მოექცნენ და უნდა დაემორჩილონ;
 შეუძლია სხვა ადაიანების გამოყენება საკუთარი მიზნების მისაღწევად;
 არ აქვს ემპათია სხვების გრძნობებთან, სურვილებთან თუ მოთხოვნილებებთან;
 შურიანია და ამავდროულად ჰგონია, რომ მისი შურთ;
 ახასიათებს პომპეზური და ქედმაღალი მანერები / ქცევა.
ნარცისული პიროვნების აშლილობა ყალიბდება მოზარდობის ან ზრდასრულობის ასაკში. ხშირად ბავშვები და თინეიჯერები ავლენენ  ნარცისული პიროვნების პათოლოგიის ზოგიერთ თვისებას, მაგრამ იშვიათად აკმაყოფილებენ ამ აშლილობის სრულ დიაგნოსტიკურ კრიტერიუმს. სიმპტომები არსებითად უნდა განსხვავდებოდნენ კულტურული ხედვებისგან, რათა ჩაითვალონ დიაგნოსტიკისთვის მნიშვნელოვნად.

 ასოცირებული ნიშნები 
ნარცისული პიროვნების აშლილობის მქონე ადამიანები ხშირად აზვიადებენ თავიანთ უნარებს და მიღწევებს, ასევე მათ ურჩევნიათ "მაღალი სტატუსის" მქონე ადამიანებთან ურთიერთობა. მათი უპირატესობის განცდა უბიძგებს მათ საუბრის მონოპოლიზაციისკენ  და დამცინავნი არიან როდესაც ვინმე იწყებს საკუთარ თავზე საუბარს.

DSM 5-ის თანახმად ბევრი წარმატებული ადამიანი გამოხატავს ნარცისული პიროვნების აშლილობის თვისებებს. მხოლოდ მაშინ, როდესაც ეს თვისებები არის მოუქნელი, არაადაპტური, ქრონიკული და იწვევს სამსახურეობრივ ან სუბიექტურ დისტრეს, ჩვენ შეგვიძლია განვიხილოთ ეს მდგომარეობა როგორც ნარცისული პიროვნების აშლილობა.

 გამომწვევი მიზეზები და მექანიზმები 
ჩვენთვის უცნობია თუ რა იწვევს ნარცისული პიროვნების აშლილობას. მეცნიერები სავარაუდო მიზეზებზე სასაუბროდ ბიოფსიქოსოციალურ მოდელს იყენებენ, რაც მოიცავს გარემო, სოციალური, გენეტიკური და ნეირობიოლოგიური ფაქტორების კომბინაციას.

 გენეტიკა 
არსებობს მტკიცებულება, რომ ნარცისული პიროვნების აშლილობა მემკვიდრეობითია და მათ ვისაც ჰყავს მშობელი ნპა-ით, აქვს უფრო დიდი შანსი განუვითარდეს ეს აშლილობა. ტყუპების შესწავლამ აჩვენა, რომ ნარცისული პიროვნების მემკვიდრეობითობა საშუალო ან მაღალია. . მიუხედავად ამისა, ჩვენ არ ვიცით ზუსტად რომელიც გენები და გენური კავშირები თამაშობენ როლს ამ პათოლოგიის განვითარებაში.

 გარემო 
გარემო და სოციალურმა ფაქტორებმა ასევე შეიძლება ითამაშონ მნიშვნელოვანი როლი ნპა-ს განვითარებაში. ზოგიერთ ადამიანში პათოლოგიური ნარცისიზმი შეიძლება გამოწვეული იყოს არასწორი აღმზრდელობითი პროცესით. ზედმეტად მზრუნველი ისევე როგორც ზედმეტად მაკონტროლირებელი მშობლები განიხილებიან როგორც ერთ-ერთი ფაქტორი, რომელიც ხელს უწყობს ნპა-ს ჩამოყალიბებას.

გრუპმანის და კუპერის (2006) მეტაანალზის თანახმად, მრავალი მკვლევარი მიიჩნევს ქვემოთხსენებულ ფაქტორებს, როგორც ნპა-ს ჩამოყალიბებაში  ხელ შემწყობს:
 ჰიპერსენსიტიური ტემპერამენტი (პიროვნული თვისება) ბავშვობაში;
 გადამეტებული რაოდენობით აღტაცების, რეალისტური კრიტიკის გარეშე;
 გადამეტებული ქება კარგი ქცევისთვის ან გადამეტებული კრიტიკა ცუდი ქცევისთვის ბავშვობაში;
 ზედმეტად დაფასება მშობლების, სხვა ოჯახის წევრების ან თანატოლების მიერ;
 მძიმე ემოციური ძალადობა ბავშვობაში;
 არასანდო ზრუნვა მშობლებისგან;
 მანიპულაციური ქცევის დასწავლა მშობლებისგან ან თანატოლებისგან;
კულტურული ფაქტორი დიდ როლს თამაშობს ნპა-ს დიაგნოსტირებისას. ნარცისული პიროვნების აშლილობის თვისებები უფრო ხშირია თანამედროვე კულტურებში, ვიდრე ტრადიციულში.

 ნეირობიოლოგია 
ნარცისული პიროვნების აშლილობის მქონე ადამიანების თავის ტვინზე ჩატარებული კვლევები ძალიან ცოტაა. ერთმა კვლევამ გამოავლინა რუხი ნივთიერების სიმცირე მარცხენა წინა კუნძულში (თავის ტვინის რეგიონი:  left anterior insula). მეორე კვლევის თანახმად გამომწვევი მიზეზი შეიძლება იყოს შუბლის წილის ქერქში (prefrontal cortex) რუხი ნივთიერების ნაკლებობა. თავის ტვინის ეს რეგიონები კავშირშია ემპათიის, თანაგრძნობის, ემოციური რეგულაციის და კოგნიტური ფუნქციონირების უნარებთან. ამ კვლევების თანახმად ნარცისულ პიროვნების აშლილობის მქონე ადამიანებს გარკვეული სირთულეები აქვთ ემოციურ ემპათიასთან და ემოციურ რეგულაციასთან.

 დიაგნოსტიკა 

 DSM-5 
კრიტიკოსების თანახმად ამერიკული ფსიქიატრიის ასოციაციის სახელმძღვანელოს მეოთხე გადახედვაში (DSM-4-TR) ნარცისული პიროვნების აშლილობა დიაგნოსტირების კრიტერიუმი არ ასახავდა სრულ სურათს, ამიტომ DSM-5 გვთავაზობს პიროვნებათა პათოლოგების ალტერნატიულ მოდელს. ე.წ. პიროვნებათა აშლილობის სივრცულ მოდელს.

 ICD-10 
ჯანდაცვის მსოფლიო ორგანიზაციის დაავადებების სახელმძღვანელო ICD-10 მიაკუთვნებს ნარცისულ პიროვნების აშლილობას სხვა სპეციფიკური პიროვნების აშლილობის სიას. ICD-10-ის მოთხოვნის თანახმად ნებისმიერი სპეფიციური პიროვნების აშლილობის დიაგნოზი ასევე უნდა აკმაყოფილებდეს ზოგადი პიროვნების პათოლოგიის კრიტერიუმებს.

 სუბტიპები 
DSM-V გამოყოფს ნარცისული პიროვნების ორ სუბტიპს. აშკარა, რომელიც ხასიათდება გრანდიოზულობის განცდით, ამპარტავნებით და მოურიდებელი და ფარული, რომელიც ხასიათდება დაცვითობით და ჰიპერსენსიტიურობით.

 სხვა 
სხვადასხვა მეცნიერი ახასიათებს ნარცისული პიროვნების აშლილობის სუბტიპებს სხვადასხვაგვარად.

თეოდორე მილონის თანახმად ნარცისულ პიროვნებას ხუთი სუბტიპი აქვს:
 არაპრინციპული ნარცისი - ნარცისული პიროვნება, რომელსაც თან ახლავს ანტისოციალური პიროვნების თვისებები.
 სატრფიალო ნარცისი - ნარცისული პიროვნება, რომელსაც თან ახლავს თეატრალური პიროვნების თვისებები.
 კომპენსატორული ნარცისი - ნარცისული პიროვნება, რომელსაც თან ახლავს ნეგატივისტური და აცილებადი პიროვნების თვისებები.
 ელიტისტი ნარცისი - ნარცისული პიროვნება, რომელსაც თან არ ახლავს არცერთი სხვა პიროვნების ტიპისთვის დამახასიათებელი თვისებები.
 ღვარძლიანი ნარცისი - ნარცისული პიროვნება, რომელსაც თან ახლავს ანტისოციალური, სადისტური და პარანოიდული პიროვნების თვისებები.
ვილ ტიტშავი ასევე გამოყოფს ნარცისული პიროვნების სამ სუბტიპს:[საჭიროებს გადამოწემბას]
 წმინდა ნარცისი - ნარცისული პიროვნება, რომელსაც თან არ ახლავს არცერთი სხვა პიროვნების ტიპისთვის დამახასიათებელი თვისებები.
 ყურადღების ნარცისი - ნარცისული პიროვნება, რომელსაც თან ახლავს თეატრალური პიროვნების თვისებები.
 წესებს მიღმა ნარცისი - ნარცისული პიროვნება, რომელსაც თან ახლავს ანტისოციალური პიროვნების თვისებები.

 კომორბიდულობა 
ნპა-ს აქვს მაღალი კომორბიდული მაჩვენებლით სხვა ფსიქიკური აშლილობების მიამრთ. ხშირად ნარცისული პიროვნების აშლილობის მქონე ადამიანები აკმაყოფილებენ დეპრესიული აშლილობების დიაგნოსტიკურ კრიტერიუმს. ნარცისიზმი ხშირად ასოცირდება ბიპოლარულ აშლილობასთან, ანორექსიასთან, ნივთიერებათა გამოყენების აშლილობასთან, განსაკუთრებით კოკაინთან.  ასევე ხშირად ასოცირდება სხვა პიროვნების პათოლოგიებთან. თეატრალური, მოსაზღვრე, ანტისოციალური და პარანოიდალური პიროვნების აშლილობა.

 პროგნოზი 
ფსიქოთერაპიული და ფარმაკოლოგიური დახმარების შედეგები ჯერჯერობით არ არის სისტემატიურად და ემპირიულად შესწავლილი. კლინიკურ-პრაქტიკული გაიდლაინები ნპა-ს სამკურნალოდ ჯერ არ არსებობს ამიტომ, მეტწილად უმეტესობა მკურნალობის მეთოდი ნარცისული პიროვნების ფსიქოდინამურ მოდელებს ეფუძნება.

ნარცისული პიროვნებები იშვიათად ეძებენ დახმარებას მათი პიროვნული პატერნის გამო, უფრო ხშირად ისინი ფსიქოთერაპიაში ისინი გვერდითი მდგომარეობის აღმოფხვრაზე არიან ორიენტირებულნი. ფსიქოთერაპიული პროცესი ნპა-ს მქონე ადამიანებთან ნელა წარიმართება, ასევე ისინი ხშირად მიატოვებენ მკურნალობას.

 ეპიდემიოლოგია 
ნპა-ს გავრცელება საზოგადოებაში 1%. კლინიკურ პოპულაციაში კი 2% - 16%. არსებობს მცირე გენდერული სხვაობა. კვლევების თანახმად მამაკაცებში ნპა ცოტა უფრო ხშირად ვლინდება ვიდრე ქალბატონებში.

სქოლიო

კატეგორია:B კლასტერი
კატეგორია:ფსიქიატრია
კატეგორია:ფსიქოლოგია
კატეგორია:პიროვნება
კატეგორია:დარღვევა
კატეგორია:აშლილობა
კატეგორია:პათოლოგია
კატეგორია:პიროვნების აშლილობა