ანტისოციალური პიროვნების აშლილობა

ანტისოციალური პიროვნების აშლილობა (ასპა), აგრეთვე ცნობილი როგორც დისოციური პიროვნების აშლილობა (დპა) და სოციოპათია, არის პიროვნების აშლილობა, რომელიც ხასიათდება სხვისი უფლებების უგულებელყოფით ან დარღვევით. ხშირად ახასიათებს მწირი მორალური გაგება და სინდისი, ისევე, როგორც კრიმინალური ქცევები, სამართლებრივი პრობლემები, ან იმპულსური და აგრესიული ქმედებები.

ანტისოციალური პიროვნების აშლილობა არის განსაზღვრული, როგორც აშლილობის სახელი ფსიქიკური დარღვევების დიაგნოსტიკურ და სტატისტიკურ სახელმძღვანელოში (DSM). დისოციაციური პიროვნების აშლილობა (დპა) არის მსგავსი ან ექვივალენტი კონცეპტი, რომელიც განხილულია დაავადებათა და მასთან დაკავშირებულ ჯანმრთელობის პრობლემების საერთაშორისო სტატისტიკური კლასიფიკაციაში (ICD), რომელშიც ნათქვამია, რომ დიაგნოზი შეიცავს ანტისოციალური პიროვნების აშლილობას. ორივე სახელმძღვანელო წარმოადგენს მსგავს, მაგრამ არა იდენტურ კრიტერიუმებს დიაგნოზისთვის. ასევე, ორივე სახელმძღვანელო აცხადებს, რომ ეს დიაგნოზები მოიცავს, ან უკვე მოხსენიებულია, როგორც ფსიქოპათია ან სოციოპათია, მაგრამ განსხვავებები აღინიშნა ფსიქოპათიისა და ანტისოციალური პიროვნების აშლილობის კონცეფციებს შორის, მრავალი მკვლევარი ამტკიცებს, რომ ფსიქოპათია არის აშლილობა, რომელიც ნაწილობრივ ემთხვევა, მაგრამ განსხვავდება ასპა-სგან. ."Psychopathy and Antisocial Personality Disorder: A Case of Diagnostic Confusion" .Hare, R.D., Hart, S.D., Harpur, T.J. Psychopathy and the DSM—IV Criteria for Antisocial Personality Disorder  (PDF).

 ნიშნები და სიმპტომები 
ანტისოციალური პიროვნების აშლილობა ხასიათდება მორალის, სოციალური ნორმების, სხვისი უფლებებისა და გრძნობების ქრონიკული იგნორირებით. ამ აშლილობით დაავადებულ ინდივიდებს, როგორც წესი, პრობლემა არ ექნებათ სხვათა მავნე გზებით გამოყენებასთან საკუთარი სიამოვნების ან  სარგებლის მიზნით. ისინი ხშირად მანიპულირებენ და ატყუებენ სხვებს — ზედაპირული ხიბლით, დაშინებით ან ძალადობით. ისინი ამჟღავნებენ ქედმაღლობას და სხვებზე დაბალი წარმოდგენა აქვთ. ისინი არ ნანობენ თავიანთ მავნე ქცევებს. უპასუხისმგებლობა არის ამ აშლილობის ბირთვული მახასიათებელი: მათ შეიძლება ჰქონდეთ მნიშვნელოვანი სირთულეები სტაბილური სამსახურის შენარჩუნებასთან, ისევე როგორც, მათი სოციალური და ფინანსური ვალდებულებების შესრულებასთან. ამ აშლილობით დაავადებული პირები ხშირად მისდევენ ექსპლუატაციურ, არაკანონიერ ან პარაზიტულ ცხოვრების წესს.

ანტისოციალური პიროვნების აშლილობის მქონე პირები ხშირად არიან იმპულსურები და წინდაუხედავები, ვერ ითვალისწინებენ ან უგულებელყოფენ საკუთარი ქცევების შედეგებს. მათ შეიძლება არაერთხელ უგულებელყონ საკუთარი და სხვათა უსაფრთხოება და საკუთარი თავი და სხვები საფრთხეში ჩააგდონ. ისინი ხშირად აგრესიულები და მტრულები არიან და ავლენენ არასტაბილურ ტემპერამენტს, ახასიათებთ მოულოდნელი აგრესიის გამოხატვები. მიდრეკილება აქვთ ნივთიერებებზე დამოკიდებულებისკენ — სხვადასხვა ფსიქოაქტიური ნივთიერებების ავად გამოყენება გავრცელებულია ასპა-ს მქონე პირებში. ამ ქცევას ისინი მიჰყავთ კანონთან ხშირ კონფლიქტამდე. ბევრ ასპა-ს მქონე ადამიანს აქვს ანტისოციალური ქცევებისა და კრიმინალური დარღვევების ვრცელი ისტორიები.

ამ აშლილობისას შეიმჩნევა პრობლემები ინტერპერსონალურ ურთიერთობებში. მიკუთვნება და ემოციური კავშირები არის სუსტი და პირადი ურთიერთობები ხშირად ეფუძნება მანიპულაციას, ექსპლუატაციასა და სხვათა ბოროტად გამოყენებას. მიუხედავად იმისა, რომ მათ უმეტესწილად არ აქვთ პრობლემა ურთიერთობების ჩამოყალიბებისას, მათ სირთულეები შეიძლება გაუჩნდეთ ამ ურთიერთობების შენარჩუნებისას. ურთიერთობები ოჯახის წევრებთან ხშირად დაძაბულია მათი ქცევებისა და ხშირი პრობლემების გამო.

 დიაგნოსტიკა 

 DSM 5 
ამერიკული ფსიქიატრიის ასოციაციის "ფსიქიკური დარღვევების დიაგნოსტიკური და სტატისტიკური სახელმძღვანელოს" მეოთხე გამოცემა (DSM IV-TR) განსაზღვრავს ანტისოციალურ პიროვნების აშლილობას (B კლასტერი): 
 ა) სხვათა უფლებების უგულვებელყოფისა და დარღვევის ხანგრძლივი პატერნი რომელიც ვლინდება 15 წლის ასაკიდან, ხასიათდება მინიმუმ სამი შემდეგი:
 სოციალური ნორმების მიმართ კონფორმაციის უუნარობა, რაც ვლინდება ისეთ განმეორებით  ქცევებში, რომლებიც შეიძლება გახდეს პატიმრობის მიზეზი;
 ცბიერება, რომელიც ვლინდება განმეორებით ტყუილში, მოგონილი სახელების გამოყენებაში, თაღლითობაში;
 იმპულსურობა ან წინასწარ დაგეგმვის უუნარობა;
 გაღიზიანებულობა და აგრესია, რაც ვლინდება განმეორებით ფიზიკურ ჩხუბში;
 უხეში დაუდევრობა საკუთარი და სხვათა უსაფრთხოების მიმართ;
 მდგრადი უპასუხისმგებლობა, რაც ვლინდება განმეორებით უუნარობაში, შეინარჩუნონ მდგრადი სამუშაო ქცევა და მოიხადონ ფინანსური ვალდებულებები; 
 სინანულის ნაკლებობა, რაც ვლინდება მისი მავნე ქცევების, ქურდობის მიმართ გულგრგილობაში ან რაციონალიზაციაში. 
 გ) არსებობს ქცევის აშლილობის მტკიცებულება 15 წლის ასაკამდე.
 დ) ანტისოციალური ქცევა არ ვლინდება მხოლოდ, შიზოფრენიისას ან მანიაკალურ ეპიზოდში.
ანტისოციალური პიროვნების აშლილობა (ასპა) ექცევა დრამატულ/მერყევ პიროვნებათა აშლილობის კლასტერში, ე.წ. B კლასტერი.

  ICD-10 
ანტისოციალური პიროვნების აშლილობა (ასპა) ექცევა დრამატულ/მერყევ პიროვნებათა აშლილობის კლასტერში, ე.წ. B კლასტერი. ჯმო-ს დაავადებათა და მასთან დაკავშირებული ჯანმრთელობის პრობლემების საერთაშორისო სტატისტიკური კლასიფიკაციის მეათე გამოცემა (ICD-10) შეიცავს დიაგნოზს დისოციური პიროვნების აშლილობა (F60.2)Dissocial personality disorder – International Statistical Classification of Diseases and Related Health Problems 10th Revision (ICD-10) Archived 11 September 2013 at the Wayback Machine.WHO (2010)ICD-10: Clinical descriptions and diagnostic guidelines: Disorders of adult personality and behavior
 იგი ხასიათდება მინიმუმ 3 შემდეგით:
 გულქვა უდარდელობა სხვათა გრძნობების მიმართ;
 უხეში და მუდმივი უპასუხისმგებლობა და სოციალური ნორმების, წესების და ვალდებულებების უგულებელყოფა;
 უუნარობა, შეინარჩუნოს მტკიცე ურთიერთობები, მიუხედავად იმისა, რომ არ აქვს პრობლემა მათი შექმნისას;
 ფრუსტრაციის ტოლერანტობის ძალიან დაბალი დონე და აგრესიის, ძალადობის ჩათვლით, გამოხატვის დაბალი ზღურბლი;
 უუნარობა, განიცადოს დანაშაულის გრძნობა ან ამ გამოცდილებიდან ისწავლოს, განსაკუთრებით, სასჯელის შემთხვევაში;
 აღინიშნება მზადყოფნა, რომ დაადანაშაულოს სხვები ან წარმოადგინოს დამაჯერებელი რაციონალიზაცია ქცევებისთვის, რომლებმაც სოციუმთან კონფლიქტი წარმოშვა.
ICD აცხადებს რომ ეს დიაგნოზი მოიცავს "ამორალურ, ანტისოციალურ, ასოციალურ, ფსიქოპათიურ და სოციოპათიურ პიროვნებებს". თუმცა, ეს აშლილობა არ არის სინონიმური ყოფაქცევით აშლილობასთან, ქცევითი აშლილობის დიაგნოზმა ბავშვობაში ან მოზარდობის პერიოდში შეიძლება განამტკიცოს დისოციალური პიროვნების აშლილობის დიაგნოზი. ასევე, პერსისტენტული გაღიზიანებადობა, როგორც ასოცირებული თვისება."F60.2 Dissocial personality disorder". 

ICD-10-ის მოთხოვნის თანახმად ნებისმიერი სპეციფიკური პიროვნების აშლილობის დიაგნოზი ასევე უნდა აკმაყოფილებდეს ზოგადი პიროვნების პათოლოგიის კრიტერიუმებს. 

 ფსიქოპათია 
ფსიქოპათია ხშირად განსაზღვრულია, როგორც პიროვნების აშლილობა, რომელიც ხასიათდება ანტისოციალური ქცევით, ემპათიისა და სინანულის შემცირებული უნარიანობითა და ცუდი ქცევის კონტროლით. ფსიქოპათია არ არის ოფიციალური დიაგნოზის სახელი არც DSM-ში და არც ICD-ში, თუმცა ორივე სახელმძღვანელო განმარტავს, რომ მათი დიაგნოზები მოიცავს ფსიქოპათიას და სოციოპათიას.American Psychiatric Association (2000). Diagnostic and Statistical Manual of Mental Disorders, Fourth Edition, Text RevisionWorld Health Organization (1992). International Statistical Classification of Diseases and Related Health Problems-10th revision

DSM-ი განმარტავს, რომ ფსიქოპათია მოიაზრება ასპა-ს დიაგნოზში, თუმცა, ამ აზრის კრიტიკოსები ამბობენ, რომ ასპა არ შეიძლება მოხსენიებულ იქნას ფსიქოპათიის სინონიმურად, ვინაიდან მათი დიაგნოსტიკური კრიტერიუმები ერთმანეთს ზუსტად არ ემთხვევა.

 სხვა 
თეოდორე მილონის თანახმად ანტისოციალურ პიროვნებას ხუთი სუბტიპი აქვს:
 მოხეტიალე - ანტისოციალური პიროვნება, რომელსაც თან ახლავს შიზოიდური და აცილებადი პიროვნების თვისებები.
 ღვარძლიანი - ანტისოციალური პიროვნება, რომელსაც თან ახლავს სადისტური და პარანოიდული პიროვნების თვისებები.
 ხარბი- ანტისოციალური პიროვნება, რომელსაც თან ახლავს პასიურ-აგრესიული პიროვნების თვისებები.
 რისკიანი - ანტისოციალური პიროვნება, რომელსაც თან ახლავს თეატრალური პიროვნების თვისებები.
 რეპუტაციის     -დამცველი - ანტისოციალური პიროვნება, რომელსაც თან ახლავს ნარცისული პიროვნების თვისებები.

 კომორბიდულობა 
ასპა ხშირად თანაარსებობს შემდეგ მდგომარეობებთან:Internet Mental Health – antisocial personality disorder . Mentalhealth.com. Retrieved on 7 December 2011.

 შფოთვითი აშლილობები
 დეპრესიული აშლილობები
 იმპულსის კონტროლის აშლილობები
 ნივთიერებებზე დამოკიდებული აშლილობები
 სომატიზაციური აშლილობა
 ყურადღების დეფიციტი ჰიპერაქტიულობის სინდრომი
 მოსაზღვრე პიროვნების აშლილობა
 თეატრალური პიროვნების აშლილობა
 ნარცისული პიროვნების აშლილობა
 სადისტური პიროვნების აშლილობა

ეპიდემიოლოგია
ანტისოციალური პიროვნების აშლილობა გვხვდება ფსიქიატრიის 3%-დან 30%-მდე პაციენტში. ეს აშლილობა უფრო მეტად გავრცელებულია შერჩეულ პოპულაციებში, მაგალითად ციხეში, რადგან უპირატესად გამოიკითხებიან მოძალადეები.Hare 1983 2002 წელს კვლევების განხილვისას დადგინდა, რომ ციხის პოპულაციაში, მამაკაცების 47%, ხოლო ქალების 21%-ს ჰქონდათ ასპა. ასევე, ასპა უფრო გავრცელებულია ხალხში, ვინც ნივთიერებათა დამოკიდებულებას მკურნალობდნენ, რაც მეტყველებს ანტისოციალური პიროვნების აშლილობასა და ნივთიერებებზე დამოკიდებული აშლილობის შორის კავშირზე.

ლიტერატურა


რესურსები ინტერნეტში
 "Into the Abyss." Article on street crime referencing the roots and consequences of sociopathic behavior 
 DSM-IV-TR Criteria for Antisocial personality disorder
 Psychopathy and Antisocial Personality Disorder: A Case of Diagnostic Confusion 

 სქოლიო 

კატეგორია:კრიმინოლოგია
კატეგორია:B კლასტერი
კატეგორია:ფსიქიატრია
კატეგორია:ფსიქოლოგია
კატეგორია:ფსიქოპათია
კატეგორია:პათოლოგია
კატეგორია:სოციალური პათოლოგია
კატეგორია:დარღვევა
კატეგორია:აშლილობა
კატეგორია:პიროვნების აშლილობა
კატეგორია:პიროვნება