თურქული ტოპონიმები სომხეთში

თურქული ტოპონიმების გადარქმევა სომხეთში — პროცესი, რომელიც მიზნად ისახავდა, თურქული ტოპონიმის მქონე დასახლებების სახელწოდების გადარქმევას, წარმოებული სომხეთის სსრ-ს და სომხეთის მთავრობების მიერ, XX-XXI საუკუნეებში. ეს პროცესი დაიწყო 1924 წელს, რომელიც მჭიდროდ დაკავშირებული იყო შიდა პოლიტიკურ პროცესებთან, როგორიცაა სომხების რეპატრიაცია (დაბრუნება) სახზღვარგარეთიდან სსრკ-ში და აზერბაიჯანელების გადასახლება სომხეთიდან მტკვარ-არაქსის დაბლობზე.The alteration of place names and construction of national identity in Soviet Armenia. Arseny SAPAROV

ტოპონიმები, დიდი რაოდენობით შეცვალეს 1935 წელს, ომის შემდგომ პერიოდში, 1967-1968 წლებში და 1988 წელს, როდესაც დიდი რაოდენობით აზერბაიჯანელი მოსახლეობა გააძევეს სომხეთიდან.Карабах: хронология конфликта

ტოპონიმის შეცვლის რამდენიმე მეთოდი არსებობდა: ტოპონიმის თარგმნა, დასახელების ნახევრის თარგმნა ან ჰიბრიდული გადათარგმნა, ლინგვისტური გადაკეთება, ტოპონიმის სრული შეცვლა.

 თურქული ტოპონიმების გაჩენა სომხეთში 
სომხები — თანამედროვე სომხეთის ძირძველი მოსახლეობის შთამომავლებია, ხოლო არაქსის ველი — სომხეთის სახელმწიფოს ისტორიული ცენტრია. ზუსტად იქ იყო დიდი სომხეთის დედაქალაქები, ხოლო შუა საუკუნეებში, ასევე ბაგრატიდების სომხეთის დედაქალაქებიც — ერვანდაშატი, არმავირი, არტაშატი, ვაღარშაპატი (ასევე, სომხების სასულიერო ცენტრი 303-484 წლებში, და ისევ 1441 წლიდან), დვინი (ასევე სომხების სასულიერო ცენტრი 484-931 წლებში) და ანისი. ყველა ეს ქალაქი, უძველესი სომხური კულტურის განვითარების, ძირითადი ცენტრებია.

XI საუკუნიდან დაწყებული, სომხეთის ტერიტორიაზე შემოიჭრნენ თურქი-სელჩუკები — თანამედროვე მცირე აზიელი, კავკასიელი და ბალკანელი თურქების წინაპრები. სომხეთის დაპყრობა, 1064 წელს დაიწყო და 1071 წელს, მანასკერტის ბრძოლაში სელჩუკების გამარჯვებით დასრულდა. სელჩუკთა შეჭრა, სომხური ეთნიკური ჯგუფისთვის დიდი უბედურების ტოლფასი იყო, რაც გამოიწვია სომხების დიდი ნაწილის ემიგრაცია.А. Новосельцев, В. Пашуто, Л. Черепнин. Пути развития феодализма издательство= Наука год= 1972 «А затем началось сельджукское нашествие. Оно нанесло первый катастрофический удар по армянскому этносу. Часть Васпуракана, Гохтн, и, наконец, Сюник стали объектом захвата сельджуков в первую очередь. В результате резкой и достаточно фанатичной политики сельджукских владык, в политических целях принявших ислам и ставших его очередным „оплотом“, армянское население вынуждено было покидать родную землю и эмигрировать на север в пределы Грузии и особенно в Киликию.Сражение при Манцикерте (Маназкерте) привело к окончательной потере Армении Византией. Теперь центрами армянской политической и культурной жизни стали Киликия и Албания. Эта последняя в XII—XIII вв. была тесно связана с Грузией и порой от неё зависела. В последующие века процесс этнических изменений продолжался, пока «метс сюргюн» («великое изгнание») — армяно-тюркское) Аббаса I в начале XVII в. не привело к резкому сокращению армянского населения Восточной Армении». ამ მომენტიდან, სომხეთის მთიანეთზე, რომელიც მოიცავს კავკასიის ნაწილს,Britannica encyclopedia статья «Armenian Highland»:«mountainous region of Transcaucasia. It lies mainly in Turkey, occupies all of Armenia, and includes southern Georgia, western Azerbaijan, and northwestern Iran». დაიწყო სომხების და ქურთების გაძევების მრავალსაუკუნოვანი პროცესი. სომხეთში თურქების შემოსევის ახალი ტალღა დაკავშირებული იყო მონღოლების შემოსევასთან, ხოლო შემდეგ თემურლენგის შემოსევასთან. ამავე დროს, სომხურ მიწებს ადგილობრივი მოსახლეობისგან ართმევდნენ და ჩამოსულ მომთაბარე მოსახლეობას აძლევდნენ.Аббас-Кули-ага Бакиханов. Гюлистан-и Ирам:«шах Исмаил (Сефеви) переселил из Ирака племя Баят частью в Эриван, а частью в Дербенд и Шабран, чтобы усилить местных правителей».История Востока. В 6 т. Т. 2. Восток в средние века. — М.: Восточная литература РАН, 2002. — ISBN 5-02-017711-3«В описаниях современников сельджукское нашествие предстаёт как бедствие для стран Закавказья. Сельджуки быстрее всего утвердились в южных армянских землях, откуда армянское население вынуждено было эмигрировать в пределы Византии. Так возникло Киликийское Армянское царство, просуществовавшее до конца XIV в. На Армянском нагорье начался многовековой процесс оттеснения армянского и курдского населения пришлым тюркским. То же самое имело место и в пределах Закавказья». თუმცა, ჯერ მონღოლების შემოჭრის პოქაში, მარკო პოლო აღნიშნავდა, რომ სომხური მოსახლეობა სჭარბობს მთელ სომხეთის ისტორიულ ტერიტორიაზე, სივასიდან მუღანამდე.«Живут в этой провинции главным образом армяне-схизматики … Эта Армения в длину тянется от Себаста [Сиваса] до равнины Ороган [Мугань], а в ширину от гор Баркар до Тауриса [Тебриза]…»После Марко Поло. Путешествия западных чужеземцев в страны трех Индий. — М.: Наука, 1968.

1603 წელს, აბას I-ის ორგანიზებით, აღმოსავლეთ სომხეთიდან სპარსეთის სიღრმეში, სომხების მასობრივი გადასახლება დაიწყო. გადასახლების დროს, გაანადგურეს დიდი სომხური ქალაქი ჯუგა (ახლანდელი ჯულფა, ნახიჩევანში), რომელიც აბრეშუმით ვაჭრობის მსოფლიო ცენტრი იყო. შემდგომ, ქალაქის გადასახლებული მკვიდრნი, ისპაანის სომხური გარეუბანი დააარსეს — „ახალი ჯუგა“.Аракел Даврижеци. Книга историйВсемирная история. Т. IV. — М., 1958. — С. 563. ზუსტად ამ მოვლენამ გამოიწვია სომხური მოსახლეობის მკვეთრი შემცირება აღმოსავლეთ სომხეთში.

მუდმივი დამანგრეველი ომები სპარსეთსა და ოსმალეთის იმპერიებს შორის, ასევე მათმა „გადამწვარი მიწის“ პოლიტიკამ, გამოიწვია სომხეთის მოსახლეობის მკვეთრი შემცირება. სანამ მოიწევდა ოსმალეთის ჯარი, სპარსელებმა გადაასახლეს ასობით ათასი ადამიანი, შედეგად ამ ტერიტორიაზე ჩასახლდა თურქული ტომები. არსენი საფაროვის თქმით, თუ ტერიტორიის გადაცემა ხდება ადგილობრივი მოსახლეობის მოსპობით, მაშინ სრულიად იცვლება რეგიონის „კულტურული ლანდშაფტი“ და ტოპონიმები. ამ მოსაზრებას ემხრობა რუსი მკვლევარი ივან შოპენიც, რომელიც იმაზე მიუთითებს, რომ ჩამოსული თურქი მომთაბარე ტომები როდესაც ვერ ადგენდნენ დასახლების ძველ სახელწოდებას, მაშინ ისინი ახალ სახელს აძლევდნენ დასახლებას. სომხური მოსახლეობის ფართომასშტაბიანი გადასახლებით და ამ ტერიტორიაზე თურქულენოვანი მომთაბარე ტომების ჩასახლებით, რადიკალურად შეიცვალა რეგიონის ეთნიკური შემადგენლობა და მისი კულტურული ლანდშაფტი. დასახლებების ძველი სომხური ტოპონიმიკა ნაწილობრივ დარჩა, მაგრამ ადაპტირებული ან მთლიანად შეცვლილი თურქულზე.Arseny Saparov. The alteration of place names and construction of national identity in Soviet Armenia

 ტოპონიმების გაჩენის აზერბაიჯანული ვერსია 
მსოფლიო საისტორიო მეცნიერების აზრით, თურქები კავკასიაში ჩვენს წელთაღრიცხვამდე არ გამოჩენილან. 630 წლის აპრილში, დასავლეთ თურქულმა სახაკანომ თავს დაესხა სომხეთს,Гумилёв Л. Н. Древние тюрки, АЙРИС-пресс, 2009, isbn 978-5-8112-3742-5 ხოლო VII-VIII საუკუნეებში, თანამედროვე სომხეთის ტერიტორიასა და აღმოსავლეთ თურქეთის მცირე ნაწილში, რამდენიმეჯერ შეიჭრა ხაზართა სახაკანოს ჯარი, მაგრამ მნიშვნელოვანი რაოდენობით თურქები აქ XI საუკუნემდე არ დასახლდნენ. თურქები, პირველად მასობრივად დასახლდნენ თანამედროვე სომხეთის ტერიტორიაზე XI საუკუნეში, სელჩუკების შეჭრით, როდესაც ჩამოსული თურქი მომთაბარე ტომებმა შეცვალეს რეგიონის ეთნიკური სურათი, რაც შეამცირა სომხური და ქურთული მოსახლეობა. ეს სათავე ჩაუყარა XI-XIII საუკუნეებში, აზერბაიჯანელი მოსახლეობის ფორმირებას, რომელიც XV საუკუნეში დასრულდა.История Востока. В 6 т. Т. 2. Восток в средние века. — М.: Восточная литература РАН, 2002. — ISBN 5-02-017711-3«Нашествие сельджуков сопровождалось страшными опустошениями и разрушением многих закавказских городов. Оно имело огромные последствия для исторических судеб Закавказья. Впервые сюда пришла большая волна тюркского населения. Отдельные группы тюрок проникали в регион и прежде, преимущественно с севера (хазары, булгары и т. д.), но они не изменили этнический состав населения закавказских стран. Иное дело сельджуки. Их племена прежде всего обосновались на превосходных пастбищах Южного Азербайджана (собственно Азербайджана) и Мугани, а затем Арана. Предгорная часть Арана особенно интенсивно заселилась тюркскими кочевниками на протяжении XII—XV вв., и постепенно древнее название Аран заменилось на Карабах (тюркско-иранское Чёрный сад). (…) Проникновение тюрок в Восточное Закавказье постепенно привело к тюркизации значительной части местного населения, что положило именно в XI—XIII вв. начало формированию тюркоязычной азербайджанской народности. (…) На Армянском нагорье начался многовековой процесс оттеснения армянского и курдского населения пришлым тюркским»

აზერბაიჯანული თვალსაზრისით, რომელიც მარტო აზერბაიჯანში არსებობს, თურქები რეგიონის ყველაზე ძველი მოსახლეობაა და შესაბამისად, თურქული ტოპონიმები სომხეთის ტერიტორიაზე, ჯერ ურარტუს (ძვ. წ. IX-VI საუკუნეებში) დროიდან გაჩნდა. საბირ ასადოვის თქმით, თვითონ სიტყვა ურარტუს თურქული ფესვი აქვს, სადაც „ურ/ური“ — „გორას“, ხოლო „ართ“ „პლატოს, მთას“ ნიშნავს. იგი ასევე აცხადებს, რომ არარატის ვაკის და სევანის ტბის რეგიონის რიგი ადგილების დასახელება, რომელიც ასახულია ურარტუს წარწერებში, თურქული (აზერბაიჯანული) წარმოშობისაა. მისი აზრით, თურქულიდან „არ“ - „წითელი“ წარმოიშვა სომხეთის სახელი. დიდი სომხეთის დედაქალაქის, არტაშატის სახელიც, ასევე თურქულიდან გაჩნდა, სადაც „არტ“ აქვს „ფერდობი, ქედი, ზურგი, მთა“ მნიშვნელობა და „შატ“ — „კლდოვანი ბორცვი, შესართავი, მთის ამაღლება, მდინარის განშტოების ადგილი“. ასევე სახელწოდება „დვინი“, მისი განცხადებით, გამომდინარეობს თურქული „დაბან“-იდან, რაც „გორას, უღელტეხილს“ ნიშნავს. ასადოვის თქმით: „სომხეთის ყველა ისტორიული ძეგლი და მისი ტოპონიმები, ამტკიცებს, რომ ათასობით წლის განმავლობაში, აზერბაიჯანელები ამ ტერიტორიის ძირითადი მოსახლეობა იყო“.САБИР АСАДОВ. Историческая география Западного Азербайджана. (Дополненное, переработанное издание на русском языке). — Баку, издательство «Азербайджан», 1998. — 560 стр. Научный редактор Будаг Будагов, академик. НАПЕЧАТАНО СОГЛАСНО УКАЗУ ПРЕЗИДЕНТА АЗЕРБАЙДЖАНСКОЙ РЕСПУБЛИКИ ГЕЙДАРА АЛИЕВА ОТ 26 МАРТА 1998 ГОДА «О ГЕНОЦИДЕ АЗЕРБАЙДЖАНЦЕВ». Стр. 17-22 ასადოვის მოსაზრებით, „აზერბაიჯანული ტოპონიმების“ ჩანაცვლება „სომხური ტოპონიმებით“, ცალსახად „ტოპონიმების გენოციდია“, რომლის შემდეგ მოხდა აზერბაიჯანელი ხალხის გენოციდი.

გ. გაებულაევიც ასევე მიიჩნევს, რომ ტოპონიმები აღნიშნული პტოლემეს მიერ, V საუკუნის ქართულ წყაროებში მოცემული ტოპონიმები, ეთნონიმები და ტოპონიმები, მოცემული VII საუკუნის სომხურ გეოგრაფიაში და ასე შემდეგ, მიუთითების იმაზე, რომ ეს ტოპონიმები სამხრეთ კავკასიაში თურქული წარმოშობისაა, რომელიც გაჩნდა სკვითების და საკების ტომის შეღწევასთან ერთად, სადაც იგი ამ ტომებს თურქულენოვანს უწოდებს,Гиясаддин Аскер оглы Гейбуллаев. ТОПОНИМИЯ АЗЕРБАЙДЖАНА. Баку — Элм — 1986. АКАДЕМИЯ НАУК АЗЕРБАЙДЖАНСКОЙ ССР. СЕКТОР АРХЕОЛОГИИ И ЭТНОГРАФИИ მიუხედავად იმისა, რომ მსოფლიოს მეცნიერებაში ისინი ცალსახად ირანულენოვანად ითვლებიან. ასე, გეიდულაევი მიიჩნევს თურქულ ტოპონიმებად: „უძველეს თურქულ ეთნო-ტოპონიმებს: ალბანი (I-II ს.), ბალასაქანი (III ს.), ქემაჰია (II ს.), კანგარი (V ს.), ჩოლი (V ს.), ხუნანი (V ს.), გარგარი (V ს.), შაქე (VII ს.), ტერტერი (VII ს.), განჯა (VIII ს.), სადაც ასახულია თურქულენოვანი ტომების სახელები: ალბანი, საქი, კამაკი, კანგარი, ჩოლი, ჰუნი, გარგარი, პეჩენეგი, ტერტერი, კანდჟეკი“. თუმცა, თანამედროვე მეცნიერება, კავკასიელ ალბანელებს ცალსახად განიხილავენ კავკასიურენოვან ტომებად, ლეკების ნათესავად.

 ტოპონიმების გადარქმევა XX საუკუნეში 
250px|thumb|ერევნის გუბერნიის აღმოსავლეთი ნაწილი, თურქული ტოპონიმებით.

XVII საუკუნიდან საუკუნის დასაწყისამდე, აღმოსავლეთ სომხეთის მოსახლეობის უმრავლესობას მუსლიმები წარმოადგენდნენ — აზერბაიჯანელები და ქურთები, ხოლო XIX საუკუნის ბოლოს მათ უმრავლესობას აზერბაიჯანელები წარმოადგენდნენ.Н. Г. Волкова (Наталья Георгиевна Волкова — одна из ведущих советских этнографов-кавказоведов, признанный ученый в области этнической истории народов Кавказа, автор нескольких монографических исследований по этническому составу населения Северного Кавказа, по кавказской этнонимике) Кавказский Этнографический Сборник, Статья: Этнические процессы в Закавказье в XIX—XX вв. — IV. — СССР, Институт Этнографии им. М.Маклая, АН СССР, Москва: Наука, 1969. — С. 10. — 199 с. — 1700 экз. В 1897 г. из 137,9 тыс. населения здесь жило 63,6 тыс. армян (46,2 %), 71,2 тыс. азербайджанцев (51,7 %), 1,8 тыс. курдов (1,3 %). По данным сельскохозяйственной переписи 1922 г., всё население Зангезура насчитывало 63,5 тыс. человек, в том числе 56,9 тыс. армян (89,5 %), азербайджанцев 6,5 тыс. (10,2 %), русских 0,2 тыс. (0,3 %). ჯაფარ გიასი და იბრაჰიმ ბოზიელი თავის წიგნში „Armenian acts of cultural terrorism“ (კულტურული ტერორიზმის სომხური აქტები), აღნიშნავს, რომ XX საუკუნის დასაწყისში, სომხეთის ტერიტორიაზე არსებული 2310 გეოგრაფიული დასახელებიდან 2000 თურქული წარმოშობისაა, რომელიც კორკოდიანის წიგნშიც, „საბჭოთა სომხეთის მოსახლეობა“ (1932) მოცემულია.Джафар Гияси и Ибрагим Бозйель. ARMENIAN ACTS OF CULTURAL TERRORISM. Анкара 1997  In his Population of Soviet Armenia, published in 1932, Z. Korkodyan reports that in the 19th and early 20th centuries, about 2000 cites of the total 2310 were of Turkish origin.  

სომხეთის სსრ-ში ტოპონიმების შეცვლის აქტი, მჭიდროდ იყო დაკავშირებული სსრკ-ს შიდა პოლიტიკურ პროცესებთან. 1924-1930 წლებში, შეცვალეს დაახლოებით 80 ტოპონიმი. ტოპონიმების შეცვლის მიზეზი, 1935 წლის 3 იანვრის ოფიციალური გადაწყვეტილებით დამტკიცდა. ოფიციალურ ბრძანებაში ტოპონიმების შეცვლის მიზეზი ახსნილია მათი რელიგიური წარმოშობით, ფეოდალური წარსულით და ა.შ. გარდა ამისა, ბევრი ტოპონიმი განმეორდებოდა ორ ან მეტ ტერიტორიაზე, რაც ართულებდა პოსტის და სხვა განყოფილებების საქმიანობას. ტოპონიმების შეცვლის მზარდმა აქციამ, დაფიქსირდა ომისშემდგომ წლებშიც (1946-1950 წწ.), რომლის ერთ-ერთი მიზეზი, 1945 წლის ნოემბერში, სომხების მასობრივი რეპატრიაცია იყო. 1946-1948 წლებში ახლო აღმოსავლეთიდან, ჩრდილოეთ და სამხრეთ ამერიკიდან, და დასავლეთ ევროპიდან, დაახლოებით 90 000 სომეხი ჩამოვიდა.Barbara A. Anderson and Brian D. Silver, "Population redistribution and the ethnic balance in Transcaucasia, " in Ronald G. Suny, ed., Transcaucasia, nationalism, and social change; essays in the history of Armenia, Azerbaijan, and Georgia (Ann Arbor : University of Michigan Press, 1996): 488. აღსანიშნავია, რომ სომხეთის პირველი პრეზიდენტი ლევონ ტერ-პეტროსიანიც ამ გადმოსახლების დროს ჩამოვიდა სომხეთში.

სხვა სოციალურ-პოლიტიკური პროცესი, რომელიც დაკავშირებულია ტოპონიმების შეცვლასთან, სომხეთიდან აზერბაიჯანელი მოსახლეობის გადასახლება იყო.Arseny Saparov, International Relations Department, London School of Economics, Houghton Street, London WC2A 2AE, A.Saparov@lse.ac.uk  Another social-political process that apparently affected place naming in Armenia was the emigration of Azerbaijanis from the Armenian SSR that occurred in that period. გადასახლების ბრძანება, 1948 წლის 10 მარტრს სსრკ-ს მინისტრთა საბჭომ მიიღო, რომლის მიხედვითაც, აზერბაიჯანელი მოსახლეობა სომხეთის სსრ-დან აზერბაიჯანის სსრ-ში გადაასახლეს.Постановление N: 754 Совета министров СССР ამ გეგმის მიხედვით, დაახლოებით 100 000 ადამიანი „ნებაყოფლობით“ უნდა გადასხლებულიყო. თვითონ გადასახლების პროცესი შეიცავდა სამ სტადიას: 10 000 ადამიანი 1948 წელს, 40 000 ადამიანი 1949 წელს, 50 000 ადამიანი 1950 წელს.Arseny Saparov, International Relations Department, London School of Economics, Houghton Street, London WC2A 2AE, A.Saparov@lse.ac.uk According to this plan some 100,000 people had to be «voluntarily» resettled. The emigration occurred in three stages : 10,000 people were resettled in 1948, another 40,000 in 1949, and 50,000 in 1950

1947 წლის 23 დეკემბრის სსრკ-ის მინისტრთა საბჭოს № 4083 დადგენილების ერთ-ერთ პუნქტში წერია:Постановление Совета Министров СССР от 23.12.1947 № 4083

1967-1968 წლებში, მკვეთრად გაიზარდა ტოპონიმების შეცვლის შემთხვევები, როდესაც შეიცვალა 50-ზე მეტი ტოპონიმი.Arseny Saparov, International Relations Department, London School of Economics, Houghton Street, London WC2A 2AE, A.Saparov@lse.ac.uk These waves of emigrations of the Azerbaijani population and immigrations of Armenians were apparently one of the major causes for renamings in the Armenian SSR in the post-war period. We should also consider the general decline in Russo- Turkish relations in the aftermath of the Second World War, and Stalin’s demands for the return of the territories seceded to Turkey in 1921.31 The post-war renamings campaign ended in 1950, and the annual number of renamings steadily declined until 1967—1968. The years 1967 and 1968 were marked by a sudden increase in renamings when more than 50 place-names were changed. The explanation for this phenomenon could be the attempt of the local authorities to accommodate the resurgence of Armenian nationalism that occurred two years earlier. 1980-იან წლების ბოლოსთვის, სომხეთის სსრ-ის ტერიტორიაზე, დარჩენილი იყო 152 აზერბაიჯანული სოფელი თურქული ტოპონიმით.Arseny Saparov, International Relations Department, London School of Economics, Houghton Street, London WC2A 2AE, A.Saparov@lse.ac.uk By late 1980’s there were 152 Azerbaijani villages in the Armenian SSR all with Turkic place-names.

მიუხედავად იმისა, რომ თურქული ტოპონიმების უმრავლესობა საბჭოთა კავშირის დროს შეიცვალა, „დეთურქიზაციის“ მთლიანი პროცესი სომხეთის დამოუკიდებლობის პირველ წლებში დასრულდა.[Александр Искандарян. АРМЕНИЯ: УДРЕВЛЕНИЕ МОДЕРНА. НАЦИОНАЛЬНЫЕ ИСТОРИИ НА ПОСТСОВЕТСКОМ ПРОСТРАНСТВЕ – II. АРМЕНИЯ: УДРЕВЛЕНИЕ МОДЕРНА. 2009. 225-243] მთლიანობაში, 1924 წლიდან 1988 წლამდე, სომხეთის სსრ-მ 600-ზე მეტი ტოპონიმი შეცვალა. უძრავი ქონების სახელმწიფო საკადასტრო კომიტეტის უფროსის მანუკ ვარდანიანის ცნობით, 2006 წელს კიდევ 57 დასახლებას შეეცვალა სახელი. 2007 წლისთვის, იგეგმებოდა კიდევ 21 დასახლებისთვის სახელის შეცვლა.

 ბუნებრივი ტოპონიმების გადარქმევა 

 ჰიდრონიმები 
107 ჰიდრონიმიდან 71 (66 %) ჰიდრონიმი შეცვალეს.Arseny Saparov, International Relations Department, London School of Economics, Houghton Street, London WC2A 2AE, A.Saparov@lse.ac.uk There are 107 hydronyms in the list, 71 (66 %) of which were renamed. მათ ნაწილს ჰქონდა თურქული წარმოშობა, რაც წყალთანაა დაკავშირებული: -ჩაი (მდინარე), -გიოლი (ტბა), -ბულახი (წყარო), -სუ (წყალი). აქედან 26 შეცვალეს სახელის სომხური ექვივალენტიდ. ასე -გიოლი შეცვალეს -ლიჩ-ით (12 ტოპონიმიდან სახელში გიოლით 11 შეცვალეს ლიჩ-ზე), -ბულახი შეცვალეს ახბიურ-ით (4 ტოპონიმი სახლეში -ბულახით 2 შეცვალეს ახბიურით და მხოლოდ ერთი რუსული -როდნიკი-თ), ხოლო -სუ სომხური -ჯურ-ით. სხვა სიტუაცია იყო თურქული -ჩაი-თ. 9 ტოპონიმიდან, მხოლოდ ერთი შეცვალეს სომხური -გეტ-ით. ხოლო დარჩენილი 8 ტოპონიმს ახალი სახელი მოიფიქრეს. მთლიანობაში, ტოპონიმების შეცვლის მეთოდი, ოთხ კატეგორიად შეგვიძლია დავყოთ:Arseny Saparov, International Relations Department, London School of Economics, Houghton Street, London WC2A 2AE, A.Saparov@lse.ac.uk If one considers the method of renamings, it is possible to distinguish four categories. 

 1. ტოპონიმის თარგმნა: ქარაგიოლი-ს თურქული ტოპონიმის სომხური ვერსიაა სევლიჩი (შავი+ტბა); მდინარე ბალიღლი გადათარგმნეს ძიკნაგეთი (თევზიანი (მდინარე)). ჯამში 5 შემთხვევა.
 2. ტოპონიმის ნახევრის თარგმნა ან ჰიბრიდული გადათარგმნა: შორბულახი → მუშახბიური; ქარაგიოლი → ქარალიჩი (თარგმნა). ჯამში 12 შემთხვევა.
 3. ლინგვისტური გადაკეთება:Arseny Saparov, International Relations Department, London School of Economics, Houghton Street, London WC2A 2AE, A.Saparov@lse.ac.uk 3. Linguistic adaptation : Kafan into Kapan (Hapan), Ertapin into Artabun. კაფჰანი → კაპანი, ერტაპინი → არტაბუნი. 27 შემთხვევა.
 4. სრული შეცვლა: ბასუტი → წავი, ჩაიზემი → კაშუნი. 29 შემთხვევა.

ასე, შეცვლილი ჰიდრონიმების ნახევარზე მეტს, ძველი ტოპონიმის ელემენტი გააჩნია.

 ორონიმები 
315 ორონიმიდან 164 (52%) ორონიმს ტოპონიმი შეუცვალეს. ორონიმების შემთხვევაში, გამოირჩევიან შემდეგი თურქული ტოპონიმები: -დაღ (მთა) — 17 შემთხვევა, -თეფე (ბორცვი) — 9 შემთხვევა, -გაია (კლდე) — 4 შემთხვევა. თურქული ტოპონიმები, შემდეგი მეთოდით შეცვალეს: 17 ტოპონიმიდან -დაღ-ით 10 შეცვალეს სომხური ექვივალენტიდ -სარ; 6-დან 9 ტოპონიმი -თეფე-თი შეცვალეს როგორც -სარ-ით, ისე -ბლურ-ით; ასევე ყველა 4 -გაია შეცვალეს -კარ-ად. როგორც ჰიდრონიმების შემთხვევაში, აქაც შეგვიძლია გამოვყოთ ტოპონიმების შეცვლის 4 კატეგორია:Arseny Saparov, International Relations Department, London School of Economics, Houghton Street, London WC2A 2AE, A.Saparov@lse.ac.uk Following the pattern established for hydronyms we can apply the same four categories here as well. 

 1. ცნობილია, თარგმნის 8 შემთხვევა: აღდაღი → სპიტაკასარი (თეთრი+მთა); დემირლი → ერკრასარი (რკინის (მთა)).
 2. ცნობილია, ჰიბრიდული თარგმნის 14 შემთხვევა: მურად-თეფე → მურადსარი, კამარკაია → კამარკარი.
 3. გახშირებული მეთოდია ტოპონიმის გადაკეთება. ცნობილია 98 შემთხვევა: ხარტინლარი → ხარტინლერი (თურქული დაბოლოება ლარი შეცვლილია სომხური ლერი-თ, მთის შემთხვევაში); იშიღლი → იშხანსარი.
 4. ცნობილია, ტოპონიმის მთლიანი შეცვლის 44 შემთხვევა: მამანი → წახკაძორი, ბოღუთლუ → არდენი.

 აზერბაიჯანის პოზიცია 
თანამედროვე აზერბაიჯანელი ავტორები, სომხეთის მიერ თურქული ტოპონიმების შეცვლას, „კულტურული ტერორიზმის“ და „ლინგვისტური გენოციდის“ კვალიფიკაციას აძლევენ.Джафар Гияси, Ибрагим Бозйель. Армянские акты культурного геноцида. ანკარა, 1997   

 შეცვლილი თურქული ტოპონიმები 
აზერბაიჯანელი ავტორების ცნობით, 1924-1991 წლებში, სომხეთში შემდეგი თურქული ტოპონიმები შეიცვალა:Культурный терроризм Таблица топонимов деазербайджанизации территории Республики Армения. Из брошюры «Акты армянского культурного террора», изданной в 1997 г. в Анкаре при поддержке и участии Чрезвычайного и Полномочного Посла М.Новрузова.Список переименованных азербайджанских населённых пунктов Армении согласно постановлениям Высшего Совета Армянской ССР. Назим Мустафа. Баку, 2006. Стр. 7-42 

ძველი სახელიახალი სახელირაიონი/მდებარეობაშეცვლის თარიღიავდალაღალი ()ვარაშენიმარტუნი03.01.1935აბილქენდი ()კალინინემასისი-აჯისუ ()აჯაჯურიიჯევანი-აჯიბაჯი ()აჯაბაჯიკაპანი09.04.1991ადამხანი ()ვარდაძორიმარტუნი03.07.1968ადიიამანი ()გარნოვიტითალინი12.11.1946აღაზორიკატნაპიურიაბოვიანი04.04.1946აღბულახი ()ლუსაპიურისპიტაკი26.04.1946აღბულახი ()აგპერეკიწითელი სოფელი09.04.1991აღბულახი ()აგბულაქიგორუსი09.04.1991აღჯაარხი ()არევიკიოკტემბერიანი04.04.1946აღჯაქიშლაქი ()გეტაშენიარტაშატი21.07.1948აღჯაქიშლაქი ()გეტაზატიარტაშატი25.05.1967აღჰამზალი ()მარმარაშენიმასისი25.05.1967აღინის რაიონი ()ანისის რაიონი-12.10.1961აღქენდი ()აშოტავანისისიანი17.04.1948აღქენდი ()აღნჯაძორიეღეგნაძორი03.07.1968ალაგიოზი ()არაგაწავანითალინი31.07.1950აღქილისა ()კრაშენიახურიანი07.12.1945აღქილისა ()აზატივარდენისი03.01.1935აღქილისა ()ჯერმაკავანიიჯევანი19.04.1991აღყალა ()ბერდუნკიგავარი09.04.1991აღუდი ()აგიტუსისიანი09.04.1991აღზიბირი ()ლჩაპიკამო07.12.1945ახტა ()რაზდანი-30.04.1959ახტის რაიონი ()რაზდანის რაიონი-30.04.1959ახტახანა ()ჩორატსანიკაპანი01.06.1940ახუნდი ()ბზოვანიარტაშატი-აღდაღი ()აგდანიიჯევანი25.05.1967ალაქილისა ()გოვტუნიამასია09.04.1991ალაჩიქაია ()ალაჩიგიდილიჯანი-ალაჰვერდის რაიონი ()თუმანიანის რაიონი-19.09.1969აღდაში ()აბოვიანიარტაშატი01.12.1949ალმალი ()ხნძორუტივაიქი12.11.1946არალიხი ()ერაზგოვარციახურიანი07.12.1945არალიხი ()გრიბოედოვიაეჩმიაძინი25.05.1978არაზდიუზიუ ()ერასხისისიანი03.07.1968არაზდაიანი ()ერასხიარარატი03.07.1968არიხველი ()ლერნუტიახურიანი21.10.1967არმუდლუ ()ტუფაშენიარტიკი31.05.1946არმუდლუ ()ტანზუტიარმავირი04.04.1946არფა ()არენიეღეგნაძორი10.09.1946არფაჩაი ()ახურიანიახურიანი31.07.1950არფავარი ()ლუსაკერტი/ნშავანიარტაშატი20.07.1945/21.10.1967არზაქენდი ()არზაკანირაზდანი-ახტახანა ()ჯორასტანიკაპანი01.06.1940ავდალარი ()ცაწავანიაბოვიანი04.04.1946ავდიბეი ()წახკაბერისპიტაკი21.10.1967აიარიაგარაკანძორიეღეგნაძორი10.09.1946აიასლი ()აიგესტანიარტაშატი03.01.1935აინალი ()დავდაშენითალინი19.04.1950აინალი ()წახკუნკიეჩმიაძინი04.04.1946აიანზური ()აღავნაძორიეღეგნაძორი10.09.1946აირიმიფტავანინოემბერიანი-აისესი ()ყიზილგიულიეღეგნაძორი10.09.1946ალიბეილი ()ატარბეკიანიეჩმიაძინი04.04.1946ალიგულუშენი ()აზატაშენიგორისი01.06.1940ალიხანი ()გეტიკიგუკასიანი03.01.1935ალილი ()სალვარდისისიანი03.01.1935ამირხანისარატაკიარტიკი01.06.1940ამირლიგტუჯურიაპარანი19.04.1950აშაღი-აღბაში ()არევაშატიარტაშატი20.08.1945აშაღი-აღდანი ()მორუტიიჯევანი20.05.1967აშაღი-აღჯაგალა ()ნერკინ-ბაზმაბერდითალინი04.04.1946აშაღი-ადიიამანი ()ნერკინ-გეტაშენიმარტუნი07.12.1945აშაღი-ალჩაჰი ()არწვანისტიმარტუნი27.09.1968აშაღი-აინალი ()ლენუგიეჩმიაძინი04.04.1946აშაღი-განლიჯა ()ვაგრამაბერდიახურიანი26.04.1946აშაღი-ყარაქოიმაზი () ნერკინ-სასუნაშენითალინი12.11.1946აშაღი-ყარანლიქი () (დასახლება)მარტუნიმარტუნი-აშაღი-ყარანლიქი () (რაიონი)მარტუნიმარტუნი09.09.1930აშაღი-ყარხიმი ()არაქსიეჩმიაძინი04.04.1946აშაღი-გიოზალდერე ()ვარდენისიმარტუნი07.02.1945აშაღი-გიულასარი ()დიმიტროვიარტაშატი01.12.1949აშაღი-ნეჯილი ()საიათ-ნოვამასისი25.01.1978აშაღი-ფირთიკენი ()ძორაგიუხითალინი02.03.1940ბაბაქიში Iახავნაძორირაზდენი15.07.1948ბაბაქიში IIბუჟაკანიაპარანი-ბაბურლუვარწარაშენიანი03.02.1947ბაჯიოღლიაიკავანიახურიანი07.12.1945ბახჩალარიბაგარანიოკტემბერიანი03.07.1968ბარანანოემბერიანინოემბერიანი04.01.1938ბასარქეჩერი ()ვარდენისივარდენისი11.06.1969ბაშ-აბარანიაპარანიაპარინი03.01.1935ბაშიოხიაიკუკიაბოვიანი04.04.1946ბაშქენდი Iაკუნკიაბოვიანი04.04.1946ბაშქენდი IIარწვაშენიწითელი სოფელი-ბაშქენდი IIIგეგარკუნიკიკამო04.04.1946ბაშქენდი IVვერნაშენიეღეგნაძორი10.09.1946ბაშნალიბაგრამიანიარტაშატი01.12.1949ბაიანდურიბაგატურიგორისი07.05.1969ბაზარჯიკიარაიაპარანი15.07.1946ბადალიეხეგნუტიოკტემბერიანი04.04.1946ვეზირხანაძიტანკოვიანი-ბირელილანჩარიარარატი03.07.1968ბიტლიჯებარცრაშენიარტაშატი20.08.1945ბილხეირიშენავანიაბარანი19.04.1950ბოღაზქესენიძორკანიანი03.01.1935ბოიუტლუარტენითალინი31.07.1950ბოზდოღანისარაკანიანი03.01.1935ბოზიოხუშიმუსაელიანიგუკასიანი12.11.1946ბოიუქ-არიხველიმეც-მანტაშიარტიკი03.01.1935ბოიუქ-ქეფენექიმუსაელიანიახურიანი03.01.1935ბოიუქ-ქეითიკეტიახურიანი28.08.1948ბოიუქ-ყარაქილისეკიროვაკანი-03.01.1935ბოიუქ-შეხრიარინალბანდიანიოკტემბერიანი19.04.1950ბოიუქ-შიშთეფემეც-სეპასარიგუკასიანი12.11.1948ბოიუქ-ვადივედიარარატი04.04.1948გატრანიგეტამეჩინაირი21.07.1948ჰაბიბქენდიკალინინიმასისი26.09.1957ჰაჯი-ბაირამიბაგარანიოკტემბერიანი03.01.1935ჰაჯი-ხალილიწახკაოვიტიარაგაცი15.07.1946ჰაჯილარიმარგასტანიეჩმიაძინი03.01.1935ჰაჯი-მუღანიმუხანიკამო-ჰაჯი-ნაზარიკამოახურიანი03.01.1935ჰაჯი-ყარა Iაიგეშატიეჩმიაძინი03.01.1935ჰაჯი-ყარა IIლერნაპატიგუგარკი26.09.1957ჰაჯი-ყარა IIIმაკარაშენიგუგარკი01.03.1946ჰასანქენდიშატინიეხეგნაძორი03.01.1935ყაჩაგანილერნავანისპიტაკი26.04.1946ყადირლილადკანისტიარარატი03.07.1968ყალარაქიშენავანიოკტემბერიანი04.04.1946ყამიშგუთიეხეგნუტიგუგარკი03.01.1935ყანლიჯამარმაშენიახურიანი26.04.1946ყაფილიგუსანაგიუკიანი03.02.1947ყარაბოიახნკოიანისპიტაკი26.04.1946ყარაბულახიერინჟდატაპიაპარანი15.07.1946ყარაბურუნიკარმრაშენითალინი31.07.1950ყარაჩორანიარაკიუგიაშტარაკი04.04.1946ყარადაღლი Iმრგავეტიარტაშატი20.08.1945ყარადაღლი IIწახკაშენიარტაშეტი20.08.1945ყარადაშისევკარიიჯევანი-ყარახამზალიბურასტანიარტაშეტი-ყარაქილისე Iახურიკიახურიანი03.01.1935ყარაქილისე II ()ჰართავანიაპარანი19.04.1950ყარაქილისე IIIძორაშენიგუკასიანი03.01.1935ყარაქილისე IVსისავანისისიანი02.03.1940ყარაქილისე Vსისიანი-02.03.1940ყარალიგატნაჯურისპიტაკი26.04.1946ყარანლიქიგეხოვიტიმარტუნი03.07.1968ყარანლიქილუსაჰიუკიაპარანი10.09.1948ყარანლიქდერელუსაძორიიჯევანი21.01.1935ყარაგალა Iგეტაპითალინი12.11.1946ყარაგალა IIსევაბერდიაბოვიანი21.06.1948ყარღაბაზარიაიკაშენიეჩმიაძინი25.05.1967გარხუნიჯრარატიეჩმიაძინი04.04.1946გასიმალი/გასიმლიგეტაპიარტიკი01.04.1940გაშგავერდაშატიარარატი10.09.1948ყაზანჩიმეგრაშენიარტიკი31.05.1946გემერლიარტაშატიარტაშატი04.09.1945გემერლიმეწამორიეჩმიაძინი15.07.1946გაზანფარიარაგაწიაპარანი10.09.1948გიოდაქბულახიგარჩახპიურივარდენისი12.08.1948გიოდაქლიმრგავანიარტაშატი20.08.1945გიოლილიჩკიმარტუნი-გორანიგოგარანისპიტაკი20.04.1946გიოქუმბაზიგეხანისტიმასისი01.12.1949გიოზალდერე Iგეხადირიარტიკი31.05.1946გიოზალდერე IIგეხაძორიარტიკი31.05.1946გიოზალდერე IIIგეხაძორიარაგაცი15.07.1946გიოზლიუაკუნკითალინი12.11.1946ჰეიდარ-ბეისვერდლოვისტეფანავანი01.04.1940გოჩურლუმგრაშატიოკტემბერიანი04.04.1946გიოლგათიგეგანისტიარტიკი15.07.1948ყონახგირენიშირაქიახურიანი02.03.1940ყოთურბულახიკატნახპიურისტეფანავანი03.01.1935გიოთურიგეტაპიეხეგნაძორი03.01.1935ყოშავენქიაიკაძორიანი19.04.1956გიულდერვიშივოსკეტასითალინი03.01.1935გიულელი ()აიგეძორიშამშადილი04.05.1939გულუჩდანისპანდარიანიარტიკი31.05.1946ყურდბულახიაიგეშატიოკტემბერიანი19.04.1950ყურდბულახიკრასარიგუკასიანი12.01.1946გურჯალილიგეხაპუშიკაპანი29.06.1949ყურდუგულუარმავირიოკტემბერიანი03.01.1935ყუშჩუკეჯუტიაზიზბეკოვი12.11.1946გუთნიყიშლაქიხოვატშენიარტიკი15.07.1946გუზუგიუდენიაიგეშატიოკტემბერიანი19.04.1950გუზუქენდიხოზიკენტიამასია-ყიფჩაქიარიჩიარტიკი31.05.1946გირახეირისიზავეტიგუკასიანი12.11.1946ყირხბულახიაკუნკივარდენისი03.01.1935ყირხდეირმანი ()ჰნაბერდიარაგაწოტნი15.07.1946ყიზილყოჩიგუკასიანიგუკასიანი12.10.1956ყიზილყოჩის რაიონიგუკასიანის რაიონი-04.01.1938ყიზილქილისაკარმრავანიგუკასიანი03.01.1935ყიზილთეიმურივოსკევაზიაშტარაკი03.01.1935ყიზილიორენიშენავანისპიტაკი26.04.1946ყილიჩატახისისერითალინი12.11.1946გიულაბლიჯორაზლუკიაბარანი15.07.1946გიულაბლიაიგეზდორიშამშადილი04.05.1939დაგარლიგეტკიახურიანი07.02.1945დამჯილიმურავიანიაპარანი03.01.1935დანაგირმეზი Iოვიტიაპარანი15.08.1948დანაგირმეზი IIნიგავანიაპარანი15.07.1940დარგალიაიგეზარდიარტაშატი30.12.1957დაშგალაკარაბერდიანი03.02.1947დაშლიდაშტეკარიარარატი03.07.1968დაშნუშავანიაიგეხატითუმანიანი02.02.1963დაიმადაღლიშრვენანციკაპანი-დედელიეხნიკითალინი12.11.1948დელიქდაშიცაკკარიმარტუნი-დელიყარდაშისარუხანიკამო-დელექლიწოვაშენიაბოვიანი21.06.1948დემბელიდებეტაშენინოემბერიანი18.08.1960დერბენდიკარმაკარიახურიანი26.04.1948დერეჩიჩექიწაღკაძორირაზდანი1947დერექენდიძორაგიუხიგუგარკი-დერექოიდერეგიუხიგუკასიანი-დეველიარარატიარარატი03.01.1935ჯაბეჩალიჯორაოვიტიმასისი27.02.1960ჯადგირანი Iბაზმაიანინაირი08.07.1957ჯადგირანი IIრაზდანიაბოვიანი03.01.1935ჯაფარაბადი Iარგავანდიმასისი04.04.1946ჯაფარაბადი IIგეტაშენიოკტემბერიანი04.04.1946ჯალალ-ოღლისტეფანავანისტეფანავანი-ჯამიშლიალაგიაზიაპარანი04.01.1938ჯელებიჯრაძორიამასია26.04.1946ჯანგივარდაბლურიარაგაცი19.04.1950ჯენეთლი Iლანჯაზატიარტაშატი21.10.1967ჯენეთლი IIზოვაშენიარტაშატი02.03.1940ჯიზიხლარიწოხამარგიგუკასიანი12.11.1948ჯირჯირივარსერისევანი26.04.1948დირექლერიკარნუტიახურიანი26.04.1946დოქუზიკანაჩუტიარტაშატი20.08.1945დოვშანიქიშლაქიშირავაკანიანი19.04.1950დიუზხარაბიარტაშენიგუკასიანი12.11.1946დიუზქენდი Iახურიანიახურიანი07.12.1945დიუზქენდი IIბაროჟითალინი03.01.1935ენგიჯეგანდძაკიეხეგნაძორი10.09.1946ილანჩალანიარტაშავანიაშტარაკი-ილხიაბიაიგაბასტიახურიანი26.94.1946იმანშალიმხჩიანიარტაშატი03.01.1935იმირხანისარატაკიარტიკი01.061940იმირლიტუჯურიაბარანი19.04.1950ინექლიანტარუტიაშტარაკი01.12.1949იფექლი (ოილაღი)მასისიმასისი4.04.1946ქალ-ალინორაბერდიანი03.02.1947კალთახჩიარტაკიუკისპიტაკი26.04.1946კაფტარლიპანიკიარტიკი-ქელექარხიგუკასიანიმასისი01.12.1949ქეჩილიმრაგაშატიოკტემბერიანი04.04.1976ქერფიჩლიგეხადირიაბოვიანი03.01.1935ქერიმარხისოვეტაკანიოკტემბერიანი03.01.1935ქერიმქენდიძახკაშენიკამო02.03.1940ქესიქბაშილერნაკერტიმარტუნი07.12.1945ქევერინორ-ბაიაზეტიკამო13.04.1959ქირაჩიჯრაპიანი03.02.1947ქიჩიქ-ქრიხველიპოკრ-მანტაშიარტიკი01.01.1935ქიჩიქ-ყარაქილისეაზატანიახურიანი07.12.1945ქიჩიქ-ქეფენექიოვიტიახურიანი07.12.1945ქიჩიქ-ქეითილერნანცკიახურიანი26.10.1946ქიჩიქ-შიშთეფეპოკრ-სეპასარიგუკასიანი12.12.1946ყილისექენდისრაშენიკაპანი-ქირდიქენდილერნაძორიკაპანი-ქოლაგირენიანტარამუტიგუგარკი10.09.1948ქიორბულახიცხკაშენიგუკასიანი20.10.1946ქორუჯორაშენიგორისი19.04.1950ქიოსამამედიბატიკიანიკამო-ქერფიულიუარშალუისიეჩმიაძინი03.01.1935ყურთქულაქიბოლორაბერდიეხეგნაძორი10.09.1948ქიულიუსერიბამბაკავანიარტაშატი20.08.1945კუზუჯიქილანჩახპიურიკამო19.04.1950ლალექენდილალიკიუკიიჯევანი-ლელვერიდებეტავანინოემბერიანი18.06.1960ლემბელიბაგრატაშენინოემბერიანი18.06.1960ლოკივარტანიძორიმეღრი18.06.1960მუჰმუთჯუკიპემზაშენიარტიკი02.03.1940მასტარადალარიკითალინი21.08.1965მაიდალერნაროტიაშტარაკი01.12.1949მეჯიდლინორ-კიანგიარტიკი01.06.1940მეჰრიბანიკატნახპიურითალინი19.04.1950მელიქქენდიმელიკიუგიარაგაცი15.07.1946მელიქლერისპანდარიანისისიანი04.05.1939მელიქიოხიწახკავანიიჯევანი02.03.1940მესიმლიაიგებატიარტაშატი01.07.1949მეზრებარცრავანისისიანი10.09.1946მეჰრაბლივარდაშენიარტაშატი20.08.1945მისხანახაკავანირაზდანი01.12.1949მოლა-ბეიაზიდიბამბაკაშატიოკტემბერიანი03.01.1935მოლა-ბადალიბადალიოკტემბერიანი-მოლა-დურსუნიშაუმიანიეჩმიაძინი-მოლა-გიოიჩემორალიკიანი03.01.1935მორუთიაკნახპიურიიჯევანი11.11.1970მუღანჯიკიაიგეძორიგორისი19.04.1950მუნჯუხლუწილკარიარაგაწი15.07.1946მურად-თეფეკანაკერავანიაბოვიანი15.08.1964მუსახანავოსკეიასკიახურიანი26.04.1946მუსლუღლულანჩიკიანი03.02.1947ოღრუჯაგარაიმანივარდენისი-ორთაქილისემაისიანიახურიანი26.04.1946ოჯაღგულუარაპიახურიანი16.04.1946ოღულბეილიბერკანუშიარტაშატი20.08.1945ორთაქენდიგლაძორიეხეგნაძორი10.09.1946ოვანდერეოვნაძორისტეფანავანი19.04.1950იორდექლილჩაშენისევანი26.04.1946ფაშაქენდიმარმარიკირაზდანი03.01.1935ფაშალიზარიტაპიაზიზბეკოვი08.07.1957ფირმელექიარეკითალინი03.01.1935ფირმეზრეკატნარატიკაპანი29.06.1949ფირთიქენიწახკასარითალინი02.03.1940ფოლად-აირიმიფოლადიიჯევანი-საჩლი ()ნორაშენიარაგაწი15.07.1946თარამ-ამედიმეგრაშეტიამასია26.04.1946ჰამზაჩემენიბოზიგეკიგუგარკი-ხაჩაქილისენაგაფეტვანიარტიკი30.01.1961ხაჩადარაღიაშტარაკიიჯევანი-ხაჩდურიწახკაშატითუმანიანი03.01.1935ჰამამლისპიტაკისპიტაკი28.09.1949ხეირბეილიერვანდაშატიოკტემბერიანი25.05.1967ჩანახჩისოვეტაშენიარარატი10.09.1948ჩათგირანი Iგეტაშენიაბოვიანი01.03.1935ჩათგირანი IIნორ-გეხიაშტარაკი10.02.1962ჩემბერექიწითელი სოფელიწითელი სოფელი-ჩირახლიჯრარატიახურიანი07.02.1945ჩირფლიჯრაპიანი03.02.1947ჩიდამლიაზატავანიარტაშატი20.08.1945ჩიფთელიზუიგახპურიგუკასიანი12.11.1948ჩორლულერნეგიუხიგუკასიანი12.10.1967ჩოთურისარამეჩისპიტაკი26.04.1948ჩუბუქჩუვარდანაშენიოკტემბერიანი04.04.1948ჩუბუქლუწოვაგიუხისევანი03.01.1935ჩულიარტავანიაზიზბეკოვი19.04.1950ევჩილერი ()არაპზაპიოკტემბერიანი10.04.1947ელარი ()აბოვიანიაბოვიანი12.10.1961ელეიეზიარაგაწითალინი31.07.1950ელიგირიხიასტაძორიმარტუნი03.01.1935ელეროიუღუ ()ელერიამასია-ერდეფინიეხეგისიეხეგნაძორი10.09.1946ესქიფარავისკეპარინოემბერიანი-ეფენდი ()კარაჯორისპიტაკი26.04.1946ეფენდი ()ნორაშენისევანი04.01.1938ეფენდინორ-კესერიაოკტემბერიანი14.01.1969

რესურსები ინტერნეტში
 The alteration of place names and construction of national identity in Soviet Armenia. Arseny SAPAROV
 აზერბაიჯანული ტოპონიმების ბედი. ჯაფარ გიასი, იბრაჰიმ ბოზიელი

სქოლიო

კატეგორია:თურქული ენა
კატეგორია:სომხეთის ისტორია
კატეგორია:სომხეთის გეოგრაფია