ტანის დინასტია

ტანის დინასტია (18 ივნისი 618 — 4 ივნისი 907, ) — ჩინეთის იმპერატორთა დინასტია. დინასტიის დამაარსებლად მიიჩნევენ გაოცზუს. მისი შვილი იმპერატორი ლი შიმინი, გლეხთა აჯანყებისა და სეპარატისტი ფეოდალების საბოლოო დამარცხების შემდეგ იწყებს პროგრესული პოლიტიკის გატარებას. ტრადიციულად, ტანის დინასტიის ეპოქა ჩინურ ისტორიოგრაფიაში მიიჩნევა ქვეყნის უმაღლესი ძლიერების ხანად, როდესაც იგი განვითარების დონით უსწრებს თავისი პერიოდის ყველა ქვეყანას.

 ისტორია 
მარცხნივ|მინი|300პქ|
ტანის დინასტია დააარსა გაოცზუმ (ლი-იუანი), წარმოშობით ჩრდილოეთ ჩინელმა მსხვილმა მიწათმფლობელმა, რომელიც ტობასცების ტომის წარმომადგენელი იყო. ლი-იუანმა თავის შვილ ლი შიმინთან ერთად გაიმარჯვა სამოქალაქო ომში სუის დინასტიის უკანასკნელი მეფის იან-დის წინააღმდეგ და 618 წელს მისი გარდაცვალების შემდეგ მალევე ადის სამეფო ტახტზე სამეფო სახელით გაოცზუ. მოგვიანებით მას ტახტიდან გადააყენებს საკუთარი შვილი, მაგრამ ტანის დინასტია ხელისუფლების სათავეში რჩება 907 წლამდე 690-705 წლების გამოკლებით, როდესაც ხელისუფლებაში იყო იმპერატრიცა ვუ ზეტიანი (ე. წ. მეორე ჯოუ).

 იდეოლოგია 
თავდაპირველად დინასტიის მმართველობის მთავარი მიზანი იყო ინტენსიური კულტურული გაცვლა ორ რეგიონს ჩინეთშა და სტეპს შორის. ჩინეთისა და სტეპის გაერთიანების იმპერიული იდეა ტანის დინასტიის იმპერატორების პოლიტიკის ძირითადი განმსაზღვრელი მიმართულება იყო საშინაო და საგარეო პოლიტიკაში.

 კულტურა და ეკონომიკა 
ტანის დინასტიის მმართველობის პერიოდში აყვავდა სოფლის მეურნეობა, კუსტარული მრეწველობა და ვაჭრობა. ახალ წარმატებებს მიაღწიეს ქსოვის ტექნიკაში, მეტალურგიაში და გემთმშენებლობაში. მთელი ქვეყანა დაფარული სახმელეთო და სამდინარო გზების ქსელებით. ჩინეთმა ეკონომიკური და კულტურული ურთიერთობა დაამყარა ისეთ ქვეყნებთან, როგორიცაა იაპონია, კორეა, ინდოეთი, სპარსეთი და არაბეთი.

განვითარდა მეცნიერება და ტექნიკა. 725 წელს ხელოსნებმა ი სინმა და ლიან ლიცზანმა დააპროექტეს და შექმნეს პირველი მექანიკური საათი ანკერის მექანიზმის გამოყენებით. განვითარდა დენთის იარაღის წარმოება: ფეიერვერკები, რაკეტები და „ცეცხლოვანი გველები“ ფლოტში.

განვითარდა ჩაის სმის ცერემონიალი. ჩაი დიდი ხნის განმავლობაში მიიჩნეოდა სამკურნალოდ და ითვლებოდა ჩინეთის კულტურის განუყოფელ ნაწილად. ჩინურმა კლასიკურმა ლიტერატურამ უკვდავყო ტანის დინასტიის ჩაის სმის ცერემონიის ოსტატების სახელი - ლუ ტუნი და ლუ იუია.

 დაქვეითება 
ტანის დინასტიის დაქვეიტების ზუსტი მიზეზები არა ცნობილი, მაგრამ VIII საუკუნის დასაწყისში გახშირდა აჯანყებები და საომარი მარცხები, რამაც განაპირობა ცენტრალური ხელისუფლების დაქვეითება. ტანის დინასტიას შეუტიეს არაბებმა. ტალასის ბრძოლის დროს (751 წ.)  ჩინეთის ჯარი დამარცხდა და ბრძოლის ველიდან გაიქცა. ამ მოვლენებიდან ძალიან მალე მოხდა ან ლუშანის აჯანყება (756-761 წწ.), რომელმაც დაანგრია წლების მანძილზე ნაშენები ქვეყანა. ან ლუშანმა შექმნა იანის სახელმწიფო (756-763 წწ.), რომელმაც დაიკავა ორივე დედაქალაქი (ჩანანი და ლოიანი) და ქვეყნის დიდი ტერიტორია. დინასტია დასუსტდა და ვერასოდეს ვეღარ მიაღწია არსებულ დიდებას. იმპერიამ კონტროლი დაკარგა ცენტრალურ აზიაზე.

858 წელს დიდი არხის რეგიონში საშინელი წყალდიდობის შედეგად დაიღუპა ათასობით ადამიანი. ჩინელების რწმენა, რომ ისინი ღვთის რჩეული ხალხია, შეირყა და მოსახლეობა ფიქრობდა, რომ დინასტიის წარმომადგენლებმა დაკარგეს ტახტზე ყოფნის უფლება. ამას ტან დაერთო 873 წლის საშინელი მოუსავლიანობა. ათობით ათასი ადამიანი შიმშილობდა.

ტრადიციული ჩინური ისტორიოგრაფიის მიხედვით ტანის დინასტიის დასუსტება გამოიწვია იმპერატორის კარზე საჭურისების გაძლიერებამ.

 დინასტიის დასასრული 
ტანის დინასტიის მმართველობის ბოლო პერიოდში შესუსტდა ცენტრალური ხელისუფლება და გაძლიერდა პროვინციის სამხედრო გუბერნატორები, რომლებიც ისე იქცეოდნენ, როგორც დამოუკიდებელი მმართველები. იმპერატორების არაკომპეტენტურობამ და თანამდებობის პირების კორუფციამ, ამასთან ერთად გვალვამ და შიმშილობამ გამოიწვია მთელი რიგი აჯანყებები. უკანასკნელი დამანგრეველი აჯანყება იყო ხუან ჩაოს აჯანყება. ამბოხებულებმა ხელში ჩაიგდეს და გაანადგურეს ორივე დედაქალაქი. აჯანყება 10 წელი მიმდინარეობდა და დინასტიას უკვე აღარ შეეძლო ფეხზე დგომა მსგავსი დარტყმების შედეგად. დინასტიის უკანასკნელი იმპერატორი ლი ჯუ დაამხო ტაი-ცზუმ 907 წელს. მან შექმნა ხოუ ლიანის დინასტია. მისი გადატრიალების შედეგად ჩინეთის ისტორიაში დაიწყო 5 მონარქიისა და 10 სამეფოს პერიოდი (907-960 წწ.).

 იმპერატორების სია 

+ ტანის დინასტია (618—690, 705—907) ტაძრის სახელი პირადი სახელი მმართველობა მმართველობის პერიოდის დევიზი და წლები ისტორიულად ყველაზე გავრცელებული ფორმა ტანი + ტაძრის სახელი ტანის დინასტია (618—690) გაო-ცზუ 高祖 Gāozǔ ლი იუანი 李淵 Lǐ Yuān 618—626 უდე  (武德 Wǔdé) 618—626 ტაი-ძუნი 太宗 Tàizōng ლი შიმინი 李世民 Lǐ Shìmín 627—649 ჯენგუანი (貞觀 Zhēnguān) 627—649 გაოცზუნი 高宗 Gāozōng ლი-ჯი 李治 Lǐ Zhì 650—683 იუნხუეი (永徽 Yǒnghūi) 650—655
 სიანცინი (顯慶 Xiǎnqìng) 656—661
 ლუნშო (龍朔 Lóngshuò) 661—663
 ლინდე (麟德 Líndé) 664—665
 ციანფენი (乾封 Qiánfēng) 666—668
 ცზუნჟანი (總章 Zǒngzhāng) 668—670
 სიანხენი (咸亨 Xiánhēng) 670—674
 შანიუანი (上元 Shàngyuán) 674—676
 იფენი (儀鳳 Yífèng) 676—679
 ტიაოლუ (調露 Tiáolù) 679—680
 იუნლუნი (永隆 Yǒnglóng) 680—681
 კაიიაო (開耀 Kāiyào) 681—682
 იუნჩუნი (永淳 Yǒngchún) 682—683
 ხუნდაო (弘道 Hóngdào) 683 ჯუნ-ძუნი 中宗 Zhōngzōng ლი სიანი 李顯 Lǐ Xiǎn ან ლი ჯე 李哲 Lǐ Zhé 684და (705—710) სიშენი (嗣聖 Sìshèng) 684 ჟუი-ძუნი 睿宗 Rùizōng ლი დანი 李旦 Lǐ Dàn 684—690და (710—712) ბენმინი (文明 Wénmíng) 684
 გუანჯაი (光宅 Guāngzhái) 684
 ჩუიგუნი (垂拱 Chúigǒng) 685—688
 იუნჩანი (永昌 Yǒngchāng) 689
 ცზაიჩუ (載初 Zàichū) 690 ჯოუს დინასტია (690—705) ისტორიულად ყველაზე გავრცელებული ფორმა ტანი + გარდაცვალების შემდეგი სახელი ვუ ზეტიანი 武則天 Wǔ Zétiān (არ ჰქონდა ოფიციალური ტაძრის სახელი) უ ხოუ 聖神 Shèng Shén 690—705 ტიანშოუ (天授 Tiānshòu) 690—692
 ჟუი (如意 Rúyì) 692
 ჩანშოუ (長壽 Chángshòu) 692—694
 იანცზაი (延載 Yánzài) 694
 ჯენშენი (證聖 Zhèngshèng) 695
 ტიანცევანსუი (天冊萬歲 Tiāncèwànsùi) 695—696
 ვანსუიდენფენი (萬歲登封 Wànsùidēngfēng) 696
 ვანსუიტუნტიანი (萬歲通天 Wànsùitōngtiān) 696—697
 შენგუნი (神功 Shéngōng) 697
 შენლი (聖曆 Shènglì) 698—700
 ცზიუში (久視 Jiǔshì) 700
 დაცზიუი (大足 Dàjú) 701
 ჩანანი (長安 Cháng'ān) 701—705 ტანის დინასტიის გაგრძელება (705—907) ჯუნ-ძუნი (中宗)(მეორე მმართველობა) ლი სიანი (李顯) ან ლი ჯე (李哲) (და 684) 705—710 შენლუნი (神龍Shénlóng) 705—707
 ცზინლუნი (景龍Jǐnglóng) 707—710 გარდაცვალების შემდეგი სახელი შაო-დი 殤帝 Shàodì ლი ჩუნმაო 李重茂 Lǐ Chóngmào 710 ტაილუნი (唐隆 Tánglóng) 710 ჟუი-ძუნი 睿宗 Rùizōng ლი დანი 李旦 Lǐ Dàn (და 684—690),710—712 ცზინიუნი (景雲Jǐngyún) 710—711
 ტაიცზი (太極Tàijí) 712
 იანხე (延和Yánhé) 712 სიუან-ძუნი 玄宗 Xuánzōng ლი ლუნცზი李隆基 Lǐ Lóngjī 712—756 სიანტიანი (先天 Xiāntiān) 712—713
 კაიიუანი (開元 Kāiyuán) 713—741
 ტაინბაო (天寶 Tiānbǎo) 742—756 სუ-ძუნი 肅宗 Sùzōng ლი ხენი 李亨 Lǐ Hēng 756—762 ჯიდე (至德 Zhìdé) 756—758
 ციანიუანი (乾元 Qiányuán) 758—760
 შანიუანი (上元 Shàngyuán) 760—761 დაი-ძუნი 代宗 Dàizōng ლი იუ 李豫 Lǐ Yù 762—779 ბაოინი (寶應 Bǎoyìng) 762—763
 გუანდე (廣德 Guǎngdé) 763—764
 იუნტაი (永泰 Yǒngtài) 765—766
 დალი (大曆 Dàlì) 766—779 დე-ძუნი 德宗 Dézōng ლი კო 李适 Lǐ Guā 780—805 ცზიანჯუნი (建中 Jiànzhōng) 780—783
 სინიუანი (興元 Xīngyuán) 784
 ჯენიუანი (貞元 Zhēnyuán) 785—805 შუნ-ძუნი 順宗 Shùnzōng ლი სუნი 李誦 Lǐ Sòng 805 იუნჯენი (永貞 Yǒngzhēn) 805 სიან-ძუნი 憲宗 Xiànzōng ლი ჩუნი 李純 Lǐ Chún 806—820 იუანხე (元和 Yuánhé) 806—820 მუ-ძუნი 穆宗 Mùzōng ლი ჰენი 李恆 Lǐ Héng 821—824 ჩანცინი (長慶 Chángqìng) 821—824 ცზინ-ძუნი 敬宗 Jìngzōng ლი ჯანი 李湛 Lǐ Zhàn 824—826 ბაოლი (寶曆 Bǎolì) 824—826 ბენ-ძუნი 文宗 Wénzōng ლი ანი  李昂 Lǐ Áng 826—840 ბაოლი (寶曆 Bǎolì) 826
 დაჰე (大和 Dàhé) ან ტაიჰე (Tàihé 太和) 827—835
 კაიცენი (開成 Kāichéng) 836—840 უ-ძუნი 武宗 Wǔzōng ლი იანი 李炎 Lǐ Yán 840—846 ჰუეიჩანი (會昌 Hùichāng) 841—846 სიუან-ძუნი 宣宗 Xuānzōng ლი ჩენი 李忱 Lǐ Chén 846—859 დაჩუნი (大中 Dàchōng) 847—859 ი-ძუნი 懿宗 Yìzōng ლი ცუი 李漼 Lǐ Cǔi 859—873 დაჩუნი (大中 Dàchōng) 859
 სიანტუნი (咸通 Xiántōng) 860—873 სი-ძუნი 僖宗 Xīzōng ლი სიუანი  李儇 Lǐ Xuān 873—888 სიანტუნი (咸通 Xiántōng) 873—874
 ციანფუ (乾符 Qiánfú) 874—879
 გუანმინი (廣明 Guǎngmíng) 880—881
 ჯუნხე (中和 Zhōnghé) 881—885
 გუანცი (光啟 Guāngqǐ) 885—888
 ვენდე (文德 Wéndé) 888 ჯაო-ძუნი 昭宗 Zhāozōng ლი ე 李曄 Lǐ Yè 888—904 ლუნცზი (龍紀 Lóngjì) 889
 დაშუნი (大順 Dàshùn) 890—891
 ცზინფუ (景福 Jǐngfú) 892—893
 ციანინი (乾寧 Qiánníng) 894—898
 გუანჰუა (光化 Guānghuà) 898—901
 ტიანფუ (天復 Tiānfù) 901—904
 ტიანიუ (天佑 Tiānyòu) 904 გარდაცვალების შემდეგი სახელი აი-დი 哀帝 Āidì ან ჯაო სიუან-დი昭宣帝 Zhāoxuāndì ლი ჯუ 李柷 Lǐ Zhù 904—907 ტიანიუ (天佑 Tiānyòu) 904—907

 ლიტერატურა 







 რესურსები ინტერნეტში 
 The Tang Dynasty at the Metropolitan Museum of Art
 Home of 300 Tang Poems, University of Virginia
 Tang art with video commentary , from the Minneapolis Institute of Arts
 Paintings of Sui and Tang dynasties 

 სქოლიო 

კატეგორია:ტანის დინასტია
კატეგორია:ჩინეთის დინასტიები