მარიელები

მარიელები (; ადრე: ) — ფინო-უნგრული წარმოშობის ხალხი. ძირითადად ცხოვრობენ რუსეთის ფედერაციის მარი-ელის რესპუბლიკაში. 2010 წლის მონაცემებით მათი საერთო რაოდენობაა 557 000 კაცი. მარი-ელის რესპუბლიკაში განსახლებულია მთელი ერის ნახევარი დანარჩენი მარიელები განსახლებულნი არიან რუსეთის სხვადასხვა რესპუბლიკებში და ოლქებში (ბაშკირეთი, კიროვის ოლქი, სვერდლოვსკის ოლქი, თათრეთი, უდმურტეთი, ხანტი-მანსის ავტონომიური ოკრუგი, ნიჟნი-ნოვგოროდის ოლქი, პერმის მხარე, ჩუვაშეთი). 

მარიელების დასახლების ძირითადი ტერიტორიაა ვიატკისა და ვეტლუგის შუამდინარეთი. 

მარიელებს ყოფენ სამ ჯგუფად:

 მთის მარიელები — ცხოვრობენ ძირითადად მდინარე ვოლგის მარჯვენა, ნაწილობრივ მარცხენა სანაპიროებზე, მარი-ელის რესპუბლიკის დასავლეთით და მათ მიმდებარე ტერიტორიებზე. 
 აღმოსავლეთ-მდელოს მარიელები — წარმოადგენენ მარიელი ხალხის უმრავლესობას. უჭირავთ ვოლგა-ვიატკის შუამდინარეთი. 
 ჩრდილო-დასავლეთის მარიელები — ჩამოყალიბდა ვოლგის მდელოებიდან ბაშკირეთში გადმოსახლებულების მიერ.

ბოლო ორი ჯგუფი ისტორიული და ენობრივი ნათესაობის გამო ერთიანდებიან მდელო-აღმოსავლეთის მარიელების ჯგუფში. საუბრობენ აღმოსავლურ-დაბლობის მარიულსა, ჩრდილო-დასავლურ და მთის მარიულ ენებზე, რომლებიც მიეკუთვნება ურალურ ენათა ოჯახის, ფინურ-უნგრული ენათა ჯგუფს. 

მარიელების აღმსარებლობაა მართლმადიდებლობა, ასევე გავრცელებულია მარიელების ტრადიციული რელიგია.

 ეთნოგენეზი 
ადრე რკინის ხანაში ვოლგა-კამის ტერიტორიაზე გავრცელებული იყო ანანინოს კულტურა (ძვ. წ. VIII-III სს.), რომლის მატარებლებიც იყვნენ კომი-ზირიანების, კომი-პერმიაკების, უდმურტებისა და მარიელების შორეული წინაპრები. აღნიშნული ხალხის ფორმირება იწყება ახ. წ. I ათასწლეულის შუა ხანებიდან. 

მარიელების ფორმირება მიმდინარეობდა ვოლგის მარჯვენა სანაპიროზე, მდინარეების სურისა და დიდი ცივილის შესართავებს შორის. ამ რაიონებიდან მარიელები განსახლდნენ აღმოსავლეთის მიმართულებით მდინარე ვიატკამდე და სამხრეთით მდინარე კაზანკამდეЭтнология. Учебник. Для высших учебных заведений / Э. Г. Александренков, Л. Б. Заседателева, Ю. И. Зверева и др. — М.: Наука, 1994..

 ისტორია 
ითვლება, რომ ჩერემისები პირველად ისტორიულ წყაროებში იხსენიება გოთ ისტორიკოს იორდანისთანВ. А. Мочаев. Марийская биографическая энциклопедия. — Йошкар-Ола: Марийский биографический центр, 2007. — С. 152. — 486 с. — 2032 экз. — ISBN 5-87898-357-0.. თანამედროვე მარიელების წინაპრებს V და VIII საუკუნეებში ურთიერთობა ჰქონდათ გოთებთან, მოგვიანებით ხაზარებთან და ვოლგის ბულგარელებთან. XIII-XV საუკუნეებში მარიელები შევიდნენ ოქროს ურდოს და ყაზანის სახანოს შემადგენლობაში. მოსკოვის სახელმწიფოსა და ყაზანის სახანოს შორის საბრძოლო მოქმედებების დროს მარიელები იბრძოდნენ როგორც მოსკოველთა ასვე ყაზანელთა მხარეს. 1552 წლიდან, ყაზანის სახანოს დაპყრობის შემდეგ მარიელები რუსეთის ხელისუფლების ქვეშ ექცევიან. 1920 წლის 4 ოქტომბერს გამოცხადდა მარიელების ავტონომიური ოკრუგი რსფსრ-ის ფარგლებში. 1936 წლის 5 დეკემბრიდან კი ავტონომიური საბჭოთა სოციალისტური რესპუბლიკაა. 

რუსეთის სახელმწიფოსთან შეერთება სისხლიანი აღმოჩნდა. მარიელი ხალხი სამჯერ აჯანყდა რუსული მმართველობის წინააღმდეგ. ეს აჯანყებები ცნობილია 1552-1585 წლების  ჩერემისების ომების სახელწოდებით. 

ჩერემისების მეორე ომი (1571-1574 წწ.) ატარებდა ეროვნულ-განმათავისუფლებელ და ანტიფეოდალურ ხასიათს. აჯანყებაში მონაწილეობდა ვოლგისპირეთის ყველა ერი. აჯანყება დაიწყო 1571 წელს, მას შემდეგ რაც მოსკოვს თავს დაესხა და გადაწვა ყირიმის ხანმა დევლეთ I გირაიმ.

 მოსახლეობა და განსახლება 
მარიელების ძირითადი ნაწილი ცხოვრობს მარი-ელის რესპუბლიკაში (290 ათ. კაცი). მნიშვნელოვანი ნაწილი ცხოვრობს  კიროვისა და ნიჟნი-ნოვგოროდის ოლქებში. ყველაზე დიდი მარიელების დიასპორა მოქმედებს ბაშკირეთის რესპუბლიკაში (103 ათ. კაცი). ასევე კომპაქტურად ცხოვრობენ თათრეთში (18,8 ათ. კაცი), უდმურტეთში (8 ათ. კაცი), სვერდლოვსკის ოლქსა (23,8 ათ. კაცი) და პერმის მხარეში (4,1 ათ. კაცი), ხანტი-მანსის ავტონომიური ოკრუგში, ჩელიაბინსკისა და ტომსკის ოლქებში. ასევე ცხოვრობენ ყაზახეთში (4 ათ., 2009 წ.და 12 ათ., 1989 წ.), უკრაინაში (4 ათ., 2001 წ. და 7 ათ., 1989 წ.),  უზბეკეთში (3 ათ., 1989 წ.)

მარიელების რაოდენობა მოსახლეობის აღწერის მიხედვით (კაცი):
18971897 წლის აღწერები რომელიც გაიმართა რუსეთის იმპერიის ვიატკისა და უფის გუბერნიებში.Первая всеобщая перепись населения Российской Империи 1897 г. Распределение населения по родному языку, губерниям и областям.1926Всесоюзная перепись населения 1926 года. Национальный состав населения по республикам СССР.1939Всесоюзная перепись населения 1939 года. Национальный состав населения по республикам СССР.1959Всесоюзная перепись населения 1959 года. Национальный состав населения по республикам СССР.1970Всесоюзная перепись населения 1970 года. Национальный состав населения по республикам СССР.1979Всесоюзная перепись населения 1979 года. Национальный состав населения по республикам СССР.1989Всесоюзная перепись населения 1989 года. Национальный состав населения по республикам СССР.2002Всероссийская перепись населения 2002 года. Национальный состав населения по регионам России.2010Всероссийская перепись населения 2010 г. Население по национальности, полу и субъектам Российской Федерации.სსრკ — 428192  481587  504205  598628  621961  670868 — —რუსეთის ფედერაცია (რუსეთის იმპერია, რსფსრ) 375439Первая всеобщая перепись населения Российской Империи 1897 г. Распределение населения по родному языку, губерниям и областям. По империи. Черемисское.  428001  476382  498006  581082  599637  643698  604298  547605მარი-ელი (მარეთის ავტონომიური ოლქი, მარეთის ასსრ) — 247979  273332  279450  299179  306627  324349  312178  290863კიროვის ოლქი (ვიატკის გუბერნია) 144918Первая всеобщая перепись населения Российской Империи 1897 г. Распределение населения по родному языку, губерниям и областям. Вятская. Черемисское. 59741 57008 52570 51682 47910 44496 38930 29598ბაშკირეთი (უფის გუბერნია, ბაშკირეთის ასსრ) 80608Первая всеобщая перепись населения Российской Империи 1897 г. Распределение населения по родному языку, губерниям и областям. Уфимская. Черемисское. 79298  90163  93902  109638  106793  105768 105829 103658

 რელიგია 
მარელებს მართლმადიდებლობის გარდა აქვთ ტრადიციული რელიგია, რომელმაც შეინარჩუნა თავისი განსაკუთრებული მნიშვნელობა, როგორც სულიერ კულტურაში ასევე თანამედროვეობაში. ტრადიციული რელიგიის დაცვამ მიიპყრო ევროპელი ჟურნალისტების ყურადღება და ზოგჯერ ისინი მარიელებს უწოდებენ „ევროპის უკანასკნელ წარმართებს“.

XIX საუკუნეში მარიელების ტრადიციული რელიგია იდევნებოდა. მაგალითად, 1830 წელს შინაგან საქმეთა სამინისტროს ბრძანების საფუძველზე, რომელსაც მიმართა რუსეთის ეკლესიის წმინდა სინოდმა, მარიელების წმინდა მთა ჩუმბილატი ააფეთქეს. თუმცა მთის აფეთქებამ სასურველი შედეგი ვერ გამოიღო, რადგან მარიელები თაყვანს სცემდნენ არა ქვებს, არამედ ღმერთებს Кузнецов С. К. Поездка к древней черемисской святыне, известной со времён Олеария // Этнографическое обозрение. 1905. № 1. С. 129—157..

ლიტერატურა

რესურსები ინტერნეტში
 Интернет-журнал «Кидшер» («На пульсе»)
 MariUver — Независимый портал о марийцах, Марий Эл на четырёх языках: марийском, русском, эстонском и английском
 Марийцы 

 სქოლიო 

კატეგორია:რუსეთის ხალხები
კატეგორია:მარიელები
კატეგორია:ეთნიკური ჯგუფები