კლარჯეთის საერისთავო

კლარჯეთის საერისთავო, არტანუჯის საერისთავო — ადმინისტრაციული ერთეული იბერიის სამეფოში, ასევე ქართლის საერისმთავროს, ქართველთა სამეფოსა და საქართველოს სამეფოში. ამ სახელწოდების ტერიტორიული ერთეული პირველად ძვ. წ. III საუკუნეში გამოჩნდა — ის ერთ-ერთი იყო ფარნავაზ I-ის მიერ დაწესებულ საერისთავოთა შორის.გ. მამულია, სტ. „ფარნავაზი“, ქსე, ტ.10, გვ. 232 თავდაპირველად იგი საკუთრივ კლარჯეთის გარდა შავშეთსა და ამიერ-ტაოსაც მოიცავდა.

 ისტორია 
საერისთავოს დაარსება უკავშირდება ფარნავაზის მიერ აზონის დამარცხებას, რის შედეგადაც მან არიან-ქართლი მიიერთა.ქართლის ცხოვრება, ტექსტი დადგენილი ყველა ძირითადი ხელნაწერის მიხედვით ს. ყაუხჩიშვილის მიერ, ტ. I, თბილისი, 1955, გვ. 4 „ქართლის ცხოვრება“ მეფის მიერ კლარჯეთის ერისთავის დანიშვნას შემდეგნაირად მოიხსენიებს:

საერისთავოს უძველესი ცენტრი იყო ციხე თუხარისი, რომელიც ქართული საისტორიო ტრადიციის თანახმად, ქართველთა ერთ-ერთ ლეგენდარულ ეთნარქს — ოძრხოსს დაუარსებია.დ. მუსხელიშვილი, სტ „თუხარისი“, ქსე, ტ.5, გვ. 30 

I საუკუნეში, კლარჯეთის საერისთავოს იმჟამინდელმა ერისთავმა, დაიმსახურა მეფე ადერკის წყრომა. მიზეზი ის იყო, რომ ერისთავი მის სამფლობელოში ჩასულ ანდრია პირველწოდებულს, შემწყნარებლური დამოკიდებულებით შეხვდა.ქართლის ცხოვრება, ტექსტი დადგენილი ყველა ძირითადი ხელნაწერის მიხედვით ს. ყაუხჩიშვილის მიერ, ტ. I, თბილისი, 1955, გვ. 42 

III საუკუნის შუა ხანებში კლარჯეთის ერისთავი, „ქვემო ივერიის“ ანუ დასავლეთ ქართლის სხვა ოთხ ერისთავთან ერთად, მეფე ამაზასპის წინააღმდეგ მიმართულ აჯანყებაში მონაწილეობდა.ქართლის ცხოვრება, ტექსტი დადგენილი ყველა ძირითადი ხელნაწერის მიხედვით ს. ყაუხჩიშვილის მიერ, ტ. I, თბილისი, 1955, გვ. 57 

V საუკუნეში, სავარაუდოდ 456ვ. გოილაძე, ვახტანგ გორგასალი და მისი ისტორიკოსი, თბილისი, 1991, გვ. 141–145 წელს, ვახტანგ I გორგასალმა  ბიზანტიისაგან დაიბრუნა დაახ. 370 წელს წართმეული კლარჯეთი და მის გამგებლად თავისი ძუძუმტე, არტავაზი დანიშნა. სააღმშენებლო საქმიანობის დაწყებასთან ერთად, მეფემ ადმინისტრაციული ცვლილებაც მოახდინა და ერისთავის რეზიდენციად ახლადაშენებული არტანუჯი დაადგინა. ერისთავმა არტავაზმა, მეფის ბრძანებით განაახლა ახიზის და ააშენა არტანუჯის ციხეები. მანვე ააშენა ოპიზის მონასტერი, მერეს, შინდობისა და ახიზის ეკლესიები.ქართლის ცხოვრება, ტექსტი დადგენილი ყველა ძირითადი ხელნაწერის მიხედვით ს. ყაუხჩიშვილის მიერ, ტ. I, თბილისი, 1955, გვ. 178 

კლარჯეთის საერისთავომ არსებობა იბერიის სამეფოს გაუქმების შემდეგ, ქართლის საერისმთავროს არსებობის პერიოდშიც განაგრძო. სტეფანოზ I-დან აშოტამდე მას უშუალოდ „ბაგრატიონები“ (ან გუარამიდები) განაგებდნენ.მ. ვაჩნაძე, ვ. გურული, მ. ბახტაძე, საქართველოს ისტორია – X კლასი, თბილისი, „არტანუჯი“, 2005.ISBN 99940-11-30-8 VIII ს-ში არტანუჯის ციხე მურვან ყრუს შემოსევის შედეგად დაინგრა. 

 ქართველთა სამეფოში 
დაახლოებით 786-807 წლებს შორის „ახალმა“ ბაგრატიონებმა კლარჯეთი მემკვიდრეობით მიიღეს. 813 წელს, არაბთაგან დევნილი ქართლის უკანასკნელი ერისმთავარი აშოტ I ბაგრატიონი კლარჯეთში გადმოვიდა, სადაც მან აღადგინა არტანუჯის ციხე და მიმდებარე ტერიტორიაზე ქალაქი ააშენა.  არტანუჯში შეგროვებული გადასახადები ბაგრატიონთა ძალაუფლების ზრდის უმთავრესი ფაქტორი იყო. არაბთა შემოსევების შედეგად გაუკაცრიელებული კლარჯეთი კვლავ დასახლდა და გადაიქცა ქრისტიანული კულტურის უმნიშვნელოვანეს კერად, რასაც ხელს უწყობდა ფართომასშტაბიანი სამონასტრო მოღვაწეობა, წამოწყებული ქართველი ბერის, გრიგოლ ხანძთელის (759–861) მიერ.Rapp, Stephen H. (2003), Studies in Medieval Georgian Historiography: Early Texts And Eurasian Contexts, passim. Peeters Publishers,  აშოტის გარდაცვალების და ბაგრატიონთა ტაოსა და კლარჯეთის შტოებად გაყოფის შემდეგ, კლარჯეთის ერისთავობა ამ უკანასკნელთ ერგოთ, თუმცა ისინი ქართველთა მეფეებს, ანუ ტაოს შტოს ბაგრატიონებს დაემორჩილნენ. ეს შტო, შუა საუკუნეების ქართულ ჩანაწერებში ცნობილია, როგორც კლარჯნი ხელმწიფენი. 

 საქართველოს სამეფოში 
დაახლოებით 1011 წელს ბაგრატ III დააპატიმრა და განდევნა „კლარჯ ხელმწიფეთა“ შტო.ჯაბა სამუშია — ბაგრატ III, 2012, გვ. 117 ბაგრატ III-მ ტერიტორია გადასცა აბუსერისძეების ოჯახს. 1191 წელს, ზაქარია ასპანისძის თამარ მეფის მიერ, შავშეთის, კლარჯეთისა (არტანუჯის) და ტაოს ერისთავად დამტკიცების შემდგომ, კლარჯეთი დანარჩენ ორთან ერთად, გაერთიანდა ერთ, ფანასკეთის (ანუ ტაოს) მონაპირე საერისთავოში, რომლის ცენტრიც ციხესიმაგრე ფანასკეთში იყო.ნ. შოშიაშვილი, სტ. „ზაქარია ფანასკერტელი“, ქსე, ტ. 10, გვ. 217 

გვიან XI საუკუნეში კლარჯეთი, სელჩუკთა გამუდმებული თავდასხმების შემდეგად გაპარტახდა და თანდათან მნიშვნელობა დაკარგა, მდგომარეობა კიდევ უფრო გაუარესდა XIII და XIV საუკუნეში, მონღოლთა და თემურლენგის შემოსევებისას. XV საუკუნეში საქართველოს სამეფოს გაყოფის შემდეგ, კლარჯეთი სამცხის ათაბაგების ხელში აღმოჩნდა.

 კლარჯეთის ერისთავები 
სახელიმმართველობის წლებიCyrille Toumanoff, Les dynasties de la Caucasie chrétienne de l'Antiquité jusqu'au xixe siècle : Tables généalogiques et chronologiques, Rome, 1990.შენიშვნები 1. სუმბატ I 867–889 სუმბატ I, მამფალი, არტანუჯელი, დიდი (კონსტ.), ანთიპატოს-პატრიკი (†889). 2. ბაგრატ I 889–900 ბაგრატ I, მამფალი, მაგისტროსი (კონსტ.), არტანუჯელი (†909 წ. 20 აპრილს, აღვსების დღეს). 3. დავით I 889–943 დავით I, მამფალი, დიდი (კონსტ.) (†943 წ. 20 თებერვალს, მონაზნობაში). 4. გურგენ III 900–923 გურგენ III, ერისთავი (†923) 5. აშოტ IV კისკასი 923–932 აშოტ IV, კისკასი, პატრიკი (კონსტ.); ირთავს აფხაზთა მეფის გიორგი II-ის ქალს. (†939 ივნისში, უძეოდ). 6. სუმბატ III 943–988 სუმბატ III, არტანუჯელი, [[ერისთავთერისთავი]; ირთავს თავისი ბიძის, ბაგრატ I-ის ქალს (კონსტ.), (†988) 7. დავით IV988–993 დავით IV (†992–994 წლებს შორის) 8. სუმბატ IV993–1011 სუმბატ IV, კლარჯი, არტანუჯელი (†1011, თმოგვის ციხეში).კლარჯნი ხელმწიფენი 9. ბაგრატ IV1011–1011 ბაგრატ IV, კონსტანტინეპოლს წავიდა. 10. გურგენ VI1011–1012 გურგენ VI, კლარჯი (†1012, თმოგვის ციხეში).კლარჯნი ხელმწიფენიიოვანე აბუსერიიოვანე აბუსერი ~1011–1030აბუსერ I აბუსერისძეაბუსერ (I) აბუსერიძე 1046/1047გრიგოლ აბუსერისძეგრიგოლ აბუსერის ძე 1047–1070აბუსერ II აბუსერისძეაბუსერ (II) აბუსერიძე XI ს-ის ბოლო მესამედი
იხილეთ აგრეთვე
 კლარჯეთი
 არტანუჯის ციხე
 ხორძენე

ლიტერატურა
 სუმბატ დავითის ძის ქრონიკა ტაო-კლარჯეთის ბაგრატიონთა შესახებ ტექსტი გამოსცა შესავლით, შენიშვნებით და ორი გენეალოგიური ტაბულით საქართველოს სსრ მეცნიერებათა აკადემიის ნამდვილმა წევრმა ე. თაყაიშვილმა. საქართველოს სსრ მეცნიერებათა აკადემიის გამომცემლობა, თბილისი, 1949. 

 სქოლიო 

კატეგორია:იბერიის საერისთავოები
კატეგორია:საქართველოს საერისთავოები