ნიტრო ჯგუფი

ნიტრონაერთები ორგანულ ნივთიერებებს წარმოადგენენ, რომლებიც ერთ ან მეტ ნიტრო ფუნქციურ ჯგუფს შეიცავენ (-NO2). ისინი ხშირად ფეთქებად ნივთიერებებს წარმოადგენენ. ეს განსაკუთრებულად ეხება დაბინძურებულ ნიმუშებს, რომლებიც ერთზე მეტ ნიტროჯგუფს შეიცავენ. ნიტროჯგუფი ერთ-ერთი ყველაზე გავრცელებული ექსპლოსოფორია (ფუნქციური ჯგუფი, რომელიც ლიც ნივთიერებას ფეთქებადობის უნარს ანიჭებს). ნიტრო და ნიტრატული ჯგუფებისს ეს თვისება აიხსნება მათი თერმული დაშლისას აირ აზოტის (N2) გამოყოფით დიდი რაოდენობის ენერგის თანხლებით. ეს აზოტის მოლეკულაში ატომთაშორისი სამმაგი ბმის უნიკალური სიძლიერით აიხსნება

ნიტრო ჯგუფი ასევე ძალიან ძლიერი ელექტრონის გამაძევებელი ჯგუფია. ეს კი ალფა მდგომარეობაში მყოფ C-H კავშირებს მჟავა თვისებებს ანიჭებს. ნიტრომეთანისა და იზოპროპილის ნიტრატის pKa, შესაბამისად მათიუსისა და ბორდველის მიხედვით, 17.2 და 16.9-ა.

არომატული ნიტრონაერთები ჩვეულებრივ ორგანულ მოლეკულაზე აზოტმჟავისა და გოგირდმჟავის ნარევის მოქმედებით მიიღება. ნიტრონაერთი, რომელიც ყველაზე დიდი მასშტაბებით მიიღება ნიტრობენზოლია. ასაფეთქებელი ნივთიერებების  უმრავლესობა ნიტრირებით მიიღება. მაგალითად ტრინიტროფენოლი(პიკრიკის მჟავა), ტრინიტროტოლუოლი (TNT) და ტრინიტრორესორსინოლი (სტიფნიკის მჟავა).Gerald Booth "Nitro Compounds, Aromatic" 'Ullmann's Encyclopedia of Industrial Chemistry', 2005, Wiley-VCH, Weinheim. 

 ბუნებაში გავრცელება 
ქლორამფენიკოლი ბუნებრივად შეხვედრადი ნიტრონაერთების იშვიათი მაგალითია. ბუნებრივად წარმოქმნილი ნიტრონაერთების უმრავლესობა ამინოჯგუფების დაჟანგვით მიიღება.Georg Zocher, Robert Winkler, Christian Hertweck, Georg E. Schulz "Structure and Action of the N-oxygenase AurF from Streptomyces thioluteus" J. Molecular Biology (2007) 373, 65–74.  2-ნიტროფენოლი კი ტკიპების შეგროვების ადგილას ფერომონისაგან მიიღება.

ბუნებაში ნიტრონაერთები ძალიან იშვიათია. 3-ნიტროპროპიონის მჟავა, რომელიც ზოგიერთ  სოკოებსა და მცენარეებში (ინდიგოფერა). ნიტროპენტადესინი ტერმიტების თავდაცვით იარაღს წარმოადგენს. ნიტროფენილეთანი კი Aniba canelilla-ში იქნა ნაპოვნი'.José Guilherme S. Maia, Eloísa Helena A. Andrade "Database of the Amazon aromatic plants and their essential oils" Quim. Nova, (2009) 32(3), 595–622, 2009  ნიტროფენილეთანი ასევე აღმოაჩინეს ისეთი ჯგუფის მცენარეებში, როგორებიცაა Annonaceae, Lauraceae  და Papaveraceae.Klaus Kubitzki, Jens G. Rohwer, Volker Bittrich "Flowering Plants · Dicotyledons: Magnoliid, Hamamelid and Caryophyllid Families" 1993, Springer-Verlag, Berlin

 მიღება 
ორგანული სინთეზში ნიტრონაერთების მიღების მრავალი ხერხი არსებობს.

 ალიფატური ნიტრონაერთები 

ალიფატური ნიტრონაერთების სინთეზი მრავალი გზითაა შესაძლებელი. მეთოდების სიიდან შეგვიძლია მაგალითად მოვიყვანოთ:
ალკანების თავისუფალი რადიკალების ნიტრირება. რეაქციის შედეგები შეიცავს საწყისი ალკანის ნაწილებს, რაც რეაქციის პროდუქტების რთულ ნარევს ქმნის. მაგალითად გაზურ მდგომარეობაში პროპანზე (ტემპ. 350–450 °C და 8–12 ატმ-ს დროს.) აზოტმჟავის მოქმედებით წარმოიქმნება ნიტრომეთანის, ნიტროეთანის, 1-ნიტროპროპანისა და 2-ნიტროპროპანის ნარევი.
ნუკლეოფილური მიმოცვლა წარმოადგენს რეაქციას ჰალოკარბონს ან ორგანოსულფატსა და ვერცხლის ნიტრიტს ან მეტალის ნიტრიტ მარილებთან.
ლაბორატორიაში ნიტრომეთანი  მიიღება ნატრიუმის ქლოროაცეტატზე ნატრიუმის ნიტრიტის ზემოქმედებით.
პირველადი ამინებით.ოქსიმების დაჟანგვით.

 არომატული ნიტრონაერთები 
კლასტიკურ ელექტროფილური ჩანაცვლების რეაქციაში აზოტმჟავა და გოგირდმჟავა წარმოქმნიან ნიტრონიუმის იონს, რომელიც ურთიერთქმედებს არომატულ ნივთიერებებთან არომატული ნიტრირების რეაქციით. განსხვავებულ მეთოდს წარმოადგენს ცინკეს ნიტრირება, რომლის საწყისიც ჰალოგენირებული ფენოლებია.

 რეაქციები 
ნიტრონაერთები რამდენიმე ორგანულ რეაქციაში მონაწილეობენ, რომელთაგანაც ყველაზე მნიშვნელოვანი მათი ამინებამდე აღდგენაა:
RNO2  +  3 H2   →   RNH2  +  2 H2O
შეგვიძლია ჩავთვვალოთ, რომ ყველა არომატული ამინი (ანილინები) ნიტროარომატული ნაერთებიდან მიიღება.

 ალიფატური ნიტრონაერთები 
 ალიფატური ნაერთები აღდგებიან ამინებამდე  მარილმჟავისა და რკინის კატალიზატორის თანაობითhttp://www.slideshare.net/HVignesC/general-chemistry-2-assignment-preparation-of-amine-group-13-and-18
 ნიტრონატები ალიფატური ნიტრონაერთების ტავტომერულ ფორმას წარმოადგენენ
 ნიტრონაერთების მარილების ჰიდროლიზით  ალდეჰიდები და კეტონები მიიღება (ნეფის რეაქცია).
 ნიტრომეთანი ალდეჰიდებს ნიტროალდოლის რეაქციით 1,2 რგოლებს ამატებს.
 ნიტრომეთანი ალფა-ბეტა გაუჯერებენელ კარბონილ ჯგუფს 1,4 რგოლებს ამატებს მაიკლის რეაქციით როგორც მაიკლის დონორი.
 ნიტროალკენები მაიკლის მიმღებები არიან მაიკლის რეაქციაში ენოლატურ ნაერთებთან.
 ნუკლეოფილური არომატული მიმოცვლის რეაქციაში, ნატრიუმის ნიტრიტი (NaNO2) ალკილების ჰალიდებში იონურ მიმოცვლას ახდენს ე.წ. ტერ მეერის რეაქციით, რომელსაც ედმუნდ ტერ მეერის სახელი ჰქვია. რეაქტანტი 1,1 ჰალონიტროალკანია:
ტერ მეერის რეაქცია

 ერთ-ერთ კვლევაში შემოთავაზებული იყო რეაქციის მექანიზმი, რომლის მიხედვითაც პირველი, ნელი საფეხური იყო ნიტროალკანებიდან კარბანიონამდე 1 ელექტრონის წართმევა, რომელსაც 2 მოსდევდა პროტონაცია ნიტრონატამდე და 3 საბოლოო ნაბიჯი, ქლორის ნუკლეოფილური ჩანაცვლება 3.3 ექსპერიმენტულად დაკვირვებადი წყალბადის კინეტიკური იზოტოპის ეფექტით.aci-Nitroalkanes. I. The Mechanism of the ter Meer Reaction M. Frederick Hawthorne J. Am. Chem. Soc.; 1956; 78(19) pp 4980–4984;  როცა იგივე რეაქტივი ურთიერთქმედებდა კალიუმის ჰიდროქსიდთან, გამოიყოფოდა 1,2 დინიტრო დიმერი3-Hexene, 3,4-dinitro- D. E. Bisgrove, J. F. Brown, Jr., and L. B. Clapp. Organic Syntheses, Coll. Vol. 4, p.372 (1963); Vol. 37, p.23 (1957). (Article)

 იხილეთ აგრეთვე 
 ფუნქციონალური ჯგუფი
 ნიტრონაერთების აღდგენა
 ნიტრირება
 ნიტრატი (ასევე NO2 ჯგუფი, მაგრამ განსხვავებული ბმებით)
 ნიტროალკენი
 ნიტროგლიცერინი

სქოლიო

კატეგორია:აზოტის ნაერთები
კატეგორია:ჟანგბადის ნაერთები
კატეგორია:ორგანული ნივთიერებები