სომხეთის ისტორიის ქრონოლოგია

სომხეთის ისტორია მოითვლის სამი ათას წელზე მეტ ხანს

უძველესი ისტორია. ჩვენს ერამდე
თანამდევი მოვლენები
ჩვენს ერამდე
 XVI  — კონფედერაცია ჰაიასის ფორმირება
 XIII  — პირველი ცნობები ურარტუს შესახებ
 1190 — "ზღვის ხალხების" თავდასხმების შედეგად ხეთების სამეფოს დაცემის სავარაუდო თარიღი
 1000 — რკინის ხანის დასაწყისი.
 VIII ბოლოს — სკვითებისა და კიმერიელების შეჭრა სომხეთის მთიანეთში  
 612 — ასურეთის იმპერიის დაცემა 
 558 —  აქემენიდების იმპერიის წარმოქმნა
 549 —  მიდიის დაპყრობა აქემენიდთა მიერ
 522—486 — დარიოს I -ის მეფობა სპარსეთში 
 455—444 —  ჰეროდოტეს მოგზაურობა  აღმოსავლეთის  ქვეყნებში.
 336 — 30 — ელინიზმის ეპოქა
 331 —  ალექსანდრე დიდის  გამარჯვება სპარსეთზე  
 190 —  მაგნეზიის ბრძოლა .
 171—138 — მითრიდატეს I-ის  გაძლიერება. პართია . 
 2492 — ჰაოსის მიერ სომხური სახელმწიფოს დაარსების მითოლოგიური თარიღი. ძველსომხური კალენდრის დასაწყისი.
 2000 — ხეთები ანატოლიაში შეჭრის მიახლოებითი თარიღი
 XIII ს. — სომეხთა ეთნოგენეზის დასაწყისი
 859—844 — არამეს მმართველობა
 844—828 — სარდური I-ის მმართველობა
 828—810 — იშპუინის მმართველობა
 810—786 — მენუას მმართველობა
 786—764 — არგიშთი I-ის მმართველობა
 786—639 — ურარტელი მეფეები იძულებით ასახლებენ მუშქების ნაწილს  ურარტუს  ტერიტორიაზე
 782 — ერებუნის მმართველობა
 775 — არგიშთიხინილის მმართველობა
 764—735 — სარდური II-ის მმართველობა
 735—714 — რუსი I-ის  მმართველობა
 714—680 — არგიშთი II-ის  მმართველობა
 680—639 — რუსი II-ის მმართველობა
 639—635 — სარდური III-ის მმართველობა
 590 — ურარტუს დაცემა

სომეხი ხალხის ფორმირების შემდგომ
 VI ს. — სომეხთა პირველი სამეფოს წარმოქმნა 
 VI ს. შუა ხანები — სომხეთის დაპყრობა აქემენიდების მიერ. სპარსეძთის სახელმწიფოში სომეხეთის სამეფოს სატრაპიად გადაქცევის პროცესი  
 401—  ქსენოფონტე სომხეთში. 
 401—344 — ქემენიდთა სატრაპის ერვანდ I -ის მმართველობა სომხეთში.
 331 — აქემენიდთა იმპერიის დაცემის შედეგს სომხეთი იღებს ფაქტობრივ დამოუკიდებლობას
 322 — მცირე არმენიის სამეფოს წარმოქმნა
 III ს. I ნახევარი ჩვ. ერამდე   —  სომხური სამეფოს სოფენას წარმოქმნა 
  III ს ჩვ. ერამდე  —  სოენას დაპყრობა სელევკიდების მეფის ანტიოქოს I დიდის მიერ
 200 — მეფე ერვანდ  IV-ის მიერ  სომხეთის დედაქალაქის ერვანდაშატის დაარსების მიახლოებითი თარიღი 
 190/189 — სოფენას დამოუკიდებლობის აღდგენა და დიდი არმენიის სახელმწიფოს დაარსება. 
 189—159 — არტაშეს I დიდის მმართველობა სომხეთში 
 176 — არტაშეს I-ის მიერ ქალაქ არტაშატის დაარსების თარიღი 
 163 — კომაგენის სამეფოს წარმოქმნა
 95 — 55 —  ტიგრან II დიდის მმართველობა სომხეთში - ახლო აღმოსავლეთის ერთ-ერთი მნიშვნელოვანი სახელმწიფო ხდება
 77 — ტიგრანაკერტის დაარსება და მისი გადედაქალაქება
 69 — ტიგრანაკერტის ბრძოლა. სომეხთა არმიის განადგურება რომაელი სარდლის ლუკულუსის მიერ. არტაშატის კვლავ გადედაქალაქება. 
 68 —  არტაქსატის ბრძოლა სომეხთა მიერ ლუკულუსის არმიის განადგურება  
 65 — პომპეუსის ლაშქრობა სომხეთში. სომხეთი რომის ვასალი
 62 — კომაგენის მეფე ანტიოქ  I-ის სამარხის მშენებლობა ნემრუტის მთაზე.  
 34 — არტავაზდ II- ის დატყვევება მარკუს ანტონიუსის მიერ

 ჩვენი ერა 
თანმდევი მოვლენები 
 64 — რომის მიერ პონტოს სამეფოს დაპყრობა
 53 — კარახთან ბრძოლა  რომაელი მხედართმტავრის კრასუსის განადგურება პართელტა არმიის მიერ სურენის მეთაურობით
ჩვენი ერა
 II ს დასაწყისი — რომის იმპერიის უმაღლესი ძალაუფლების პერიოდი
  226 — სასანიდების დინასტიის დამხობა   
 325 —  ნიკეის I საეკლესიო კრება  
 380 —ქრიატიანობის სახელმწიფო რელიგიად გამოცხადება რომის იმპერიაში თეოდოსი I-ის დროს
 395 — რომის იმპერიის გაყოფა ორნაწილად: აღმოსავლეთ რომის ( ბიზანტიის) და დასავლეთ რომის იმპერიებად 
 53 — პართელთა მიერ თრდატ I–ის მეფედ დასმა. არშაკიდების სომეხთა დინასტიის დამფუძნებელი.
 58 — გნეუს დომიციუს კორბულონის შეჭრა სომხეთში 
 63 — რომაულ–პართიული ომის დამამთავრებელი ფაზა. რანდეის ბრძოლა და სომეხთა მიერ კორბულონის არმიის განადგურება. 
 113 — ტრაიანეს შეჭრა სომეხეთში
 117 — ადრიანეს მიერ სომხეთიდან რომის ჯარების გამოყვანა. 
 130 — ვაგარშატ I–ის მიერ ქალაქ ვაგარშაპატის დაარსების მიახლოებითი თარიღი.
 163 — დიდი არმენიის დედაქალაქის გადატანა ვაგარშაპატში
 287—330 — თრდატ III-ის მმართველობა
 298 — ნიზიბინის ზავი. დიდი არმენიის  დამოუკიდებლობის აღიარება 
 301 — ქრისტიანობის აღიარება სახელმწიფო რელიგიად
 330—338 — ხოსროვ III-ის მმართველობა 
 335 — დვინის დაარსება
 338—350 — ტირანის  მმართველობა
 350—367 — არშაკ II-ის მმართველობა
 364—368 — სომხეთ-სპარსეთის ომი
 370—374 — პაპის  მმართველობა
 374 — სომხეთის სამოქციქულო ეკლესიის საბოლოო ჩამოყალიბება
 387 — არმენიის განაწილება რომსა და სპარსეთს შორის
 405/406 — მესროპ მაშთოცის მიერ სომხური ანბანის შექმნა 
 428 — აღმოსავლეთ სომხეთში სასანიდთა სამეფო ხელისუფლების გაუქმება. დიდი არმენიის სახელმწიფოს დაცემა, მარზპანის ხელისუფლების დაწესება სომხეთში. 
 449 — სომეხთა მიერ ანტისასანიდური აჯანყების დაწყება
 451 — ავარაირის ბრძოლა
 შუა საუკუნეები 
თანმდევი მოვლენები
 527—565 — ბიზანტიის იმპერატორის იუსტინიანე I დიდის მმართველობა
 633—651 — არაბთა მიერ სპარსეთის დაპყრობა
 XI ს. — შუა აზიიდან წინა აზიაში თურქთა მასობრივი მიგრაციის  დასაწყისი
 1077 —  იკონიის სასულთნოს შექმნა მცირე აზიაში
 1099 — იერუსალიმის აღება ჯვაროსნების მიერ 
 1204 — კონსტანტინეპოლის აღება ჯვაროსნების მიერ 
 1256 — ჰულაგუიდთა სახელმწიფოს შექმნა
 1291 — ეგვიპტელთა მიერ ლევიტანში ჯვაროსანთა უკანასკნელი საყრდენის პორტ აკოს აღება
 1402 — თემურ-ლენგის გამარჯვება ოსმანის არმიაზე ანკარასთან
 1453 — ოსმალთა მიერ კონსტანტინეპოლის აღება. ბიზანტიის დაცემა
 481—484 — ანტიირანული აჯანყება ვაჰან მამიკონიანის ხელმძღვანელობით
 484 — ნვარსაკის ხელშეკრულება- სომეხთა მიერ ნახევრადდამოუკიდებელი ქვეყნის სტატუსის და სრული რელიგიური თავისუფლების მოპოვება 
 506 — დვინის საეკლესიო კრება ბაბკენ I-ის ხელმძღვანელობით.  სომხური ეკლესიის მიერ მონოფიზიტობის საბოლოოდ მიღება  
 552 — სომხური საეკლესიო კალენდრის, სომხური ქრონოლოგიის დასაწყისი
 572—591 —  ირან-ბიზანტიის ომი, რომლის შემდეგ თითქმის მთელი სომხეთი გადადის ბიზანტიის ხელში.  
 629 — ჰერაკლე კეისრის მიერ სომხეთის საბოლოო დაპყრობა
 645 —არაბთა მიერ სომხეთის საბოლოო დაპყრობა
 653 — არაბთა მიერ სომეხი დიდებულის  თეოდოროს პშტუნის  ცნობა სომხეთის, საქართველოსა და ალბანეთის უმაღლეს მმართველად.   
 744 — ბაგრატიდების მიერ სომხეთის მმართველის ტიტულის მოპოვება  
 806 — ხალიფას მიერ სომეხი დიდებულის აშოტ მსაკერის სომხეთის გამგებლად დანიშვნა. 
 851—852 — არაბი სარდლის ბუღა თურქის დამსჯელი ექსპედიცია სომხეთში  
 862 — არაბთა ხალიფას მიერ  აშოტ I ბაგრატიდის ცნობა სრულიად სომხეთის ერისთავთ ერისთავად. 
 885 — აშოტ I ბაგრატიდის-ის მიერ დამოუკიდებლობის მოპოვება და ანისის სამეფოს შექმნა.  
 890—914 —  სუმბატ I-ის მმართველობა
 908 — ვასპურაკანის სამთავროს გამოყოფა  არწრუნების მიერ  ბაგრატიდების სახელმწიფოსაგან და დამოუკიდებელი სამთავროს შექმნა. 
 914—928 — აშოტ II-ის მმართველობა
 921 — სევანის ბრძოლა: აშოტ II-ის მიერ სომხეთიდან არაბთა განდევნა  
 922 — ხალიფატის მიერ  აშოტ II-ის დამოუკიდებელი არმენიის შაჰინშაჰად ცნობა  
 929—953 —აბას I-ის მმართველობა
 953—977 — აშოტ III-ის მმართველობა
 961 — აშოტ III „კეთილშობილის“ მიერ დედაქალაქის ყარსიდან ანისში გადმოტანა.  
 963 — ანისელი ბაგრატიდებისადმი ვასალიტეტით დაქვემდებარებული ყარსის სამეფოს წარმოქმნა
 966 — ბაგრატუნების სამფლობელოთა ანექსია ბიზანტიის იმპერიის მიერ 
 977—989 —  სუმბატ II-ის მმართველობა
 978 — ანისის ბაგრატუნების ვასალი ტაშირ-ძორაგეტის სამეფოს შექმნა. 
 987 — ანისის ბაგრატუნების ვასალი სიუნიქის სამეფოს შექმნა. 
 989—1020 —  გაგიკ I-ის მმართველობა ანისში
 998 — ქართველ-სომეხთა კოალიციის გამანადგურებელი ლაშქრობა რავადიდების დინასტიის წარმომადგენელ მამლან  I -ზე
 1016 — ოღუზთა პირველი მარბიელი ლაშქრობები სამხრეთ არმენიაში  
 1020—1041 —  ოვანეს-სუმბატის მმართველობა
 1021 — ბიზანტიელთა მიერ  ვასპურაკანის მიერთება.
 1022 — ტრაპიზონის შეთანხმება,  ოვანეს-სუმბატის ანდერძი  - ბიზანტიისათვის  სომხეთის  სამფლობელოების გადაცემის შესახებ  მეფის  სიკვდილის შემდეგ  
 1041—1045 —ბაგრატიდების სომეხთა სამეფოს უკანასკნელი მეფის გაგიკ II-ის მმართველობა
 1045 — ბიზანტიელთა მიერ ანისის აღება. სომხეთის ცენტრალიზებული სამეფოს დაცემა. 
 1048 — თოღრულ-ბეგის პირველი ლაშქრობა სომხეთში. თურქ-სელჩუკთა მიერ არზნის განადგურება
 1054 — თოღრულ-ბეგის შემოსევა სომხეთში
 1064 — ალფ-არსლანის ლაშქრობა სომხეთში. თურქ-სელჩუკთა მიერ ანისის აღება
 1065 — ყარსის სამეფოს  შეერთება ბიზანტიასთან
 XI ს  შუა ხანები — სომეხთა დიდი ისტორიული მიგრაციის დასაწყისი. სომხეთის მთიანეთში თურქ-სელჩუკთა მესაქონლე ტომების ჩამოსახლება.   
 1071 — მანაზკერტის ბრძოლა და ბიზანტიის ჯარის განაგდურება. 
 1071 — ფილარეტ ვარაჟნუნის სამეფოს შექმნა
 1072 — შედადიანთა ანისის საამიროს შექმნა
 1080 — რუბენ I-ის მიერ კილიკიის სომეხთა სამთავროს შექმნა.
 1097 — პირველი ჯვაროსნული ლაშქრობა და სომეხთა კილიკიის სამეფოში 
 1100 — შაჰ არმენთა საემიროს შექმნა დასავლეთ არმენიის დიდ ნაწილზე 
 1118 — ტაშირ-ძორაგეტის სამეფოს დაცემა და ქართული ხელისუფლების კონტროლის დამყარება ამ მიწებზე. 
 1170 — ილდეგიზიდების მიერ სიუნიქის სამეფოს დაპყრობა
 1196 — ქართველ-სომეხთა არმიის მიერ გაგარკუნიკის გათავისუფლება  
 1198 — ლევონ II -ის ცნობა კილიკიის მეფედ.  წმინდა რომის იმპერიის და პაპის ტახტის მიერ კილიკიის სომეხთა სამეფოს დამოუკიდებლობის აღიარება.   
 1199 — ქართველ-სომეხთა არმიის მიერ ანისის გათავისუფლება შედადიანთა მმართველობისაგან  
 1203 —  ქართველ-სომეხთა არმიის მიერ დვინის გათავისუფლება 
 1206 —  ქართველ-სომეხთა არმიის მიერ ყარსის გათავისუფლება 
 1207 — ეიუბიდების მიერ შაჰ-არმენების საემიროს შეერთება  
 1211 —  ქართველ-სომეხთა არმიის მიერ სიუნიქის გათავისუფლება. ორბელთა მთავრობის დასაწყისი.
 1220—1222 — მონგოლთა პირველი თავდასხმა  
 1225 — გარნისის ბრძოლა, ქართველ-სომეხთა არმიის განადგურება ჯალალედინის მიერ  
 1226—1270 — ჰეთუმ I -ის მმართველობა კილიკიაში
 1236 — მონღოლთა მიერ არმენიის დაპყრობა
 1266 — ეგვიპტელი მამლუქების მიერ კილიკიის სომეხთა სახელმწიფოს განადგურება
 1292 — რუმკალეს აღება ეგვიპტელთა მიერ
 1338 — არმენიის დიდი ნაწილის დაპყრობა ჩობანიდების მიერ  
 1375 — ეგვიპტელთა მიერ კილიკიის სომეხთა სამეფოს დაპყრობა  
 1385 — თოხთამიშის შემოსევები და ათასობით სომხის დატყვევება
 1386 — თემურ-ლენგის პირველი შემოსევა.  
 1410 — არმენია ყარა-ყოინლუს  კონტროლის ქვეშ
 1435 — ორბელთა სამთავროს გაუქმება სიუნიქში  
 1441 — სრულიად სომეხთა კათოლიკოსის ტახტის დაბრუნება ეჩმიაძინში  
 1468 — არმენია აყ-ყოინლუს კონტროლის ქვეშ
 1502 — სეფევიდების მიერ არმენისს კავკასიური ნაწილის დაპყრობა.

 ახალი დრო 
თანმდევი მოვლენები
 1501 — სეფიანების გამეფება ირანსა და აზერბაიჯანში
 1513 — ირან-თურქეთის ომების ხანგრძლივი სერიის დასაწყისი.
 1520—1566 — სულეიმან I-ის მმართველობა  ოსმალეთის იმპერიაში
 1587—1629 —  შაჰ აბას-ის მეფობა სპარსეთში.
 1639 — დღემდე შენარჩუნებული ირან-თურქეთის საზღვარის დადგენა
 1722—1723 —  პეტრე Iის ლაშქრობა სპარსეთში.
 1736—სეფევიდების დაცემა და აფშარიდების დინასტიის აღზევება
 1762—1796 — ეკატერინე II-ის მმართველობა   რუსეთის იმპერიაში.
 1813 — გულისტანის ზავი. რუსეთ-ირანის ომის  1804—1813 დასასრული
 1815 — სომხების მიერ მოსკოვში დაფუძნდა მოსკოვის აღმოსავლეთმცოდნეობის ინსტიტუტი, იგივე, ლაზარევის ინსტიტუტი.
 1839 — აბდულ-მეჯიდ I-ის რეფორმები ოსმანთა იმპერიაში   
 1876—1908 — აბდულ-ჰამიდ II-ის მმართველობა ოსმანთა იმპერიაში 
 1877—1878 — რუსეთ-თურქეთის ომი..
 1512 — აკოფ მეგაპარტის მიერ  «ურბატაგირკის»  ( სომხურ ენაზე პირველი ნაბეჭდი წიგნი)  გამოცემა. 
 1514 —  ერზინჯანის  და  ერზრუმის დაპყრობა ოსმანთა მიერ.  
 1533 —  ვანის დაპყრობა  ოსმანთა მიერ. 
 1547 —  კათალიკოს სტეფანოზ V სალმასცეტის მიერ ეჩმიაძინის საიდუმლო კრების მოწვევა  სომხეთის გასათავისუფლებლად
 1555 — ამასიის ზავით სომხეთის გაყოფა სპარსეთსა და ოსმალეთს შორის 
 1562 — კათალიკოს მიქაელ I  სებასტაცის მოწვევით გაიმართა ეჩმიაძინის მეორე საიდუმლო კრება სომხეთის გათავისუფლების იდეით. 
 1604—1605 — დიდი სურგუნი - შაჰ აბასის მიერ 250 ათასამდე სომხის გადასახლება სომხეთიდან სპარსეთში.  
 1699 — სომხეთის გათავისუფლებისათვის ანგეხაკოტის კრება.  
 1722—1730 — სიუნიქი XVII—XVIII ს.ს. ზანგეზურის ეროვნულ-განმათავისუფლებელი მოძრაობა დაუდ-ბეგის მეთაურობით.
 1726—1728 — კავკასიელი სომხების ბრძოლა თურქთა შემოსევების წინააღმდეგ
 1726—1809 — სომეხთა  განმათავისუფლებელი მოძრაობის მეთაურის, იოსებ ემინის ცხოვრება და მოღვაწეობა
 1794—1796 — პირველი სომხური ჟურნალის  «აზდარარის» გამოცემა ინდოეთში.
 1805—1848 — განმანათლებელ ხაჩატურ აბოვიანის ცხოვრება და მოღვაწეობა.
 1827 — რუსული არმიის მიერ ერევნის არება გენერალ პასკევიჩის მეთაურობით.
 1828 — თურქმანჩაის ზავი  რუსეთსა და სპარსეთს შორის. აღმოსავლეთ არმენიის შეერთება რუსეთთან. არმენიის ოლქის წარმოქმნა.  
 1850 —  ერევნის გუბერნიის წარმოქმნა.
 1869—1923 —  ოვანეს თუმანიანის ცხოვრება და მოღვაწეობა.
 1878 —  ყარსის შეერთება რუსეთის იმპერიასთან.  სომეხთა საკითხის განხილვის დაწყება საერთაშორისო დიპლომატიაში.  
 1885 — პარტია  არმენაკანის დაარსება.
 1887 — სოციალ-დემოკრატიული პარტია გნჩაკიანის დაარსება ჟენევაში.  
 1890 — პარტია  დაშნაკცუტიუნის დაარსება თბილისში.
 1894—1896 — სომეხთა მასობრივი მკვლელობა  1894—1896 წ.წ. ოსმალთა იმპერიაში.

 XX—XXI ს.ს. 
თანმდევი მოვლენები
 1908 — ახალთურქები . გადატრიალება ოსმანთა იმპერიაში
 1914—1918 — პირველი მსოფლიო ომი.
 1917 — რუსეთის  თებერვლის რევოლუცია და  ოქტომბრის რევოლუცია 
 1920 — სევრის ხელშეკრულება.
 1928 — ინდუსტრიალიზაციის  და  კოლექტივიზაციის დასაწყისი სსრკში 
 1930 — 1940 — სტალინური რეპრესიები სსრკში
 1939—1945 — მეორე მსოფლიო ომი.
 1945—1991 — ცივი ომი.
 1970 — 1985 — «აღმშენებლობის ეპოქა» სსრკში
 1985 — მიხეილ გორბაჩოვი  და მისი  პერესტოიკა  «საჯაროობის» პოლიტიკა
 1991 — სსრკ დაშლა და დსთს წარმოქმნა 
 1903—1978 —  არამ ხაჩატურიანის ცხოვრება და მოღვაწეობა.
 1904 — სომეხთა აჯანყება სასუნში.

 1909 — კილიკიის ხოცვა-ჟლეტა. სომეხთა ხოცვა ადანაში  (1909)
 1915 —  სომეხთა გენოციდის დასაწყისი ოსმანთა იმპერიაში 
 1918 — სომხეთის პირველი რესპუბლიკის წარმოქმნა. სარდარაპატის და  ბაშ-არაპანის ბრძოლები. სომეხთა ხოცვა-ჟლეტა  ბაქოში (1918 წ მარტი) 
 1920—1922 — ოპერაცია ნემესისი.
 1920 — შუშის ხოცვა-ჟლეტა. თურქეთ-სომხეთის ომი. სომხეთის საბჭოთა სოციალისტური რესპუბლიკა.
 1921 — მოსკოვის (1921)  და  ყარსის ხელშეკრულება  დასავლეთ სომხეთის, ნახიჩევანის და ყარაბახის დაკარგვა. 
 1922 —სომხეთის შესვლა  ამიერკავკასიის ფედერაციაში.
 1936 — ამიერკავკასიის ფედერაციის ლიკვიდაცია
 1943 — სომხეთის მეცნიერებათა აკადემიის დაარსება.
 1949 — სომეხთა დეპორტაცია შუა აზიაში
 1947—1950 —აზერბაიჯანელთა დეპორტაცია სომხეთიდან
 1946—1948 — სომეხთა რეპატრიაცია სომხეთის სსრში
 1959 —  მატენადარანის მშენებლობა ერევანში.
 1965 — გენოციდის 50-წლისთავისადმი მიძღვნილი აქცია. 
 1975—1991 —  სგსსა საბრძოლო აქციები.
 1988 — ყარაბახის კონფლიქტის დასაწყისი. სუმგაითის დევნა. სპიტაკის მიწისძვრა.
 1990 — სომეხთა დევნა ბაქოში
 1991 — ოპერაცია "რკალი". სომხეთის დამოუკიდებლობის აღდგენა
 1991—1994 — ყარაბახის ომი.
 1998—2008 — რობერტ ქოჩარიანის პრეზიდენტობა.
 1999 — სომხეთის პარლამენტის ტერაქტი.
 2008 —  სერჟ სარგსიანის პრეზიდენტობის დასაწყისი

 იხილეთ აგრეთვე 
 სომხეთის ისტორია

 ლიტერატურა





კატეგორია:სომხეთის ისტორია
კატეგორია:ქვეყნების ისტორიის ქრონოლოგია