ეთნიკური წმენდა

ეთნიკური წმენდა  — ეთნორელიგიური ჯგუფების იძულებითი გადაადგილება გარკვეული ტერიტორიებიდან, იმ განზრახვით, რომ ეს ტერიტორია გახდეს ეთნიკურად ან რელიგიურად ჰომოგენური. მიზნის მისაღწევად სხვადასხვა ღონისძიებანი შეიძლება იყოს გამოყენებული – იძულებითი და მასობრივი დეპორტაციები, გადასახლება, მოსახლეობის დაშინება, აუტანელი პირობების შექმნა ან მასობრივი მკვლელობებიც.
ეთნიკურ წმენდას, როგორც წესი, თან ახლავს სამიზნე ჯგუფის კულტურული მემკვიდრეობისა და მათი იქ ყოფნის დამადასტურებელი ნიშნების მოსპობაც – მათი სასაფლაოების, სამლოცველოებისა და საყოფაცხოვრებო ინფრასტრუქტურის განადგურება, ხოლო მათ საცხოვრებელ ადგილას სხვა რეგიონებიდან გადმოსახლებული ადამიანების დასახლება.
ტერმინის წარმოშობა
ტერმინი წარმოდგება -ს კალკიდან, რომელიც პირველად იუგოსლავიის ომების მიმდინარეობისას გამოიყენეს. ამ ფრაზას ისინი დაახლოებით იგივე მნიშვნელობას ანიჭებდნენ, რასაც ნაცისტები ფრაზას – საბოლოო გადაწყვეტა. მოგვიანებით ამ ტერმინმა შეაღწია აკადემიურ წრეებში დღევანდელი მნიშვნელობით.
იუგოსლავიის არმიის სამხედრო დოქტრინა ითვალისწინებდა დაკავებული რაიონის გაწმენდას "საეჭვო" ეთნოსისგან, სავარაუდო პარტიზანული მოძრაობის თავიდან ასაცილებლად. ამ მოქმედებას ეწოდებოდა რაიონის გაწმენდა (), საიდანაც უნდა წარმოდგებოდეს ეს ტერმინი, თუმცა ტერმინს ამ დატვირთვით პირველად სერბი ფილოლოგი და პოეტი ვუკ კარაჯიჩი იყენებს. იგი წერს, რომ 1806 წელს ბელგრადის აღებისას "იგი თურქებისგან გაიწმინდა"..
მსგავსი დოქტრინა არსებობდა საბჭოთა კავშირშიც, სადაც არაკეთილსაიმედო ეთნოსების სასაზღვრო რაიონებისგან გადასახლებას "საზღვრების წმენდა" () ეწოდებოდა. პრაქტიკაში ეს უკრაინისა და ბელორუსიის სსრ-ების დასავლეთით, 22 კმ-იან სასაზღვრო ზოლში მცხოვრები პოლონელების მიმართ განხორციელდა. ხოლო მეორე მსოფლიო ომის დროს მთელი რიგი არაკეთილსაიმედო ეთნოსები გადაასახლეს შუა აზიასა და ციმბირში.Martin, Terry (1998). The Origins of Soviet Ethnic Cleansing. The Journal of Modern History 70 (4), 813-861. pg. 822
იგივე ტერმინოლოგიას აქტიურად იყენებდნენ  ამავე პერიოდში უსტაშები და ჩეტნიკები, რომლებსაც ეთნიკურად ჰომოგენური ხორვატიისა და სერბეთის ნახვა სურდათ.Victor Gutic's Visit to Petricevac ხოლო ებრაელების საწინააღმდეგო ღონისძიებების გატარების შემდეგ, ნაცისტები ამ ადგილებს "ებრაელებისგან თავისუფალს" () ან "ებრაელებისგან გაწმენდილს" () უწოდებდნენ.The Holocaust: Glossary of Terms, Places & Personalities
ეთნიკური წმენდა და გენოციდი
მიუხედავად იმისა, რომ ეთნიკური წმენდისა და გენოციდის დროს ჩადენილი დანაშაულები ერთმანეთის მსგავსია, მათ შორის არსებობს შემდეგი განსხვავება – გენოციდის განზრახვა არის სამიზნე ეთნიკური ან რელიგიური ჯგუფის წევრების ფიზიკური განადგურება, ხოლო ეთნიკური წმენდისას ხოცვას იმ მიზნით მიმართავენ, რომ სამიზნე ჯგუფის წევრები აიძულონ დატოვონ სასურველი ტერიტორია. ამგვარად ეთნიკური წმენდისას, როდესაც სამიზნე ჯგუფი იწყებს ტერიტორიის დატოვებას, მათ მიმართ ძალადობა ნელ–ნელა იკლებს, ხოლო გენოციდის დროს მასობრივი ხოცვა გრძელდება იმის მიუხედავად, სამიზნე ჯგუფის წევრები ცდილობენ ტერიტორიის დატოვებას თუ არა.S/1994/674 Report of the Commission of Experts Established Pursuant to United Nations Security Council Resolution 780 (1992), May 27, 1994 ამგვარად, ეთნიკური წმენდა და გენოციდი, ორი სხვადასხვა ტერმინია, თუმცა ურთიერთდაკავშირებული – პირდაპირ და გადატანითი მნიშვნელობით, ეთნიკური წმენდა ხშირად გენოციდის ფორმებს იღებს, რადგან ადამიანების მკვლელობა მათი ეთნიკური ან რელიგიური ჯგუფის თავიდან მოშორების მიზნით ხდება.Naimark, N. 2007, Theoretical Paper: Ethnic Cleansing, Online Encyclopedia of Mass Violence ზოგიერთი მკვლევარი გენოციდს "სისხლიან ეთნიკურ წმენდას" უწოდებს.
ეთნიკური წმენდის მეთოდოლოგია და მიზნები
300px|thumb|გაძარცვული ხორვატული სახლი ბოსანსკი ბროდში, სერბული ნაციონალისტური ლოზუნგებითა და სიმბოლიკით.
ეთნიკური წმენდის მიზანია გარკვეული ტერიტორიების ეთნორელიგიური ჰომოგენობა. მისი ინიციატორი მხარე ხედავს შესაძლო რისკს გარკვეული ეთნორელიგიური ჯგუფის მხრიდან, ან იყენებს მათ როგორც განტევების ვაცს თავისი წარუმატებლობების გადასაფარავად, შემდეგ კი მასობრივი პროპაგანდის საშუალებით იწვევს დომინანტი ჯგუფის წარმომადგენლებში გაუცხოებას, უნდობლობასა და ეჭვს სამიზნე ჯგუფის მიმართ, სამიზნე ჯგუფი მარგინალიზებული და დემონიზებულია, მათ ბრალდებათ ეკონომიკური და პოლიტიკური წარუმატებლობა. შემდეგი ნაბიჯი უკვე რეგულარული ან ირეგულარული ფორმირებების მიერ მათი განდევნაა სასურველი ტერიტორიიდან.
ისტორიული მაგალითები
ისტორიას მრავალი მაგალითი ახსოვს ეთნიკურად ან რელიგიურად მოტივირებული ძალადობისა, რომლებიც სამიზნე ჯგუფის გარკვეული ტერიტორიიდან გაძევებას ისახავდა მიზნად. ზოგიერთ მათგანს გენოციდსაც უწოდებენ, თუმცა მათი მიზანი არა სამიზნე ეთნორელიგიური ჯგუფის ფიზიკური მოსპობა, არამედ ეთნიკური წმენდის ტერმინის განმარტების შესაბამისად, მათი სასურველი ტერიტორიიდან გაძევება წარმოადგენდა. 
 ეთნიკური წმენდის პირველი მაგალითი იყო იუდეველთა ომისა და ბარ კოხბას აჯანყების შემდეგ იუდეველთა განდევნა პალესტინიდან რომის იმპერიის მიერ. იუდეველები აიძულეს პალესტინა დაეტოვებინათ და სხვაგან ეძიათ თავშესაფარი.Cassius Dio, Translation by Earnest Cary. Roman History, book 69, 12.1-14.3. Loeb Classical Library, 9 volumes, Greek texts and facing English translation: Harvard University Press, 1914 thru 1927. Online in LacusCurtius: and livius.org:. Book scan in Internet Archive:.
 ესპანეთიდან გააძევეს იუდეველები (1492) და მუსლიმები (1502). დარჩენის მსურველებს აიძულებდნენ გაქრისტიანებულიყვნენ.A brief History of Ethnic Cleansing, by Andrew Bell-Fialkoff, p. 4
200პქ|thumb|left|ჩრდილოკავკასიელი მუჰაჯირები
 ოსმალეთის მიერ დაკარგული ტერიტორიებიდან მუსლიმების გაძევება ბალკანეთში (1821–1922)
 მუჰაჯირობა (1827–1882)Акты, собранные Кавказской археографической комиссией
 სომხების გენოციდი (1915)The Treatment of Armenians in the Ottoman Empire, 1915–1916: Documents Presented to Viscount Grey of Falloden by Viscount Bryce, James Bryce and Arnold Toynbee, Uncensored Edition. Ara Sarafian (ed.) Princeton, New Jersey: Gomidas Institute, 2000. ISBN 0-9535191-5-5, pp. 635–649
 საბერძნეთ–თურქეთის შეთანხმება მოსახლეობის გაცვლაზე (1922)
 ჩრდილოეთ კირენაიკის გაწმენდა მკვიდრი მოსახლეობისგან (1932)
 ასურელების გაძევება ჩრდილოეთ ერაყიდან (1935)
 გომინდანის პოლიტიკა ცინხაისა და ტიბეტიდან ტიბეტელების გასაძევებლად (1928)
 საბჭოთა ეთნიკური, რელიგიური და კლასობრივი დეპორტაციები შუა აზიასა და ციმბირში (1918–1956). ეთნიკური ნიშნით საბჭოთა კავშირში ტოტალურად გადაასახლეს შემდეგი ერები – კორეელები, გერმანელები, ინგერმანლანდიის ფინელები, ყარაჩაელები, ბალყარელები, ყალმუხები, ჩეჩნები, ინგუშები, ყირიმელი თათრები და თურქი მესხები. ნაწილობრივ – პოლონელები, უკრაინელები, ქურთები, რუმინელები, ირანელები, ლიტველები, ლატვიელები, ესტონელები, ჰემშინები, თურქები, პონტოელი ბერძნები და სხვა. ასევე სოციალური კლასის მიხედვით გადაასახლეს სხვადასხვა ეროვნების კულაკები..
 სერბების გაძევება კოსოვოდან, ხორვატიიდან და ბოსნიიდან.THE KOSOVO CRISIS ; THE SERBIAN INFORMATION CENTRE — LONDON.
 გერმანული, იტალიური და იაპონური წარმოშობის ამერიკის მოქალაქეების დეპორტაცია სანაპირო რაიონებიდან შესაბამის ბანაკებში (1942)
 გერმანელების დეპორტაცია მეორე მსოფლიო ომის შემდგომ გერმანიის იმპერიის აღმოსავლეთი ტერიტორიებიდან, სუდეტებიდან და იუგოსლავიიდან. National Mythologies and Ethnic Cleansing: The Expulsion of Czechoslovak Germans in 1945.The Expulsion of the Germans from Hungary: A Study in Postwar Diplomacy.
 ნაქბა (1948)Stern, Yoav. "Palestinian refugees, Israeli left-wingers mark Nakba" , "Ha'aretz." Tel Aviv, 13 May 2008; Nakba 60 , BADIL Resource Center for Palestinian Residency and Refugee Rights; Cleveland, William L. "A History of the Modern Middle East," Boulder, CO: Westview Press, 2004, p. 270. ISBN 978-0-8133-4047-0
 სექტემბრის ამბები (ბერძნების გაძევება სტამბულიდან; 1955)Birand, Mehmet Ali. “The shame of Sept. 6–7 is always with us ,” Turkish Daily News, 7 September 2005.
 ინდოეთის გაყოფის შემდეგ მილიონობით ინდუსმა და სიქჰმა დატოვა პაკისტანი და ინდოეთში გადავიდა, ხოლო ინდოეთი ასევე მასობრივად დატოვეს მუსლიმებმა (1947)
 ეთნიკური წმენდების ტალღა მოჰყვა დეკოლონიზაციას, ყოფილი კოლონიზატორები და შერეული წარმოშობის ადამიანები მასობრივად გააძევეს ინდონეზიიდან (1949-1971)Thomas Janoski, The Ironies of Citizenship: Naturalization and Integration in Industrialized Countries. Cambridge University Press, 2010. p. 163, 168 ISBN 0-521-14541-4, კონგოდან (1960)::UN:: History Learning Site, ალჟირიდან (1962), ლიბიიდან (1970)BBC NEWS | Africa | Libya cuts ties to mark Italy era. Bbc.co.uk (2005-10-27). Retrieved on 2013-07-18., უგანდიდან (1972)1972: Asians given 90 days to leave Uganda და სხვა.
 "გადმოსახლებული გადამთიელების" (ინდური და ბენგალური წარმოშობის) საწინააღმდეგო კამპანია მიანმარში (1962–1964)Asians v. Asians , TIME, რახინის შტატის რუჰინგიების ეთნიკური წმენდა (1978; 1991Burmese exiles in desperate conditions, BBC News; 2012–2013"Ethnic Cleansing in Myanmar". The New York Times. July 12, 2012.)
 ბანგლადეშის დამოუკიდებლობისთვის ომის დროს პაკისტანის არმიამ და მისმა მომხრე ადგილობრივმა ფორმირებებმა დაიწყეს ქვეყნის ინდუსებისგან გაწმენდა, რომლებიც დამოუკიდებელი ბანგლადეშის მთავარ მომხრეებად მიაჩნდათ. (1971)
 ალ-ანფალი – ჩრდილო ერაყის ქურთებისგან გაწმენდის კამპანია (1986–1989)The Crimes of Saddam Hussein - 1988 The Anfal Campaign PBS Frontline
 ეთნიკური წმენდები ყარაბაღის ომში (1988–1994)
250პქ|thumb|ქართველი ლტოლვილები აფხაზეთიდან
 ეთნიკური წმენდები საქართველოში – ეთნიკური ქართველების გამოძევება ყოფილი სამხრეთ ოსეთის ავტონომიური ოლქიდან სეპარატისტების მიერ, ოსების მიგრაცია ქართული ტერიტორიებიდან ჩრდილო ოსეთში (1991–1992)Human Rights Watch/Helsinki, RUSSIA. THE INGUSH-OSSETIAN CONFLICT IN THE PRIGORODNYI REGION, May 1996., ქართველების გამოდევნა აფხაზეთიდან სეპარატისტების მიერ (1993; 1998)Bookman, Milica Zarkovic, "The Demographic Struggle for Power", (p. 131), Frank Cass and Co. Ltd. (UK), (1997) ISBN 0-7146-4732-2 2008 წლის ომის შემდეგ ყოფილი სამხრეთ ოსეთის ავტონომიური ოლქის ტერიტორიიდან ქართველები მთლიანად გამოდევნეს და ქართული სოფლები გადაწვეს.UNHCR secures safe passage for Georgians fearing further fighting 
 ეთნიკური წმენდები იუგოსლავიის ომების დროს (1991–1999)Committee on Foreign Relations, US Senate, The Ethnic Cleansing of Bosnia-Hercegovina, (US Government Printing Office, 1992)Bosnia: Dayton AccordsResettling Refugees: U.N. Facing New BurdenAbuses against Serbs and Roma in the New Kosovo , Human rights watch
 დარფურის კონფლიქტის მიმდინარეობისას სუდანის მთავრობა და მისი მოკავშირე მომთაბარე ტომების არარეგულარული ფორმირებები ცდილობენ დარფურის გაწმენდას მკვიდრი, მიწათმოქმედი მოსახლეობისგან.Collins, Robert O., "Civil Wars and Revolution in the Sudan: Essays on the Sudan, Southern Sudan, and Darfur, 1962–2004", (p. 156), Tsehai Publishers (US), (2005) ISBN 0-9748198-7-5 .Power, Samantha  "Dying in Darfur:Can the ethnic cleansing in Sudan be stopped?", The New Yorker, August 30, 2004.Human Rights Watch, "Q & A: Crisis in Darfur" .Hilary Andersson, "Ethnic cleansing blights Sudan", BBC News, May 27, 2004.
 ერაყის ომის დაწყების შემდეგ სექტარიანული კონფლიქტი სუნიტ და შიიტ არაბებს შორის, რომლის დროსაც დომინანტური ჯგუფის შიშით ლოკალური უმცირესობა ტოვებს ქალაქს ან სოფელს. ქრისტიანების რიცხვი კატასტროფულად შემცირდა ერაყის ომის დაწყების შემდეგ. სხვადასხვა მონაცემებით, ომის დაწყებამდე ერაყში 800 000 ასურელი ცხოვრობდა. 2011 წლისთვის მათი რიცხვი თითქმის განახევრდა.  ისლამური სახელმწიფოს მიერ ჩრდილო ერაყისა და აღმოსავლეთ სირიის ტერიტორიების დაკავების შემდეგ იქ აღდგენილი იქნა ჯიზიას გადასახადი – იმ არამუსლიმებს, რომლებსაც სურთ დარჩენა, წლიური 6%-იანი გადასახადის გადახდა უწევთ.Al-Qaeda Rebels in Syria Tell Christians to Pay Up or Die
ცენტრალური აფრიკის რესპუბლიკაში მიმდინარე კონფლიქტისას ანტი-ბალაკას ლაშქრის წევრები წმენდენ ქალაქებს მუსლიმებისგან, რომლებშიც პოტენციურ სელეკას მხარდამჭერებს ხედავენ.

ჩუმი ეთნიკური წმენდა
ჩუმი ეთნიკური წმენდა არის ტერმინი, რომელიც ასევე იუგოსლავიის კონფლიქტის მიმდინარეობისას შეიქმნა, თუმცა ის აღნიშნავდა იმ ეთნიკურ წმენდასა და დანაშაულს, რაც მედიის ყურადღების მიღმა რჩებოდა – დასავლური მედია ძირითადად სერბული მხარის მიერ ჩადენილ დანაშაულს აშუქებდა, სერბების მიმართ ჩადენილ დანაშაულზე კი თვალს ხუჭავდა. ამიტომ სერბების მიმართ ჩადენილ დანაშაულებს ჩუმი ეთნიკური წმენდა უწოდეს იმ მკვლევრებმა, რომლებიც პრო–სერბულ პოზიციას იკავებდნენ ამ კონფლიქტში.Krauthammer, Charles: "When Serbs Are 'Cleansed,' Moralists Stay Silent", International Herald Tribune, August 12, 1995.
ამ დროიდან მოყოლებული, იგივე ტერმინი გამოიყენება შედარებით ნაკლებად გაშუქებული და შესწავლილი ეთნიკური წმენდების გამოსახატავად, რომლებიც გამარჯვებული მხარის მიერ იქნა ჩადენილი და დამნაშავეების დასჯა არ მომხდარა – მაგალითად გერმანელების ეთნიკური წმენდისას აღმოსავლეთ და ცენტრალური ევროპიდან.
იგივე ტერმინით აღნიშნავენ ეთნიკურ წმენდას, რომელიც პირდაპირი და უხეში ძალადობის მაგიერ სხვადასხვა, ფარული ღონისძიებებით მიმდინარეობს და მიზნად სასურველი ტერიტორიის არასასურველი მოსახლეობიდან გათავისუფლებას ისახავს, მაგრამ რბილი ან ფარული ღონისძიებებით.
სქოლიო

კატეგორია:საერთაშორისო სისხლის სამართალი
კატეგორია:ადამიანის უფლებები

კატეგორია:დემოგრაფია
კატეგორია:დანაშაული