თბილელი მღვდელთმთავრების სია

თბილელი (ეპისკოპოსი, შემდგომ მიტროპოლიტი) — V-VI საუკუნეებიდან 1810 წლამდე არსებული ქალაქ თბილისის მღვდელთმთავრის ტიტული საქართველოს მართლმადიდებლურ ეკლესიაში. 

ისტორია
თბილისის ეპისკოპოსი V საუკუნის მიწურულს უკვე არსებობდა, რისი დასტურიცაა 506 წელს დვინში გამართულ საეკლესიო კრების მონაწილე ქართველ ეპისკოპოსთა შორის „საჰაკ ეპისკოპოსი ტფილისისა“-ს მოხსენიება (ეპისტოლეთა წიგნი). VII საუკუნის დამდეგს ქართულ და სომხურ ეკლესიებს შორის მომხდარი განხეთქილების დროს ეპისტოლეთა წიგნში ქართლის კათალიკოსის კირიონის გვერდით ხშირად იხსენიება პეტრე ეპისკოპოსი, რომელიც ზაზა ალექსიძის ვარაუდით უნდა იყოს თბილისის ეპისკოპოსი. ამის შემდეგ თბილისის ეპისკოპოსს ვეღარა ვხვდებით. რაც ერთი მხრივ განპირობებული იყო, თითქმის ოთხასი წლის მანძილზე თბილისის მაჰმადიანთა ხელში ყოფნით, და მეორე, ჩვენამდე საისტორიო წყაროების მოუღწევლობით. ყოველ შემთხვევაში, VII-XII საუკუნეებში ჩვენამდე მოღწეულ ქართული თუ უცხოენოვანი საერო თუ საეკლესიო ლიტერატურა თბილისის ეპისკოპოსის შესახება არანაირ ცნობას არ იძლევა. 

1259 წელსშედგენილ რკონის სიგელში, დასახელებულ მოწმეთა შორის მოხსენიებულია: „... მდაბალი გრიგოლ ტფილელი“; 1250-1260 წლებში შედგენილ შიომღვიმის სიგელში ისევ მოწმეთა შორის ვხვდებით „იოანე ტფილელი“-ს. მეტად საინტერესო ინფორმაცია მოიპოვება „განგება დარბაზობისა“-ში სადაც ნახსენებია რომ ტფილელი ეპისკოპოსი 29-ე ადგილი ეკავა სასულიერო იერარქიაში.

იყო შემთხვევები როდესაც ქართლის კათალიკოსს შეურისხავს თბილელი ეპისკოპოსი. 1427-1435 წლებში შედგენილი „ერთგულების წიგნი“ გვაუწყებს რომ: 

აღსანიშნავია, რომ თუ ზოგადად ეპისკოპოსს საეკლესიო კრება, ანდა კათალიკოსი ირჩევდა და ნიშნავდა, თბილელობის მოშლა და ბოძება, მეფის უფლებებში შედიოდა, რამე ტუ იგი იყო სამეფო ქალაქის თბილისის ეპისკოპოსი: „... თბილელობა შეცვლილიყო და მოგეჭირვა პატრონსა წინაშე და სუკურთხეულსა მეფესა კონსტანტინეს ახლად გაეჩინა...“ საუბარია საქართველოს მეფე კონსტანტინე I-ზე და იოანე თბილელზე. თბილელობას რომ მეფე იძლეოდა, ამის დამადასტურებელია ქართლის მეფე სიმონ II-ის მიერ 1628 წელს სიონის ეპისკოპოს ელისე საგინაშვილისადმი გაცემული წყალობის წიგნი: 

მანგლელ-ტფილელი ეპისკოპისები
აღსანიშნავია, რომ ჩვენამდე მოღწეული წერილობითი წყაროების მიხედვით, XV საუკუნეში ხშირად „თბილელის“ წოდებას ემატებოდა „მანგლელი“ და დედაქალაქის ეპისკოპოსი მოიხსენიება, როგორც „მანგლელ-ტფილელი“.

საისტორიო წყაროები
 506 წელს დვინში გამართულ საეკლესიო კრების მონაწილეთა შორის იხენიება „საჰაკ ეპისკოპოსი ტფილისისა“.
 1440 წლის სიგელში მიწერილია — „მე თბილელი იოანე კანონითა ვამტკიცებ“.
 1441 წლის სიგელში მიწერილია — „მოძღუარი თბილელ-მანგლელი იოვანე“.
 1540 წლის სიგელში მიწერილია —„ტფილელ მთავარეპისკოპოზი დომენტი“.
 1628 წლის  წყალობის წიგნში მიწერილია —„ეპისკოპოზს პატრონ ელისეს, მას ჟამსა, ოდეს მოგვიდეგით კარსა და თბილელობასა დაგვეაჯენით“.
 1716 წლის  სიგელში მიწერილია —„ტფილელ მიტროპოლიტი პავლე“.

თბილელი მღვდელთმთავრების სია
 საჰაკი (ისააკი) — V-VI სს. მიჯნა. 506 წლის დვინის საეკლესიო კრების მონაწილე.
 პეტრე — VI-VII სს. მიჯნა.
 ანტონი (თულასძე) — 1047 წ. (ყოფილი მანგლელი ეპისკოპოსი)
 გრიგორი I — 1258-1259 წწ.
 იოანე I — 1250-1260
 იოანე II — 1413-1422
 დავითი (მეფე ალექსანდრე I შვილი) — 1429
 გრიგორი II — 1442
 ბართლომე — 1444
 ხრისანთე — 1445
 ნიკოლოზ I — 1460
 იოანე III — 1462
 აბრამი — 1486
 სიმონი — 1507
 იოანე IV (ბარათაშვილი) — 1518
 დომენტი I — 1520-1539
 ანტონი — 1523 
 იოანე V — 1541
 ბარნაბა (ფავლენიშვილი) — 1566
 დანიელი — 1577
 ტიმოთე — 1582
 ვარლამი — 1592
 იოსებ I — 1598 - 1618
 ნიკოლოზ II (ბარათაშვილი) — 1619
 დომენტი — 1620
 დიონისე — 1621
 ვარნავა — 1624-1628
 ელისე (საგინაშვილი) — 1628 წლის 15 მარტი-1670
 იოსებ II (სააკაძე) — 1662–1688
 სიმონი — 1700
 დომენტი თბილელ მიტროპოლიტი (ორბელიანი/ორბელიშვილი) — 1688
 ნიკოლოზ III — 1703
 პავლე I — 1705-1715
 არსენ I — 1713
 პავლე I — 1713-1716
 ეფრემი — 1718
 დომენტი მეორედ (ორბელიანი/ორბელიშვილი) — 1727
 იოსები — 1730
 ნიკოლოზი (ორბელიანი/ორბელიშვილი) — 1735
 ათანასე (ამილახვარი) — 1740-1752
 ქრისტეფორე (თუმანიშვილი) — 1752-1764 (მოხსენიებულია 1753 წლის სიგელში)
 მიხეილი — 1771-1776
 მიქაელი — 1780
 გერმანე — 1781
 ეფრემი — 1786
 დოსითეოსი — 1787–1795
 არსენ II — 1796-1810

ლიტერატურა