ციფრები

ციფრები (ძვ. ლათ.-დან cifra < , სიტყვასიტყვით — „ცარიელი“) — რიცხვების გამომსახველი პირობითი ნიშნები. ყველაზე ადრეულია რიცხვთა სიტყვიერი ჩაწერა (შუა აზიისა და ახლო აღმოსავლეთის მათემატიკოსები სიტყვიერ ჩაწერას X საუკუნეშიც იყენებდნენ) ჩვენთვის ცნობილი უძველესი ციფრებია ბაბილონელებისა და ეგვიპტელების ციფრები. თანამედროვე ციფრის წინა სახე (ნულის ჩათვლით) წარმოიქმნა ინდოეთში არა უგვიანეს ძვ. წ. V საუკუნისა. ამ ციფრების საშუალებით რიცხვების ჩაწერის პოზიციური სისტემა სწრაფად გავრცელდა სხვა ქვეყნებშიც. ევროპაში ინდური ციფები შემოიღეს არაბებმა X-XIII საუკუნეებში. ინდური ციფრების მოხაზულობამ განიცადა მნიშვნელოვანი ცვლილებები.

სიტყვა „ციფრი“ დაკონკრეტების გარეშე ნიშნავს შემდეგი ათი ნიშნიდან ერთ-ერთს: 0 1 2 3 4 5 6 7 8 9 (ე.წ. „არაბული ციფრები“). ამ ციფრების შეთანხმება ქმნის ორ-(ან მეტ)ნიშნა კოდებსა და რიცხვებს.

ასევე არსებობს მრავალი სხვა ვარიანტი („ალფაბეტი“):
 რომაული ციფრები (I V X L C D M)
 თექვსმეტობითი ციფრები (0 1 2 3 4 5 6 7 8 9 A B C D E F)
 მაიას ციფრები (0-დან 19-მდე)
 ზოგიერთ ენაში, მაგალითად, ძველ ბერძნულში, ივრითში არსებობს რიცხვების ასოებით ჩაწერის სისტემა და სხვა.

თვითონ სიტყვა ციფრი წარმოდგება არაბულიდან صفر ṣifr „არაფერი, ნული“.

 ისტორია 
უძველეს დროში რიცხვები აღინიშნებოდა სწორხაზოვანი ნიშნებით („ჩხირებით“): ერთი ჩხირი გამოსახავდა ერთიანს, ორი ჩხირი — ორიანს და ა.შ. ეს ხერხი დღემდეა შემორჩენილი რომაულ ციფრებში 1, 2, 3 რიცხვების ჩასაწერად. ე.წ. „არაბული ციფრების“ ინდური წარმომავლობა მეცნიერებაში მხოლოდ XIX საუკუნეში აღიარეს. პირველი მეცნიერი, რომელმაც გამოთქვა ეს აზრი, იმ დროისთვის ახალი, იყო რუსი აღმოსავლეთმცოდნე გეორგ კერი (1692-1740). კერი 1731 წლიდან მსახურობდა მოსკოვში უცხოენოვანი საქმეების კოლეგიის თარჯიმნად.

 არაბულ-ინდური ათობითი ციფრების ეროვნული ვარიანტები 
 A  B  C  D  E  F  G  H  I  J  K  L  M  N  O  P  Q  R  S  T  U  0  ٠  ۰  ०  ০  ੦  ૦  ୦  ௦  ౦  ೦  ൦  ๐  ໐  ༠  ၀  ០  ᠐  ᥆  ᧐  ꧐ 1  ١  ۱  १  ১  ੧  ૧  ୧  ௧  ౧  ೧  ൧  ๑  ໑  ༡  ၁  ១  ᠑  ᥇  ᧑  ꧑ 2  ٢  ۲  २  ২  ੨  ૨  ୨  ௨  ౨  ೨  ൨  ๒  ໒  ༢  ၂  ២  ᠒  ᥈  ᧒  ꧒ 3  ٣  ۳  ३  ৩  ੩  ૩  ୩  ௩  ౩  ೩  ൩  ๓  ໓  ༣  ၃  ៣  ᠓  ᥉  ᧓  ꧓ 4  ٤  ۴  ४  ৪  ੪  ૪  ୪  ௪  ౪  ೪  ൪  ๔  ໔  ༤  ၄  ៤  ᠔  ᥊  ᧔  ꧔ 5  ٥  ۵  ५  ৫  ੫  ૫  ୫  ௫  ౫  ೫  ൫  ๕  ໕  ༥  ၅  ៥  ᠕  ᥋  ᧕  ꧕ 6  ٦  ۶  ६  ৬  ੬  ૬  ୬  ௬  ౬  ೬  ൬  ๖  ໖  ༦  ၆  ៦  ᠖  ᥌  ᧖  ꧖ 7  ٧  ۷  ७  ৭  ੭  ૭  ୭  ௭  ౭  ೭  ൭  ๗  ໗  ༧  ၇  ៧  ᠗  ᥍  ᧗  ꧗ 8  ٨  ۸  ८  ৮  ੮  ૮  ୮  ௮  ౮  ೮  ൮  ๘  ໘  ༨  ၈  ៨  ᠘  ᥎  ᧘  ꧘ 9  ٩  ۹  ९  ৯  ੯  ૯  ୯  ௯  ౯  ೯  ൯  ๙  ໙  ༩  ၉  ៩  ᠙  ᥏  ᧙  ꧙

A — სტანდარტული ევროპულები, B — არაბული, C — აღმოსავლეთ-არაბული, D — დევანაგარი, E — ბენგალური, F — გურმუკხი, G — გუჯარათი, H — ორია, I — ტამილური, J — ტელუგუ, K — კანადა, L — მალაიალამი, M — ტაიური, N — ლაოსური, O — ტიბეტური, Р — ბირმანული, Q — კხმერული, R — მონღოლური, S — ლიმბუ, T — ახალი ტაი ლები, U — იავანური

 მონეტებზე გამოყენება 
ინდური ციფრები მონეტებზე პირველად გაჩნდა 976 წელს ესპანეთში, სადაც არსებობდა პირდაპირი კავშირები არაბებთან.

ლიტერატურა

 რესურსები ინტერნეტში 
 ტიტლო — ციფრების გადამყვანი (გლაგოლიცა, კირილიცა, რომაული, ჩინური, არაბული, აღმოსავლეთ არაბული, ბენგალური, გუჯარითი, გურმუკხი, დევანაგარი, კანადა, ლაო, მალაიალამი, ორია (უტკალი), საურაშტრა, ტაიური, ტამილური თანამედროვე, ტელუგუ, ტიბეტური, ბირმანული, ლიმბუ (იაკტუმბა), კხმერული, მონღოლური)