მაკო საფაროვა-აბაშიძე

მაკო (მარიამ) საფაროვა-აბაშიძე (დ. 18 თებერვალი, 1860, თელავი — გ. 25 მაისი, 1940, თბილისი, საქართველოს სსრ, სსრკ) — ქართველი მსახიობი. საქართველოს სსრ-ის დამსახურებული არტისტი (1925).

 ბავშვობა 
მარიამის მამა, მიხეილ სოლომონის ძე საფაროვი, გაღარიბებული აზნაური იყო, მარიამის დაბადებამდე პრაპორშიკის თანამდებობა ეკავა.მიხეილი თავის ოჯახთად ერთად ყვარელთან ახლოს, გავაზში ცხოვრობდა. მაკოს დედას, სალომე ივანიშვილს, კიდევ ოთხი შვილი ეყოლა, მათი აღზრდა ოჯახს გაუჭირდა და ამიტომ სამი წლის მაკო ბებიამ, ნინო ჭავჭავაძემ წაიყვანა აღსაზრდელად. ბებია ნინოს მეორე მეუღლე სოლომონ ჭავჭავაძე კახეთში ერთ - ერთი ყველაზე შეძლებული და გამოჩენილი ჭავჭავავლენიანი მემამულე იყო. სწორედ ამიტომ მაკოს არაფერი მოკლებია, მსახურებით გარშემორტყმული, ფუფუნებაში გაიზარდა.

7 წლის ასაკში მაკოს დედა სალომე გარდაიცვალა. არასრულმა განათლებამ და ბებიასთან ცხოვრებისას წარმოქმნილმა სხვა პრობლემებმა მაკოს ცხოვრება გაართულა. 15 წლის ასაკში კი ბებია ნინომ მაკოს გათხოვება დაუპირა აქციზის სამმართველოს ხანშიშესულ მოხელეზე - თავად არღუთინსკიზე. მაკოს არ სურდა მოხუც თავადზე დაქორწინება, მან მოახერხა და არღუთინსკის თავადვე ათქმევინა უარი ქორწინებაზე.მაკოს მრავალი ხელის მთხოვნელი ჰყავდა, თუმცა უპრობლემოდ ისტუმრებდა მათ უარით.

 კარიერა 
მაკოს ცხოვრება მას შემდეგ შეიცვალა, რაც ჭავჭავაძეების ოჯახი თბილისში გადავიდა საცხოვრებლად. მათი ოჯახის ხშირი სტუმრები იყვნენ აკაკი წერეთელი, სერგეი მესხი, ილია ჭავჭავაძე, გიორგი წერეთელი, რაფიელ ერისთავი და სხვები. მაკოს ჰქონდა სიმღერისა და ცეკვის ნიჭი და სტუმრებისათვის ხშირად ასრულებდა სხვადასხა ნაწარმოებებს. მისმა ნიჭმა განსაკუთრებით მოხიბლა სერგეი მესხი და აკაკი წერეთელი, თუმცა იმ დროისათვის სცენაზე გამოსვლა ქალისათვის სირცხვილად ითვლებოდა და მაკოს ბებია ნინო და მისი დეიდები სასტიკად ეწინააღმდეგებოდნენ მაკოს სასცენო კარიერას. აკაკი წერეთლის გადმოცემით, ერთ ოჯახში მაკოს გამოსვლით რაფიელ ერისთავი ისე მოიხიბლა, რომ თავისი კომედია - ვოდელი „ბიძიასთან გამოხუმრება“ სწორედ მაკოს სამსახიობო თავისებურების შესაბამისად გადააკეთა. აკაკი წერეთელმა სერიოზული ძალისხმევა გასწია იმის მისაღწევად, რომ მაკოს ოჯახი დაეთანხმებინა მის თეატრში წაყვანაზე, მან შეძლო ბებია ნინოს დაყოლიება. „რაც გინდათ ის ქენით, ოღონს ეს კი ვიცი, ახალგაზრდა ქალს სახელი გაუტყდება და პატრონი აღარ ეყოლება. რადგან არ იშლით და განიზრახეთ მისი გაუბედურება, გათხოვებაც თქვენ იკისრეთ და თანახმა ვიქნები“. - უთქვამს ბებია ნინოს აკაკისთვის. სწორედ აკაკი წერეთლის მეშვეობით მოხვდა მაკო თეატრში და ასე ითამაშა პირველი როლი 1878 წლის 27 ოქტომბერს. მან მოლიერის „ჟორჟ დანდენში“ კლოდინას როლი შეასრულა და დამსწრე საზოგადოების მოხიბვლა შეძლო თავისი გარეგნობითა და შესანიშნავი ხმით. პირველად სწორედ მაშინ მოიწამლა მაკო სცენის მტვერით, რამაც შემდგომ მისი მომავალი განსაზღვრა.

 ქართული პროფესიული თეატრალური დასი 
1879 წელს ილია ჭავჭავაძისა და აკაკი წერეთლის მეშვეობით შეიქმნა პირველი ქართული პროფესიული თეატრალური დასი, დასის წევრები ხელფასს იღებდნენ, რაც სიახლე იყო მაშინდელი დროისათვის. მაკო, როგორც დასის ერთ - ერთი წევრი, ყოველთვიურად 50 მანეთს იღებდა. დასის წევრები იყვნენ: მაკო საფაროვა, ნატო გაბუნია, ვასო აბაშიძე, კოტე ყიფიანი, ბაბო კორინთელი - ყიფშიძე, მარიამ ყიფიანი - ქართველიშვილი,  ავქსენტი ცაგარელი და ზაალ მაჩაბელი. უნდა აღინიშნოს, რომ ქალთა რაოდენობა სცენაზე იმდენად მცირე იყო, რომ საჭიროებიდან გამომდინარე ზაალ მაჩაბელს ხშირად ქალი პერსონაჟების როლის მორგება უწევდა. მაკომ საკუთარი ნიჭით ილია ჭავჭავაძის აღტაცება მოახერხა, ილია „ივერიაში“ წერდა: „აქტიორების ღირსებაზე ჯერ არა ითქმის რა, ჯერ უჩვევნი არიან და, იმედია, რომ გაიწვრთნებიან, ხოლო წარმომადგენელთა შორის ერთია, რომლისთვისაც ღმერთს მიუმადლებია დიდი ნიჭი. მაგ ნიჭის პატრონი საფაროვის ქალია. ის ისეთი აქტრისაა, რომელიც ჩვენი სცენის თვალი იქნება. ამ აზრისანი არიან ყველანი, ვისაც კი საფაროვის ქალი სცენაზე უნახავს. ყოველ სიკეთესთან ერთად, ერთი სიკეთეც სჭირს, რომ მშვენიერი ქართული გამოთქმა აქვს და ეს სიკეთე ეხლანდელ დროში, როცა ეს ქართული აღარავის ახსოვს, მეტად ძვირფასი რამ არის“. 

მაკოს სურდა საკუთარი, ორიგინალური სტილი ეპოვა და წარმოეჩინა სცენაზე გამოსვლისას, არ სურდა ვინმესთვის მიებაძა, შესაბამისად, მუდამ ამბობდა: „არავის უსწავლებია, მე თვითონ...“. მრავალჯერ მიუმსგავსებიათ მისი თამაში სხვადასხვა წარჩინებული უცხოელი მსახიობის სტილისათვის, დავით ერისთავს მაკოსთვის ერთხელ უთქვამს ჟოზეფინას როლს იაბლოჩკინა როგორ ასრულებს ნამდვილად იმას ნახავდი, სანამ ქართულად დავდგამდით ამ პიესასო. მაკოს კი სასტიკი უარი უთქვამს - შეიძლება იაბლოჩკინამ ჩემზე დიდი შთაბეჭდილება მოახდინოს თავისი მხატვრული თამაშით და უნებურად მისი მიბაძვა დავიწყო, რადგან ეს ძალიან კარგად მეხერხება, მე კი მსურს, რომ საკუთარი ჟოზეფინა შევქმნა, როგორც იგი მესმის და როგორც შევძლებო.1879 წლის 13 ივნისს მისი ბენეფისიც დაინიშნა, მაკომ მოლიერის „იჭვით ავადმყოფში“ ტუანეტის როლი შეასრულა. მაშინდელი ტრადიციის მიხედვით, მსახიობს ბენეფისზე მაყურებელი ძვირადღირებულ საჩუქრებს ჩუქნიდა, მაკოს ძლიერ სურდა ოქროს საათი მიეღო საჩუქრად. მას სურვილი აუხდა და სხვა საჩუქრებს შორის, სასურველი ოქროს საათიც იპოვა. მას შემდეგ რაც საჩუქრები სახლში წაიღო და ხალიჩაზე ერთად მოუყარა თავი, ბებია ნინოს დასაძახებლად გაეშურა, რათა თავისი აღმზრდელისათვის სიხარული გაეზიარებინა. ბებია ნინო მას ჩხუბით შეხვდა და ოჯახისა და მამის შემარცხვენელი უწოდა. ნინო თავის შვილს, მიხეილს, მაკოს წინააღმდეგ ამხედრებდა და ეუბნებოდა: „შვილო, მიხეილ! დიდი უბედურება და სირცხვილი დაატყდა თავს ჩვენს ოჯახს. ვიცი, შვილო, ეს ამბავი თავზარს დაგცემს, მაგრამ როდემდე დაგიმალო: შენს ქალბატონს თავი ვეღარ დავუჭირე და გავარდა - ვაი შენს და ჩემს მოსწრებას - გავარდა და პირდაპირ თეატრში შევარდა!“ ნინოს ლაპარაკმა მიხეილზე იმოქმედა და მაკოს მუქარის წერილი მისწერა: „მამა გიცხონდება, კარგ ხელობას დასდგომიხარ, თუ ღამეში სამოც თუმანს იღებ. ეგ რა მამაძაღლი სამსახურია ისეთი, რომ ღამით არის და არა დღისით? თუ მაინცა და მაინც სამსახური გინდოდა, აქ არ ვიყავი? ოცი წელიწადია ოტსტავკაში ვარ და სამსახურს დავეძებ, მე ვერ ჩამრიცხავდი? თავი დაანებე მაგ სამსახურს, თორემ თუ ჩამოვედი, მამაჩემი სოლომონის სული ნუ წამიწყდება, სულ მათრახის წვერით აგაჭრელებ!“ მაკომ ეს წერილი სცენაზე გასვლის წინ წაიკითხა, რასაკვირველია, მამის ასეთმა გაბრაზებამ და მუქარამ ცუდ გუნებაზე დააყენა, მაგრამ მას მტკიცედ ჰქონდა გადაწყვეტილი არავითარ შემთხვევაში არ მიეტოვებინა სცენა. ამ წერილის შემდგომ 9 წელი დასჭირდა მიხეილს თავის ქალიშვილთან შესარიგებლად და იმაში დასარწმუნებლად, რომ სცენაზე გამოსვლა მისთვის მიუღებელ საქციელს არ მოიაზრებდა. 
მაკომ თავისი სასცენო კარიერის განმავლობაში მრავალი დაუვიწყარი როლი შეასრულა, როგორც კომედიური, ასევე დრამატული, იგი მონაწილეობას იღებდა ოპერეტებშიც, როლებიდან აღსანიშნავია: მარია ანტონოვნა („რევიზორი“), ოფელია („ჰამლეტი“),  გლეხის გოგო ლიზა („რაც გინახავს - ვეღარ ნახავ“), ნატალია („ხათაბალა“), ლუიზა („ორი ობოლი“), მაშუა გოგო („ციმბირელი“), თალიკო („ბაიყუში“), გიმნაზიელი გოგო („ბნელ ოთახში“), დეზდემონა („შექსპირის პიესები“), ეფემია („პეპო“), ფაიხოში („სამშობლო“), ტუანეტა („მოლიერის კომედიები“), ნელი („შეშლილი“). 

მაკოს ნიჭით მოხიბლული იყვნენ არა მხოლოდ ქართველები, არამედ უცხოელებიც. 1883 წელს, როდესაც თბილისში ჩამოვიდა რუსი მწერალი ალექსანდრ ოსტროვსკი, მან ქართული თეატრალური დასის შესრულებით იხილა თავისი პიესა „შემოსავლიანი ადგილი“. მაკო პოლინას როლს ასრულებდა. სპექტაკლის დასრულების შემდეგ მწერალმა მაკოს უთხრა, სანამ თქვენ ცოცხალი ხართ, ჩემი პოლინაც იცოცხლებსო. მაკო არა მხოლოდ საუცხოოდ თამაშობდა სხვადასხვა როლებს, არამედ თავად თარგმნიდა პიესებს რუსულიდან და ფრანგულიდან ქართულ ენაზე.

 პირადი ცხოვრება 
ქართული პროფესიული თეატრალური დასის წევრ ვასო აბაშიძეს მაკო მალევე შეუყვარდა და მრავალჯერ სთხოვა ცოლობა, მაკოც არ იყო გულგრილი მის მიმართ, თუმცა არ სურდა ქორწინებას მისი თავისუფლება შეეზღუდა და ამიტომ მუდამ უარით ისტუმრებდა. ერთხელაც, როდესაც მორიგი უარით შეხვდა შეთავაზებას, ვასო მტკვრისკენ გაემართა, რასაც მაკოს გულმა ვერ გაუძლო, ვასოს წამოეწია და ქორწინებაზე დათანხმდა. მაკო საფაროვამ და ვასო აბაშიძემ ქუთაისში, მთავარანგელოზის ეკლესიაში დაიწერეს ჯვარი, მათ ქორწილს უამრავი ხალხი დაესწრო.

1881 წლის 29 მარტს მათ ქალიშვილი შეეძინათ, რომლსაც ანასტასია (ტასო) დაარქვეს. მშობლების მსგავსად ტასომაც მსახიობის პროფესია აირჩია და სახელიც გაითქვა. 1883 წელს მაკოსა და ვასოს ვაჟიც შეეძინათ, მას არჩილი დაარქვეს, თუმცა 11 თვის ასაკში არჩილი გარდაიცვალა. მაკოსთან სახლში ხშირად იკრიბებოდნენ პროგრესულად მოაზროვნე ქართული საზოგადოების წევრები. მუდმივად განიხილავდნენ ახალ პიესებს, ქართული თეატრის წინაშე არსებულ გამოწვევებსა და მათი გადაჭრის გზებს. მას შემდეგ, რაც დრამატული საზოგადოება პრაქტიკულად დაიშალა, მაკომ საუკეთესო სასცენო შემსრულებელბი შემოიკრიბა, მან იქირავა თეატრი, სადაც სხვადასხვა ნაწარმოებები შესრულდებოდა. ყოველ კვირას ორი ქართული სპექტაკლი და ხუთი რუსული ოპერეტა სრულდებოდა ამ თეატრში. მაკომ ასევე დაიქირავა ოპერა, სადაც რეგულარულად სრულდებოდა რუსული ოპერები. მან დაიქირავა ორი აგენტი, რომელთაც დაევალათ საუკეთესო რუსი შემსრულებლების საქართველოში მოწვევა. მაკოს ძალიან კარგი რეპუტაცია ჰქონდა და მის შეთავაზებას ყველა თანხმდებოდა.

ორი წლის განმავლობაში მაკოს საქმე ძალიან კარგად მიდიოდა, მას შემოსავალი გაეზარდა და მიწა შეიძინა მცხეთასთან ახლოს, თელოვანში სახლის ასაშენებლად. მაკოს მხოლოდ თბილისის თეატრი არ აკმაყოფილებდა და ბაქოშიც დაიწყო იგივე სახის მოღვაწეობა, თუმცა დროთა განმავლობაში ხალხმა შეწყვიტა ჯერ ბაქოში არსებულ თეატრში სიარული, შემდგომ კი იგივე სცენარი თბილისშიც განხორციელდა. შემოსავალმა იკლო და იქიდან გამომდინარე, რომ მაკოს არ სურდა დასაქმებულთა უხელფასოდ დატოვება, საკუთარი ქონება გაყიდა და ხელფასი გადაუხადა მომღერლებს, ორკესტრის წევრებს და ყველა ადამიანს, ვინც თეატრის ფუნქციონირებაში იღებდა მონაწილეობას. 

 ავადმყოფობა 
მაკოს სმენასთან დაკავშირებული პრობლემის გამო ექიმებმა ავსტრიაში გამგზავრება ურჩიეს. 1898 წლის მაისში მაკო ვლადიკავკაზიდან ევროპაში გაემგზავრა თავის 17 წლის ქალიშვილ, ტასოსთან ერთად. თავიდან კიევში გაჩერდნენ, სადაც თეატრში რამდენიმე წარმოდგენის ნახვაც მოასწრეს. შემდეგ პოლონეთისა და გერმანიის გავლით მაკო და ტასო ავსტრიაში ჩავიდნენ. მაკომ ავსტრიელ ექიმთან გაიარა კონსულტაცია, რომლისგანაც სამთვიანი პროცედურის ჩატარების რეკომენდაცია მიიღო. სამი თვის განმავლობაში დედა - შვილმა ვენის ღირშესანიშნაობები მოინახულეს და ეწვივნენ ავსტრიულ თეატრს. ავსტრიელმა ექიმმა მაკოს უკან დაბრუნდება და პროცედურის გამეორება დაავალა.

მაკოს წარმატებული სასცენო კარიერა მისმა ავადმყოფობამ შეაჩერა. გაციების გამო ყურის ანთება დაემართა, რომელიც უყურადღებოდ დატოვა და საბოლოოდ სმენა სრულიად დაკარგა. იქიდან გამომდინარე, რომ სცენაზე პარტნიორი მსახიობების ხმა აღარ ესმოდა და ვერც სუფლიორთან ახდენდა კომუნიკაციას, იძულებული გახდა თავი დაენებებინა მსახიობიბსათვის. 1912 წლის იანვარში მაკოს სასცენო მოღვაწეობის 30 წლის იუბილე გადაუხადეს, ხოლო 1923 წლის 2 იანვარს, კოტე მარჯანიშვილის სპექტაკლში „მზის დაბნელება საქართველოში“ მაკო უკანასკნელად გამოვიდა რუსთაველის დრამატული თეატრის სცენაზე. 1925 წელს მაკოს საქართველოს სსრ სახალხო არტისტის წოდება მიენიჭა. 

 გარდაცვალება 
მაკო საფაროვა - აბაშიძე გარდაიცვალა 1940 წლის 11 დეკემბერს, იგი დაკრძალულია ვაკის სასაფლაოზე.

 ბიბლიოგრაფია 
გაბუნია, შორენა. მაკო საფაროვა. 6 ივნისი, 2014.
  მაკო საფაროვა - აბაშიძისა - ბიოგრაფია. 28 ივლისი. 2009. 
ებრალიძე, მალხაზ. 20 თებერვალი, 2015. 

რესურსები ინტერნეტში

მაკო საფაროვა-აბაშიძე – ბურუსი – BURUSI

 ლიტერატურა 

კატეგორია:დაბადებული 18 თებერვალი
კატეგორია:დაბადებული 1860
კატეგორია:გარდაცვლილი 25 მაისი
კატეგორია:გარდაცვლილი 1940
კატეგორია:ქართველი მსახიობები
კატეგორია:საქართველოს სსრ-ის დამსახურებული არტისტები
კატეგორია:თელავში დაბადებულები
კატეგორია:თეატრალური მოღვაწეები
კატეგორია:ქალი მსახიობები საუკუნეებისა და ეროვნების მიხედვით

სქოლიო