იდრის I

იდრის I (; დ. 12 მარტი 1889 — გ. 25 მარტი 1983) — ლიბიის სამეფოს პირველი და ერთადერთი მეფე, რომელიც 1951-1969 წლებში მეფობდა. ის ასევე იყო სენუსის (მუსლიმანური ორდენი) ლიდერი. 1969 წელს თურქეთში მისი სამკურნალოდ ყოფნის დროს ლიბიის არმიის ოფიცრებმა, მუამარ კადაფის ხელმძღვანელობით მოახდინეს გადატრიალება. რის შემდეგაც დაიწყო ლიბიაში მუამარ კადაფის მმართველობის რეჟიმი.

 ადრეული ცხოვრება 
მოძრაობა სენუსის, მუჰამად ალ-მაჰდის მეხუთ ცოლის ვაჟი იდრის დაიბადა ჯაღბუბში. ის იყო სენუსის მუსლიმი სუფისტების ორდენის დამაარსებლის საიდის მუჰამად ბინ ალი ას-სენუსის შვილიშვილი. 1916 წელს მისი ბიძაშვილის აჰმედ შარიფ ას-სენუსის გადადგომის შემდეგ ის გახდა ორდენის ხელმძღვანელი. ბრიტანეთის და იტალიის მიერ 1920 წელს მოხდა მისი კირენაიკას ამირად, ხოლო 1922 წლის 28 ივლისს ტრიპოლიტანიის ამირადაც აღიარება.

იდრისი მისი კარიერის დასაწყისში იღვწოდა კირენაიკას დამოუკიდებლობის მოსაპოვებლად.Vandewalle, Dirk (2006). A history of modern Libya. Cambridge University Press. p. 36. ISBN 978-0-521-85048-3. 1922 წელს იტალიის მიერ ლიბიის წინააღმდეგ სამხედრო კომპანიის დაწყების შემდეგ ის გადავიდა ეგვიპტეში, საიდანაც კოლონისტების წინააღმდეგ პარტიზანულ ომს ეწეოდა.Oliver, Roland; Atmore, Anthony (2005). Africa since 1800. Cambridge University Press. p. 236.

 მეორე მსოფლიო ომი 
მეორე მსოფლიო ომის დროს იდრისი მოკავშირეებს უჭერდა მხარს და კირინაეკის ნაციონალისტებთან ერთად ფაშისტური კოალიციის წინააღმდეგ იბრძოდა. ლიბიაში ერვინ რომელის განკარგულებში მყოფი გერმანული და იტალიური არმიების დამარცხების შემდეგ ის დაბრუნდა ბენღაზიში და ჩამოაყალიბა მთავრობა.

 ლიბიის მეფე 
მინი|მეფე იდრისი აშშ-ის ვიცე-პრეზიდენტ რიჩარდ ნიქსონთან ერთად, 1957 წლის მარტი.
მინი|იდრისისა და ეგვიპტის პრეზიდენტის გამალ აბდელ ნასერი შეხვედრა
1949 წელს ბრიტანეთის მხარდაჭერით როგორც ას-სენუსიმ იდრისმა კირენაიკას ამირატის დამოუკიდებელობა გამოაცხადა. შემდგომშ ის ასევე მიიწვიეს ტრიპოლიტანიის და ფეზანის ამირად.Diller, Daniel; Moore, John (1995). The Middle East. Congressional Quarterly. p. 308. 1949 წელს წარადგინეს ახალი კონსტიტუცია, რომელიც 1951 წლის ოქტომბერში ძალაში შევიდა. 1951 წლის 24 დეკემბერს ეროვნულმა საბჭომ იდრის I მეფედ აირჩია და მან გამოაცხადა ლიბიის გაერთიანებული სამეფოს დამოუკიდებლობა.

1963 წელს მოხდა კონსტიტუციის გადახედვა და ქვეყანა გახდა უნიტარული სახელმწიფო: ლიბიის სამეფო.

არაბი ნაციონელებისა და პანარაბულად განწყობილი მეზობელი ქვეყნების წინააღმდებობის მიუხედავად, იდრისი ბრიტანეთთან და ამერიკის შეერთებულ შტატებთან მჭიდრო ურთიერთობას ინარჩუნებდა. სამეფოს კიდევ ერთ პრობლემას წარმოადგენდა უფლისწულის არ არსებობა, რომელიც გააგრძელებდა სამეფოს მართვას. 1956 წელს იდრისმა საკუთარი ძმის შვილი ჰასან ას-სენუსი გამოაცხადა ტახტის მემკვიდრედ.

ეკონომიკის საფუძველს წარმოადგენდა ნავთობი და ტრიპოლიში განთავსებული აშშ-ის სამხედრო-საჰაერო ძალების ბაზა. იდრისის ჯანმრთელობასთან დაკავშირებული პრობლემების გამო მემკვიდრედ დასახელებული ჰასანი სულ უფრო მეტად ერეოდა სახელმწიფო საქმეებში. 1969 წლის 4 აგვისტოს იდრისმა ჰასანის სასარგებლოდ მოახდინა აბდიკაცია (ტახტის დათმობა).

 გადატრიალება და დევნილობა 
მინი|მეფე იდრის I, 1965  წლის 15 აგვისტო
1969 წლის 1 სექტემბერს, როდესაც იდრისი იმყოფებოდა თურქეთში სამკურნალოდ, ლიბიის ოფიცრების ჯგუფმა მუამარ კადაფის ხელმძღვანელობით მოაწყო წარმატებული პუტჩი. ამბოხებულებმა გამოაცხადეს მონარქიის გაუქმება და რესპუბლიკის ჩამოყალიბება.Bloodless coup in Libya. BBC News On This Day. 1 September 1969. თურქეთიდან იდრისი და დედოფალი გადავიდნენ საბერძნეთში, იქიდან კი  ეგვიპტეში. გადატრიალების შემდეგ იდრისის დაუსწრებლად შედგა ლიბიის ხალხის სასამართლო და მას 1971 წელს მიუსაჯეს სიკვდილით დასჯა.

იდრისი 1983 წელს, 94 წლის ასაკში კაიროში გარდაიცვალა და დაკრძალულია საუდის არაბეთში მედინაში.

 2011 წლის სამოქალაქო ომი ლიბიაში 
ლიბიის სამოქალაქო ომის პერიოდში მუამარ კადაფის მოწინააღმდეგეები ატარებდნენ იდრის I-ის სურათს. განსაკუთრებით სანუსის ტრადიციულ რეგიონში კირენაიკაში. სამეფოს სამფეროვანი დროშა გამოიყენებოდა რევოლუციის პერიოდში და აღდგენილი იქნა ლიბიის ეროვნული გარდამავალი საბჭოს მიერ.

 სქოლიო 

კატეგორია:ცივი ომის ლიდერები
კატეგორია:ლიბიის მმართველები
კატეგორია:აფრიკის მონარქები
კატეგორია:დაბადებული 1889
კატეგორია:გარდაცვლილი 1983
კატეგორია:მეორე მსოფლიო ომის პოლიტიკური ლიდერები
კატეგორია:დაბადებული 12 მარტი
კატეგორია:გარდაცვლილი 25 მარტი
კატეგორია:გადატრიალების შედეგად თანამდებობიდან გადაყენებული ლიდერები