ტონალპოუალი

ტონალპოუალი ( — დღეების თვლა) — აცტეკების რიტუალური კალენდარი და 260-დღიანი პერიოდი, რომელსაც ხშირად წმინდა წელიწადს უწოდებენ, გამოიყენებოდა კოლუმბამდელ მესოამერიკაში.

ეს რიტუალური კალენდარი ჩაიწერა „დღეების წიგნში“, „ტონალამატლში“, რომელიც წარმოადგენდა მესოემარიკულ კოდექსს ტყავზე ან ქერქის ქაღალდზე, რომლის საფუძველზეც მღვდელი „ტონალპოუკე“ ადგენდა ჰოროსკოპს და ითვლიდა კეთილმოსურნე და არაკეთლმოსურნე დღეებს. მისი სტრუქტურა მაიას კალენდრის ანალოგიური იყო და, სავარაუდოდ, მათგანვეა გადმოღებული.

 სტრუქტურა 
წმინდა წელიწადი ტონალპოუალის მიხედვით შედგება ოცი 13-დღიანი „კვირისგან“, რომლებსაც ე.წ. „ტრესენებს“ უწოდებენ (trecena,  — ცამეტი). ყოველ ტრესენას თავისი მფარველი ჰყავდა ღვთაებებიდან.


წელიწადის ყოველ დღეს ენიშნებოდა რიცხვების კომბინაცია 1-დან 13-მდე და დღეების 20 ნიშნიდან ერთ-ერთი (იხ. ქვემოთ), ამგვარად ყოველ დღეს თავისი უნიკალური აღნიშვნა ჰქონდა. სულ ასეთი 260 კომბინაცია არსებობს, რაც საბოლოოდ 260-დღიან წმინდა წელიწადს იძლევა. ახალი დღის დაწყებისთანავე თარიღს ემატებოდა ერთიანი და ახალი ნიშანი. ამგვარად, პირველი კვირა იწყებოდა დღე 1-ლ ნიანგში, შემდეგ მოდიოდა მე-2 ქარი, მე-3 სახლი, მე-4 ხვლიკი და ასე შემდეგ დღე მე-13 ლერწმამდე. ამის შემდეგ რიცხვები მეორდებოდა, ხოლო ნიშნები რიგის მიხედვით ეწყობოდა: მეორე კვირა იწყებოდა 1-ლ იაგუარში და მთავრდებოდა მე-13 ქალაში და ა.შ. მხოლოდ 260 დღის შემდეგ (13×20) ყველა რიცხვი და სიმბოლო ემთხვეოდა და მეორდებოდა კომბინაცია 1-ლი ნიანგი.

თვლიდნენ, რომ ყოველ სიმბოლოს მართავდა ღმერთი ან ქალღმერთი, პარალელურად ისინი დაკავშირებული იყო ჰორიზონტის მხარეებთან (საათის ისრის საწინააღმდეგოდ, აღმოსავლეთის მხრიდან, საიდანაც მზე ამოდის).

ტონალპოუალის წარმომავლობა უცნობია, თუმცა ამ თემაზე არსებობს რამდენიმე თეორია, მაგალითად, რომ ის წარმოადგენდა ვენერიანულ ციკლს და შეესაბამებოდა ადამიანის ფეხმძიმობის პერიოდს. სხვა მხრივ, ზოგიერთი მეცნიერი თვლის, რომ ტონალპოუალს არ აქვს კავშირი ბუნების მოვლენებთან, მაგრამ მთლიანად დაფუძნებულია ურთიერთკავშირზე რიცხვებისა 13 და 20, რომლებსაც მესოამერიკაში განსაკუთრებული მნიშვნელობა ჰქონდათ.

სხვა აცტეკური კალენდარი „ჰიუპოუალი“ წარმოადგენს მზის კალენდარს, რომელშიც წელიწადი შედგება 18 თვისგან, თითოში 20 დღით, ბოლოს კი 5 ცარიელი დღე ემატება. ჰიუპოუალიმ მიიღო დასახელება ტოლანპოუალიში თავისი პირველი დღის ნიშნის მიხედვით. მაგალითად, ერნან კორტესი შეხვდა მონტესუმა II-ს 1-ლი ლერწმის წლის მე-8 ქარის დღეს (ანუ 1519 წლის 8 ნოემბერს), მაშინდელი ციკლის მე-13 წელს.

ჰიუპოუალი და ტონალპოუალი ემთხვეოდა ყოველ 52 წელს. აცტეკებს სწამდათ, რომ ყოველი ასეთი ციკლის ბოლოს სამყაროს ემუქრება განადგურების საფრთხე, ამიტომაც ახალი ციკლის დაწყებას დიდი დღესასწაულებით ხვდებოდნენ.

 დღეების ნიშნები 
კალენდარი ტონალპოუალი ითვლის დღეების 20 ნიშანს. მათი გამოსახვის რამდენიმე ვარიანტი არსებობს. ქვემოთ მოცემულია ნიშნები მალიაბეკიანოს კოდექსიდან.

 სიმბოლო დასახელება ნაუატლზე  ღვთაება  თარგმანი  ჰორიზონტის მხარე 50px  Cipactli  ტონალტეკუტლი  ნიანგი  აღმოსავლეთი 50px  Ehēcatl  კეცალკოატლი  ქარი  ჩრდილოეთი 50px  Calli  ტეპეიოლოტლი  სახლი  დასავლეთი 50px  Cuetzpalin  უეუეკოიოტლი  ხვლიკი  სამხრეთი 50px  Cōhuātl  ჩალჩიუტლიკუე  გველი  აღმოსავლეთი 50px  Miquiztli  ტეკისტეკატლი  ქალა სიკვდილი  ჩრდილოეთი 50px  Mazātl  ტლალოკი  ირემი  დასავლეთი 50px  Tōchtli  მაიაუელი  კურდღელი  სამხრეთი 50px  Ātl  ჰიუტეკუტლი  წყალი  აღმოსავლეთი 50px  Itzcuintli  მიკტლანტეკუტლი  ძაღლი  ჩრდილოეთი 50px  Ozomahtli  ჰოჩიპილი  მაიმუნი  დასავლეთი სიმბოლო დასახელება ნაუატლზე  ღვთაება  თარგმანი  ჰორიზონტის მხარე 50px  Malīnalli  პატეკატლი  ბუნება  სამხრეთი 50px  Ācatl  ტესკატლიპოკა  ლერწამი  აღმოსავლეთი 50px  Ocēlōtl  ტლასოლტეოტლი  ოცელოტიიაგუარი  ჩრდილოეთი 50px  Cuāuhtli  ჰიპე-ტოტეკი  არწივი  დასავლეთი 50px  Cōzcacuāuhtli  იცპაპალოტლი სვავი  სამხრეთი 50px  Ollīn ჰოლოტლი  მოძრაობამიწისძვრა  აღმოსავლეთი 50px  Tecpatl  ჩალჩიუტოტოლინი  კაჟიკაჟის დანა  ჩრდილოეთი 50px  Quiyahuitl  ჩანტიკო  წვიმა  დასავლეთი 50px  Xōchitl  ჰოჩიკეცალი  ყვავილი  სამხრეთი

ქარისა და წვიმის ნიშნები შეესაბამება ქარის ღმერთ ეჰეკატლისა და წვიმის ღმერთ ტლალოკის გამოსახულებებს.

 ტრესენები 
ყოველ ტრესენას 260-დღიანი ციკლიდან შეესაბამება თავისი ღვთაება:

 ტრესენა  ღვთაება 1 ნიანგი — 13 ლერწამი  ომეტეოტლი 1 იაგუარი — 13 ქალა  კეცალკოატლი 1 ირემი — 13 წვიმა  ტეპეიოლოტლი 1 ყვავილი — 13 ბალახი  უეუეკოიოტლი 1 ლერწამი — 13 გველი  ჩალჩიუტლიკუე 1 ქალა — 13 კაჟი  ტონატიუ 1 წვიმა — 13 მაიმუნი  ტლალოკი 1 ბალახი — 13 ხვლიკი  მაიაუელი 1 გველი — 13 მიწისძვრა  ჰიუტეკუტლი 1 კაჟი — 13 ძაღლი  მიკტლანტეკუტლი ტრესენა  ღვთაება 1 მაიმუნი — 13 სახლი  პატეკატლი 1 ხვლიკი — 13 სვავი  იცტლაკოლიუკი 1 მოძრაობა — 13 წყალი  ტლასოლტეოტლი 1 ძაღლი — 13 ქარი  ჰიპე-ტოტეკი 1 სახლი — 13 არწივი  იცპაპალოტლი 1 სვავი — 13 კურდღელი  ჰოლოტლი 1 წყალი — 13 ნიანგი  ჩალჩიუტოტოლინი 1 ქარი — 13 იაგუარი  ჩანტიკო 1 არწივი — 13 ირემი  ჰოჩიკეცალი 1 კურდღელი — 13 ყვავილი  ჰიუტეკუტლი

 დღის ნიშნების გალერეა 
კალენდარზე სიმბოლოები დალაგებულია საათის ისრის საწინააღმდეგოდ.

 პირველწყაროები 




 წყაროები 
 Caso, Alfonso, Los Calendarios Prehispánicos. México: Universidad Nacional Autónoma de México, 1967 წ.
 Piña Garza, Eduardo, Aritmética del tonalpohualli y del xiuhpohualli . Estudios de cultura Náhuatl, ISSN 0071-1675, № 30, 1999 წ., გვ. 257—266.
 León-Portilla, Miguel, Mitos de los orígenes en Mesoamérica. Arqueología Mexicana, № 56, გვ. 20-27.

 რესურსები ინტერნეტში 
 აცტეკების კალენდარი
 ტონალამატლი 1576 წლის ობენის კოდექსში
 ტონალამატლის ელემენტების ახსნა ილუსტრაციებით 

კატეგორია:აცტეკები
კატეგორია:კალენდარი
კატეგორია:აცტეკების მითოლოგია
კატეგორია:აცტეკების კალენდარი
კატეგორია:კოლუმბამდელი კულტურები
კატეგორია:მექსიკა