ქართული ხელნაწერი სახარებები

მინიატიურა|300პქ|ვანის ოთხთავი, მარკოზის სახარების დასაწყისი
მინიატიურა|300პქ|ალავერდის ოთხთავი, მათეს სახარების დასაწყისი
სახარების ქართულენოვანი ხელნაწერები მოღწეულია V საუკუნიდან ძირითადად ოთხთავების ანუ ოთხივე კანონიკური — მათეს, მარკოზის, ლუკასა და იოანეს სახარებების შემცველი წიგნების სახით; ძირითადად ადრეული პალიმფსესტების სახით გვხვდება ცალკეულ სახარებათა ფრაგმენტებიც. ოთხივე სახარების ტექსტს შეიცავს აგრეთვე ხელნაწერი ბიბლიები.

ქართლში ქრისტიანობის გავრცელების საწყის ეტაპზე ეკლესია უპირატესად მრევლის განათლებისა და ღვთისმსახურებაში წიგნიერი ჩართვისაკენ იყო მოწოდებული; ამ მიზნისათვის განსაკუთრებული ყურადღება ექცეოდა ბიბლიას, უპირველესად კი სწორედ სახარებებს ახალი აღთქმიდან. მკვლევართა დიდი ნაწილის მოსაზრებით სწორედ ოთხთავია ის წიგნი, რომელიც ქართულ ენაზე პირველად ითარგმნა. ამ მოსაზრებას მხარს უმაგრებს V-VII საუკუნეებით დათარიღებული პალიმფსესტები, რომელთა ქვედა ფენებზეც სახარების ტექსტებია მოცემული. ამ ეპოქის სახარების ქართულენოვანი ტექსტი საინტერესოა ენის თავისებურებებით და ხანმეტ ძეგლებს წარმოადგენს. ევანგელე („ევანგელჱ“, , სახარება) ნახსენებია ქართული ორიგინალური მწერლობის დღემდე მოღწეულთაგან უძველეს ძეგლში, „შუშანიკის წამებაში“, რაც აგრეთვე სახარების ქართულ ენაზე ქრისტიანობის ადრეულ ეტაპზე არსებობას მიუთითებსოთხთავი, საქართველოს მართლმადიდებელი ეკლესიის ენციკლოპედიური ლექსიკონი, თბილისი, 2007, გვ. 699ქართული ხელნაწერი, V-IX საუკუნეები, ალბომი, თბილისი, 2012, გვ. 16.

სახარებები სხვადასხვა ეპოქაში გადაწერილია სხვადასხვა სკრიპტორიუმებში, როგორც საქართველოში, ისე მის ფარგლებს გარეთ. საქართველოს გარეთ აღსანიშნავია პალესტინისაGeomanuscript.Ge, სამწიგნობრო კერები, პალესტინა და ბიზანტიისGeomanuscript.Ge, სამწიგნობრო კერები, ბიზანტია ქართული მონასტრები, რომლებიც აქტიურ სამწიგნობრო კერებს წარმოადგენდნენ; აგრეთვე შავი მთის მონასტერი სირიაშიGeomanuscript.Ge, სამწიგნობრო კერები, შავი მთა. არაერთი ხელნაწერი ოთხთავია მოღწეული ტაო-კლარჯეთის სკრიპტორიუმებიდანGeomanuscript.Ge, სამწიგნობრო კერები, საქართველო.

მას შემდეგ, რაც თბილისში 1708-1709 წლებში ვახტანგ VI-ის მიერ პირველი სტამბა დაარსდა, ხელნაწერზე მოთხოვნილებამ იკლო, თუმცა ხელნაწერი ოთხთავები XX საუკუნის დასაწყისამდე ინარჩუნებდნენ არსებობას. უახლეს პერიოდში კი, 1984-2004 წლებში თბილისის სამების საკათედრო ტაძრისათვის ხელით გადაიწერა სამების ოთხთავი, თუმცა მისი გამოყენება ყოველდღიურ ღვთისმსახურებაში არ ხდებაOrthodoxy.Ge, ბიბლია საქართველოში.

ხელნაწერ სახარებათა დიდი ნაწილი დღეს დაცულია ხელნაწერთა ეროვნულ ცენტრში.

 რედაქციები 
ოთხთავის (ოთხი სახარების) ქართულენოვანი ტექსტის რამდენიმე რედაქცია არსებობს. უძველესია ე. წ. ხანმეტი რედაქცია, რომელიც V საუკუნის პალიმფსესტებზე ფრაგმენტების სახითაა დღემდე მოღწეული და ასახავს იმ ეპოქისათვის დამახასიათებელი ქართული ენის თავისებურებას — ხანმეტობას.

უძველესია აგრეთვე საბაწმინდური რედაქცია, რომელიც ხანმეტური რედაქციისაგან, სავარაუდოდ მხოლოდ ფონეტიკური ნიშნით განირჩევა, კერძოდ ხანმეტობა გარდაქმნილია ჰაემეტობად. ადრეული პერიოდიდანაა და უძველეს რედაქციებს შეიცავს ადიშის, ჯრუჭისა და პარხლის ოთხთავები; ამათგან ადიშის ოთხთავის ტექსტი განცალკევებით დგას და დამოუკიდებელ რედაქციას წარმოადგენს.

X საუკუნიდან საქართველოში ჩნდება ტენდენცია ქართული საღვთისმსახურო წიგნების ტექსტის ორიგინალთან, ბერძნულთან უფრო მეტად დაახლოებისაკენ. ამ მიზნით ხელახლა ითარგმნა ოთხთავის ტექსტიც; ეს ახალი რედაქციები ათონის მთაზე მოღვაწე ექვთიმე და გიორგი მთაწმიდელების შექმნილიაქართული ხელნაწერი, V-IX საუკუნეები, ალბომი, თბილისი, 2012, გვ. 38. ექვთიმეს რედაქცია, ზოგიერთი მკვლევარის აზრით, წინაათონური წარმოშობის უნდა იყოს. იგი მოღწეულია ურბნისისა და პალესტინურ ხელნაწერებში, გიორგი მთაწმიდელის ტექსტს კი ვანის, ეჩმიაძინისა და გელათის ოთხთავები შეიცავს.

გიორგი მთაწმიდელის რედაქცია ყველაზე გავრცელებული და დღეგრძელი აღმოჩნდა; მას დღემდე არ აქვს დაკარგული თავისი მნიშვნელობა. გიორგი მთაწმიდელის შემდეგ სახარების ახალი რედაქციის შექმნა სცადეს ეფრემ მცირემ და იოანე პეტრიწმა, თუმცა მათ გიორგი მთაწმიდელისეულ სახარებას მეტოქეობა ვერ გაუწიეს, რადგან ისინი ვიწრო მეცნიერული, ფილოსოფიურ-თეოლოგიური მიზნით იყო შესრულებული. ეს რედაქციები საყოველთაოდ ვერ გავრცელდა. დღემდე მათი მხოლოდ რამდენიმე ეგზემპლარია მოღწეულიGeomanuscript.Ge, ქართული ხელნაწერი წიგნი, სასულიერო ხელნაწერები, ბიბლიური, სახარება-ოთხთავები.

 შედგენილობა 
ალავერდის ოთხთავი, „კანონები“|მინიატიურა|მარცხნივ
საინტერესოა დღემდე მოღწეული ქართული ხელნაწერი სახარებების შედგენილობა. დროთა განმავლობაში ოთხთავის ძირითად ტექსტს ემატებოდა მუხლების საძიებლები, აგრეთვე დღესასწაულებთან დაკავშირებული მონაკვეთების საძიებლები. მაგალითად, ადიშის ოთხთავს თანდართული აქვს „კანონები“, რომლებიც მისი შემდგომი პერიოდის თითოეულ ხელნაწერშია გამეორებული. უცნობია, „კანონები“ იყო თუ არა მოცემული ადიშის ოთხთავზე ადრეულ ხანმეტი რედაქციის სახარებებში, რადგან ისინი მხოლოდ ფრაგმენტების სახითაა შემორჩენილი.

ოთხთავის ტექსტები მუხლებად და თავებადაა დაყოფილი. მუხლები დანომრილია ქართული ანბანის ასოთა შესაბამისი რიცხვითი მნიშვნელობების მიხედვით. ეს დაყოფა მიეწერება ამონიოს ალექსანდრიელს; მის მიხედვით შეადგინა ესვები კესარიელმა ცნობილი ათი კანონი, ამიტომ ყველა ოთხთავს ახლავს ეპისტოლე ევსებიოსისა კარპიანეს მიმართ. გვიანდელ შუა საუკუნეებში ტექსტის მუხლებად დაყოფის მანამდე მიღებული სისტემა შეიცვალა. იყო შემთხვევები, როდესაც ძველი ხელნაწერის რესტავრაციისას ახალი წესის შესაბამისად ცვლიდნენ დამუხვლის ძველ სისტემას (ასეთია, მაგალითად, პარხლის ოთხთავი, რომლის რესტავრაციაც XVIII საუკუნეში ჩაუტარებიათ).

XI საუკუნის ოთხ ხელნაწერს თან ერთვის მაცხოვრის ხელთუქმნელი ხატის ისტორიასთან დაკავშირებული თხრობა „ავგაროზის ეპისტოლე“. პირველად იგი ალავერდის ოთხთავში გვხვდება.

 გაფორმება 
მინიატიურა|300პქ|მოქვის ოთხთავი ერთ-ერთი გამორჩეულია სახარებებს შორის თავისი გაფორმებით, მინიატიურების სიმრავლით
სახარების ხელნაწერები საინტერესოა მხატვრული გაფორმების მხრივ. ადრეული პალიმფსესტური ხელნაწერები ასომთავრულითაა გადაწერილი და ჯერ კიდევ არაა გაფორმებული საზედაო ასოებითა და სხვა ორნამენტული სამკაულებით. დეკორის ფუნქციას ამგვარ წიგნებში მხოლოდ მუხლის დასაწყისში დაწერილი მონუმენტური, მოზრდილი საზედაო ასო ასრულებს.

სახარებების მხატვრული გაფორმება შედარებით მოგვიანებით, IX-X საუკუნეებიდან იწყება. მოხატული ხელნაწერების რაოდენობა თანდათანობით იზრდება, რასაც მატერიალური, ფინანსური შესაძლებლობების ზრდა განაპირობებდა. თანდათან იხვეწება საზედაო დეკორირებული ასოების სისტემა, რაზეც ბიზანტიური მხატვრული მოტივები ახდენს გავლენას. განსაკუთრებული ყურადღება ეთმობოდა სწორედ ოთხთავების გაფორმებას; ამ პერიოდში შეიქმნა მდიდარი მინიატიურების შემცველი „საზეიმო“ წიგნები, აგრეთვე სამონასტრო დანიშნულების ეგზემპლარები, რომლებიც ორნამეტირებულ საწინამძღვრე ჯვრებს შეიცავსქართული ხელნაწერი, V-IX საუკუნეები, ალბომი, თბილისი, 2012, გვ. 28.

XIII-დან XVI საუკუნემდე ქართული ხელნაწერის გაფორმება მეტ-ნაკლბად ინარჩუნებს წინა საუკუნეებში ჩამოყალიბებულ და დამკვიდრებულ ტრადიციულ სტილს, თუმცა ამ კულტურის დაცვა სპარსეთისა და ოსმალეთის ზეწოლის პირობებში მიმდინარეობაქართული ხელნაწერი, V-IX საუკუნეები, ალბომი, თბილისი, 2012, გვ. 70.

მდგომარეობა იცვლება XVII-XVIII საუკუნეებიდან, როდასაც ქართველთა კულტურული ურთიერთობის ფარგლები ფართოვდება; კავშირები მყარდება რუსეთთან და ევროპასთან. მაშინ, როცა ამ პერიოდში გადაწერილი საერო ძეგლების გაფორმება აღმოსავლური სტილისაა, სასულიერო ძეგლების, მათ შორის სახარებათა მხატვრული გადაწყვეტა სცილდება საქართველოში გაბატონებულ ბიზანტიურ მოტივებს და ევროპული კულტურის ძრიერ ზეგავლენას განიცდის.

 ხელნაწერთა სია 

 ფოტო ხელნაწერი თარიღი გადაწერის ადგილი გადამწერი დამკვეთი/მომგებელი მოკლე აღწერა რედაქცია ამჟამად ინახება90პქ|ხანმეტი ოთხთავიხანმეტი ოთხთავი, A 89ქართული ხელნაწერი, V-IX საუკუნეები, ალბომი, თბილისი, 2012, გვ. 15VI-VII საუკუნეპალიმფსესტის ქვედა ფენა, ნაწერია ეტრატზე ასომთავრულით, ორ სვეტად.ხანმეტი რედაქციახელნაწერთა ეროვნული ცენტრი  90პქ|მინიატიურები ადიშის ოთხთავიდან ადიშის ოთხთავიიმნაიშვილი ი., ქსე, ტ. 1, გვ. 96-97, თბ., 1975 IX საუკუნე, 897 წელი კლარჯეთი, შატბერდი  ნაწერია ეტრატზე ასომთავრულით, ორ სვეტად. ახლავს მინიატიურები. არ მიეკუთვნება არცერთ ცნობილ რედაქციას სვანეთის ისტორიულ-ეთნოგრაფიული მუზეუმი90პქ|პარხლის ოთხთავი პარხლის ოთხთავი, A 1453ქართული ხელნაწერი, V-IX საუკუნეები, ალბომი, თბილისი, 2012, გვ. 33 X საუკუნე, 973 წელი კლარჯეთი, შატბერდი იოვანე ბერა პარხლის მონასტერი ეტრატი, ქაღალდი. ნაწერია ასომთავრულითა და ნუსხურით ორ სვეტად.   ხელნაწერთა ეროვნული ცენტრი90პქ|ჯრუჭის I ოთხთავიჯრუჭის I ოთხთავი, H 1660ქართული ხელნაწერი, V-IX საუკუნეები, ალბომი, თბილისი, 2012, გვ. 34X საუკუნე, 936-940 წლებიგაბრიელი, მომხატველი: თევდორეგრიგოლ მირდატის ძეეტრატი. ნაწერია ასომთავრულით, შავი მელნით, სათაურები და საზედაო ასოები სინგურით. ახლავს მინიატიურებიხელნაწერთა ეროვნული ცენტრი90პქ|წყაროსთავის I ოთხთავიწყაროსთავის I ოთხთავი, A 98ქართული ხელნაწერი, V-IX საუკუნეები, ალბომი, თბილისი, 2012, გვ. 35X საუკუნის მიწურულიტაო-კლარჯეთიგაბრიელ პატარაიეტრატი. ახლავს მინიატიურებიძველი ოპიზური რედაქციახელნაწერთა ეროვნული ცენტრი90პქ|მარტვილის ოთხთავიმარტვილის ოთხთავი, S 391ქართული ხელნაწერი, V-IX საუკუნეები, ალბომი, თბილისი, 2012, გვ. 40-41XI საუკუნე, 1050 წელიმარტვილიიოანე მესვეტე და არსენი ეშისძეივანე ფარჯანიანიტექსტი ნაწერია ყავისფერი მელნით, მნიშვნელოვანი ადგილები სინგურით; ახლავს საზედაო ასოები და მინიატიურებიხელნაწერთა ეროვნული ცენტრი90პქ|ალავერდის ოთხთავიალავერდის ოთხთავი, A 484ქართული ხელნაწერი, V-IX საუკუნეები, ალბომი, თბილისი, 2012, გვ. 58-59XI საუკუნე, 1054 წელიშავი მთის კალიპოსის ღვთისმშობლის ლავრაგიორგი და იოანე დვალიმაღალი ხარისხის ეტრატი. ტექსტი ნაწერია ნუსხურითა და ასომთავრულით ორ სვეტად. ახლავს მინიატიურები, გაფორმებულია საზედაო ასოებითა და თავსამკაულებითხელნაწერთა ეროვნული ცენტრი90პქ|გელათის ბიბლიაგელათის ბიბლია, A 1108ქართული ხელნაწერი, V-IX საუკუნეები, ალბომი, თბილისი, 2012, გვ. 37XII საუკუნეგელათის მონასტერიქაღალდი. გადაწერილია მხედრულზე გარდამავალი ნუსხურით. ახლავს განმარტებებიხელნაწერთა ეროვნული ცენტრი90პქ|ჯრუჭის II ოთხთავიჯრუჭის II ოთხთავი, H 1667ქართული ხელნაწერი, V-IX საუკუნეები, ალბომი, თბილისი, 2012, გვ. 43XII საუკუნეგადამწერი და მხატვარი: მიქაელიეტრატი. ნაწერია ნუსხურით, ორ სვეტად. გაფორმებულია თავსამკაულებით, მინიატიურებითა და საედაო ასოებითხელნაწერთა ეროვნული ცენტრი90პქ|გელათის ოთხთავიგელათის ოთხთავი, Q 908ქართული ხელნაწერი, V-IX საუკუნეები, ალბომი, თბილისი, 2012, გვ. 66XII საუკუნემაღალი ხარისხის ეტრატი. ნაწერია ნუსხურად. შემკულია მდიდრული ორნამენტული თავსამკაულებით, საზედაო ასოებითა და მინიატიურებით.გიორგი მთაწმიდელის რედაქციახელნაწერთა ეროვნული ცენტრიბიჭვინთის ოთხთავი, H 2120ქართული ხელნაწერი, V-IX საუკუნეები, ალბომი, თბილისი, 2012, გვ. 69XII საუკუნედასავლეთი საქართველოეტრატი. ნაწერია ნუსხურად ყავისფერი მელნით, სათაურები ასომთავრულად სინგურითა და ოქრომელნით, ახლავს მარკოზ და ლუკა მახარებლების პორტრეტები.ხელნაწერთა ეროვნული ცენტრიწყაროსთავის II ოთხთავი, Q 907ქართული ხელნაწერი, V-IX საუკუნეები, ალბომი, თბილისი, 2012, გვ. 68XII საუკუნე, 1195 წელიიოანე ფუკარალისძე, გიორგი სეთაისძეიოანე საფარელი-მტბევარი ეპისკოპოსიეტრატი. ნაწერია კლასიკური ნუსხურით, ყავისფერი მელნითა და სინგურით. ახლავს მახარებელთა პორტრეტებიხელნაწერთა ეროვნული ცენტრი90პქ|ვანის ოთხთავივანის ოთხთავი, A 1335ქართული ხელნაწერი, V-IX საუკუნეები, ალბომი, თბილისი, 2012, გვ. 50XII-XIII საუკუნეებირომანას მონასტერი, კონსტანტინეპოლიიოვანე; მხატვარი: მიქაელ კორასელითამარ მეფემაღალი ხარისხის ეტრატი. ნაწერია ნუსხურად, ორ სვეტად. შემკულია მდიდრული ორნამენტული თავსამკაულებით, საზედაო ასოებითა და მინიატიურებით.ხელნაწერთა ეროვნული ცენტრივარძიის ოთხთავი, Q 899ქართული ხელნაწერი, V-IX საუკუნეები, ალბომი, თბილისი, 2012, გვ. 75XII-XIII საუკუნეებითამარ მეფემაღალი ხარისხის ეტრატი. ნაწერია ნუსხურად, სათაურები ასომთავრულად. ორ სვეტად. გამორჩეულია მდიდრული და ორიგინალური გაფორმებით.ხელნაწერთა ეროვნული ცენტრი90პქ|მოქვის ოთხთავიმოქვის ოთხთავი, Q 902ქართული ხელნაწერი, V-IX საუკუნეები, ალბომი, თბილისი, 2012, გვ. 79XIV საუკუნე, 1300 წელიმოქვის ტაძარიგადამწერი და მხატვარი: ეფრემიდანიელ მოქველი ეპისკოპოსიეტეატი. ნაწერია ნუსხურად ორ სვეტად. გამორჩეულია გაფორმებით: 10 კამარა, 152 მინიატიურა, 531 საზედაო ასო.ხელნაწერთა ეროვნული ცენტრიმცხეთური ხელნაწერი (ბიბლია), A 1108ქართული ხელნაწერი, V-IX საუკუნეები, ალბომი, თბილისი, 2012, გვ. 88XVII-XVIII საუკუნეებისულხან-საბა ორბელიანი, ლაზარექაღალდი. გადაწერილია ნუსხურით, სათაურები ასომთავრულით, რედაქტირებულია მხედრულით. ხელნაწერთა ეროვნული ცენტრი

 სქოლიო 

კატეგორია:ქართული სასულიერო ხელნაწერები