აცტეკების კალენდარი

აცტეკების კალენდარი — დროის გაზომვის სისტემა, გამოიყენებოდა მესოამერიკულ ხალხებში. პირველად ეს სისტემა ჰქონდათ ოლმეკებს, დაახლოებით, 3500 წლის წინ, რის შედეგადაც ის გავრცელდა ცენტრალური მექსიკის კულტურებსა და ხალხებში, მათ შორის: მაიაში, საპოტეკებსა და აცტეკებში.

კალენდარი შედგებოდა ორი პარალელური ციკლისგან: საერო 365-დღიანი ჰიუპოუალი (, რაც ნიშნავს „წლების დათვლას“, შეესაბამება მაიას კალენდარ ხააბს) და რიტუალური 260-დღიანი ტონალპოუალი (, რაც ნიშნავს „დღეების თვლას“ ან „ბედისწერების თვლას“, შეესაბამება მაიას კალენდარ ცოლკინუს). ჰიუპოუალი და ტონალპოუალი ემთხვეოდა ყოველ 52 წელიწადში ერთხელ და ქმნიდა ე.წ. „საუკუნეს“, რომელსაც „ახალი ცეცხლი“ ეწოდებოდა. აცტეკებს სწამდათ, რომ ყოველი 52-წლიანი ციკლის მიწურულს, სამყაროს საშიშროება ემუქრებოდა, ამიტომაც ახალი ციკლის დაწყებას დიდი დღესასწაულებით ხვდებოდნენ. ასი „საუკუნე“ ადგენდა 5200-წლიან ერას, რომელსაც ერქვა „მზე“. ამ სისტემასთან შეთანხმებით ამჟამად ჩვენ ვცხოვრობთ მეხუთე ერაში, „ოთხ მიწისძვრაში“, რომლის "მზეც" არის ღმერთი ტონატიუ.

აცტეკები თვლიდნენ, რომ ორივე კალენდარს ჰქონდა ღვთიური წარმომავლობა: პირველს აკავშირებდნენ კეცალკოატლთან, ხოლო მეორეს — ოჰომოკოსა და სიპაკტონალთან, ასტროლოგიისა და კალენდრების ღვთაებებთან. 

კალენდრული წელიწადი იწყებოდა აღმოსავლეთ ჰორიზონტზე პლეადების გამოჩენასთან ერთად.


 საერო კალენდარი 

საერო კალენდრის საფუძვლად აღებული იყო მზის წელიწადი. ამ კალენდრის მეშვეობით აცტეკები იგებდნენ თარიღებს და იმ რიტუალებისა და ცერემონიების ხანგრძლივობას, რომლებიც სოფლის მეურნეობასთან იყო დაკავშირებული. კალენდარი შედგებოდა 18 თვისგან, თითოში 20 დღით. ხუთი დღე ადგენდა ერთ კვირას. წელიწადი რომ ასტრონომიულის შესაბამისი ყოფილიყო, წლის ბოლოს უმატებდნენ ნემონტემებს — 5 ცარიელ დღეს.

ნაკიანი წელიწადის პრობლემა იჭრებოდა ყოველ ოთხ წელიწადში ერთი დღის გაორმაგებით. გრიგორიანულ კალენდართან ზუსტი თანაფარდობის დამყარება ვერ მოხერხდა, მაგრამ ბევრი ავტორი ვარაუდობს, რომ აცტეკების წელიწადი თებერვლის პირველ დღეებში იწყებოდა. 

ჰიუპოუალის წელი იღებდა ერთ-ერთ დასახელებას იმ 52 კომბინაციიდან, რომლებიც შედგებოდა 1-დან 13 რიცხვებისა და ტონალპოუალის ოთხი სიმბოლოსგან (იხ. ქვემოთ): კალი (სახლი), ტოჩტლი (კურდღელი), აკატლი (ლერწამი), ტეკპატლი (კაჟი). მაგალითად, ერნან კორტესი შეხვდა მონტესუმა IIს 1-ლი ლერწმის მე-8 ქარის წელში (ანუ 1519 წლის 8 ნოემბერი). 

№თვის დასახელებამფარველი ღვთაება და რიტუალები1ატლკაუალო (წყლის შეწყვეტა)ტლალოკი, ჩალჩიუტლიკუებავშვების მსხვერპლად შეწირვა წყლის ღვთაებებს2ტლაკაჰიპეუალისტლი (ადამიანების გატყავება)ჰიპე-ტოტეკიმებრძლების მსხვერპლად შეწირვა; ქურუმის ცეკვა გატყავებულ კანთან3ტოსოსტონტლი (მცირე სიფხიზლე)კოატლიკუე, ტლალოკიმსხვერპლის კანის დამარხვა, ბავშვების მსხვერპლად შეწირვა4უეიტოსოსტლი (დიდი სიფხიზლე)სენტეოტლი, ჩიკომეკაკოატლიახალი სიმინდის კურთხევა; გოგონას მსხვერპლად შეწირვა5ტოჰკატლი (გვალვა)ტესკატლიპოკა, უიცილოპოჩტლიღმერთების განსახიერებების მსხვერპლად შეწირვა6ეცაკლუალისტლი (კერძი სიმინდისა და ცერცვისგან)ტლალოკიწყლის ღვთაებების განსახიერებების რიტუალური გაგუდვა; რიტუალური განბანვა და ცეკვები7ტეკუილუიტონტლი (ღმერთების პატარა ნადიმი)ჰუიჰტოჩიუალი, ჰოჩიპილიღმერთების განსახიერებების მსხვერპლად შეწირვა8უეიტეკუიუტლი (ღმერთების დიდი ნადიმი)ჰილონენიახალგაზრდა სიმინდის ქალღმერთის დღესასწაული9ტლაჰოჩიმაკო (ყვავილების დაბადება)უიცილოპოჩტლიღმერთების ყველა გამოსახულება ირთვება ყვავილების გვირგვინებით. სიმინდის მარცვლებითა და ინდაურით ნადიმი.10ჰოკოტლუეცი (ნაყოფების დაცემა)  უეიმიკაიუიტლი (მკვდრების დიდი ნადიმი)ჰიუტეკუტლირიტუალური შერკინება; ცეცხლის ღმერთებისადმი მსხვერპლის შეწირვა (მსხვერპლის დაწვა).11ოჩპანისტლი (გზის დაგვა)ტლასოლტეოტლისახლებისა და გზების დაგვა; ბრძოლის იმიტაცია12ტეოტლეკო (ღმერთების დაბრუნება)ტესკატლიპოკაღმერთების დედამიწაზე დაბრუნების პატივსაცემი მისასალმებელი ცერემონიები; რიტუალური დათრობა, ცეცხლოვანი მსხვერპლთშეწირვები 13ტეპეიუიტლი (მთების ნადიმი)ტლალოკიცერემონიები, რომლებიც მიძღვნილია მთის წვიმების ღმერთებისადმი. ადამიანური მსხვერპლთშეწირვები და რიტუალური კანიბალიზმი14კეჩოლი (ძვირფასი ბუმბული)მიჰკოატლი-კამაჰტლირიტუალური ნადირობა; ნადავლის მსხვერპლად შეწირვა და რიტუალური ნადიმი15პანკეცალისტლი (დროშის აწევა)უიცილოპოჩტლისახლები და ხეები ირთვება ქაღალდის დროშებით; პროცესია; მასიური მსხვერპლთშეწირვები16ატემოსტლი (წყლების ჩამოშვება)ტლალოკიწყლის ღმერთების პატივსაცემი დღესასწაული; ბავშვებისა და მონების მსხვერპლად შეწირვა17ტიტიტლი (გაჭიმვა)ილამატეკუტლიწვიმის გამოსაძახებელი მაგიური რიტუალები; ქალების ცემა ჩალის ტომრებით ქალების ცემა ისე, რომ ისინი ატირდნენ18ისკალი (მკვდრეთით აღდგომა)ჰიუტეკუტლიღმერთების ფიგურების გაკეთება ამარანტის ცომისგან; ტამალესებითა და მცენარეებით ნადიმინემონტემი (ცარიელი დღეები)ხუთი დღე რიტუალებისა და თანამდებობების გარეშე.

 წმინდა კალენდარი 

საერო კალენდრის გარდა, აცტეკები იყენებდნენ წმინდა კალენდარ ტონალპოუალისაც. ეს წმინდა კალენდარი ჩაიწერა „დღეების წიგნში“, ტონალამატლში, რომელიც წარმოადგენდა მესოემარიკულ კოდექსს ტყავზე ან ქერქის ქაღალდზე, რომლის საფუძველზეც მღვდელი „ტონალპოუკე“ ადგენდა ჰოროსკოპს და ითვლიდა კეთილმოსურნე და არაკეთლმოსურნე დღეებს.

ყოველ დღეს ენიშნებოდა რიცხვების კომბინაცია 1-დან 13-მდე და დღეების 20 ნიშნიდან ერთ-ერთი, ამგვარად ყოველ დღეს თავისი უნიკალური აღნიშვნა ჰქონდა. სულ ასეთი 260 კომბინაცია არსებობს, რაც საბოლოოდ 260-დღიან წმინდა წელიწადს იძლევა. ახალი დღის დაწყებისთანავე თარიღს ემატებოდა ერთიანი და ახალი ნიშანი. ამგვარად, პირველი კვირა იწყებოდა დღე 1-ლ ნიანგში, შემდეგ მოდიოდა მე-2 ქარი, მე-3 სახლი, მე-4 ხვლიკი და ასე შემდეგ დღე მე-13 ლერწმამდე. ამის შემდეგ რიცხვები მეორდებოდა, ხოლო ნიშნები რიგის მიხედვით ეწყობოდა: მეორე კვირა იწყებოდა 1-ლ იაგუარში და მთავრდებოდა მე-13 ქალაში და ა.შ. მხოლოდ 260 დღის შემდეგ (13×20) ყველა რიცხვი და სიმბოლო ემთხვეოდა და მეორდებოდა კომბინაცია 1-ლი ნიანგი.

თვლიდნენ, რომ ყოველ სიმბოლოს მართავდა ღმერთი ან ქალღმერთი, პარალელურად ისინი დაკავშირებული იყო ჰორიზონტის მხარეებთან (საათის ისრის საწინააღმდეგოდ, აღმოსავლეთის მხრიდან, საიდანაც მზე ამოდის). 13-დღიან ჯგუფს ეწოდება ტრესენა (trecena,  — ცამეტი). ყოველ ასეთ ჯგუფს თარვისი მფარველი ჰყავდა ღვთაებებიდან.

 დღეების დასახელებები 
დღეების დასახელებები (საათის ისრის საწინააღმდეგოდ):
 სიპაკტლი — ნიანგი
 ეჰეკატლი — ქარი
 კალი — სახლი
 კუეცპალინი — ხვლიკი
 კოატლი — გველი
 მიკისტლი — ქალა (სიკვდილი)
 მასატლი — ირემი
 ტოჩტლი — კურდღელი
 ატლი — წყალი
 იცკინტლი — ძაღლი
 ოსომატლი — მაიმუნი
 მალინალი — ბალახი (ბუნება)
 აკატლი — ლერწამი
 ოცელოტლი — იაგუარი (ოცელოტი)
 კუაუტლი — არწივი
 კოსკაკუაუტლი — სვავი
 ოლინი — მოძრაობა (მიწისძვრა)
 ტეკპატლი — კაჟი (კაჟის დანა)
 კიაუიტლი — წვიმა
 ჰოჩიტლი — ყვავილი

 დღეების ნიშნები 
კალენდარი ტონალპოუალი ითვლის დღეების 20 ნიშანს. მათი გამოსახვის რამდენიმე ვარიანტი არსებობს. ქვემოთ მოცემულია ნიშნები მალიაბეკიანოს კოდექსიდან.

 სიმბოლო დასახელება ნაუატლზე  ღვთაება  თარგმანი  ჰორიზონტის მხარე 50px  Cipactli  ტონალტეკუტლი  ნიანგი  აღმოსავლეთი 50px  Ehēcatl  კეცალკოატლი  ქარი  ჩრდილოეთი 50px  Calli  ტეპეიოლოტლი  სახლი  დასავლეთი 50px  Cuetzpalin  უეუეკოიოტლი  ხვლიკი  სამხრეთი 50px  Cōhuātl  ჩალჩიუტლიკუე  გველი  აღმოსავლეთი 50px  Miquiztli  ტეკისტეკატლი  ქალა სიკვდილი  ჩრდილოეთი 50px  Mazātl  ტლალოკი  ირემი  დასავლეთი 50px  Tōchtli  მაიაუელი  კურდღელი  სამხრეთი 50px  Ātl  ჰიუტეკუტლი  წყალი  აღმოსავლეთი 50px  Itzcuintli  მიკტლანტეკუტლი  ძაღლი  ჩრდილოეთი 50px  Ozomahtli  ჰოჩიპილი  მაიმუნი  დასავლეთი სიმბოლო დასახელება ნაუატლზე  ღვთაება  თარგმანი  ჰორიზონტის მხარე 50px  Malīnalli  პატეკატლი  ბუნება  სამხრეთი 50px  Ācatl  ტესკატლიპოკა  ლერწამი  აღმოსავლეთი 50px  Ocēlōtl  ტლასოლტეოტლი  ოცელოტიიაგუარი  ჩრდილოეთი 50px  Cuāuhtli  ჰიპე-ტოტეკი  არწივი  დასავლეთი 50px  Cōzcacuāuhtli  იცპაპალოტლი სვავი  სამხრეთი 50px  Ollīn ჰოლოტლი  მოძრაობამიწისძვრა  აღმოსავლეთი 50px  Tecpatl  ჩალჩიუტოტოლინი  კაჟიკაჟის დანა  ჩრდილოეთი 50px  Quiyahuitl  ჩანტიკო  წვიმა  დასავლეთი 50px  Xōchitl  ჰოჩიკეცალი  ყვავილი  სამხრეთი

ქარისა და წვიმის ნიშნები შეესაბამება ქარის ღმერთ ეჰეკატლისა და წვიმის ღმერთ ტლალოკის გამოსახულებებს. 

 ტრესენები 
ყოველ ტრესენას 260-დღიანი ციკლიდან შეესაბამება თავისი ღვთაება:

 ტრესენა  ღვთაება 1 ნიანგი — 13 ლერწამი  ომეტეოტლი 1 იაგუარი — 13 ქალა  კეცალკოატლი 1 ირემი — 13 წვიმა  ტეპეიოლოტლი 1 ყვავილი — 13 ბალახი  უეუეკოიოტლი 1 ლერწამი — 13 გველი  ჩალჩიუტლიკუე 1 ქალა — 13 კაჟი  ტონატიუ 1 წვიმა — 13 მაიმუნი  ტლალოკი 1 ბალახი — 13 ხვლიკი  მაიაუელი 1 გველი — 13 მიწისძვრა  ჰიუტეკუტლი 1 კაჟი — 13 ძაღლი  მიკტლანტეკუტლი ტრესენა  ღვთაება 1 მაიმუნი — 13 სახლი  პატეკატლი 1 ხვლიკი — 13 სვავი  იცტლაკოლიუკი 1 მოძრაობა — 13 წყალი  ტლასოლტეოტლი 1 ძაღლი — 13 ქარი  ჰიპე-ტოტეკი 1 სახლი — 13 არწივი  იცპაპალოტლი 1 სვავი — 13 კურდღელი  ჰოლოტლი 1 წყალი — 13 ნიანგი  ჩალჩიუტოტოლინი 1 ქარი — 13 იაგუარი  ჩანტიკო 1 არწივი — 13 ირემი  ჰოჩიკეცალი 1 კურდღელი — 13 ყვავილი  ჰიუტეკუტლი

 პირველწყაროები 


 ლიტერატურა 
 Caso, Alfonso, Los Calendarios Prehispánicos. México: Universidad Nacional Autónoma de México, 1967 г.
 Piña Garza, Eduardo, Aritmética del tonalpohualli y del xiuhpohualli . Estudios de cultura Náhuatl, ISSN 0071-1675, № 30, 1999 г., с. 257—266.
 León-Portilla, Miguel, Mitos de los orígenes en Mesoamérica. Arqueología Mexicana, № 56, с. 20-27.

 რესურსები ინტერნეტში 
 აცტეკების კალენდარი
 თანამედროვე კალენდრისა და აცტეკების კალენდრის ცხრილი (pdf)

კატეგორია:აცტეკები
კატეგორია:აცტეკების მითოლოგია
კატეგორია:კალენდარი
კატეგორია:კოლუმბამდელი კულტურები
კატეგორია:აცტეკების კალენდარი