ხე

მინი|ევროპული წიწვი
მინი|დიდი ბანიანი
ხე — ხანგრძლივად მცხოვრები მცენარე, რომელსაც აქვს მრავალწლოვანი გახევებული ღერო და ფესვები. ბუჩქისგან განსხვავებით ხის ღერო (შტამპი) და ვარჯი ყოველთვის მკვეთრად გამოხატულია. ღერო და ტოტები შედგება მერქნისა და ქერქისაგან. კორომში ხეს აქვს მაღალი ღერო (თითქმის ცილინდრული) და პატარა, საკმაოდ მაღლა განლაგებული ვარჯი, გაშლილი ადგილზე — მოკლე და სქელი ღერო, ვარჯიც უფრო ქვემოდან ეწყება.

ხე ფოთლების მიხედვით იყოფა წიწვოვან და ფართოფოთლოვან სახეობებად. პირველი გამოირჩევა უხეში მარადმწვანე ნემსისებრი ან ქერცლისებრი ფოთლებით, რომელიც ქმნის გირჩებსა და ღვიის კენკრებს. ამ ჯგუფს მიეკუთვნება მაგალითად, ფიჭვი, ნაძვი, სოჭი, ლარიქსი, კვიპაროზი, სეკვოია. ფართოფოთლოვანი ხეებისთვის დამახასიათებელია ფართო და ბრტყელი ფოთლები, რომელთა სისქე გაცილებით ნაკლებია სიგრძესა და სიგანეზე. ასეთი სახის ფოთლები ჩვეულებრივ წელიწადში ერთხელ ცვივა. ამ ჯგუფს მიეკუთვნება ნეკერჩხალი, წიფელი, იფანი, ევკალიპტი და სხვა.

ფოთლების კლასიფიკაციის გარდა ხეები იყოფა აგრეთვე ფოთოლმცვენ და მარადმწვანე ჯგუფებად. ფოთოლმცვენ მცენარეებს აქვთ ფოთლის საფრის მკვეთრი მონაცვლეობა; ხეზე არსებული ფოთოლი კარგავს მწვანე შეფერილობას, ფოთლები ცვივა. გარკვეული პერიოდი ხე უფოთლოდ ძლებს, შემდეგ, გაზაფხულზე კვირტიდან იზრდება ახალი ფოთოლი. მარადმწვანე ხეებისთვის ფოთლის საფრის მკვეთრი მონაცვლეობა დამახასიათებელი არ არის. ხეზე ფოთლები წელიწადის ყველაზე დროშია წარმოდგენილი, ხოლო ფოთოლშეცვლა თანდათან, მცენარის მთელი სიცოცხლის განმავლობაში მიმდინარეობს.

ხეების ძირითადი ნაწილებია: ფესვი, ღერო, ვარჯი, ფოთოლი.

 ფესვი — ძირითადი ვეგეტატიური ორგანო, რომლის ფუნქციებს შეადგენს წყლისა და მასში გახსნილი მინერალური ნივთიერებების შეწოვება ნიადაგიდან, მცენარის მიმაგრება ნიადაგზე, მთელ რიგ ორგანულ ნივთიერებათა სინთეზი. 
 ღერო — ერთ-ერთი ძირითადი ორგანო, რომელიც ფოთლებთან ერთად ყლორტს შეადგენს. აქვს საყრდენი, გამტარი, დამგროვებელი ფუნქციები. 
 ვარჯი — ხის ტანის მიწისზედა განშტოება. სხვადასხვა სახეობის ხეებს ერთმანეთისაგან განსხვავებული ფორმის ვარჯი აქვთ. 
 ფოთოლი — უმაღლეს მცენარეთა ორგანო, რომელიც ასრულებს ფოტოსინთეზისა და ტრანსპირაციის ფუნქციებს, ახორციელებს აირცვლას გარემოსთან და მონაწილეობს მცენარის ცხოველმოქმედების სხვა პროცესებში.

სხვადასხვა ქვეყნებში ფართოდ არის განვითარებული მერქნის დამუშვება, რომელიც წარმოადგენს რთულ ქსოვილს. ორლებლიანი ხემცენარების უმრავლესობისა და ყველა წიწვოვანის ღეროს მეორეულ მერქანში არჩევენ წლიურ რგოლებს და რადიალურ ანუ გულგულის სხივებს; თავის მხრივ, წლიურ რგოლში არჩევენ გაზაფხულის — ადრეული და შემოდგომის — გვიანა მერქნის ზონებს.

ხე ისევე როგორც ქვა წარმოადგენს ბუნებრივ მასალას, რომელიც არის სხვადასხვა გამოსახულების შემნახველი. მკვლევარების მიხედვით, ხემ უბიძგა ხელი დამწერლობის განვითარებას სხვადასხვა ქვეყნებში. გარდა ამისა, უძველესი დროიდან ხე სიცოცხლესთან ასოცირდება.

 მსოფლიოს უმაღლესი ხეების სია 
 მარადმწვანე სეკვოია (ლათ. Sequoia sempervirens): 115.66 მ
 მენზისის ცრუცუგა (ლათ. Pseudotsuga menziesii): 99.76 მ 
 სამეფო ევკალიპტი (ლათ. Eucalyptus regnans): 99.6 მ 
 Sitka Spruce (ლათ. Picea sitchensis): 96.7 მ
 სეკვოიადენდრონი (ლათ. Sequoiadendron giganteum): 95.8 მ
 სფერული ევკალიპტი (ლათ. Eucalyptus globulus): 90.7 მ 
 წნელისებრი ევკალიპტი (ლათ. Eucalyptus viminalis): 89 მ 
 Shorea faguetiana (ლათ. Shorea faguetiana): 88.3 მ
 ალპური იფანი (ლათ. Eucalyptus delegatensis): 87.9 მ

 ხნიერი ხეების სია 
 Pinus longaeva (ლათ. Pinus longaeva): ასაკი 4,844 წ.Gymnosperm Database: How Old Is That Tree? . Retrieved on 2008-04-17.
 ფიცროია (ლათ. Fitzroya): ასაკი 3,622 წ. 
 სეკვოიადენდრონი (ლათ. Sequoiadendron giganteum): ასაკი 3,266 წ.Suzuki, E. 1997. The Dynamics of Old Cryptomeria japonica Forest on Yakushima Island. Tropics 6(4): 421–428. Available online 
 კრიპტომერია (ლათ. Cryptomeria): ასაკი 3,000 წ. 
 Lagarostrobos franklinii (ლათ. Lagarostrobos franklinii): ასაკი 2,500 წ.

 გალერეა 

 იხილეთ აგრეთვე 
 წლიური რგოლები 
 მერქანი

 რესურსები ინტერნეტში 

 სქოლიო 

კატეგორია:ხეები
კატეგორია:მეტყევეობა
კატეგორია:მცენარეთა მორფოლოგია
კატეგორია:მცენარეები