შხამა

შხამა, აგრეთვე შხამასოკო () — სასიკვდილოდ შხამიანი ბაზიდიუმიანი სოკო ამანიტასებრთა ოჯახისა. შხამა ევროპის მკვიდრი სახეობაა, თუმცა გვიანი მეოცე საუკუნიდან მსოფლიოს სხვა ნაწილებშიც გავრცელდა. შხამა ექტომიკორიზას სხვადასხვა ფართოფოთლოვან ხეებთან წარმოქმნის. გავრცელების არეალი მოიცავს მსოფლიოს ყველა კონტინენტს, გარდა ანტარქტიდისა. ნაყოფსხეული ზაფხულსა და შემოდგომაზე ჩნდება; ქუდი როგორც წესი, მომწვანო ფერისაა, თეთრი ფეხითა და ფირფიტებით. ქუდის ფერი ცვალებადია, მათ შორის გვხვდება თეთრი ფორმებიც, ამიტომაც ფერი სოკოს განმსაზღვრელი ნიშანი არ არის.

ეს ტოქსიკური სოკო მეტად წააგავს რამდენიმე საკვებ სახეობას (განსაკუთრებით ნიყვს), რომლებსაც ადამიანები ხშირად მოიხმარენ, რაც შემთხვევითი მოწამვლის რისკს ზრდის. ამატოქსინები, ამ სოკოებში აღმოჩენილი ტოქსინების კლასი, თერმოსტაბილურია: ისინი მდგრადია სიცხით გამოწვეული ცვლილებების მიმართ, ამიტომ მათი ტოქსიკური ეფექტები არ მცირდება მომზადებისას. 

შხამა ყველაზე შხამიან სოკოდ არის მიჩნეული. ვარაუდობენ, რომ სოკოს ნახევარიც კი საკმარისია ზრდასრული ადამიანის მოსაკლავად. იგი აგრეთვე ყოველწლიურად სოკოთი გამოწვეული სიკვდილიანობის 90%-ზეა პასუხისმგებელი. სავარაუდოდ, სწორედ, შხამათი გარდაიცვალნენ რომის იმპერატორი კლავდიუსი 54 წელს და საღვთო რომის იმპერატორი კარლ VI 1740 წელს.

აღნიშნული სოკო მრავალი სამეცნიერო კვლევის ობიექტი გახდა, რომლის ფარგლებშიც გამოყოფილი იქნა მისი ბიოლოგიურად აქტიური ნაერთების მნიშვნელოვანი ნაწილი. ძირითადი ტოქსიკური კომპონენტია α-ამანიტინი, რომელიც იწვევს ღვიძლისა და თირკმლის უკმარისობას.

„სიკვდილის ქუდი“ — სწორად ასე მოიხსენიება ლათინურად ინგლისელ ექიმ თომას ბრაუნსა და კრისტოფერ მერეტს შორის მიმოწერაში.The "fungi Phalloides" I found not very far from Norwich, large and very fetid......I have a part of one dried still by me. Letter dated August 18th 1668 in Vol 3. The Works of Sir Thomas Browne ed. Simon Wilkins 1834 შხამა პირველად ფრანგმა ბოტანიკოსმა სებასტიენ ვაიანმა 1727 წელს აღწერა. 1821 წელს ელიას მაგნუს ფრისმა ის აღწერა როგორც Agaricus phalloides. საბოლოოდ, მიმდინარე სახელწოდება Amanita phalloides 1833 წელს იოჰან ჰაინრიხ ფრიდრიხ ლინკმა უწოდა. Link JHF (1833) Grundriss der Kraeuterkunde IV. Haude und Spenerschen Buchhandlung (S.J. Joseephy), Berlin

აღწერა
შხამას გააჩნია დიდი და შთამბეჭდავი ეპიგეური (მიწისზედა) ნაყოფსხეული (ბაზიდიოკარპი), რომლის ქუდი ჩვეულებრივ 5-დან 15 სმ-მდე დიამეტრისაა, თავდაპირველად მომრგვალო და ნახევარსფეროსებრი, თუმცა ასაკთან ერთად ბრტყელდება. ქუდის ფერი შეიძლება იყოს ღია მწვანე, მოყვითალო-მწვანე, ზეთისხილისფერი, ბრინჯაოსფერი, ან თეთრი; კიდეები ხშირად უფრო ღიაა, სადაც შესაძლოა მუქი ზოლები ჰქონდეს; წვიმის შემდეგ კი ხშირად კიდევ უფრო ღია შეფერილობას იღებს. დასველებული ქუდის ზედაპირი წებოვანია და ადვილად იქერცლება, რასაც ბევრი გამოუცდელი მესკოვე შეცდომაში შეყავს, რადგან გავრცელებული მცდარი აზრის მიხედვით, ქუდი მხოლოდ საკვებად ვარგის სოკოებს ექერცლება.Jordan & Wheeler, p.99 ფირფიტები ხშირი, თეთრი და თავისუფალია. ასაკთან ერთად მკრთალ-მწვანე ფერს იღებს.

ფეხის სიგრძე — 8-დან 15 სმ-მდე, სისქე — 1-დან 2 სმ-მდე,  ნაცრისფერ-ზეთისხილისფერი ქერცლებით, რომელიც ქმნის ზიგზაგისებურ ორნამენტს. ახასიათებს განიერი, მოშვებული, თეთრი, მომწვანო, ზემოდან რადიალურად დაზოლილი საყელო, ჩვეულებრივ 1-დან 1.5 სმ-მდე. ძირისკენ ბოლქვისებურად გამსხვილებული, დაფლეთილი, ტომრისებრი თეთრი ვოლვით. ვოლვა შესაძლოა მცენარეული/ფოთლოვანი ნარჩენებით იყოს დაფარული. 

რბილობი — თეთრი, ხორცოვანია, გადატეხისას ფერს არ იცვლის. ნორჩობაში ახასიათებს  სასიამოვნო თაფლისებრი ტკბილი სუნი, მაგრამ დროთა განმავლობაში ძლიერდება და ხდება გამაღიზიანებელი, ზედმეტად ტკბილი და უსიამოვნო.Zeitlmayr, p.61 

სპორების ანაბეჭდი თეთრია, რაც ამანიტასთვის დამახასიათებელი თვისებაა. სპორები— 7-12 x 6-9 მკმ, გამჭირვალე, გლუვი, ელიფსისებრი, ამილოიდური.

ნორჩი ეგზემპლარები თავიდან მიწიდან თეთრი კვერცხის მსგავსად ამოდის, რომელიც დაფარულია საერთო საბურველით, შემდეგ კი ის იშლება და რჩება ვოლვა.



ბიოქიმია
როგორც ცნობილია, შხამა შეიცავს ორი ძირითადი ჯგუფის ტოქსინებს, ორივე მულტიციკლური პეპტიდები გავრცელებულია მთელ სოკოში და იწვევს უჯრედების დამანგრეველ აქტივობას in vitro-ში. აგრეთვე, გამოყოფილია არადაკავშირებული ნაერთი, ანტამანიდი.

ამატოქსინები შედგება, სულ მცირე, რვა მსგავსი სტრუქტურის მქონე ნაერთისგან, ეს არის რვა ამინომჟავის რგოლი; ისინი გამოყოფილ იქნა 1941 წელს ჰაინრიხ ვილანდისა და რუდოლფ ჰალერმაიერის მიერ. ამატოქსინებიდან, α-ამანიტინი არის წამყვანი კომპონენტი β-ამანიტინთან ერთად, რომელიც სავარაუდოდ, პასუხისმგებელია ტოქსიკურ მოქმედებებზე. მათი ძირითადი ტოქსიკური მექანიზმია რნმ პოლიმერაზა II-ის ინჰიბირება, სასიცოცხლო ფერმენტი ინფორმაციული რნმ-ის (mRNA), მიკრორნმ-ის და მცირე ბირთვული რნმ-ის (snRNA) სინთეზში. mRNA-ის გარეშე, აუცილებელი ცილის სინთეზი და შესაბამისად, უჯრედის მეტაბოლიზმი ჩერდება და უჯრედი კვდება. პირველ რიგში ზიანდება ღვიძლი, რადგან კუჭ-ნაწლავიდან ტოქსინები პირველად მასში ხვდება, თუმცა სხვა ორგანოები, განსაკუთრებით თირკმელები, აგრეთვე მგრძნობიარეა.Benjamin, p.217 შხამას რნმ პოლიმერაზა არ არის მგრძნობიარე ამატოქსინების მოქმედებების მიმართ, ამიტომ სოკო საკუთარ თავს არ წამლავს.

ფალოტოქსინები შედგება, სულ მცირე, შვიდი ნაერთისგან, რომელთაგან ყველას შვიდი მსგავსი პეპტიდური რგოლი აქვს. ფალოიდინი გამოყოფილი იქნა 1937 წელს ჰაინრიხ ვილანდის სტუდენტისა და სიძის, ფეოდორ ლინენისა და ულრიხ ვილანდის მიერ. გარდა ამისა, ფალოიდინი აგრეთვე გვხვდება საკვებ სახეობა მარწყვიოში (A. rubescens). აქტიური პეპტიდების კიდევ ერთი მცირე ჯგუფია ვიროტოქსინები, რომლებიც შედგება ექვსი მსგავსი მონოციკლური ჰეპტაპეპტიდისგან და არ იწვევენ მწვავე მოწამვლას ადამიანებში.

გავრცელება და ჰაბიტატი
შხამა ევროპის მკვიდრი სახეობაა, სადაც ის ფართოდ არის გავრცელებული და გვხვდება სკანდინავიის სამხრეთ სანაპირო რეგიონებიდან ჩრდილოეთით, დასავლეთით ირლანდიამდე, აღმოსავლეთით პოლონეთსა და დასავლეთ რუსეთამდე, და სამხრეთით ბალკანეთის ნახევარკუნძულზე, საბერძნეთში, იტალიაში, ესპანეთსა და პორტუგალიაში, ხმელთაშუა ზღვის აუზში, აგრეთვე მაროკოსა და ალჟირში, (ჩრდილოეთი აფრიკა). საქართველოში შხამა გავრცელებულია აფხაზეთისა და კახეთის რეგიონებში. დასავლეთ აზიაში, დაფიქსირებულია ჩრდილოეთ ირანის ტყეებში.Asef, M.R. 2009. Poisonous mushrooms of Iran. Iran-shenasi publishing. აზიის უფრო აღმოსავლეთ ნაწილებიდანაც არსებობს ჩანაწერები, მაგრამ ჯერ კიდევ დადასტურებული არაა.

XIX საუკუნის ბოლოს ჩარლზ ჰორტონ პეკმა განაცხადა შხამას არსებობის შესახებ ჩრდილოეთ ამერიკაში. 1918 წელს, აშშ-ის აღმოსავლეთიდან აღებული ნიმუშები ჯორჯ ფრენსის ატკინსონის მიერ იდენტიფიცირებულ იქნა როგორც განსხვავებული, თუმცა მსგავსი სახეობა, Amanita brunnescens. 1970-იანებში ცხადი გახდა, რომ შხამა მართლაც გვხვდება შეერთებულ შტატებში, სავარაუდოდ, ევროპიდან შემოტანილი წაბლის ხეებთან ერთად, დასავლეთ და აღმოსავლეთ სანაპიროებზე არსებული პოპულაციებით.Benjamin, p.204  2006 წლის ისტორიული მიმოხილვის საფუძველზე, აღმოსავლეთ სანაპიროს პოპულაციები შემთხვევით იქნა შემოტანილი, სავარაუდოდ, სხვა შემოტანილი მცენარეების, მაგალითად, წაბლის ფესვებზე.

შხამა ახალ ქვეყნებში, სამხრეთ ნახევარსფეროს მასშტაბით, გავრცელდა სხვადასხვა სახეობის ხეების იმპორტით მეოცე საუკუნის ბოლოს. ავსტრალიასა და სამხრეთ ამერიკაში, როგორც ჩანს, შემოტანილი მუხის ხეების საშუალებით გავრცელდა; მუხის ქვეშ არსებული პოპულაციები დაფიქსირებულია მელბურნში, კანბერაში (სადაც 2012 წლის იანვარში ოთხიდან ორი მოწამლული ადამიანი გარდაიცვალა), ადელაიდაშიDeath cap mushrooms growing in the hills  Elisa Black, AdelaideNow.com.au, 7 January 2012, accessed 8 January 2012 და შემდგომში დაფიქსირდა ბიჩუორთში,Death cap mushrooms growing in the hills  Elisa Black, AdelaideNow.com.au, 7 January 2012, accessed 8 January 2012 სიდნეისა და ოლბერიში. ის დაფიქსირებულია სხვა შემოტანილი ხეების ქვეშ არგენტინაშიც. ტანზანიაში გვხვდება შეტანილი ფიჭვის პლანტაციებში. სამხრეთ აფრიკაში, ნაპოვნია მუხისა და ალვის ქვეშ ჩილეში, აგრეთვე ურუგვაიში. ინდოეთში დაფიქსირებულია ამ სოკოთი გარდაცვალების რამდენიმე ფაქტი.

ეკოლოგია
შხამა მიკორიზას ქმნის რამდენიმე სახეობის ხესთან. ევროპაში ეს მოიცავს ფოთლოვან და იშვიათად, წიწვოვან სახეობებს. ის ყველაზე ხშირად გვხვდება მუხის ქვეშ, მაგრამ აგრეთვე წიფლის, წაბლის, ცხენისწაბლას, არყის, თხილის, რცხილის, ფიჭვისა და ნაძვის ქვეშ. სხვა რეგიონებში, შხამა შესაძლოა აგრეთვე ასოცირდებოდეს ამ ხეებთან ან მხოლოდ ზოგიერთ სახეობასთან. მაგალითად, კალიფორნიის სანაპიროზე, შხამა კავშირს ამყარებს Quercus agrifolia-სთან. იმ ქვეყნებში, სადაც ის ინტროდუცირებულია, მისი გავრცელება შემოიფარგლება იმ ეგზოტიკური ხეებით, რომლებთანაც ის თავის ბუნებრივ არეალში იქნებოდა ასოცირებული. თუმცა, არსებობს მტკიცებულება, რომ შხამა ასოციაციაცის ქმნის ცუგასა და და მირტისებრთა გვარის რამდენიმე წარმომადგენელთან: ევკალიპტთან ტანზანიასა  და ალჟირში, და ლეპტოსპერმუმსა და კუნცეასთან ახალ ზელანდიაში, რაც იმაზე მიუთითებს, რომ სახეობას შესაძლოა ინვაზიური პოტენციალი ჰქონდეს. ის, შესაძლოა, ანთროპოგენურად (ადამიანის ჩარევით) იქნა შემოტანილი კუნძულ კვიპროსზე, სადაც დადასტურებულია რომ იგი იზრდება ჩვეულებრივი თხილის პლანტაციებში.Loizides M, Bellanger JM, Yiangou Y, Moreau PA. (2018). Preliminary phylogenetic investigations into the genus Amanita (Agaricales) in Cyprus, with a review of previous records and poisoning incidents. Documents Mycologiques 37, 201–218.

მსგავსი სახეობები

ტოქსიკურობა
შხამა ძლიერ ტოქსიკურია და პასუხისმგებელია მსოფლიოში სოკოთი მოწამვლის ფატალური შემთხვევების უმეტესობაზე.Benjamin, p.200. Death Cap Mushroom Soup Claims Fourth Victim მის ბიოქიმიას ათწლეულების განმავლობაში ინტენსიურად იკვლევდნენ. დადგენილია, რომ ამ სოკოს 30 გრამი, ან ნახევარი ქუდიც კი, საკმარისია ადამიანის მოსაკლავად.Benjamin, p.211 სტატისტიკის მიხედვით, ჩრდილოეთ ამერიკაში ყოველწლიურად საშუალოდ ერთი ადამიანი იღუპება შხამას მოხმარებისგან. მასში შემავალი ტოქსინები ძირითადად ღვიძლს აზიანებენ, მაგრამ სხვა ორგანოებიც, მაგალითად, თირკმელებიც ზარალდება. სიმპტომები, როგორც წესი, მიღებიდან 6-დან 12 საათში ვლინდება და შეიძლება მოიცავდეს გულისრევას და ღებინებას, რასაც შემდეგ მოჰყვება სიყვითლე, კრუნჩხვები, კომა და საბოლოოდ სიკვდილი. შხამას მოხმარებით გამოწვეული სიკვდილიანობის მაჩვენებელი, როგორც ვარაუდობენ, დაახლოებით 10–30%-ს შეადგენს. ტოქსიკურობა არ მცირდება სოკოს მომზადებით, გაყინვით ან გაშრობით.

მოწამვლის შემთხვევების უმეტესობა სოკოს არასწორი იდენტიფიცირებითაა გამოწვეული, რადგანაც ბევრ გამოუცდელ მესოკოს იგი შეიძლება ადვილად აერიოს ზოგერთ საკვებად ვარგის სახეობაში (მაგ. Volvariella volvacea),Benjamin, pp.198–199 რის გამოც ავსტრალიაში და აშშ-ის დასავლეთ სანაპიროზე აღმოსავლეთ და სამხრეთ-აღმოსავლეთ აზიელი ემიგრანტები ხშირად ხდებიან ამ სოკოს მსხვერპლნი. ორეგონის შტატში ერთ-ერთ კორეელი ოჯახის ოთხ წევრს ღვიძლის გადანერგვა დასჭირდა. შხამათი მოწამვლის მრავალი შემთხვევა არის დაფიქსირებული ჩრდილოეთ ამერიკაში. მაგალითად, ლაოსელ და ჰმონგ ემიგრანტებს ადვილად აერიათ საკვებად ვარგის Amanita princeps-ში, რომელიც პოპულარული სოკოა მათ მშობლიურ ქვეყნებში.  ავსტრალიაში, კანბერის რეგიონში 1988-2011 წლებში მოწამლული ცხრა ადამიანიდან სამი ლაოსიდან იყო, ხოლო ორი – ჩინეთიდან. 2012 წლის იანვარში, ოთხი ადამიანი შემთხვევით მოიწამლა, როდესაც კანბერაში სადილზე შხამა (რომლებიც, როგორც იუწყებოდნენ, შეცდომით Volvariella volvacea-ად იყო იდენტიფიცირებული, რომელიც პოპულარულია ჩინურ და სხვა აზიურ სამზარეულოებში) მიიტანეს; ორი მათგანი გარდაიცვალა, ხოლო მესამეს ღვიძლის გადანერგვა დასჭირდა.

ნიმუშებში ამატოქსინების აღმოსაჩენად „მეიქსნერის ტესტს“ იყენებენ. ტესტი ცრუ-დადებით შედეგებს იძლევა ფსილოცინზე, ფსილოციბინსა და 5-ჩანაცვლებული ტრიპტამინებზე.

სიმპტომები
როგორც ცნობილია, შხამას საკმაოდ სასიამოვნო გემო გააჩნია. აღნიშნული გარემოება, სიმპტომების დაგვიანებულ გამოვლენასთან ერთად, რომლის დროსაც შინაგანი ორგანოები მნიშვნელოვან, ზოგჯერ შეუქცევად დაზიანებას იღებს, განსაკუთრებულ საფრთხეს წარმოადგენს. თავდაპირველად, ვლინდება კუჭ-ნაწლავის ტრაქტის სიმპტომები და მოიცავს კოლიკისმაგვარ მუცლის ტკივილს, დიარეას, გულისრევასა და ღებინებას. მკურნალობის გარეშე ამან შეიძლება დეჰიდრატაცია გამოიწვიოს, ხოლო მძიმე შემთხვევებში – ჰიპოტენზია, ტაქიკარდია, ჰიპოგლიკემია და მჟავა-ტუტოვანი წონასწორობის დარღვევები. ეს პირველი სიმპტომები სოკოს მიღებიდან ორი-სამი დღის შემდეგ ქრება. ამას შესაძლოა ღვიძლის სერიოზული გაუარესება მოჰყვეს – სიყვითლე, დიარეა, დელირიუმი, კრუნჩხვები და კომა, რაც გამოწვეულია ღვიძლის ფულმინანტური უკმარისობით და თანმხლები ღვიძლისმიერი ენცეფალოპათიით, სისხლში ღვიძლის მიერ ჩვეულებრივ მოცილებადი ნივთიერებების დაგროვების შედეგად. ამ ეტაპზე შესაძლოა გამოვლინდეს თირკმლის უკმარისობა (ან მძიმე ჰეპატიტის შედეგად, ან თირკმლის პირდაპირი ტოქსიკური დაზიანებით გამოწვეული) და კოაგულოპათია. სიცოცხლისთვის საშიში გართულებები მოიცავს ქალისშიგა წნევის მატებას, ქალისშიგა სისხლდენას, პანკრეასის ანთებას, თირკმლის მწვავე უკმარისობას და გულის გაჩერებას. სიკვდილი, როგორც წესი, მოწამვლიდან ექვსიდან თექვსმეტ დღეში დგება. 

აღსანიშნავია, რომ 24 საათის შემდეგ სიმპტომები თითქოს ქრება და ადამიანი შესაძლოა 72 საათის განმავლობაში თავს კარგად გრძნობდეს. ღვიძლისა და თირკმლის დაზიანების სიმპტომები სოკოს მიღებიდან 3-დან 6 დღეში იწყება, ტრანსამინაზების მნიშვნელოვანი მატებით.

სოკოთი მოწამვლა უფრო ხშირია ევროპაში, ვიდრე ჩრდილოეთ ამერიკაში. XX საუკუნის შუა პერიოდამდე სიკვდილიანობის მაჩვენებელი დაახლოებით 60–70% იყო, მაგრამ ეს მაჩვენებელი სამედიცინო დახმარების გაუმჯობესებასთან ერთად მნიშვნელოვნად შემცირდა. ევროპაში შხამათი 1971-1980 წლამდე, საერთო სიკვდილიანობის მაჩვენებელი 22.4% იყო (51.3% ათ წლამდე ბავშვებში და 16.5% ათ წელზე ზევით). ეს მაჩვენებელი 1995 წელს კვლევების მიხედვით 10–15%-მდე შემცირდა.Benjamin, p.215

მკურნალობა
შხამას მოხმარების შემდეგ პაციენტი დაუყოვნებულივ ჰოსპიტალიზაციას საჭიროებს. თერაპიის ოთხი ძირითადი კატეგორია არსებობს: წინასწარი სამედიცინო დახმარება, დამხმარე ღონისძიებები, სპეციფიკური მკურნალობა და ღვიძლის გადანერგვა.

წინასწარი დახმარება მოიცავს კუჭ-ნაწლავის დეკონტამინაციას აქტივირებული ნახშირით ან კუჭის ამორეცხვით; რადგანაც პირველი სიმპტომები მოხმარებიდან გარკვეული დროის შემდეგ ვლინდება, პაციენტები სამკურნალოდ ხშირად დაგვიანებით მიმართავენ, რამაც შესაძლოა გავლენა იქონიოს მკურნალობის შედეგიანობაზე. დამხმარე ღონისძიებები მიმართულია დეჰიდრატაციის სამკურნალოდ, რომელიც გამოწვეულია კუჭ-ნაწლავის ინტოქსიკაციის ფაზაში სითხის დაკარგვით, და მეტაბოლური აციდოზის, ჰიპოგლიკემიის, ელექტროლიტური დისბალანსისა და კოაგულაციის დარღვევების კორექციისკენ.

მიუხედავად იმისა, რომ არ არსებობს ზუსტი ანტიდოტი, ზოგიერთმა სპეციფიკურმა მკურნალობამ გადარჩენის შანსი კიდევ უფრო გაზარდა. მაღალი დოზით უწყვეტი ინტრავენური პენიცილინი G სასარგებლოდ იქნა მიჩნეული, თუმცა ზუსტი მექანიზმი უცნობია, და ცეფალოსპორინებთან ჩატარებული ცდები იმედისმომცემია.Benjamin, p.227 ზოგიერთი მტკიცებულება მიუთითებს, რომ ინტრავენური სილიბინინი, რომელიც ბაყაყურას () ექსტრაქტია, შესაძლოა სასარგებლო იყოს შხამას მოწამვლის ეფექტების შესამცირებლად. ინტრავენური სილიბინინის გრძელვადიანი კლინიკური კვლევა აშშ-ში 2010 წელს დაიწყო. სილიბინინი ხელს უშლის ღვიძლის უჯრედების მიერ ამატოქსინების ათვისებას, რითაც იცავს დაუზიანებელ ღვიძლის ქსოვილს; ის აგრეთვე ასტიმულირებს დნმ-დამოკიდებულ რნმ პოლიმერაზებს, რაც იწვევს რნმ სინთეზის ზრდას. ერთი მოხსენების თანახმად, რომელიც ეფუძნება 60 პაციენტის სილიბინინით მკურნალობას, პაციენტები, რომლებმაც პრეპარატის მიღება სოკოს მოხმარებიდან 96 საათის განმავლობაში დაიწყეს და რომლებსაც თირკმლის ფუნქცია ჯერ კიდევ შენარჩუნებული ჰქონდათ, ყველა გადარჩა. 2014 წლის თებერვლის მდგომარეობით, დამხმარე კვლევები ჯერ არ გამოქვეყნებულა.

SLCO1B3 იდენტიფიცირებულია, როგორც ამატოქსინების ტრანსპორტერი, შთანთქმელი ადამიანის ღვიძლის მიერ; უფრო მეტიც, ამ ცილის სუბსტრატები და ინჰიბიტორები — მათ შორის რიფამპიცინი, პენიცილინი, სილიბინინი, ანტამანიდი, პაკლიტაქსელი, ციკლოსპორინი და პრედნიზოლონი — შესაძლოა სასარგებლო იყოს ადამიანის ამატოქსინით მოწამვლის სამკურნალოდ.

სხვა თერაპიებთან ერთად იმედისმომცემი შედეგები აჩვენა N-აცეტილცისტეინმაც. ცხოველებზე ჩატარებულმა კვლევებმა აჩვენა, რომ ამატოქსინები ამცირებენ ღვიძლის გლუტათიონის დონეს; N-აცეტილცისტეინი გლუტათიონის წინამორბედის როლს ასრულებს და შესაბამისად, შესაძლოა თავიდან აიცილოს გლუტათიონის დონის შემცირება და შემდგომი ღვიძლის დაზიანება. გამოყენებული ანტიდოტებიდან არც ერთს არ ჩაუტარებია პროსპექტული, რანდომიზებული კლინიკური კვლევები. სილიბინინი და N-აცეტილცისტეინი ყველაზე პოტენციური სარგებლის მქონე თერაპიებად მიიჩნევა. აქტივირებული ნახშირის განმეორებითი მიღება შესაძლოა დაგვეხმაროს ტოქსინების შეწოვაში, რომლებიც ენტეროჰეპატური ცირკულაციის გზით კუჭ-ნაწლავის ტრაქტში ბრუნდებიან. ტოქსინების ორგანიზმიდან გამოდევნის გასაძლიერებლად სხვა მეთოდებიც იქნა გამოცდილი; ისეთი ტექნიკები, როგორიცაა ჰემოდიალიზი, ჰემოპერფუზია, პლაზმაფერეზი და პერიტონეალური დიალიზი, ზოგჯერ წარმატებული იყო, მაგრამ საერთო ჯამში არ აუმჯობესებს მდგომარეობას.

პაციენტებში, რომლებსაც ღვიძლის უკმარისობა უვითარდებათ, ღვიძლის გადანერგვა ხშირად პაციენტის გადარჩენის ერთადერთი შანსია. ღვიძლის გადანერგვა ამატოქსინით მოწამვლისას უკვე აპრობირებული მეთოდია. თუმცა, ეს რთული საკითხია, რადგან თავად გადანერგვას შეიძლება მოყვეს მნიშვნელოვანი გართულებები და სიკვდილიც კი; პაციენტებს ესაჭიროებათ გრძელვადიანი იმუნოსუპრესია გადანერგილი ორგანოს შესანარჩუნებლად. შესაბამისად, ხელახლა შეფასდა ისეთი კრიტერიუმები, როგორებიცაა სიმპტომების გამოვლენის დრო, პროთრომბინის დრო (PT), შრატის ბილირუბინი და ენცეფალოპათიის არსებობა, რათა დადგინდეს, რა ეტაპზე ხდება გადანერგვა აუცილებელი გადარჩენისთვის. მიუხედავად იმისა, რომ პაციენტის გადარჩენის ალაბათობა თანამედროვე სამედიცინო მკურნალობის პირობებში გაიზარდა, საშუალო ან მძიმე მოწამვლის მქონე პაციენტებში, გამოჯანმრთელებულთა ნახევარს მუდმივი ღვიძლის დაზიანება აღენიშნებოდა.Benjamin, pp.231–232 შემდგომმა კვლევამ აჩვენა, რომ გადარჩენილთა უმეტესობა სრულად გამოჯანმრთელდა ყოველგვარი უკუშედეგების გარეშე, თუ მკურნალობა სოკოს მიღებიდან 36 საათის განმავლობაში დაიწყო.

ცნობილი მსხვერპლები
რამდენიმე ისტორიული ფიგურა, შესაძლოა, გარდაიცვალა შხამათი (ან ამანიტას სხვა მსგავსი ტოქსიკური სახეობებით) მოწამვლის შედეგად. ეს იყო ან შემთხვევითი მოწამვლა, ან განძრახ ჩადენილი მკვლელობა. მოწამვლის სავარაუდო მსხვერპლთა შორის არიან: რომის იმპერატორი კლავდიუსი, პაპი კლემენტ VII, რუსი ცარიცა ნატალია ნარიშკინა და საღვთო რომის იმპერატორი კარლ VI.

რობერტ გორდონ უოსონმა მოგვითხრო ამ პიროვნებების გარდაცვალების დეტალები და აღნიშნა ამანიტათი მოწამვლის ალბათობა. კლემენტ VII-ის შემთხვევაში, დაავადება, რომელმაც სიკვდილამდე მიიყვანა, ხუთ თვეს გაგრძელდა, რაც ამ შემთხვევას ამატოქსინით მოწამვლასთან კავშირი არ უნდა ქონდეს. რაც შეეხება ნატალია ნარიშკინას, გადმოცემით, სიკვდილამდე მას დიდი რაოდენობით დამწნილებული სოკო უჭამია. გაურკვეველია, თავად სოკო იყო თუ არა შხამიანი, თუ იგი საკვებით გამოწვეულ მოწამვლას ემსხვერპლა.

კარლ VI-ს დისპეფსია დაეწყო მოთუშული სოკოსგან მომზადებული კერძის ჭამის შემდეგ. ამას მოჰყვა დაავადება, რის შედეგადაც ის 10 დღის შემდეგ გარდაიცვალა — ეს სიმპტომები შეესაბამება ამატოქსინით მოწამვლას. მისმა სიკვდილმა გამოიწვია ომი ავსტრიული მემკვიდრეობისათვის. ვოლტერმა აღნიშნა: „ამ სოკოს კერძმა შეცვალა ევროპის ბედი“.Benjamin, p.35

კლავდიუსის მოწამვლის შემთხვევა უფრო რთულია. ცნობილია, რომ კლავდიუსს ძალიან უყვარდა ნიყვი. მისი სიკვდილის შემდეგ, მრავალი წყარო იმ ფაქტს მიაწერს, რომ მას ნიყვის ნაცვლად შხამასოკო მიართვეს. ძველი ავტორები, როგორიცაა ტაციტუსი და სვეტონიუსი, მიიჩნევდნენ, რომ სოკოს კერძში შხამი შეურიეს და არა ის, რომ თავად კერძი იყო მომზადებული შხამიანი სოკოებით. უოსონმა ივარაუდა, რომ კლავდიუსის მოსაკლავად გამოყენებული შხამი სწორედ ამ სოკოდან იყო მიღებული, ხოლო დამატებითი, მომაკვდინებელი დოზა უცნობი შხამისა (შესაძლოა, რომელიმე სახეობის ძაღლყურძენა) მოგვიანებით, მისი ავადმყოფობის დროს მიიღო.Benjamin, pp.33–34 სხვა ისტორიკოსები ვარაუდობენ, რომ კლავდიუსი შესაძლოა ბუნებრივი მიზეზებით გარდაიცვალა.

2025 წლის 7 ივლისს, ერინ პატერსონი დამნაშავედ ცნო ლეონგათას (ვიქტორია, ავსტრალია) სასამართლომ 2023 წელს ნათესავების მკვლელობასა და მკვლელობის მცდელობაში. პატერსონმა მათ მიართვა ხორცისგან მომზადებული კერძი, რომელშიც შხამა იყო შერეული. სტუმრები კერძის მიღებიდან რამდენიმე დღეში გარდაიცვალნენ, ხოლო ერთი ადამიანი, კომატოზურ მდგომარეობაში გატარებული კვირების შემდეგ, სიკვდილს გადაურჩა

ლიტერატურა

რესურსები ინტერნეტში



 შხამა — საქართველოს სოკოებისა და ლიქენების ეთნობიოლოგია

სქოლიო

კატეგორია:შხამიანი სოკოები
კატეგორია:ამანიტა
კატეგორია:ჰეპატოქსინები