სილიო

სილიო () — სოკოს სახეობა ფსათირელასებრთა ოჯახისა, რომლის გავრცელების არეალი მოიცავს მთელ ჩრდილოეთ ნახევარსფეროს.

იჭმევა ნორჩობაში, სანამ სიშავე შეეპარება. რეკომენდირებულია მისი გამოყენება შეგროვებისთანავე. ალკოჰოლთან ერთად მიღება იწვევს მოწამვლას, რადგან შეიცავს მიკოტოქსინ კოპრინს. 

იზრდება დიდ ჯგუფებად გაზაფხულიდან შემოდგომამდე, ნაკელიან, ნეშომპალით მდიდარ ნიადაგებზე — მინდვრებში, ბოსტნებში, ბაღებში, ნაგავსაყრელებზე, თავლების, ნაკელისა და კომპოსტის გროვებთან ახლოს, ტყეში ნაჩეხებზე, ფოთლოვანი ჯიშის ხის ტოტებისა და კუნძების სიახლოვეს. გვხვდება ხშირად, დიდ ჯგუფებად.

ტაქსონომია
სილიო პირველად აღწერა ფრანგმა ბუნებისმეტყველმა პიერ ბიულიარმა 1786 წელს, როგორც Agaricus atramentarius. 1838 წელს შვედმა მიკოლოგმა ელიას მაგნუს ფრისმა იგი კოპრინუსის გვარში გადაიტანა. მიმდინარე ბინომიალური სახელწოდება მიენიჭა 2001 წელს. მისი სახეობრივი ეპითეტი მომდინარეობს ლათინური სიტყვიდან atramentum, რაც „მელანს“ ნიშნავს.

აღწერა
ქუდის დიამეტრი — 3-10 სმ, მონაცრისფრო-მოყავისფრო, ვერცხლისფერი, ცენტრში უფრო მუქია. თავიდაპირველად კვერცხისებრია და ამობურცული, მოგვიანებით — ზარისებრი. ტექსტურა მშრალი, გლუვი, დაჭმუჭნული, აბრეშუმისებრი, სიგრძივ-ბოჭკოვანი, ცენტრისკენ ახასიათებს მურა ქერცლები. კიდეეები თავიდან დაშვებულია, შემდეგ აპრეხილი და დახეთქილი.

სოკოს რბილობი — თხელი, მოთეთრო, მოტკბო გემოთი, სუნის გარეშე; მალევე მუქდება და შავდება.

ფეხის სიგრძე —  5–17 სმ, სიგანე — 1-2 სმ. მოთეთრო, ძირისკენ შედარებით მურაა. ცილინდრული, ზოგჯერ თითისტარისებრია ან მოგრეხილი. გლუვი, მყიფე, ბოჭკოვანი, ფუყე. საყელო თავდაპირველად მოთეთროა, რომელიც სწრაფად ქრება და ზოგჯერ ფეხის ქვედა მხარეს იტოვებს ერთგვარ თეთრ ნაჭდევს. ვოლვა არ გააჩნია.

ჰიმენოფორი — ფირფიტებიანი, ხშირი და განიერი. თავიდან მოთეთროა, შემდგომში მუქი, ხოლო მოგვიანებით შავდება და გარდაიქმნება შავი ფერის თხევად მასად (ავტოლიზი).

სპორების ფხვნილი — შავი. სპორები — კვერცხისებრ-ელიფსისებრი, გლუვი 8–11 x 5–6 მკმ. ბაზიდიუმი 2-4 სტერიგმებით, ფართოგურზისებრი, 25-30 × 9-10 მკმ. ცისტიდები — 45-90 × 18-25 მკმ, ცილინდრული, მაგრამ ზედა ნაწილში ოდნავ ამოზნექილი.Giacomo Bresadola: „Iconographia Mycologica, vol. XVIII, Editura Società Botanica Italiana, Milano 1931, p. + tab. 877

გავრცელება და ეკოლოგია
სილიო გავრცელებულია მთელ ჩრდილოეთ ნახევარსფეროში, მათ შორის ევროპაში, ჩრდილოეთ ამერიკასა და აზიაში. აგრეთვე აღმოჩენილია ავსტრალიაშიც, სადაც ის დაფიქსირებულია ისეთ ურბანულ არეალებში, როგორებიცაა სიდნეის სამეფო ბოტანიკური ბაღები და ტორენსის ტბის მიდამოები, აგრეთვე სამხრეთ აფრიკაშიც.

იზრდება დიდ ჯგუფებად გაზაფხულიდან შემოდგომამდე, ნაკელიან, ნეშომპალით მდიდარ ნიადაგებზე — მინდვრებში, ბოსტნებში, ბაღებში, ნაგავსაყრელებზე, თავლების, ნაკელისა და კომპოსტის გროვებთან ახლოს, ტყეში ნაჩეხებზე, ფოთლოვანი ჯიშის ხის ტოტებისა და კუნძების სიახლოვეს. გვხვდება ხშირად, დიდ ჯგუფებად. 

დაფიქსირებულია შემთხვევები, როდესაც ამ სოკოს ნაყოფსხეულებს ასფალტის და ჩოგბურთის კორტების ამოტეხვაც კი შეუძლიათ. იგი აგრეთვე იზრდება ურბანულ რაიონებში, ჩნდება დაცარიელებულ ნაკვეთებზე და შეიძლება წელიწადში რამდენჯერმე გამოიღოს ნაყოფი. ამოთხრის შემთხვევაში, მისი მიცელიუმი ხშირად დამარხულ მკვდარ მერქანთან შეიძლება იყოს ასოცირებული.Ramsbottom, J (1953). Mushrooms & Toadstools. Collins. ISBN 1-870630-09-2.

გამოყენება და ტოქსიკურობა
საჭმელი სოკოა. იჭმევა მხოლოდ ნორჩობაში, სანამ სიშავე შეეპარება. რეკომენდირებულია მისი გამოყენება შეგროვებისთანავე. ალკოჰოლთან ერთად მომწამვლელია;ნახუცრიშვილი ი., ქართული საბჭოთა ენციკლოპედია, ტ. 9, თბ., 1985. — გვ. 340. იწვევს დისულფირამის მსგავს სიმპტომებს. ალკოჰოლის მიღებიდან ხუთიდან ათ წუთში ვლინდება სახის სიწითლე, გულისრევა, ღებინება, სისუსტე, აღგზნება, გულის აჩქარება და კიდურებში ჩხვლეტის შეგრძნება. სიმპტომები როგორც წესი, ორ-სამ საათში გაივლის. დისულფირამმა შეიძლება გამოიწვიოს მიოკარდიუმის ინფარქტი (გულის შეტევა). Disulfiramlike Mushroom Toxicity, eMedicine, ციტირების თარიღი 14 ნოემბერი, 2025 სიმპტომები შეიძლება გამოვლინდეს სოკოს ჭამიდან სამი დღის განმავლობაში ალკოჰოლის მცირე რაოდენობით მოხმარების შემთხვევაშიც კი. იშვიათად შეიძლება განვითარდეს გულის არითმია. ამ თვისებების გამო, ზოგიერთ შემთხვევაში, სოკო ალკოჰოლიზმის სამკურნალოდ გამოიყენებოდა.

სოკო შეიცავს ციკლოპროპილგლუტამინის ნაერთს, რომელსაც კოპრინი ეწოდება. მისი აქტიური მეტაბოლიტი, 1-ამინოციკლოპროპანოლი, ბლოკავს ფერმენტ აცეტალდეჰიდ დეჰიდროგენაზას მოქმედებას, რომელიც ორგანიზმში აცეტალდეჰიდს შლის. აცეტალდეჰიდი ეთანოლის შუალედური მეტაბოლიტია და პასუხისმგებელია ნაბახუსევის სიმპტომების უმეტესობაზე; მისი გავლენა ავტონომიურ β-რეცეპტორებზე განაპირობებს ვაზომოტორულ სიმპტომებს.

მკურნალობა მოიცავს პაციენტის დამშვიდებას, რეჰიდრატაციას (სითხის შევსებას) ღებინების შედეგად დაკარგული სითხის აღსადგენად და გულის არითმიების მონიტორინგს. კოპრინის დიდმა და ხანგრძლივმა დოზებმა ტესტირებისას ვირთხებსა და ძაღლებზე გონადოტოქსიკური ეფექტები გამოავლინა.

მსგავსი სახეობები

რესურსები ინტერნეტში

სქოლიო

კატეგორია:საჭმელი სოკოები
კატეგორია:კოპრინოპსისი