ვეფხისტყაოსნის თარგმანები

„ვეფხისტყაოსანი“ დღეისათვის მრავალ ენაზეა გადათარგმნილი. თარგმანი ზოგიერთ ენაზე ნაწილობრივია, უმრავლესობაზე კი სრული. არაერთ ენაზე „ვეფხისტყაოსანი“ ნათარგმნია, როგორც პროზაული გაურითმავი ნაწარმოები.

„ვეფხისტყაოსნის“ თარგმნის ისტორია იწყება XIX საუკუნის დასაწყისიდან, როდესაც 1802 წელს ევგენი ბოლხოვიტინოვმა გამოაქვეყნა პოემის პირველი სტროფის სიტყვასიტყვით ნათარგმნი რუსული ვერსია Историческое изображение Грузии в политическом, церковном и учебном ее состаянии, СПб., 1802. 1828-1831 წლებში მარი ბროსე აქვეყნებდა პროზაული თარგმანის ნაწყვეტებს ფრანგულ ენაზეPremiere Historie de Rostevan, roi d'Arabie, traduite du roman georgien intitule L'homme a la peau de tigre (Nouveau Journal Asiatique, 1828, t. II, გვ. 277-294Recherches sur la poesie georgienne; notice de deux manuscrits et extraits du roman de Tariel, Nouveau Journal Asiatique, 1830, ტ. V, გვ. 257-284, ტ. VI, გვ. 372-394; ტ. VII, გვ. 321-372. „ვეფხისტყაოსნის“ რუსულ ენაზე თარგმნის პირველი სერიოზული მცდელობაა პოეტ იპოლიტე ბარტდინსკის თარგმანი, რომელიც პირველად 1845 წელს გამოქვეყნდა ჟურნალი Иллюстрация, N 6, 7, Тариель, Барсова кожа. ამ თარგმანში მონაწილეობა მიუღია დავით ჩუბინაშვილსლ. ანდღულაძე, „ვეფხისტყაოსნის“ პირველი რუსული თარგმანი, ძველი ქართული მწერლობის საკითხები, I, 1962, გვ. 206-207ლ. ანდღულაძე, „ვეფხისტყაოსნის“ რევოლუციამდელი რუსი მთარგმნელები, ძველი ქართული მწერლობის საკითხები, III, 1968, გვ. 127 და, როგორც ირკვევა, გრიგოლ დადიანსს. ჯანაშია, „ვეფხისტყაოსნის“ პირველი რუსული თარგმანის გამო, ლიტერატურული გაზეთი, 30.I.35. XIX საუკუნეში „ვეფხისტყაოსანი“ კიდევ რამდენიმეჯერ ითარგმნა რუსულად, მათ შორის ი. ევლახოვის Кавказ, 1846, N 15, ა. აბაშიძის (პროზაულად)<ref>Кавказ, 1849, N 22</</ref> მიერ. გარდა სრული თარგმანებისა, XIX საუკუნეში გამოიცემოდა პოემის ცალკეული ნაწყვეტების თარგმანები სხვადასხვა ენებზე, მათ შორის რუსულ, ფრანგულ, გერმანულ და სომხურ ენებზე Шота Руставели, грузинский народный поэт, Тбилиси, 1885, 1888. 1840-იან წლებში კაზიმირ ლაფჩინსკიმ გიორგი ერისთავის დახმარებით „ვეფხისტყაოსანი“ პროზაულად პოლონურ ენაზე თარგმნა Biblioteka Warszawska, IV, გვ. 1-38, 250-292, 495-514. 1889 წელს გამოქვეყნდა არტურ ლაისტის თარგმანი გერმანულად Der Mann in Tigerfelle, von Schota Rustaveli, Aus dem georgischen übersetzt von Arthur Leist, Dresden, Leipzig, 1889, რომელიც პირველი პოეტური თარგმანი გახდა დასავლეთ-ევროპულ ენაზე. ამავე საუკუნის მიწურულს პოემა ორჯერ ითარგმნა სრულად ფრანგულად, თუმცა მხოლოდ ერთი თარგმანი გამოიცაალ. ბარამიძე, შოთა რუსთაველი, „ვეფხისტყაოსნის“ თარგმანები, თბილისი, 1975, გვ. 327.

1912 წელს, მთარგმნელის გარდაცვალების შემდეგ გამოიცა მარჯორი უორდროპის ინგლისურენოვანი პროზაული თარგმანი, რომელიც მკვლევართა შეფასებით ერთ-ერთი საუკეთესოა შინაარსობრივად დედანთან სიახლოვის მხრივნ. თაქთაქიშვილი-ურუშაძე, მარჯორი უორდროპი და ქართული საზოგადოება, მნათობი, 1960, N 1, გვ. 142-148ნ. თაქთაქიშვილი-ურუშაძე, მარჯორი უორდროპი, თბილისი, 1965. ასევე ინგლისურად თარგმნა „ვეფხისტყაოსანი“ ვენერა ურუშაძემ The Knight in the Panther's Scin, Translated from the Georgian by Venera Urushadze, Tbilisi, 1968. XX საუკუნის დასაწყისში რუსულ ენაზე კვლავ რამდენიმეჯერ ითარგმნა „ვეფხისტყაოსანი“, მათ შორის ნიკო მარის (მხოლოდ პროლოგ-ეპილოგი) ТР, XII, СПб., 1910, კ. ბალმონტისა (სრული) Шота Руставели, Носящий барсову шкуру, Грузинская поэма XII века, Перевод К. Бальмонта, Издание М. и С. Сабашниковых, М., 1917 და ს. შარტის თარგმანები (ცალკეული ნაწყვეტების სახით) Шота Руставели, Барсова кожа, в переводе С. Я. Шарти, Выпуск первыи, 1918. „ვეფხისტყაოსანი“ ბელა ვიკარის მიერ ნათარგმნია უნგრულ ენაზეცგრიგოლ ილარიონის ძე წერეთელი, „ვეფხისტყაოსანი“ უნგრულ ენაზე, ლიტერატურული მემკვიდრეობა, I, 1935, გვ. 661-664. არაერთხელ გამოიცა სხვადასხვა მწერლის თარგმანი სომხურადს. ავჩიანი, შოთა რუსთაველი სომხურ ენაზე, გაზეთი კომუნისტი, 20.VII.37ლ. მელიქსეთ-ბეგი, რუსთაველი და სომხური ლიტერატურა, კრებული: შოთა რუსთაველი სკოლაში, თბილისი, 1937, გვ. 281-291 М. Г. Бабурян, Армянские переводы «Витяза в тигровой шкуре», Автореферат, Ереван, 1968.

1937 წლიდან, საბჭოთა კავშირში აღნიშნულ „ვეფხისტყაოსნის“ 750-ე წლისთავთან დაკავშირებით, დაიწყო პოემის რუსულ ენაზე თარგმნის ახალი ტალღა. „ვეფხისტყაოსანი“ რუსულად ამ პერიოდში გადათარგმნეს გიორგი ცაგარელმა Шота Руставели. Витяз в тигровой шкуре. Перевод с грузинского Георгия Цагарели под редакций Вл. Элснера. Москва, 1937, პანტელეიმონ პეტრენკომ Шота Руставели. Витязь в тигровой шкуре. Перевод с древнегрузинского Пантелеймона Петренко, при участии и под редакцией Константина Чичинадзе. Отвественный редактор академик Иосиф Орбели. М.-Л., 1937, შალვა ნუცუბიძემ Шота Руставели. Вытяз в тигровой шкуре. Поема в стихах. Перевод с грузинского Шалвы Нуцубидзе, редакция Сергея Городецкого, М., 1941, აგრეთვე М., 1950, Тб., 1949, 1957, 1966, მოგვიანებით ნ. ზაბოლოცკიმ Шота Руставели, Витяз в тигровой шкуре. Перевел с грузинского Н. Заболоцкий, М., 1957, ასევე თარგმანების ნაწყვეტები გამოაქვეყნეს სხვა მწერლებმაცალ. ბარამიძე, შოთა რუსთაველი, „ვეფხისტყაოსნის“ თარგმანები, თბილისი, 1975, გვ. 333.

გარდა რუსულისა, XX საუკუნეში საბჭოთა კავშირში იუბილესთან დაკავშირებით პოემა ითარგმნა უკრაინულადმთარგმნელი: მიკოლა ბაჟანი. თარგმანი რამდენიმეჯერ დაიბეჭდა კიევში: 1937, 1939, 1950, 1957, 1966, ბელარუსულადთარგმანი ალესია ზვონაკისა და მიკოლა ხვედაროვიჩისა, მინსკი, 1966, სომხურადთარგმანი გ. ასატურისა, ერევანი, 1937, 1966, აზერბაიჯანულადთარგმანი ს. ვურღუნისა, მ. რაჰიმისა და ს. რუსტამისა, ბაქო, 1937, უზბეკურად ორჯერტაშკენტი, 1938, 1941მეორე თარგმანის მთარგმნელები: მ. შაჰზოდა, თ. მირთემირი. 1959, ყაზახურადალმა-ატა, 1938, ყირგიზულადფრუნზე, 1956, თუქმენულადაშხაბადი, 1957, აფხაზურადთარგმანი დ. გულიასი, სოხუმი, 1941, 1953, ოსურადთარგმანი მ. შავლოხოვისა, სტალინირი, 1943, ჩეჩნურადთარგმანი ნურადინ მუზაევისა, გროზნო, 1969, ებრაულად (ნაწილობრივი თარგმანი)მოსკოვი, 1937, ტაჯიკურად (ნაწილობრივი)სტალინაბადი, 1938, ბაშკირულად, ჩუვაშურად, თათრულად და სხვაალ. ბარამიძე, შოთა რუსთაველი, „ვეფხისტყაოსნის“ თარგმანები, თბილისი, 1975, გვ. 344.

გარდა ზემოთ აღნიშნულისა, ევროპაში „ვეფხისტყაოსანი“ ნათარგმნია ასევე უნგრულადთარგმანი შანდორ ვერეშისა, ბუდაპეშტი, 1954, რუმინულად (ორჯერ, ერთხელ პროზაულადთარგმანი ვერა რომანისა, ბუქარესტი, 1947, მეორედ კი ლექსადმთარგმნელი ვიქტორ კერნბახისა, ბუქარესტი, 1956, ასევე მოლდავურ დიალექტზემთარგმნელი იგორ კრეცუ, კიშინიოვი, 1966), პოლონურადდ. მელუხა, „ვეფხისტყაოსნის“ პოლონური გამოცემა, გაზეთი თბილისი, 29.4.61, ჩეხურადმთარგმნელი იარომირ იედლიჩკა, პრაღა, 1958, ესპანურადმთარგმნელი დოქტორი გუსტავო დე ლა ტორე ბოტარო, სანტიაგო დე ჩილე, 1964. 1938 წელს პარიზში დაიბეჭდა კიდევ ერთი ფრანგულენოვანი პროზაული თარგმანი გიორგი გვაზავასა და მარსელ-პაონის მიერChota Rustaveli, L'homme a la peau de leopard. Texte francais de m. Georges Gvazava et de m-me Anie Marcel-Paon, Paris, 1938; 1945 წელს — იტალიური პროზაული თარგმანიLa pelle di Leopardo di Schotha Rusthaveli, Milano, 1945,  1974, 2016 - ბერძნულად პოეტური თარგმანი, 1955 წელს კი — ჰუგო ჰუპერტის გერმანული პოეტური თარგმანიSchota Rusthaveli, Der Recke im Tigerfell, Altgeorgisches Poem, Deutsche Nachdichtung von Hugo Huppert, Berlin, 1955, 1970.

აზიური ენებიდან „ვეფხისტყაოსანი“ სხვადასხვა დროს ითარგმნა ჩინურმთარგმნელი ლი-ცი-ე, შანხაი, 1943, იაპონურნოდარ კოჭლაშვილი, იპეი ფუკურო, ლიტერატურული გაზეთი, 13.4.62, მონღოლურმთარგმნელი დ. გომბოჟავი, ულან-ბატორი, 1965, ებრაულდ. აგიაშვილი, „ვეფხისტყაოსანი“ ებრაულ ენაზე, გაზეთი კომუნისტი, 3.2.67, ქურთულ ენებზემთარგმნელი ჯადორე ასადი, ბოლო თავები ქერიმ ანყოსისა, 2007. პოემის ნაწყვეტები ნათარგმნია ასევე სპარსულადმთარგმნელი მორთეზა ფათემი, თბილისი, 1966. 

„ვეფხისტყაოსნის“ სპარსული ვარიანტი გამოიცა ფარშიდ დელშადის თარგმანით თეირანში 1998 წელს, ჯემშიდ გიუნაშვილის დახმარებით.

 სხვადასხვა ენაზე 
 ენა სათაური მთარგმნელი თარგმნისწელი აზერბაიჯანული Pələng dərisi geymiş Pəhləvan სამედ ვურღუნიაჰმედ ჯავადი 1978 არაბულიالفارس ذو جلد النم الفارس في إهاب النمر კაიროში საქართველოს საელჩოს მიერ "ვეფხისტყაოსნის" არაბული თარგმანის გამოცემანიზარ ხალილივ. მარდალეიშვილი, სად წაიყვან სადაურსა..., გაზ. „კომუნისტი“, 1985, 13 თებ., № 37, გვ. 41980-იანი წლები
2016 აფხაზურიАбжьaс-цәa зшәу დიმიტრი გულიამუშნი ლასურიაბორის გურგულია, მთარგმნელის ღვაწლი, გაზ. „ლიტ. საქართველო“, 1981, 6 ივნისი, № 20, გვ. 11.1981 ბასკური Zaldun tigrelarrudunaშაბიერ კინტანაგრეტა ჩანტლაძე-ბაქრაძე, „ვეფხისტყაოსანი“ ესპანურ და ბასკურ ენებზე, ჟურ. „ლიტერატურული აჭარა“, ბათუმი, 2000, № 6, გვ. 75-77.1999 ბელარუსულიВіцязь у тыгравай шкурыმიკოლა ხვედაროვიჩი

ალეს ზვონაკი1996 ბერძნულიΟ Ιππότης με δέρμα τίγρηმანოლის მიტაპიდი1974, 2016 ბულგარულიВитязът в тигрова кожаივანე ბიწაძე1984
</ref> გერმანულიDer Recke im Tigerfellარტურ ლაისტიალექსი მაჭავარიანიჰერმან ბუდენზიგინოდარ ნათაძე, სიტყვა და სახე, 1986, 
თბ., „მეცნიერება“, გვ. 190-233რუთ ნოიკომიკიტა ჩხენკელთან ერთად, წარმოადგენს პროზაულ თარგმანს. სერგო თურნავა, შვეიცარიელი ქართველოლოგები,
ალმანახი „მწიგნობარი“, თბ. 1989, გვ. 134-143. 18891970-იანები1972 ებრაულიעוטה עור הנמרბორის გაპონოვიმანანა გოცირიძე, სიტყვათწარმოების ძირითადი ტიპები „ვეფხისტყაოსნის“ ებრაულ თარგმანში, საქართველოს სსრ მეცნიერებათა აკადემიის მოამბე, ტ. 107, №3, 1982, გვ. 645-648 1969 ავრაჰამ შლონსკის დახმარებით. ესპანურიEl Caballero en la Piel de Panteraგუსტავო ალფრედო დე ლა ტორე ბოტარო 1964ესპერანტოKavaliro en tigra feloზურაბ მაყაშვილი1989 ესტონურიKangelane Tiigrinahasიუტა ბედია1991 თათრულიYulbarıs tiresendä batır თურქმენულიკაიუმ ტანღრიყულიევი  თურქულიKaplan Postlu Şövalyeბილალ დინდარი

ზეინალაბიდინ მაქასი1991 იაპონური豹皮の騎士ფუკურო იპეი1972 ინგლისურიThe Knight in the Panther's Skinმარჯორი უორდროპივენერა ურუშაძერობერტ სტივენსონიქეთრინ ვივიანი1880-იანი წლები1960-იანი წლები ისლანდიურიRiddarinn í hlébarðafeldinum იტალიურიIl cavaliere con la pelle di pantera რაფიელ ივანიცკი (ინგილო)შალვა ივანიძეკატალანურიL'embolcallat amb pell de pantera ლათინურიEques pelle pantherina indutus ლაკურიЦIиникьрал луттиравусса нартსაქართველოს პარლამენტის ეროვნული ბიბლიოთეკაიუსუფ ხაპალაევიН.С. Джидалаев, ,,Витязь в барсовой шкуре“ на лакском языке, Ж. ,,Лит. Грузия“, 1984, № 9, с. 174.1984ლატვიურიBruņinieks tīģera ādāრაულ ჩილაჩავა2009ლიეტუვურიKaržygys tigro kailiuიონას გრაიჩუნასი1984 ლუქსემბურგულიDe Ritter mam Tiger-Pelzდორჟიინ გომბოჟავი მეგრულიყილოში ტყებამიჸილოშტყებამგედევან შანავაNPLG.gov.geკაკა ჟვანია19911986მონღოლურიБарсан хэвнэгт баатарდორჟიინ გომბოჟავი 1960

2009 ნიდერლანდურიDe ridder in het pantervel ოსურიСтайыцармдарæгმუხტარ შავლოხოვიგიორგი ბესთაუთიმიხეილ ბულკათი, მარადისობის დიდი მგზავრი, ჟურ. „განთიადი“, ქუთაისი, 1993, № 1-2, გვ. 165-1681943 პოლონურიRycerz w tygrysiej skórzeიგორ სიკირიცკიკაზიმირ ლაფჩინსკიიერზი ზაგურსკი. Мария Филина-Рамишвили, Рыцарь переводческого дела,
Жур. „Лит. Грузия“, 1985, № 9, с. 191-195.1960 1976 პორტუგალიურიO Cavaleiro na Pele de Pantera რუმინულიViteazul în blană de tigruვიქტორ კერნბახი
იგორ კრეცუ1956 რუსულიВитязь в Тигровой шкуреკონსტანტინე ბალმონტიპანტელემონ პეტრენკოგიორგი ცაგარელიშალვა ნუცუბიძენიკოლოზ ზაბოლოცკი1895193619371937—19401957 სერბულიВитез у тигровој кожиVitez u tigrovoj koži1989 სლოვაკურიJunák v tigrej kožiმილოშ კრნო 1980სომხური Ընձենավոր სტეფანე ბასტამიანი (სარგისი)ართურ მირიმანიანიგეორგ ასატურიჰოვანეს კარაიანი 1850–1860-იანი წლები1890-იანი წლები  1930-იანები სპარსულიپلنگینه پوشფარშიდ დელშადი1998, თეირანისუაჰილიMshujaa anayevaa ngozi ya chui  ტაჯიკურიПалангинапӯшალსამ ადჰამიჯემალ ცერცვაძე, „ვეფხისტყაოსნის“ ტაჯიკური თარგმანები, შოთა რუსთაველის სახელობის ქართული ლიტერატურის XVII სამეცნიერო სესია, მოხს. თეზისები, თბ., 1982, გვ. 15-16მუჰიდდინ ამინზოდა1979უელსურიY Marchog mewn croen PantherუზბეკურიYoʻlbars terisini yopingan paxlavonმაკსუდ შეიხზადე და ტ.მირტემირი1959 უკრაინულიВитязь у тигровій шкуріნიკოლოზ ბაჟანიმიკოლა გულაკი1937 ? უნგრულიA Tigrisbőrös Lovagშანდორ ვეორეშიბელა ვიკარი 1910-იანი წლები ფინურიPantterinteljainenოლავი ლინნუსისაერთაშორისო ქართველოლოგიური სიმპოზიუმი, გაზ. „ლიტ. საქართველო“, 1991, 31 მაისი, № 22, გვ. 11-12.1990 ფრანგულიLe Cheuvallier en la Peau de Léopardსერგო წულაძებ. ნევსკაია და სერგო წულაძე ბ. ნევსკაია1964 ქურთულიWergirê Postê Pilingჯარდოე ასადი1978-1993 ყაზახურიЖолбарыс терісін жамылған батырხამზა აბდულინი ყირგიზულიЖолборс терисин кийген баатырაკილუკ ოსმონოვია.ოსმონოვი 1940 შვედურიRiddaren i tigerskruden ჩეჩნურიЦIоькъалоьман цIоканахь турпалნურდინ მუზაევიChechnyToda.com, Музаев Нурдин (1913 – 1983) вина 100 шо кхачарна1969 ჩეხურიMuž v tygří kůži არტურ და ბერტა ზუტნერიჩეხური ვიკიპედია ბერტა ზუთნერის შესახებ ფსოვდ. (B. Oulet ან Jemand)იარომირ იედლიჩკა1876-1885 ჩინური虎皮武士ლი ცი ეწარმოადგენს პროზაულ თარგმანს. ლ. მენაბდე, რუსთველი აღმოსავლეთის ქვეყნებში, ჟურ. ,,მაცნე“, ელს, 1987, № 2, გვ. 71-91.1943 ჩუვაშურიТигăр тирĕпе витĕннĕ витязьმიში იუხმა2008ხორვატულიVitez u tigrovoj kožiლუკო პალიეტაკი1990-იანებიჰინდიशेर की खाल वाला वीर

 სქოლიო 

კატეგორია:ვეფხისტყაოსანი