ქართლის საპიტიახშო

ქართლის საპიტიახშო — იბერიის (ქართლი) სამეფოს დიდმოხელის — ქართლის პიტიახშის  — საგამგეო ერთეული, რომელიც ძველ ქართულ წყაროებში დადასტურებულ გაჩიანის ანუ სამშვილდის საერისთავოს ტერიტორიას მოიცავდა.  ქართლის პიტიახში, ფაქტობრივად, სამშვილდის ერისთავი უნდა ყოფილიყო. ეს ტერიტორია ხშირად სომხეთის სამეფოს პოლიტიკური გავლენის ქვეშ ხვდებოდა, რის გამოც მის გამგებელს სომხურ წყაროებში ხან ქართლის, ხანაც გუგართა პიტიახში ეწოდებოდა (იხ. გუგარები, გოგარენე).  არსებობს მოსაზრება, რომ გუგართა საპიტიახშო  (ქართლის საპიტიახშო) უნდა წარმოქმნილიყო ძვ. წ. I საუკუნეში, ტიგრან II-ის ინიციატივით, როგორც სომეხთა სამეფოს ჩრდილოეთ განაპირა ადმინისტრაციული ერთეული, რომელსაც უნდა დაეცვა სამეფოს ჩრდილოეთი საზღვრები.

III-IV საუკუნეებში ჩრდილოეთისაკენ (ქართლისაკენ) სომხეთის ექსპანსიის შედეგად ფართოვდებოდა გუგართა საპიტიახშოს  ტერიტორიაც. სომხეთის წყაროების მიხედვით, გუგარქი უკვე მოიცავს არა მხოლოდ დებედის ხეობას, არამედ ძველი ქართული  პროვინცია გაჩიანს და მთელ გვიანდელ ზემო ქართლსაც (მესხეთს). IV საუკუნის მეორე ნახევარში გუგარეთი კვლავ ქართლს შეუერთდა და მის მმართველს ამიერიდან ეწოდებოდა ქართლის პიტიახში, რომელიც ფაქტობრივად იგივე სამშვილდის ერისთავი იყო. V საუკუნეში ცნობილი არიან ქართლის პიტიახშები არშუშა და ვარსქენი, ხოლო VI საუკუნეში — არშუშა პიტიახში. ფეოდალური ურთიერთობის განვითარების შედეგად თანდათან მოისპო ქართლის სამეფოს ძველი ადმინისტრაციული  ერთეული, მათ შორის ქართლის  სამეფოც. გადაგვარდა პიტიახშის ინსტიტუტიც. VIII საუკუნის 70-იან წლებში სამშვილდის მფლობელნი, ქართლის პიტიახშთა ჩამომავალნი, ფეოდალური ქართლის ჩვეულებრივი მთავრები არიან.

 ქართლის პიტიახიშები 
პიტიახშთა სიასახელიმმართველობის წლებიშენიშვნებიპუბლიკიოს აგრიპა58-მდეზევახი „უფალი“30–50-იანებიშარაგასი58–106ზევახის ძეიოდმანგანი106–116პუბლიკიოს ძე, ზევახის სიძეასპარუგი117–138შარაგასის ძეზევახი „მცირე“II ს.-ის მიწურულიასპარუგის ძებერსუმაIII ს.-ის პირველი ნახევარიზევახიIII ს.-ის მეორე ნახევარი?–ფეროზი330–361გარდმანის მთავარიუცნობი361–394უცნობი ქალიშვილი, დაქორწინდა ვარაზ-ბაკურზებაკურ I394–400ცოლად შეირთო ვახტანგ გორგასლის და ხვარანზეარშუშა I400–430ბაკურ II430–455არშუშა II455–470ვარსქენი470–482ალბანეთის გამგებელიარშუშა III482–540არშუშა IV540–608ვაჰრამ-არშუშა V608–627ტყვედ ჩავარდა ნინევიის ბრძოლაში (627)?627–???არშუშა VI???–748ცოლად შეირთო მირის ქალიშვილი

ლიტერატურა
ბერძენიშვილი დ., ნარკვევები საქართველოს ისტორიული გეოგრაფიიდან, თბ., 1979;
მუსხელიშვილი დ., საქართველოს ისტორიული გეოგრაფიის ძირითადი საკიტხები, ნაწ. 1, თბ., 1977;
მისივე, Из исторической географии Грузии, Тб., 1982;
Marquart J., Erānshahr nach der Geographie dea Ps. Moses Xorenaeiçi, B. 1901;

კატეგორია:იბერიის სამეფო