ბუდიზმის სკოლები

ბუდიზმის სკოლები სხვადასხვანაირად კლასიფიცირდება. ძირითადად ყოფენ თერავადა (აგრეთვეა ცნობილია სახელით - „ჰინაჲანა“, რაც ბევრისთვის დამამცირებლად ითვლება) და მაჰაჲანა მიმდინარეობებად. ზოგი მეცნიერის კლასიფიკაციაში მაჰაიანა გახლეჩილია მაჰაიანად და ვაჯრაიანად (ვაჯრაჲანა აგრეთვე მოიცავს იაპონურ შინგონის სკოლას).

 კლასიფიკაცია 
მაკმილანის რელიგიათა ენციკლოპედია ბუდიზმის კლასიფიკაციის სამ სახეს გამოყოფს:
 მიმდინარეობები:
 ჰინაჲანა
 მაჰაჲანა
 ვაჯრაჲანა
 ნიკაჲა, ანუ ბერთა საძმოები, რომელთა 3 მათგანი გადარჩენილია დღეისთვის:
 თერავადა, სამხ-აღმ. აზიაში
 დჰარმაგუპტაკა, ჩინეთში, კორეასა და ვიეტნამში
 მულასარავასტივადა, ტიბეტურ ტრადიციაში

 ტერმინოლოგია 
ბუდიზმის მთავარი განხრების ტერმინოლოგია შეიძლება განსხვავდებოდეს, რადგან ბუდიზმი მეცნიერებისა და მკვლევრების მიერ სხვადასხვანაირად იყოფა გეოგრაფიული, ისტორიული და ფილოსოფიური კრიტერიუმებით, კონკრეტული ტერმინები განსხვავებული კონტექსტით გამოიყენებოდა. შემდეგ ტერმინებს შეიძლება შეიცავდეს ბუდიზმის ძირითადი განხრები:

„კონსერვატული ბუდიზმი“ ადრეული ბუდიზმის ალტერნატიული სახელი.
„ადრეული ბუდისტური სკოლები“ სკოლები, რომლებიც მათს რამდენიმე პირველ საუკუნეში გაიყვნენ; მხოლოდ ერთი მათგანი, თერავადა, გადარჩა დამოუკიდებლად
„აღმოსავლეთ აზიური ბუდიზმი“ მეცნიერთა მიერ გაგმოყენებული იაპონიის, კორეის, სინგაპურისა, და ჩინეთისა და ვიეტნამის ნაწილის ბუდისტური ტრადიციების ტერმინიB & G, Gethin, R & J, P & K
 „აღმოსავლური ბუდიზმი“ ზოგ მეცნიერთა ხმარებადი ალტერნატიული სახელი აღმოსავლეთ აზიის ბუდიზისთვისPenguin, Harvey; ასევე ზოგჯერ გამოიყენება ბუდიზმის ყველა ტრადიციული ფორმის, ასევე გადასავლურებული ფორმების გამოსახატად.
 „ეზოთერული ბუდიზმი“ ხშირად ჩათვლილია „ვაჯრაიანას“ სინონიმად.Encyclopedia of Religion, Macmillan, New York, volume 2, page 440 ზოგიერთი მეცნიერი თერავადაში, კერძოდ კამბოჯაში, ნაპოვნ კონკრეტულ პრაქტიკებსაც უწოდებს.Indian Insights, Luzac, London, 1997
 „ჰინაჲანა“ მაჰაჲანაში გამოყენებული, ხშირად დამამცირებლად ჩათვლილი ტერმინი, ოპონენტების ცილისწამებისთვის."Hinayana (literally, 'inferior way') is a polemical term, which self-described Mahāyāna (literally, 'great way') Buddhist literature uses to denigrate its opponents." - p. 840, MacMillan Library Reference Encyclopedia of Buddhism, 2004 ზოგჯერ გამოხატავს ადრეულ ბუდისტურ სკოლებს, თანამედროვე თერავადას ჩათვლით, თუმცა მისი ლეგიტიმურობა საკამათოა."Hinayana is a designation that has no clearly identifiable external referent" - p. 840, MacMillan Library Reference Encyclopedia of Buddhism, 2004 მისი სამეცნიერო ნაშრომებში გამოყენება, სადავოა."The supposed Mahayana-Hinayana dichotomy is so prevalent in Buddhist literature that it has yet fully to loosen its hold over scholarly representations of the religion." - p. 840, MacMillan Library Reference Encyclopedia of Buddhism, 2004
 „ლამაიზმი“ ძველი ტერმინი, ზოგჯერ კვლავ გამოყენებადი, ტიბეტური ბუდიზმის სინონიმი; მიჩნეულია უხეშ შეცდომად.
 „მაჰაჲანა“ ადრეული ბუდისტური სკოლებიდან ამოსული მიმდინარეობა, მოგვიანო, აღმოსევლეთ აზიისა და ტიბეტის ნათესავ ბუდიზმებთან ერთად. ვაჯრაჲანული ტრადიცია ხშირად მისგან გამოიყოფა. 
 „მანტრაჲანა“ ხშირად ითვლება „ვაჯრაჲანას“ სინონიმად.Harvey, pages 153ff იაპონური თენდაის სკოლა აღწერილია - მანტრაჲანას გავლენიანი.'
 „ნიკაჲა ბუდიზმი“ ან „სკოლები“ ადრეული ბუდისტური სკოლების ალტერნატიული ტერმინი.
 „არა-მაჰაჲანა“ ადრეული ბუდისტური სკოლების ალტერნატიული ტერმინი.
 „ჩრდილო ბუდიზმი“ ტიბეტური ბუდიზმის ზოგი მკვლევარის მიერ ხმარებადი ტერმინი. 
 „საიდუმლო მანტრა“ ალტერნატივა მანტრაჲანას გადმოსაცემად.Hopkins, Jeffrey (1985) The Ultimate Deity in Action Tantra and Jung's Warning against Identifying with the Deity Buddhist-Christian Studies, Vol. 5, (1985), pp. 159-172
 „სექტანტური ბუდიზმი“ ადრეული ბუდისტური სკოლების ალტერნატიული სახელი.
 „სამხრეთ-აღმოსავლეთ აზიური ბუდიზმი“ თერავადასთვის ზოგი მკვლევრის მიერ ხმარებადი ტერმინიR & J, P & K
 „სამხრეთული ბუდიზმი“ ზოგი მკვლევრის მიერ ხმარებადი თერავადას ალტერნატიული სახელი
 „შრავაკაჲანა“ ზოგჯერ, ადრეული ბუდისტური სკოლებისთვის ხმარებადი ალტერნატიული ტერმინი.
 „ტანტრაჲანა“ ან „ტანტრული ბუდიზმი“ ჩვეულებისამებრ, ითვლება „ვაჯრაჲანას“ სინონიმად. თუმცა, ხშირად სხვა მიმდინარეობად გამოყოფენ.
 „თერავადა“ ტრადიციული ბუდიზმი შრი ლანკაში, მიანმარში, ტაილანდში, ლაოსში, კამბოჯასა და ვიეტნამის მხარეებში, ჩინეთში, ინდოეთში, ბანგლადეშსა და მალაიზიაში. ადრეული ბუდისტური სკოლების ერთადერთი გადარჩენილი წარმომადგენელია. ზოგჯერ, ტერმინი თერავადა ყველა ადრეულ ბუდისტურ სკოლას აღნიშნავს.Encyclopedia of Religion, volume 2, Macmillan, New York, 1987, pages 440f; Cambridge Dictionary of Philosophy, sv Buddhism
 „ტიბეტური ბუდიზმი“ ჩვეულებრივ, აღნიშნავს ტიბეტური ტრადიციის ბუდიზმს, რომელსაც მიდევენ ტიბეტში, მონღოლეთში, ბჰუტანსა და ჩინეთის მხარეებში, ინდოეთსა და რუსეთში.
 „ვაჯრაჲანა“ ინდურ მაჰაჲანადან აღმოცენებული მიმდინარეობა, შემდგომ მემკვიდრეებთან ერთად. ცოტა გაურკვეველია, ზუსტად რომელი მიმდინარეობები ხვდებიან ამ კატეგორიაში. ბევრი მასში იაპონურ შინგონის სკოლასაც თვლის. ზოგი მკვლევარიHarvey, კორეულ მილგჲოს ტრადიციასაც ათვლის, რომელიც არაა ცალკე სკოლა. ერთი მკვლევარი ამბობს: „მიუხედავად ბუდისტ მოაზროვნეთა გენერაციის ცდებისა, ძალზე ძნელია გარკვევა, თუ ზუსტად რა აყენებს ვაჯრაჲანას დამოუკიდებელ მიმდინარეობად."Lopez, Buddhism in Practice, Princeton University Press, 1995, page 6

 ადრეული სკოლები 

 სთჰავირავადა
 პუდგალავადა (ძვ.წ. 280-დან)
 სარვასტივადა
 ვიბჰაჯჯავადა (ძვ.წ. 240; აშოკას დროს)
 თერავადა (ძვ.წ. 240)
 თერავადას ქვესკოლები (იხილეთ ქვემოთ)
 მაჰიშასაკა (ძვ.წ. 232 შემდეგ)
 დჰარმაგუპტაკა (ძვ.წ. 232 შემდეგ)
 კაშჲაპიჲა (ძვ.წ. 232 შემდეგ)
 ვატსიპუტრიჲა
 დჰარმოტტარიჲა
 ბჰადრაჲანიჲა
 სანნაგარიკა
 მულასარვასტივადა (მე-3 ან მე-4 სს.)
 საუტრანტიკა (ძვ.წ. 50 და ახ.წ. 100 შორის)
 მაჰასამგჰიკა ('უმრავლესობა', ძვ.წ. 380)
 ეკავჲაჰარიკა
 ლოკოტტარავადა
 გოლულიკა (აშოკას დროს)
 ბაჰუშრუტიჲა (გვიანი ძვ.წ. მე-3 ს.)
 პრაჯნაპტივადა (გვიანი ძვ.წ. 1-ლი ს.)
 ჩეტიჲავადა
 ჩაიტიკა (ძვ.წ. 1-ლი ს-ის შუა)
 აპარა შაილა
 უტტარა შაილა

 ოცი სექტა 
შემდეგი ოცი სექტა მაჰაიანურ ტექსტებში ჰინაიანადაა მოხსენებული:

სთჰავირავადა (上座部) იყოფა 11 სექტად:
 說一切有部(სარვასტივადინი)
 雪山部(ჰაიმავატა)
 犢子部(ვატსიპუტრიჲა)
 法上部 (დჰარმოტტარა)
 賢冑部(ბჰადრაჲანიჲა)
 正量部(სამმიტიჲა)
 密林山部(ჩანნაგირიკა)
 化地部 (მაჰიშასაკა)
 法藏部(დჰარმაგუპტაკა)
 飲光部(კაშჲაპიჲა)
 經量部(საუტრანტიკა)

  სთჰავირავადა─┬─ ჰაიმავატა────────────────────────────────────────────
              └─ სარვასტივადინი─┬───────────────────────────────────
                               ├ ვატსიპუტრია ─┬────────────────────
                               │              ├ დჰარმოტტარა───────
                               │              ├ ბჰადრაჲანიჲა─────
                               │              ├ სამმიტიჲა────────
                               │              └ ჩანნაგირიკა─────
                               ├ მაჰიშასაკა─┬─────────────────────
                               │          └ დჰარმაგუპტაკა──────
                               ├ კაშჲაპიჲა────────────────────────
                               └ საუტრანტიკა──────────────────────

მაჰასამგჰიკა (大眾部) იყოფა 9 სექტად:
 一說部(ეკავჲაჰარიკა)
 說出世部(ლოკოტტარავადინი)
 雞胤部 (კაუკკუტიკა)
 多聞部(ბაჰუშრუტიჲა)
 說假部(პრაჯნაპტივადა)
 制多山部(ჩაიტიკა)
 西山住部 (აპარაშაილა)
 北山住部(უტტარაშაილა).

 მაჰასანგჰიკა─┬──────────────────────┬─────
              ├ ეკავჲაჰარიკა         ├ ჩაიტიკა
              ├ ლოკოტტარავადინი   ├ აპარაშაილა
              ├ კაუკკუტიკა          └ უტტარაშაილა
              ├ ბაჰუშრუტიჲა
              └ პრაჯნაპტივადა

 გავლენები აღმოსავლეთ აზიის სკოლებზე 
შემდეგი მოგვიანო სკოლები იყენებდნენ დჰარმაგუპტაკას ვინაჲას:
 ჩინური ბუდიზმი, განსაკუთრებით ვინაჲას სკოლა
 კორეული ბუდიზმი, განსაკუთრებით გჲეჲული
 ვიეტნამური ბუდიზმი
 იაპონური რიცუ

 თერავადას სკოლები 
იხილეთ თერავადა

 ბანგლადეში:
 სანგჰარაჯ ნიკაჲა
 მაჰასთჰაბირ ნიკაჲა
 მიანმარი:
 თჰუდჰამმა ნიკაჲა
 მაჰასი საიადავის ვიპასსანა ტრადიცია
 შვეკჲინ ნიკაჲა
 დვაჲა ნიკაჲა ან დვარა ნიკაჲა
 შრი ლანკა:
 სიამ ნიკაჲა
 ვატურავილა (ან მაჰავიჰარა ვამშიკა შჲამოპალი ვანავასა ნიკაჲა)
 ამარაპურა ნიკაჲა
 კანდუბოდა (ან სვეჯინ ნიკაჲა)
 ტაპოვანა (ან კალჲანავამსა)
 რამანნა ნიკაჲა
 შრი კალჲანი ჲოგაშრამა სამსთჰა (ან გალდუვას ტრადიცია)
 დელდუვა
 ტყის ნიკაჲა
 ტაილანდი
 მაჰა ნიკაჲა
 დჰამმაკაჲას მიმდინარეობა
 თჰამმაჲუტ ნიკაჲა
 ტაილანდის ტყის ტრადიცია
 აჯან ჩაჰის ტრადიცია

 მაჰაიანას სკოლები 
 მადჰჲამაკა
 პრასანგიკა
 სვატანტრიკა
 სანლუნი
 სანრონი
 მაჰა-მადჰჲამაკა (ჯონანგპა)
 ჲოგაჩარა
 ჩიტტამატრა ტიბეტში
 ვეიში ან ფასიანგი (დჰარმის ხასიათის სკოლა)
 ბოპსანგი
 ჰოსსო
 ტათჰაგატაგარბჰა
 დაშაბჰუმიკა
 ჰუაჲანი
 ჰუაომი
 კეგონი
 ჩანი / ძენი / სონი / თიენი
 ცაოტონგი
 სოტო
 კეიძანის ხაზი
 ჯაკუენის ხაზი
 გიინის ხაზი
 ლინჯი
 რინძაი
 ობაკუ
 ფუკე
 ვონ ბუდიზმი: კორეული რეფორმირებული ბუდიზმი
 წმინდა მიწის ბუდიზმი (ამიდაიზმი)
 ჯოდო შუ
 ჯოდო შინშუ
 თიანთაი (ლოტოსის სუტრის სკოლა)
 ჩონთე
 თენდაი (ასევე შეიცავს ვაჯრაჲანას ელემენტებს)
 ნიჩირენი
 ნიჩირენ შუ
 ნიჩირენ შოშუ
 ნიპპონძან მჲოჰოჯი
 სოკა გაკკაი

 ტანტრული სკოლები 
აგრეთვე იხილეთ: ვაჯრაჲანა
 ტიბეტური ბუდიზმი
 ნჲინგმა
 ახალი ბონი (ბონისა და ნიინგმას სინთეზი)
 კადამპა
 საკჲაპა
 ნგორპა
 ცარპა
 ჯონანგპა
 გელუგპა
 კაგჲუპა:
 შანგპა კაგჲუ
 მარპა კაგჲუ:
 რეჩუნგ კაგჲუ
 დაგპო კაგჲუ:
 კარმა კაგჲუ (ან კამწანგ კაგჲუ)
 ცალპა კაგჲუ
 ბარამ კაგჲუ
 პაგტრუ კაგჲუ (ან ფაგმო დრუგპა კაგჲუ):
 ტაგლუნგ კაგჲუ
 ტროფუ კაგჲუ
 დრუკპა კაგჲუ
 მარცანგ კაგჲუ
 ჲერპა კაგჲუ
 ჲაზანგ კაგჲუ
 შუგსებ კაგჲუ
 დრიკუნგ კაგჲუ
 რიმე (ეკუმენური მიმდინარეობა)
 იაპონური მიკკჲო
 შინგონი
 თენდაი (წარმოიშვა თიანთაიდან, მაგრამ დაამატა ტანტრული პრაქტიკა)
 შინნჲო-ენი

 ახალი ბუდისტური მიმდინარეობები 
 ალმასის გზა
 აუმ შინრიკიო
 ბუდას ჭეშმარიტი სკოლა
 დასავლეთის ბუდისტური ორდერის მეგობრები
 ვიპასსანას მიმდინარეობა
 კადამპას ახალი ტრადიცია
 საერთაშორისო ურთიერთთანამშრომლობა
 შამბჰალა ბუდიზმი

 იხილეთ აგრეთვე 
 სუფი ნაშინუ
 ჰუმანისტური ბუდიზმი

 რესურსები ინტერნეტში 
 Mahayana vs. Theravada: a Multiform Comparison 
 The Sects of the Buddhists by T.W. Rhys Davids, in the Journal of the Royal Asiatic Society, 1891. pp. 409–422
 Sects & Sectarianism - The origins of Buddhist Schools 
 Schools of Buddhism - The Origin of Early Buddhist Schools in Ancient India 

 სქოლიო 

 Coleman, Graham, ed. (1993). A Handbook of Tibetan Culture. Boston: Shambhala Publications, Inc.. ISBN 1-57062-002-4.
 Warder, A.K. (1970). Indian Buddhism. Delhi: Motilal Banarsidass.