პროტესტი ტიანანმენის მოედანზე (1989)

1989 წლის ტიანანმენის მოედნის პროტესტები — სტუდენტების ჩართულობით ჩატარებული დემონსტრაციების სერია ჩინეთში, რომელიც 1989 წლის 3-4 ივნისს ხელისუფლებამ ძალის გამოყენებით ჩაახშო. მომიტინგეები მოითხოვდნენ პოლიტიკურ რეფორმებს, სიტყვისა და პრესის თავისუფლებას, კორუფციის წინააღმდეგ ეფექტიან ზომებს და ქვეყნის მეტად დემოკრატიულ მმართველობას. დემონსტრაციები დაიწყო პეკინში, ტიანანმენის ისტორიულ მოედანზე და მალევე გავრცელდა ჩინეთის სხვა დიდ ქალაქებში. საზოგადოების ფართო უკმაყოფილება იმდროინდელი სოციალური პრობლემებით - კორუფციით, მაღალი ინფლაციითა და პოლიტიკური თავისუფლების შეზღუდვით იყო გამოწვეული. მთავრობის საბოლოო რეაქცია იყო დედაქალაქში საომარი მდგომარეობის გამოცხადება და არმიის გამოყენება პროტესტის ჩასახშობად, რასაც ასეულობით ან ათასობით ადამიანის სიცოცხლე ემსხვერპლა (ზუსტი რიცხვი დღემდე უცნობია). ჩინეთში ეს მოვლენები ოფიციალურად "4 ივნისის ინციდენტის" სახელით არის ცნობილი და მკაცრი ცენზურის ქვეშ ექცევა. საერთაშორისო საზოგადოებამ ტიანანმენის დარბევა მკაცრად დაგმო, შეერთებულმა შტატებმა ჩინეთს დიპლომატიური და ეკონომიკური სანქციები დაუწესა, დასავლურმა მედიამ კი 3-4 ივნისის მოვლენებს "ჟლეტა" უწოდა.

 ისტორიული კონტექსტი 
მაო ძედუნის მმართველობის დასრულებისა და კულტურული რევოლუციის დამანგრეველი წლების შემდეგ, 1980-იანი წლებიდან დენ სიაოპინის მიერ დაწყებულმა ეკონომიკურმა რეფორმებმა და გახსნილობის კურსმა საფუძველი ჩაუყარა ქვეყნის სწრაფ ეკონომიკურ განვითარებასა და საზოგადოების ეტაპობრივ მოდერნიზაციას. ერთმა ათწლეულმა ჩინეთში მნიშვნელოვანი ცვლილებები მოიტანა: ცხოვრების დონე მკვეთრად გაიზარდა, ხოლო მოქალაქეთა ნაწილმა პირველად მოიპოვა წვდომა უცხოურ იდეებსა და ცხოვრების სტილზე. თუმცა, ეკონომიკურ აღმავლობას თან ახლდა ფასების ზრდა და კორუფციის გაძლიერება, განსაკუთრებით — სახელმწიფო აპარატში. ამავე პერიოდში, ხელისუფლებამ მეცნიერებსა და ინტელექტუალებს პოლიტიკურ პროცესებში ჩართვისკენ მოუწოდა, რაც სტუდენტებში თავისუფლებასა და რეფორმებზე მოთხოვნას კიდევ უფრო აძლიერებდა.

1986 წლის ბოლოს სტუდენტებმა დაიწყეს დემონსტრაციები, სადაც პოლიტიკური უფლებებისა და პიროვნული თავისუფლებების გაფართოებას მოითხოვდნენ. ჩინეთის კომუნისტური პარტიის კონსერვატიულმა ფრთამ ეს გამოსვლები ხელისუფლების სტაბილურობისთვის სერიოზულ საფრთხედ აღიქვა, სტუდენტური მოძრაობა „ბურჟუაზიული ლიბერალიზმის“ გამოვლინებად გამოაცხადა და მკაცრი პოლიტიკის გატარება გადაწყვიტა. შედეგად, 1987 წლის იანვარში თანამდებობიდან გადააყენეს პარტიის გენერალური მდივანი ჰუ იაობანი, რომელიც რეფორმების აქტიური მხარდამჭერი იყო. მას ბრალი დასდეს სტუდენტური პროტესტის წახალისებაში. 

ორი წლის შემდეგ, 1989 წლის 15 აპრილს, ჰუ იაობანი გულის შეტევით გარდაიცვალა.

 მოთხოვნები და პროტესტის მიმდინარეობა 
ჰუ იაობანის ოფიციალურ პანაშვიდზე, რომელიც 22 აპრილს პეკინში გაიმართა, ათიათასობით სტუდენტი და მოქალაქე შეიკრიბა. ისინი არა მხოლოდ რეფორმისტ ლიდერს გლოვობდნენ, არამედ ღიად მოითხოვდნენ პოლიტიკურ ცვლილებებს. გლოვის დღეების შემდეგ სტუდენტურმა პროტესტმა უფრო ორგანიზებული სახე მიიღო – შეიქმნა დამოუკიდებელი სტუდენტური გაერთიანებები, რომლებიც ხელისუფლებას პეტიციებითა და დიალოგისკენ მოწოდებებით მიმართავდნენ. ტიანანმენის მოედანზე ყოველდღიურად იმართებოდა მიტინგები და პოლიტიკური გამოსვლები.

თავდაპირველად მთავრობის რეაქცია ზომიერი იყო, რაც გაფრთხილებებითა და განცხადებებით შემოიფარგლებოდა. თუმცა 26 აპრილს პარტიის ცენტრალურმა გაზეთმა „ჟენმინ ჟიბაომ“ (People’s Daily) გამოაქვეყნა სარედაქციო სტატია, სადაც სტუდენტური მოძრაობა „არეულობად“ და „კონტრრევოლუციურ შეთქმულებად“ მოიხსენია და მოქალაქეებს დემონსტრაციების შეწყვეტისკენ მოუწოდა. მიუხედავად ამისა, 29 აპრილს მაინც შედგა პირველი პირდაპირი შეხვედრა ხელისუფლების წარმომადგენლებსა და სტუდენტებს შორის, თუმცა დიალოგი უშედეგოდ დასრულდა.

მაისის პირველ დღეებში სტუდენტები კვლავ ცდილობდნენ ხელისუფლებასთან დიალოგის დამყარებას. 4 მაისს, „მეოთხე მაისის მოძრაობის“ 70 წლისთავზე — სტუდენტური პროტესტისთვის ისტორიულად მნიშვნელოვან დღეს — ჩინეთის კომუნისტური პარტიის გენერალური მდივანი ჯაო ძიიანი ტიანანმენის მოედანზე მივიდა. მან სტუდენტებს თანაგრძნობა გამოუცხადა, მოუწოდა სიმშვიდისა და კანონის ფარგლებში დარჩენისკენ და მათი პროტესტი პატრიოტულ მოძრაობად შეაფასა. 

ამ განცხადებით ჯაო ფაქტობრივად გაემიჯნა პარტიის ოფიციალურ ხაზს, რომელიც რამდენიმე დღით ადრე, 26 აპრილს, გამოქვეყნებულ სარედაქციო სტატიაში სტუდენტურ მოძრაობას „არეულობად“ და „კონტრრევოლუციურ შეთქმულებად“ მოიხსენიებდა.

„მეოთხე მაისის მოძრაობა“, რომლის წლისთავსაც აღნიშნავდნენ სტუდენტები, 1919 წელს პეკინში დაიწყო. ეს იყო ანტიიმპერიალისტური და ანტიტრადიციული პროტესტი, რომელმაც საფუძველი ჩაუყარა თანამედროვე ჩინურ ნაციონალიზმსა და ინტელექტუალურ რეფორმებს. 1989 წლის მონაწილეებმა თავიანთი პროტესტი სწორედ ამ ისტორიული ტრადიციის გაგრძელებად წარმოაჩინეს.

მიუხედავად ჯაო ძიიანის მცდელობისა, ვითარება არ განიმუხტა. სტუდენტებმა დემონსტრაციები გააგრძელეს და ხელისუფლებასთან მოლაპარაკებების დაწყებაზე უფრო მკაფიო მოთხოვნები წამოაყენეს. ამავე დროს, პარტიის შიგნით გაღრმავდა დაპირისპირება: ჯაო ძიიანი დიალოგის გზას ემხრობოდა, პრემიერ-მინისტრი ლი პენგი კი პროტესტის სწრაფად და მკაცრი ზომებით შეწყვეტას ითხოვდა. საბოლოოდ, ჯაო ძიიანის ზომიერი პოზიცია მისი პოლიტიკურად დასუსტების მიზეზი გახდა, რაც მოგვიანებით თანამდებობიდან გადაყენებით დასრულდა.

მიუხედავად ხელისუფლების გარკვეული დათმობის ნიშნებისა, პროტესტი კიდევ უფრო მასშტაბური გახდა. 13 მაისს ასეულობით სტუდენტმა ტიანანმენის მოედანზე უვადო შიმშილობა დაიწყო. იმავე პერიოდში პეკინში ოფიციალური ვიზიტით ჩავიდა სსრკ-ის ლიდერი მიხაილ გორბაჩოვი — პირველი საბჭოთა ხელმძღვანელი, რომელმაც ჩინეთი მაო ძედუნის გარდაცვალების შემდეგ მოინახულა. ვიზიტის გასაშუქებლად პეკინში უკვე მყოფმა დასავლელმა ჟურნალისტებმა ყურადღება ტიანანმენის მოვლენებზე გადართეს, რის შედეგადაც პროტესტი საერთაშორისო მედიის ყურადღების ცენტრში მოექცა. 17–18 მაისისთვის ქუჩებში დემონსტრაციებსა და სტუდენტების მხარდამჭერ აქციებში სავარაუდოდ მილიონამდე ადამიანი მონაწილეობდა.

ჩინეთის ხელმძღვანელობაში დაიწყო მწვავე დაპირისპირება იმაზე, თუ როგორ უნდა ეპასუხათ ტიანანმენის მოედანზე მიმდინარე სტუდენტური პროტესტისთვის. პარტიის გენერალური მდივანი ჯაო ძიიანი და რეფორმების მომხრე ლიდერები დიალოგისა და პოლიტიკური დათმობების მომხრენი იყვნენ, ხოლო პრემიერ-მინისტრი ლი პენგი და კონსერვატორი ლიდერები, მათ შორის დენ სიაოპინგი, სწრაფი და საჭიროების შემთხვევაში ძალისმიერი ჩარევის აუცილებლობაზე ამახვილებდნენ ყურადღებას.

19 მაისს დილით ჯაო ძიიანი კიდევ ერთხელ მივიდა ტიანანმენის მოედანზე. მან სტუდენტებს სიმშვიდისკენ მოუწოდა და შიმშილობის შეწყვეტა სთხოვა.სტუდენტ დემონსტრანტთა უდიდესი ნაწილი პატრიოტულია და გულწრფელად ღელავს ჩვენი ქვეყნის მომავალზე. შესაძლოა, მათი ყველა მეთოდი მისაღები არ იყოს, მაგრამ მოთხოვნები — დემოკრატიის ხელშეწყობა, რეფორმების გაღრმავება და კორუფციის აღმოფხვრა — სრულიად გონივრულიაეს იყო მისი ბოლო საჯარო გამოსვლა. იმავე საღამოს, პოლიტბიუროს გადაწყვეტილებით, იგი ჩამოაშორეს პროცესების მართვას. 20 მაისს პრემიერ-მინისტრმა ლი პენგმა პეკინში საომარი მდგომარეობა გამოაცხადა და ქალაქში ჯარის ნაწილების შეყვანა დაიწყო წესრიგის აღდგენის ოფიციალური მოტივით.
მინი|წითელი არმიის ჯარისკაცები სატრანსპორტო საშუალებით ტიანანმენის მოედანს უახლოვდებიან 1989 წლის პროტესტების დროს.
საომარი მდგომარეობის გამოცხადების მიუხედავად, ქალაქში შესულ სამხედრო ძალებს მშვიდობიანი მოქალაქეები გზას უღობავდნენ. პეკინის ცენტრალურ ქუჩებსა და გამზირებზე დემონსტრანტები ცოცხალ ჯაჭვებს აყალიბებდნენ და ჯავშანტექნიკის გადაადგილებას აფერხებდნენ. რამდენიმე დღის განმავლობაში არმიამ ვერ შეძლო მოედნის მიმდებარე ტერიტორიაზე მისვლა. ტიანანმენის მოედანზე ათასობით სტუდენტი და მათი მხარდამჭერი კვლავ რჩებოდა კარვებში. მიუხედავად აზრთა სხვადასხვაობისა სამოქმედო სტრატეგიაზე, პროტესტი არ წყდებოდა. 30 მაისს მოედანზე აღმართეს სიმბოლური სკულპტურა — „დემოკრატიის ქალღმერთი“, რომელიც მოძრაობის იდეალებს ასახავდა. მოვლენებს დასავლური მედია პირდაპირ ეთერში აშუქებდა. მაისის ბოლოს მდგომარეობა ჩიხში შევიდა: დემონსტრანტები მოედნის დატოვებას არ აპირებდნენ, ხოლო ხელისუფლებაში უკვე მიღებული იყო გადაწყვეტილება, რომ პროტესტი ძალისმიერი გზით უნდა დაესრულებინათ.

 მონაწილეთა ჯგუფები და დაფინანსება 
ტიანანმენის მოედნის 1989 წლის პროტესტებში თავდაპირველად მონაწილეობას იღებდნენ პეკინის უნივერსიტეტების სტუდენტები და ახლად კურსდამთავრებულები, რომლებიც უმეტესად ინტელექტუალური წრის წარმომადგენლები იყვნენ. მათ შორის გამოჩნდნენ ლიდერები, როგორებიც იყვნენ ჩაი ლინი, ვან დანი და სხვები. მოძრაობას მხარს უჭერდა აკადემიური წრის ნაწილი, მათ შორის რეფორმისტი პროფესორები, მწერლები და ხელოვანები. მოგვიანებით, პროტესტს შეუერთდნენ მასწავლებლები, ჟურნალისტები, საჯარო სექტორის თანამშრომლები და სხვა პროფესიული ჯგუფების წარმომადგენლები. მაისის განმავლობაში დემონსტრაციებმა საზოგადოებრივი მასშტაბი მიიღო და მოედანს ყოველდღიურად ათასობით მოქალაქე უერთდებოდა, მათ შორის ქარხნების მუშები, ტექნიკური პერსონალი და სახელმწიფო დაწესებულებების თანამშრომლები. პეკინის მოვლენებმა დემონსტრაციები შთააგონა სხვა დიდ ქალაქებშიც, მათ შორის შანხაიში, სიანში, ჩანშასა და ჩენგუში.

პროტესტის მასშტაბის ზრდასთან ერთად, მოძრაობა რესურსებისა და კოორდინაციის პრობლემის წინაშე აღმოჩნდა. შედეგად, ჩამოყალიბდა დამოუკიდებელი სტრუქტურები, მათ შორის „პეკინის მუშათა ავტონომიური ფედერაცია“, რომელიც აერთიანებდა ქარხნებისა და მომსახურების სექტორის მუშაკებს და კოორდინაციას უწევდა დემონსტრაციების ლოჯისტიკას. ფედერაცია ღიად აკრიტიკებდა სახელმწიფოში არსებულ კორუფციასა და სოციალურ უთანასწორობას.

სტუდენტური ორგანიზაციები იღებდნენ ფინანსურ და მატერიალურ მხარდაჭერას როგორც შიდა, ისე საგარეო წყაროებიდან. მიუხედავად იმისა, რომ პროტესტის ძირითადი მამოძრავებელი ფაქტორები შინაგანი პოლიტიკური და სოციალური მოთხოვნები იყო, ზოგიერთი წყარო მიუთითებს, რომ დემონსტრანტებს გარკვეული მხარდაჭერა უცხოური ორგანიზაციებისა და პირებისგანაც ჰქონდათ.

მაგალითად, ჰონგ-კონგში მოქმედი ორგანიზაციები, როგორიცაა "ჰონგ-კონგის ალიანსი ჩინეთის პატრიოტული დემოკრატიული მოძრაობების მხარდასაჭერად" (Hong Kong Alliance in Support of Patriotic Democratic Movements of China), აგროვებდნენ თანხებს და უგზავნიდნენ ლოჯისტიკურ რესურსებს პეკინის დემონსტრანტებს. ამ ალიანსმა 1989 წლის 27 მაისს გამართა მასშტაბური კონცერტი სახელწოდებით "დემოკრატიისთვის სიმღერა" (Concert for Democracy), რომელშიც მონაწილეობდნენ ცნობილი არტისტები, მათ შორის ჯეკი ჩანი და ანიტა მუი.“Past Events,” Hong Kong Alliance in Support of Patriotic Democratic Movements of China, accessed March 20, 2014, http://www.alliance.org.hk/english/The_Alliance/past_events.html  ღონისძიებამ დააგროვა დაახლოებით 1.5 მილიონი აშშ დოლარი, რომელიც პირდაპირ მოძრაობის მხარდასაჭერად იქნა გადარიცხული.“Troops Halted by the Crowds,” Hong Kong Alliance in Support of Patriotic Democratic Movements of China, accessed March 20, 2014, http://www.alliance.org.hk/english/Tiananmen_files/890521.html 

ასევე არსებობს ცნობები, რომ ამერიკის შეერთებული შტატების ცენტრალური სადაზვერვო სააგენტო (CIA) სტუდენტ აქტივისტებს აწვდიდა აღჭურვილობას, მათ შორის საბეჭდი მანქანებსა და ფაქსის აპარატებს, რათა კომუნიკაციის საშუალება გაუმჯობესებინათ. „ვანკუვერ სან“-ის (Vancouver Sun) 1992 წლის 17 სექტემბრის ცნობით, აღნიშნული მხარდაჭერა ითვალისწინებდა ინფორმაციის გავრცელების ტექნიკურ უზრუნველყოფას და კოორდინაციის გაძლიერებას სტუდენტურ ჯგუფებს შორის.

 ძალადობა და დაშლა 
მიუხედავად იმისა, რომ ტიანანმენის პროტესტები თავდაპირველად მშვიდობიან ხასიათს ატარებდა — მოიცავდა შიმშილობას, მჯდომარე დემონსტრაციებსა და სიტყვით გამოსვლებს — 3–4 ივნისს, ძალების შეყვანის შემდეგ, ქალაქის ზოგ უბანში ვითარება დაიძაბა და გამოვლინდა ძალადობის შემთხვევებიც. როდესაც ჯარისკაცებმა ტიანანმენის მოედნისკენ გადაადგილება დაიწყეს, მოსახლეობის ნაწილმა მათ წინააღმდეგ გადაკეტა ქუჩები და აღმართა ბარიკადები. თავდაპირველად მშვიდობიანი წინააღმდეგობა, ზოგ ადგილას გადაიზარდა შეტაკებებში: დაფიქსირდა ქვის სროლა, სამხედრო მანქანებზე თავდასხმა და მოლოტოვის კოქტეილების გამოყენება. რამდენიმე შემთხვევაში დემონსტრანტებმა დაწვეს ჯავშანტექნიკა და ფიზიკურად გაუსწორდნენ ჯარისკაცებს. ერთ-ერთ ქუჩაზე დახოცილი ჯარისკაცის ცხედარი ბრბომ ავტობუსზე ჩამოკიდა.

1989 წლის 3 ივნისს ღამით ჩინეთის ხელისუფლებამ გადამწყვეტი ნაბიჯი გადადგა პროტესტის ძალისმიერად ჩასახშობად. გვიან საღამოს ათიათასობით ჯარისკაცი და ასობით ტანკი სხვადასხვა მიმართულებით დაიძრა პეკინის ცენტრისკენ, ტიანანმენის მოედნის დაკავების მიზნით. გზად სამთავრობო ძალებს გადალახვა უწევდათ ბარიკადებისა და მოქალაქეთა ცოცხალი ჯაჭვების, რომლებიც ქუჩებსა და გამზირებზე იყვნენ განლაგებული. Amnesty International-ისა და Encyclopedia Britannica-ს თანახმად, დაახლოებით საღამოს 10 საათისთვის, როდესაც მოქალაქეები შეეცადნენ სამხედროების შეჩერებას, ჯარის ნაწილებმა გარკვეულ უბნებში გაფრთხილების გარეშე გახსნეს ცეცხლი შეკრებილ ბრბოზე — მათ შორის როგორც დემონსტრანტებზე, ისე მოქალაქეებზე, რომლებიც შემთხვევით იმყოფებოდნენ ადგილას ან ადევნებდნენ თვალს მოვლენებს.

4 ივნისის გამთენიისას არმიის ნაწილებმა მიაღწიეს ტიანანმენის მოედანს, სადაც იმ დროისთვის კვლავ იმყოფებოდა რამდენიმე ათასი დემონსტრანტი. მოედანზე შესულმა ჯარისკაცებმა მათ უბრძანეს ტერიტორიის დაუყოვნებლივ დატოვება. სტუდენტ ლიდერებთან მოკლე მოლაპარაკების შემდეგ, დემონსტრანტთა უმრავლესობამ, რომლებიც უკვე ალყაში იყვნენ მოქცეულნი, მოედანი დატოვა. დღის პირველ საათებში ტიანანმენის მოედანი მთლიანად დაცლილი იყო პროტესტის მონაწილეებისგან.

თუმცა Britannica-სა და სხვა წყაროების მიხედვით, სროლისა და არეულობის ეპიზოდები დღის განმავლობაში კვლავაც გრძელდებოდა პეკინის სხვადასხვა უბანში. სამხედრო ძალის გამოყენება დაფიქსირდა ჩინეთის სხვა ქალაქებშიც: მაგალითად, ჩენდუში შეიარაღებული დაპირისპირება მოხდა დემონსტრანტებსა და ჯარისკაცებს შორის, რასაც დაღუპულებიც მოჰყვა; ხოლო შანხაიში, ქალაქის მერმა ჯუ რონგჯიმ შეძლო სიტუაციის განსამუხტად დემონსტრანტებთან მოლაპარაკება, რაც მსხვერპლის გარეშე დასრულდა.

5 ივნისს, ტიანანმენის მოედნის დაშლის შემდეგ, პეკინში დაფიქსირდა მოვლენათა ერთ-ერთი ყველაზე ცნობადი ეპიზოდი: დილის საათებში, როდესაც ჯარის კოლონა Chang’an-ის გამზირზე მოედანს ტოვებდა, უცნობი მამაკაცი გადავიდა ტანკების გზაზე და რამდენიმე წუთით შეაჩერა მათი მოძრაობა. კადრი, რომელიც მოგვიანებით გავრცელდა დასავლური მედიის მიერ „Tank Man“-ის სახელწოდებით, ფართოდ იქცა ინდივიდუალური პროტესტის სიმბოლოდ. თუმცა ვიდეო ჩანაწერში ჩანს, რომ მამაკაცი არამხოლოდ არ გაურბოდა ტექნიკას, არამედ ერთ-ერთი ტანკის ზევითაც ავიდა და ეცადა ეკიპაჟთან დიალოგის წამოწყებას. საბოლოოდ, ის რამდენიმე მოქალაქემ მშვიდობიანად გაიყვანა ადგილიდან. ამ ეპიზოდს სხვადასხვა ინტერპრეტაცია მოჰყვა: ზოგისთვის ის ავტორიტარიზმის წინაშე ინდივიდის სიმამაცის გამოხატულებაა, მაშინ როცა სხვა მკვლევრები ამ მოვლენას ასევე განიხილავენ როგორც ნიშანს იმისა, რომ სამხედრო ნაწილების რეაქცია ყოველთვის არ ყოფილა აგრესიული და ბრმა ძალადობაზე ორიენტირებული.

 მსხვერპლის შესახებ განსხვავებული შეფასებები 
ტიანანმენის მოედნის მოვლენების შედეგად დაღუპულთა და დაშავებულთა რაოდენობა დღემდე არ არის ცხადად დადასტურებული. სხვადასხვა წყაროები მნიშვნელოვნად განსხვავებულ შეფასებებს იძლევიან, რაც საგრძნობლად ართულებს რეალური მასშტაბის განსაზღვრას. ჩინეთის ხელისუფლების ოფიციალური მონაცემებით, 1989 წლის ივნისის "არეულობის" ჩახშობის დროს ჯამში 241 ადამიანი დაიღუპა (მათ შორის სამხედრო მოსამსახურეებიც) და დაახლოებით 7,000-მდე დაიჭრა. ალტერნატიულად, ჩინეთის წითელი ჯვრის წარმომადგენლებმა ჯერ კიდევ 4 ივნისს დაასახელეს დაახლოებით 2,700 დაღუპული, თუმცა მოგვიანებით ეს ციფრი უარყვეს.

1989 წლის 5 ივნისს, ბრიტანეთის ელჩმა ჩინეთში, სერ ალან დონალდმა, ლონდონში გაგზავნილ საიდუმლო დეპეშაში აღნიშნა, რომ ჩინეთის სახელმწიფო საბჭოს ერთ-ერთი წევრის ინფორმაციით, ტიანანმენის მოედნის დარბევის შედეგად დაღუპულთა რაოდენობა შესაძლოა 10,000-ს აღწევდეს. 

უფრო ფრთხილი შეფასებების მიხედვით, საერთაშორისო ორგანიზაციები და მედია ასახელებენ რამდენიმე ასეულიდან რამდენიმე ათასამდე დაღუპულს. სტენფორდის უნივერსიტეტის 2005 წლის კვლევამ მინიმუმ 3,000 დაღუპული დაასკვნა, არსებული წყაროების შეჯერების საფუძველზე

ზუსტი აღრიცხვის არარსებობის ფონზე, 1990-იანი წლებიდან მოყოლებული, დაღუპულთა ოჯახის წევრებმა დაიწყეს თვითორგანიზება. მოძრაობა „ტიანანმენის დედები“, რომელსაც პროფესორი დინგ ზილინი ხელმძღვანელობს, მოითხოვს სრული სიმართლის გამჟღავნებას და უკვე შეაგროვა დოკუმენტური ცნობები სულ მცირე 200 იდენტიფიცირებულ მსხვერპლზე.

მიუხედავად პერიოდული მიმართვებისა, ჩინეთის ხელისუფლებას დღემდე არ ჩაუტარებია საჯარო გამოძიება და არ გამოუქვეყნებია დაღუპულთა სრული სია. Amnesty International-მა და Human Rights Watch-მა მრავალჯერ მოუწოდეს ჩინეთის მთავრობას პასუხი აგოს 1989 წლის მოვლენებზე, თუმცა ოფიციალური პოზიცია უცვლელი რჩება. შესაბამისად, დღემდე ისტორიკოსები დაღუპულთა რაოდენობას აფასებენ „ასეულებიდან რამდენიმე ათასამდე“, ხოლო დაშავებულთა რაოდენობას — ათასობით.

 საერთაშორისო რეაქცია 
ტიანანმენის მოედნის დარბევას დასავლეთის დემოკრატიული ქვეყნების მხრიდან მყისიერი და მკაცრი რეაქცია მოჰყვა. 1989 წლის 5 ივნისს, აშშ-ის პრეზიდენტმა ჯორჯ ჰ. ბუშმა ოფიციალურად გააკრიტიკა ჩინეთის მთავრობა მშვიდობიანი მომიტინგეების წინააღმდეგ ძალის გამოყენებისთვის და გამოსცა სანქციები — შეჩერდა სამხედრო თანამშრომლობა, გადაიხედა ეკონომიკური დახმარება და დროებით გაუქმდა მაღალი დონის ვიზიტები. ევროკავშირის წინამორბედმა ევროპის თანამეგობრობამ და აშშ-მ ჩინეთს სამხედრო ემბარგო დაუწესეს და განიხილეს ფინანსური და ტექნოლოგიური თანამშრომლობის შეზღუდვაც. დიდი შვიდეულის (G7) ქვეყნების ლიდერებმა მიუნხენის სამიტზე საერთო განცხადებით დაგმეს დარბევა და მოითხოვეს პასუხისმგებელი პირების დასჯა.

პროტესტის მიმართ სოლიდარობა გამოხატეს ჰონგ-კონგსა და ტაივანშიც. 21 მაისს ჰონგ-კონგში, რომელიც მაშინ ჯერ კიდევ ბრიტანეთის მმართველობაში იყო, სოლიდარობის მარშში დაახლოებით მილიონი ადამიანი მონაწილეობდა. ტაივანის ხელისუფლებამ ღიად გააკრიტიკა პეკინი და საერთაშორისო თანამეგობრობას დემოკრატიული აქტივისტების მხარდაჭერისკენ მოუწოდა. საბჭოთა კავშირის პოზიცია შედარებით ფრთხილი იყო — კრემლმა მოვლენები ჩინეთის შიდა საქმედ შეაფასა, თუმცა საბჭოთა მედიაში ისინი კრიტიკული ტონით გაშუქდა. 1990-იან წლებში ჩინეთმა შეძლო საერთაშორისო კავშირების ეტაპობრივი აღდგენა და ბევრმა ქვეყანამ 1992 წლიდან სანქციების ნაწილი მოხსნა. მიუხედავად ამისა, აშშ-სა და ევროკავშირს დღემდე არ მოუხსნიათ ტიანანმენის შემდეგ დაწესებული იარაღის ემბარგო. ყოველწლიურად, 4 ივნისს, აშშ-ის სახელმწიფო დეპარტამენტი და ევროპის ქვეყნები ავრცელებენ განცხადებებს, რომლებიც ტიანანმენის მოვლენებს იხსენებს და ჩინეთს პოლიტიკური თავისუფლებების პატივისცემისკენ მოუწოდებს. ჩინეთის მთავრობა მსგავს განცხადებებს სისტემურად „შიდა საქმეებში ჩარევად“ აფასებს და დასავლეთს ორმაგი სტანდარტების გამოყენებაში ადანაშაულებს [³]. ტიანანმენის დარბევა დღემდე ერთ-ერთ ყველაზე მნიშვნელოვან საკითხად რჩება ჩინეთსა და დასავლეთს შორის ურთიერთობებში და ახდენს გავლენას ქვეყნის საერთაშორისო იმიჯზე.

 შემდგომი შედეგები და ცენზურა 
ტიანანმენის მოედნის დარბევის შემდეგ ჩინეთში დაიწყო მასობრივი რეპრესიების ტალღა. ათასობით პირი დააკავეს დემონსტრაციებში მონაწილეობისა ან მათი მხარდაჭერის ბრალდებით. სტუდენტ ლიდერების ნაწილს დაჩქარებული სასამართლო პროცესი ჩაუტარდა — ბევრ მათგანს ხანგრძლივი პატიმრობა მიესაჯა, ზოგიერთს კი სიკვდილით დასჯა, რაც მალევე აღსრულდა. ამავე დროს, რამდენიმე წამყვანმა აქტივისტმა, მათ შორის ჩაი ლინმა, ვუერ კაიშიმ და ვან დანმა, მოახერხა ქვეყნის დატოვება. ისინი გაიყვანეს ჰონგ-კონგიდან ორგანიზებული ოპერაცია "Operation Yellow Bird"-ის მეშვეობით, რომელშიც მონაწილეობდნენ ადგილობრივი უფლებადამცველები, ჟურნალისტები და დასავლურ წრეებთან დაკავშირებული პირები. აშშ-ში მიღებულ თავშესაფარში ეს ლიდერები მოგვიანებით გახდნენ ჩინეთის დემოკრატიული მოძრაობის წარმომადგენლები ემიგრაციაში. ჩინეთის ხელისუფლება მათ უცხოური ჩარევის ინსტრუმენტებად წარმოაჩენდა და ამტკიცებდა, რომ პროტესტი დასავლეთის მხარდაჭერით განხორციელდა, მაშინ როცა აქტივისტები ხაზს უსვამდნენ შიდა რეფორმების მოთხოვნას.
მინი|ძიან წემინი (1926–2022), შანხაის პარტიის მდივანი, სადაც სტუდენტური პროტესტები ძირითადად ძალადობის გარეშე დასრულდა, 1989 წელს დააწინაურეს და ჯაო ძიიანგის ნაცვლად ჩინეთის კომუნისტური პარტიის გენერალურ მდივნად დანიშნეს.
პარტიის შიგნით ძალაუფლება საბოლოოდ კონსერვატიულმა ფრთამ შეინარჩუნა. გენერალური მდივანი ჟაო ძიიანი შინაპატიმრობაში მოათავსეს, სადაც იგი გარდაცვალებამდე, 2005 წლამდე, დარჩა. პარტიის ახალი ლიდერი დენ სიაოპინგის რჩეული ძიან ძემინი გახდა, ხოლო პრემიერ-მინისტრად დარჩა ლი პენგი, რომელიც საგანგებო მდგომარეობის გამოცხადების ერთ-ერთი მთავარი მხარდამჭერი იყო. 1989 წლის ივლისში ჩინეთის კომუნისტური პარტიის დახურულ სხდომებზე მიღებული გადაწყვეტილებების მიხედვით, ტიანანმენის მოვლენები შეაფასეს როგორც სისტემური საფრთხე სახელმწიფოს სტაბილურობისთვის. ოფიციალური დოკუმენტების თანახმად, ეკონომიკური რეფორმები შესაძლებელი იყო მხოლოდ მკაცრი პოლიტიკური კონტროლის პირობებში, რადგან პარტიის შიგნით განხეთქილების ნებისმიერ მცდელობას შეიძლებოდა სახელმწიფოს დაშლა გამოეწვია.

ტიანანმენის მოვლენების შემდეგ ხელისუფლების ერთ-ერთი მთავარი პრიორიტეტი გახდა ამ მოვლენის მეხსიერებიდან წაშლა და მკაცრი ცენზურის დაწესება. სახელმწიფო მედიამ პროტესტები ოფიციალურად შეაფასა, როგორც „კონტრრევოლუციური არეულობის“ ჩახშობა, ხოლო სამხედრო ძალის გამოყენება აუცილებელ ზომად იყო წარმოჩენილი. საჯარო სივრცეში აიკრძალა ტიანანმენის მოედნის მოვლენების ხსენება: არ არსებობს მისი ობიექტური აღწერა სახელმძღვანელოებში, მუზეუმებსა და მედიაში. ინტერნეტში დაწესდა მკაცრი კონტროლი, იბლოკება ისეთი საკვანძო სიტყვები, როგორიცაა „ტიანანმენი“, „4 ივნისი“ და „Tank Man“. ჩინეთის ინტერნეტ-კომპანიები ვალდებულნი არიან წაშალონ მსგავსი სენსიტიური კონტენტი, ხოლო უცხოური ვებგვერდები, რომლებზეც ხელმისაწვდომია ინფორმაცია ტიანანმენის შესახებ, ხშირად ბლოკირებულია ჩინეთის ტერიტორიაზე.

ყოველწლიურად 4 ივნისის მოახლოებისას, უსაფრთხოების სამსახურები აძლიერებენ კონტროლს დისიდენტებზე და 1989 წლის მსხვერპლთა ოჯახებზე. „ტიანანმენის დედების“ მოძრაობის წევრები, რომლებიც ცდილობენ დაღუპულთა იდენტიფიცირებასა და აღრიცხვას, პოლიციის ზედამხედველობის, გადაადგილების შეზღუდვისა და დროებითი დაკავების ობიექტები ხდებიან. ჩინეთის ოფიციალური პოზიცია კვლავ უცვლელია: პარტია დღემდე ამტკიცებს, რომ 1989 წლის სამხედრო ოპერაცია საჭირო იყო ქვეყნის სტაბილურობისთვის და რომ ამ გადაწყვეტილებამ უზრუნველყო ჩინეთის შემდგომი ეკონომიკური წინსვლა. ჩინეთის მატერიკზე ტიანანმენის მოვლენების ხსენება კვლავ დუმილით იფარება, ხოლო საერთაშორისო საზოგადოებისთვის ეს თემა რჩება სამოქალაქო გამბედაობისა და სახელმწიფო რეპრესიის დაპირისპირების სიმბოლოდ.

 რესურსები ინტერნეტში 
 The Gate of Heavenly Peace – Feature-length Documentary And various archival documents
 Secret recordings resurrect Chinese PM’s criticism of Tiananmen crackdown  – Radio France Internationale
 "The Tank Man", 2006 PBS documentary
 BBC's "Witnessing Tiananmen: Clearing the square" with eyewitness accounts of Tiananmen

სქოლიო

კატეგორია:1989 წლის პროტესტები
კატეგორია:1989 წელი ჩინეთში