ალექსანდრე I-ის მანიფესტი

ალექსანდრე I-ის მანიფესტი — რუსეთის იპერატორის ალექსანდრე I–ის 1801 წლის 12 სექტემბრის ქართლ-კახეთის სამეფოს გაუქმებისა და რუსეთის იმპერიასთან მიერთების აქტი.

ისტორია
თავდაპირველად, 1801 წლის 18 იანვარს ქართლ-კახეთის მეფის გიორგი XII-სა და რუსეთის იმპერატორის პავლე I-ს შორის შედგა პავლე I-ის მანიფესტის სახელით შედგენილი აქტი, მაგრამ მათ განხორციელებას შემდგენთა უცაბედი სიკვდილის გამო ვერცერთი ვერ მოესწრო და ვერ განხორციელდა.

ახალი, ალექსანდრე I-ის მანიფესტი გამოიცა 1801 წლის 12 სექტემბერს, მაგრამ  პირველად გამოქვეყნდა 1802 წლის 12 აპრილს რუსის ჯარით ალყაშემორტყმულ სიონის ტაძარში შეკრებილ თავად-აზნაურობის თანდასწრებით.

მანიფესტის ქართველი საზოგადოებისთვის გამოცხადების გარემოებებთან დაკავშირებით ივ. ჯავახიშვილი წერდა:

1794 წლიდან პეტერბურგში დიპლომატიური მისიით მყოფი გარსევან ჭავჭავაძე და გიორგი ავალიშვილი შეეცადნენ, მიეღწიათ ქართლ-კახეთის სამეფოს შეზღუდული ავტონომიისათვის მაინც, მაგრამ ვერაფერს გახდნენ. გამოცხადებულმა მანიფესტმა ქართველი დიპლომატები მძიმე მდგომარეობაში ჩააყენა – ბატონიშვილები და ქართული არისტოკრატიის ნაწილი მტრულად განეწყო გარსევან ჭავჭავაძისა და გიორგი ავალიშვილის მიმართ, რადგან, რუსეთის მთავრობის წაქეზებით, მიაჩნდათ, რომ ქართული სამეფოს გაუქმება სწორედ მათი „დამსახურება“ იყო.

პლატონ იოსელიანს მოყვანილი ჰყავს ორივე მათგანის ქართული თარგმანიიოსელიანი პ., „ცხოვრება გიორგი მეცამეტისა“ (აკაკი გაწერელიას შესავალი წერილებით, რედაქციითადა შენიშვნებით), ფედერაცია, 1936, გვ. 234-239:

 რუსული ტექსტი ქართული თარგმანი Божией милостию Мы Александр Первый, Император и Самодержец Всероссийский, и прочая и прочая и прочая.Объявляем всем обывателям Царства Грузинского, кому о том ведать надлежит.Покровительство и Верховная власть Российской Империи над Царством Грузинским всегда налагали на Монархов Российских и долг защиты. В 1796 году против сильного впадения к вам Аги-Магомет-хана, в Бозе почивающая Великая Государыня Императрица Екатерина Алексеевна послала часть войск своих. Столь успешное тогда не токмо спасение Царства Грузинского, но и счастливое покорение всех Областей и народов от берегов Каспийского моря до рек Куры и Аракса; ограждали вас от всяких опасностей; оставалось токмо внутренним благоучреждением благоденствие ваше утвердить на веки. Но внезапное и скоропостижное отступление войск Российских из Персии, Армении и из пределов ваших, испровергли справедливое ожидание ваше. — Все потом претерпенные Вами бедствия, нашествие неверных и иноплеменных народов, разорение городов и селений, порабощение и увлечение в плен отцов, матерей, жен и детей ваших, — наконец раздор Царской Фамилии, и разделение народа между разными искателями Царская достоинства влекли вас в междоусобные брани. Окружающие вас хищные народы готовы были напасть на Царство ваше и не наказано растерзать его остатки. Соединением всех сих зол не токмо народ, но даже и имя народа Грузинская, храбростью прежде столь славная во всей Азии, истребилось бы от лика земли. Стоя в бездне сей, неоднократно призывали вы покровительство Российское. Вступление войск Наших и поражение Омар-Хана Аварская приостановили гибель вашу, устрашив всех хищников наполняющих горы Кавказские и тех кои раздирают область Персии и Великой Армении; затихли крамолы посреди вас и все вы единодушно и торжественно воззвали власть Российскую управлять вами непосредственно. Мы, вступя на Всероссийский Престол, обрели царство Грузинское присоединенное к России, о чем и Манифест в 18 день января 1801 года издан был во всенародное известие. — Вникая в положение ваше, и видя, что посредство и присутствие войск Российских в Грузии и доныне одно удерживает пролитие крови Нам единоверных, и конечную гибель уготованную вам от хищных и неверных сопредельных вам народов, желали Мы испытать еще нет ли возможности восстановить первое правление под покровительством Нашим и сохранить вас в спокойствии и безопасности. — Но ближайшие по сему исследования наконец убедили Нас, что разные части народа Грузинского, равно драгоценные Нам по человечеству, праведно страшатся гонения и мести того, кто из искателей достоинства царского мог бы достигнуть его власти. — Поелику против всех их большая часть в народе себя обнаружила. — Одно сомнение и страх сих последствий возродив беспокойства, неминуемо были бы источником междоусобий и кровопролития; сверх того бывшее правление даже и в царство царя Ираклия, который духом и достоинством своим соединил все под власть свою, не могло утвердить ни внешней, ни внутренней безопасности. Напротив столь кратно вовлекало вас в бездну зол, на краю коей и ныне вы стоите, и в которую по всем соображениям должны вы будете низвергнуться, если мощная рука справедливой власти от падения сего вас не удержит. Сила обстоятельств сих, общее по сему чувство ваше, и глас Грузинского народа, преклонил Нас не оставить и не предать на жертву бедствия язык единоверный, вручивший жребий свой великодушной защите России. — Возбужденная надежда ваша сей раз обманута не будет. — Не для приращения сил, не для корысти, не для распространения пределов и так уже обширнейшей в свете Империи приемлем Мы на себя бремя управления царства Грузинского. — Единое достоинство, единая честь и человечество налагают на Нас священный долг, вняв молению страждущих в отвращение их скорбей, учредить в Грузии Правление, которое могло бы утвердить правосудие, личную и имущественную безопасность и дать каждому защиту закона. — А по сему избрав Нашего генерал-лейтенанта Кнорринга быть Главноуправляющим посреде Вас, дали Мы ему полные постановления открыть сие Правление от Имени Нашего объявлением и привесть в силу и действие предначертанное от Нас постановление, к исполнению коего приобщая избранных из вас по достоинствам и по общей доверенности, уповаем, что вы вверяясь Правлению сему, несомненно под сенью оного навалено спокойствие и безопасность обрящете, а потом и благоденствие и изобилие.Все подати с земли вашей повелели Мы обращать в пользу вашу, и что за содержанием Правления оставаться будет, употреблять на восстановление разоренных городов и селений. Каждой пребудет при преимуществах состояния своего, при свободным отправлении своей веры и при собственности своей неприкосновенно. Царевичи сохранят уделы свои, кроме отсутствующих, а сим годовой доход с уделов их ежегодно производим будет деньгами, где бы они ни обретались, лишь бы сохраняли долг присяги. — Во взаимность сих великодушных попечений Наших о благе всех и каждого из вас, Мы требуем, чтобы вы для утверждения постановленной над вами власти дали присягу в верности по форме при сем приложенной. Духовенство, яко Пастыри душевные, первые должны дать пример.Наконец, да познаете и вы цену доброго Правления, да водворится между вами мир, правосудие, уверенность как личная, так и имущественная, да пресекутся самоуправство и лютня истязания, да обратится каждый к лучшим пользам своим и общественным, свободно и невозбранно упражняясь в земледелии, промыслах, торговле, рукоделиях под сенью законов, всех равно покровительствующих. Избытки и благоденствие ваше будет приятнейшею и единственною для Нас наградою. Дань в Престольном граде Москве, сентября 12 дня 1801 годаПодлинный подписан собственною его Императорскаго Величества рукою так:Александр.წყალობითა ღვთისათა ჩვენ ალექსანდრე პირველი იმპერატორი და თვითმპყრობელი ყოვლისა რუსეთისა და სხვათა და სხვათა და სხვათა.განვუცხადებთ სრულიად საქართველოჲსა სამეფოსა შინა მყოფთა ვისდამიცა სათანადო არს ცნობად მისთვის.მფარველობა და უზენაესი ხელმწიფება რუსეთისა იმპერიისა სამეფოსა ზედა ქართველთასა, სდებენ მარადის ერთ მთავართა ზედა როსიელთასა, ვალსაცა ხელის აღპყრობისასა. ჩღჟვ წელსა პირისპირ ძლიერად დაცემისა თქვენზედა აღამ-მაჰმად-ხანისა ღვთისადმი განსვენებულმან დიდმა ხელმწიფა იმპერატრიცა ეკატირინა ალექსიევნამ წარგზავნა ნაწილი მხედრობათა თვისთა. ესე ოდენი წარმართებაჲ, მაშინ არა თუ ოდენ განარინებდა საქართველოჲსა სამეფოსა, არამედ ბედნიერებითი დაპყრობა ყოველთა სამფლობელოთა და ერთა კიდურსა ზედა კასპიის ზღვისასა მდებარეთა ვიდრე მტკვრად და არეზადმდე, შეგზღუდვიდენ თქვენ ყოველთა საშიშოთა გამო; დაშთებოდა ოდენ შინაგანითა კეთილ დაწესებითა დამყარება კეთილდღეობისა თქვენისა საუკუნოდ. გარნა მეყვსეულად მსწრაფლ მოწევნითმან გამოსვლამან რუსეთისა მხედრობისამან სპარსეთით, სომხითით და საზღვრით გამო თქვენით აღმოფხვრეს სამართლიანი ლოდინი თქვენი. შემდგომად ყოველმანთქვენ მიერ მოთმენილმან განსცდელმან მოსვლამან სხვათა სარწმუნოებისა ერთამან, დაქცევამან ქალაქთა და შენობათა, და მონებამან და წარზიდვამან მამათა, დედათა, ცოლთა და შვილთა თქვენთა; უკანასკნელ უთანხმოებამან მეფისა სქესთამან და განყოფამან ერთა სხვათა და სხვათა მეფობისა ღირსებისა მეძიებელთა შორის მიგზიდნეს თქვენ ურთიერთისა საბრძოლველად. გარემოსნი თქვენნი წარმტაცნი ერნი იყვნენ მზა და ცემად სამეფოსა ზედა თქვენსა და დაუსჯელად განგლეჯად დაშთომილთა მისთა. შეერთებითა ყოვლისა მის ბოროტებისათა არა თუ ოდენ ერი, არამედ თითქმის სახელითა ქართლოსანთა პირველვე გულოვნობითა დიდებული ყოველსა აზიასა შინა, აღიფხვრებოდაცა პირისაგან ქვეყანისა. მდგომელნი უფსკრულსა ამას შინა არა ერთგზის უწოდდით თქვენ მფარველობასა როსსიისასა. შესვლამან სპათა ჩვენთა და დაწყვლამან ომარხან ავარიისა დააყენეს წარწყმენდა თქვენნი, შეაძრწუნნა ყოველნი წარმტაცნი კავკასიის მთათა აღმავსებელნი, და იგინიცა, რომელნიცა ჰკვრეხენ სამფლობელოსა სპარსეთისა და დიდისა სომხითისასა; დამყუდრდა შორის თქვენსა მიმგვირიობა და თქვენ ყოველთაცა ერთსულობითა და დღესასწაულობითა ღაღადჰყავით, რათა ხელმწიფება რუსეთისა გმართებსდესთ თქვენ უსაშვალოდ. ჩვენ აღსრულთა ყოვლისა რუსეთისა საყდარსა ზედა ვჰპოეთ სამეფო საქართველოჲსა, შეერთებული რუსეთისადმი, რომლისათვისცა გამოცხადება იყო უკვე იანვრის იჱ დღესა წელსა ჩყა, საყოველთაოდ ცნობისა; მიმწთომან მდგომარეობისა თქვენისა, და მხილველმან ვითარმედ ღონიერება და ყოფნა რუსეთისა მხედრობათა საქართველოსა შინა იპყრობს მხოლოდ იგი დათხევასაჩვენთა ერთსარწმუნოთასა სისხლსა და ნამდვილსა წაწყმედასა განმზადებულსა თქვენთვის სხვათა ნათესავთა მესაზღვრეთა თქვენთა ერთაგან, — და ვისურვეთ ჩვენ გამოცდა, ვალად არს შეძლება აღდგინებად პირველისა მმართებელობისა მფარველობასა ქვეშე ჩვენსა და მით დაცვად თქვენდა უშიშრებასა და განსვენებასა შინა. — გარნა უახლოესმან გამოძიებამან ამისმან მიგვიზიდნეს ჩვენ, ვითარმედ პირად პირადი ნაწილი საქართველოს ერისა, თაასწორ უძვირფასესი ჩენთვის კაცობრიობისა ძლით, იშიშვის სამართლად დევნულებისა და ნაცვალგებისა მის, რომელიცა მეძიებელი მეფობისა ღირსებისა შეიძლებდაცა მიწდომასა ხელმწიფებისა მისისასა; ვინაჲდგან პირისპირ ყოველთა მათ უფროსმან ნაწილმან ერთაგან ესოდენ ცხად-ჰყო თავი თვისი; მხოლო მან ეჭვმან და შიშმან შესადგომელთა ამათ ჰშვა განუსვენებელობა, და უცილებელად იქმნებოდაცა წყაროდ ურთიერთისა შორის სისხლთ მთხეველობისა; გარდა ამისა მმართებლობამანცა მეფობასა შინა მეფის ირაკლისასა, რომელმანცა სულითა და ღირსებითა თვისითა შეაერთა ყოველი ხელმწიფებასა ქვეშე თვისსა, ვერ ხელიეწიფა დამტკიცება ვერცა გარეგანისა და ვერცა შინაგანისა უშიშროებისა. პირისპირ ესოდენ გზის მიგზიდნათ თქვენ ფსკერსა შინა ბოროტებისასა, რომლისა კიდურსა ზედაცა დღეს სდგეხართ თქვენ, და რომელსა შინაცა ყოველთა გამოხატვათამებრ გშვენისთ თქვენ შთაცვივნა, უკეთუ ძლიერი ხელი მართლისა ხელმწიფებისა არა შეგიპყრობსთ თქვენ დაცემისა ამისაგან. ძალმან გარემოებათა ამათ, ზოგად ამის ძლით გრძნობამან თქვენმან, და ხმამან საქართველოჲსა ერისამან, მოგვიზიდნეს ჩვენ, არა დაუტეოთ და არა მივსცეთ მსხვერპლად განსაცდელისა ენა ერთმორწმუნეთა, მომცემელთა ხვედრისა თვისისა დიდ სულისა რუსეთსა საფარველისადმი. განღვიძებული იმედი თქვენი არა იქმნების მოტყუებული ამ გზის. არა აღორძინებისათვის ძალთა, არა ნივთათათვის, არა განვრცელებისათვის საზღვართა, და ესრეთცა უკვე ვრცელისა ქვეყანასა ზედა იმპერიასა შინა, მივიღებთ ჩვენთვის ზედა ტვირთსა საქართველოს სამეფოსა მართებელობისასა. მხოლოდ პატივი და კაცობრიობა სდებენ ჩვენზედა საღმრთოსა ვალსა. მსმენმან ვნებულთა ვედრებისა განსადევნელად შეჭირვებათა მათთა დავაწესო საქართველოსა შინა მმართებლობა, რომელსაცა ეძლოსცა დამყარება მარლმსაჯულებისა, ნივთისა და საქონლისა უშიშროებისა, და მიცემად თვითოეულისა დაცვა სჯულისა. ხოლო ამისათვის გამომრჩეველმან ჩვენისა ღენერალ-ლეიტენანტისა კნორრინგისა, რათა იყოს უპირატეს მმართებელად თქვენ შორის, მივეცით ჩვენ მას სრული მოძღვრება გამოაცხადოს მმართებლობა ესე საკუთრად სახელითა ჩვენითა და მოიყვანოს ძალსა და მოქმედებასა შინა ჩვენ მიერ დათხზული განწესებაჲ, რომლისა სრული საყოფელადცა უზიარებთ თქვენ მიერ ღირსებათა და საზოგადოდ ნდობათამებრ გამორჩეულთა, ვსასოებთ, ვითარმედ თქვენ მორწმუნენნი მმართებლობისა ამის უეჭველად სიგრილისა ქვეშე მის დასაბამსავე მოიპოვებთ განსვენებასა და უშიშროებასა და შემდგომად კეთილდღეობასა და უხვებასა.ყოველნი ხარკნი თქვენისა ქვეყანისანი, ვუბრძანებთ ჩვენ, რათა მიაქციონ სასარგებლოდ თქვენდა და რაჲცა სახარჯოდ მმართებლობისა დარჩების აღსადგინებელად დაქცეულთა ქალაქთა და შენობათა. თვითოეული დარჩების უპირატესობათა თანამდგომარეობისა თვისისათა, თავისუფლად და შეუხებელად სარწმუნოებისა და საკუთრისა თვისისა თან. მეფისძენი დასცვენ მამულთა თვისთა, გარდა განშორვებულთა, და განშორვებულთა მათ მიეცემისთ მამულთა თვისთა გამოსავალი ყოველ წლივ თეთრად, სადაცა იქმნებიან იგინი, ოდენცა სცვიდენ ვალსა ფიცისასა. — ნაცვლად დიდსულობითთა ზრუნვათა ამათ ჩვენთვის, ვითხოვ ჩვენ თქვენგან, რათამცა თქვენ დამტკიცებისათვის თქვენზედ დაწესებულისა ხელმწიფებისა ჰყოთ ფიცი ერთგულებასა ზედა, ამასთანა მდებარისა სახისამებრ. სამღვდელოთა ვითარცა მწყემსთა სულისა თანა პირველად შვენისთ მიცემა მაგალითისა.უკანასკნელ, რათა სცნათ თქვენ ფასი კეთილად მმართებლობისა, რათა დაეშენოს შორის თქვენსა მშვიდობა, მართლმსაჯულება, რწმუნება, ვითარცა ნივთთა, ესრეთვე საქონლისაცა, რათა მოისპოს თვითმმართებლობაჲ და მხეცებრივი უთანხმოება, რათა იქცეოდეს თვითოეული უმჯობესთა სარგებელთა თვისთა და საზოგადოებისადმი თავისუფლად დაუბრკოლებელად, შრომის მოყვარებდეს მიწისა მუშაკობასა, განზრახვათა, ვაჭრობათა და ხელსაქმეთა შინა, საგრილსა ქვეშე სჯულთა ყოველთა თანასწორ მფარველთასა. ნაშთი და კეთილდღეობა თქვენი იქმნების მხოლოდ ჯილდოდ ჩვენთვის. მიეცა საყდროსანსა ქალაქსა მოსკოვს სეკდემბრის იბ. დღესა ჩყა წელსა.ნამდვილად ქვემო წერილ არს, საკუთარითა ხელითა მათისა იმპერატორების დიდებულებისათა ესრეთ:ალექსანდრე. Клятвенное обещание. Я нижеименованный обещаюсь и клянусь Всемогущим Богом перед Святым Его Евангелием в том, что хочу и должен Его Императорскому Величеству, Великому Государю Императору Александру Павловичу, Самодержцу Всероссийскому, и Его Императорского Величества Всероссийского Престола Наследнику, который назначен будет, верно и нелицемерно служить и во всем Высочайшей Его воле повиноваться, не щадя живота своего до последней капли крови, все изданные и впредь издаваемые от постановленной Его Величеством власти узаконения или учреждения принимать с должным послушанием, и оные по крайнему разумению, силе и возможности предостерегать и оборонять, восстановленное Его Императорским Величеством в отечестве моем спокойствие и тишину по крайней возможности моей соблюдать и никаких сношений с возмутителями отечества моего, прямо или посредственно, тайно или явно, не токмо делом, но внушениями или иным чем, замыслом, действием и намерением не иметь. О вреде же Его Величества интересам или общей пользе, как скоро уведаю, не токмо благовременно объявлять, но и всякими мерами отвращать и не допущать буду; и таким образом себя вести и поступать как верному к постановленной надо мной Его Императорского Величества власти и спокойному гражданину благопристойно есть и надлежит, и как я перед Богом и судом Его страшным в том всегда ответ дать могу, в чем суще мне Господь Бог душевно и телесно да поможет. В заключении же сей моей клятвы целую Слова и Крест Спасителя моего. Аминь.  

12 სექტემბრის მანიფესტის შედეგად, ქართლ-კახეთის სამეფოს საქართველოს გუბერნია ეწოდა. მიუხედავად ბაგრატიონთა ოჯახის დიდი წინააღმდეგობისა, რუსებმა ისინი ძალით გაასახლეს სამშობლოდან. გასახლებულთა შორის იყო ერეკლეს მესამე ცოლი — დარეჯან დედოფალი, რომელიც უკვე სამოცდაათ წელს გადასცდენოდა. დარეჯანი პეტერბურგში აღესრულა და იქვე დაკრძალეს. 1803 წელს რუსეთში გადაასახლეს ქართლ–კახეთის ტახტის უშუალო მემკვიდრე დავით ბატონიშვილიც.

იხილეთ აგრეთვე
პავლე I-ის მანიფესტი

ლიტერატურა
 Акты собранные Кавказской Археографической Коммиссиею. Том 1. Тифлис, 1866. С. 432-433
 Национальная политика в императорской России под ред. Ю.И. Семенов, Москва 1997
 აკაკი სურგულაძე, პაატა სურგულაძე , "საქართველოს ისტორია" (საკითხავი წიგნი, 1783–1990), თბ., 1992. გვ. 326–328
 ივ. ჯავახიშვილი, დამოკიდებულება რუსეთსა და საქართველოს შორის მე-XVIII-ე საუკუნეში, თბ., 1919

სქოლიო

კატეგორია:საქართველოს ისტორია
კატეგორია:ქართლ-კახეთის სამეფო
კატეგორია:რუსეთის იმპერია
კატეგორია:რუსეთ-საქართველოს ურთიერთობები