შუა საუკუნეების ქართული მინა

შუა საუკუნეების ქართული მინა და მინის ჭურჭელი მოიცავს საქართველოს ტერიტორიაზე არქეოლოგიური გათხრების შედეგად ან შემთხვევით გამოვლენილ ფეოდალური ხანის მინის მასალის ჭურჭელს, რომლებიც პირველიდან XVIII საუკუნემდე პერიოდს განეკუთვნება. ტერმინი მოიცავს არა მარტო საქართველოში ადგილობრივ ნაწარმს, არამედ ახლო აღმოსავლეთიდან და ევროპიდან შემოტანილ მინის ჭურჭელსაც. ამ დარგში ადგილობრივი ხელოსნობის არსებობის შესახებ ქართული წერილობითი წყაროები თითქმის არაფერს იტყობინებიან. არაფერია ნათქვამი უცხოურ წყაროებშიც, თუმცა გათხრებმა და სხვა არაპირდაპირმა წყაროებმა საქართველოს ტერიტორიაზე მრავლად გამოავლინა არა მარტო მინის ჭურჭელი, არამედ მინის საწარმოებიც.მერი ჩხატარაშვილი, მინის ჭურჭელი შუა საუკუნეთა საქართველოში, გამომცემლობა "მეცნიერება", თბილისი, 1978, გვ. 3

 არქეოლოგიური მასალა და გამოკვლევა 
500პქ|მინიატიურა|პუნქტები, სადაც გათხრების შედეგად აღმოჩენილია ქართული მინის ნაწარმი:1. მიხელრიფში.    2. ბიჭვინთა.     3. ლიხნი.    4. წებელდა.    5. სოხუმი.    6. გუდავა.    7. ფიჭვნარი.    8. ბობოყვათი.    9. ურბნისი.    10. მცხეთა.    11. კარსანი.    12. ნატბეური.    13. თბილისი.    14. ორბეთი.    15. გუდარეხი.    16. ლამაზი გორა.    17 ბოლნისი.    18. დმანისი.    19. მარნეული.    20. რუსთავი.    21. ყაზბეგი.    22. ჟინვალი.    23. სიონი.    24. მატანი.    25. იყალთო.    26. გრემი.    27. ახალსოფელი.    28. უჯარმა.    29. ყარაღაჯი.   30. ძველი ანაგა.
მინის ჭურჭელი არქეოლოგიური გათხრების შედეგად აღმოჩენილია აღმოსავლეთ საქართველოს შემდეგ პუნქტებში: დმანისში (1936-1937 და 1960-1970 წლები), გუდარეხსა (1938-1939 წლები) და უჯარმაში (1950-1952 წლები). არქეოლოგიური მასალა მოიპოვება ასევე თბილისიდან — 1948-1949 წწ. „სამასი არაგველის ბაღთან“ კერამიკული სახელოსნოს, 1956-1957 წწ. ერეკლე II-ის მოედანზე და 1966-1967, 1969, 1971 წწ. დედაციხეზე არქეოლოგიური თხრითა და აგრეთვე შემთხვევით მოპოვებული მასალები; რუსთავიდან — 1949-1951 წლებში ნაქალაქარზა და სამაროვანზე, ხოლო 1959-1962, 1965, 1972-1975 წლებში ნაციხვარზე ამონათხარი და შემთხვევით მოპოვებული მასალები; ბოლნისში — ლამაზ გორაზე 1959 წელს არქეოლოგიური გათხრებით მოპოვებული მასალები; იყალთოდან 1944 წელს გაწმენდითი სამუშაოებისას, ხოლო კახეთის ყარაღაჯიდან — 1965 წელს შემთხვევით მოპოვებული მასალებიმერი ჩხატარაშვილი, მინის ჭურჭელი შუა საუკუნეთა საქართველოში, გამომცემლობა "მეცნიერება", თბილისი, 1978, გვ. 4.

საგანგებოდ არაა შესწავლილი დმანისში აღმოჩენილი მინის ჭურჭელი. მისი პირველი გამთხრელი ლ მუსხელიშვილი დმანისის ნაქალაქარსა და მთელ არქეოლოგიურ მასალას X-XIV საუკუნეების დასაწყისით ათარიღებს; აქვე ვარაუდობს მინისწარმოებასაც და აღნიშნავს, რომ დმანისის მინის კოლექცია საინტერესოა და ღირსია სპეციალური შესწავლისა.ლ. მუსხელიშვილი, დმანისი, ქალაქის ისტორია და ნაქალაქარის აღწერა, "შოთა რუსთაველის ეპოქის მატერიალური კულტურა", თბილისი, 1938, გვ. 446-448л. мусхелишвили, Раскопки в Дманиси, СА, VI, М, 1940, с. 268, 284 დმანისის შემდგომმა გათხრებმა დაადასტურა ქალაქში მინის წარმოების არსებობაВ. В. Джапаридзе, Краткий отчет Дманисской археологической экспедиции Гос. музея Грузии за 1970 год, Тезисы докладов поцвященных итсгам полевых археологических исследований в 1979 году в СССР, Тб., 1971, с. 222. ექსპედიციის ხელმძღვანელი, ვ. ჯაფარიძე აღნიშნავს, რომ დმანისური მინის ნაწარმი, სამკაულების გამოკლებით, ჯერ კიდევა არაა სათანადოდ შესწავლილი.ვ. ჯაფარიძე, შოთა რუსთაველის ეპოქის ნაქალაქარი  დმანისი და მისი არქეოლოგიური შესწავლა, "ძეგლის მეგობარი", # 8, თბ., 1966, გვ. 38ვ. ჯაფარიძე, ნაქალაქარ დმანისის არქეოლოგიური შესწავლა (წინასწარი შედეგები), სსმმ, XXVIII–В, თბ., 1969, გვ. 74

ასევე საგანგებოდ არაა შესწავლილი არც XII-XIII საუკუნეების გუდარეხის სამონასტრო კომპლექსისა და უჯარმის ციხე-ქალაქის მინის ჭურჭელი. მათი აღმოჩენის ფაქტები შესაბამის ანგარიშებშია აღნიშნულილ. მუსხელიშვილი, შ. ხიდაშელი, ვ. ჯაფარიძე, გუდარეხის პირველი და მეორე (1938 და 1939) არქეოლოგიური კამპანიის ანგარიში, თბ., 1954გ. ლომთათიძე, უჯარმის არქეოლოგიური თხრის შედეგები (წინასწარი მოხსენება), ხელნაწერი;გ. ლომთათიძე, ფეოდალური ხანის არქეოლოგიური ძეგლები, "საქართველოს სრქეოლოგია", თბ., 1959, გვ. 351–353, 375–376.

შედარებით უკეთაა გამოკვლეული რუსთავის ნაქალაქარზე აღმოჩენილი მინის ჭურჭელი. ამ თემას თავის ნაშრომებში ვრცლად ეხებიან გ. ლომთათიძე, ნ. უგრელიძე, ლ. ჭილაშვილი. მათ მიერ ნაქალაქარის მარჯვენა ნაპირის სამაროვნის მინის ჭურჭელი დათარიღებულია IV-V საუკუნეებით, ხოლო მარცხენა სანაპიროს ნაქალაქარისა და სამაროვანისა ზოგადად — XI-XIII საუკუნეებით. ეს მკვლევარები აღნიშნავენ ასევე რუსთავის ნაქალაქარზე მინის ადგილობრივი წარმოების შესაძლებლობასაც.გ. ლომთათიძე, რუსთავში წარმოებული არქეოლოგიური თხრის უმნიშვნელოვანესი შედეგები, მსკა, I, თბ., 1955 (შემდეგში რუსთავი), გვ. 180–181, 183, 188, 194; ტაბ. XVI, 4, 5, 6; XXI, 1, 2Г. Ломтатидзе, Култура и быт Грузии в IV-VII вв., "Очерки истории СССР, III-IX вв.", М., 1958, с. 297-298ნ. უგრელიძე, ფეოდალურ საქართველოში მინის წარმოების ისტორიისათვის (რუსთავის არქეოლოგიური ექსპედიციის 1949–1950 წწ., მოპოვებული მინის ჭურჭელი), ასპირანტთა და ახალგაზრდა მეცნიერ–მუშაკთა V სამეცნიერო კონფერენცია. თეზისები, თბ., 1954, გვ. 52ლ. ჭილაშვილი, ქალაქი რუსთავი, თბ., 1958 (შემდეგში, რუსთავი), გვ. 55, 84, 142, 175, ტაბ. XXVII, 2; XXXV, 2 იმავეს აღნიშნავს გ. ლომთათიძე ნაციხვარის შესახებაც და თავის ანგარიშებში მეტ–ნაკლებად ეხება მინის  აქაურ ადგილობრივ ნაწარმს.გ. ლომთათიძე, რუსთავის არქეოლოგიური ექსპედიციის განათხარი 1960 წელს, სას, თბ., 1961, გვ. 52იხ. ასევე: გ. ლომთათიძე, 1959–1962, 1965 წწ. რუსთავის არქეოლოგიური ექსპედიციის ანგარიშები არქეოლოგიურ სესიათა კრებულში. 

თბილისში „300 არაგველის ბაღთან“ აღმოჩენილი კერამიკული სახელოსნოს 1948 წლის გათხრების შედეგად მოპოვებულ მინის ნაწარმს გ. ლომთათიძე სახელოსნოს თანადროულად მიიჩნევს — XII-XIII საუკუნეებიგ. ლომთათიძე, არქეოლოგიური გათხრა თბილისში 1948 წლის ზამთარში, მსკა, 1. თბ., 1955, გვ. 159–160. ხოლო ნ. უგრელიძე 1948-1949 წლების მასალას XI-XIII საუკუნეებით ათარიღებსგ. ლომთათიძე, არქეოლოგიური გათხრა თბილისში 1949 წლის გაზაფხულზე, ხელნაწერი. ამ მასალებიდან გამოყოფენ ორ ჯგუფს: ჭურჭელსა და სამაჯურებს. გ. ლომთათიძის დასკვნით, შეინიშნება დასპეციალება საპარფიუმერო ჭურჭლის სახით; ხოლო ნ. უგრელიძე გამოყოფს სასმისებს, ბოთლისებრ და სანელსაცხებლე-საწამლე ჭურჭელს; აღნიშნავს, რომ ეს ნაწარმი მაღალხარისხოვნად ვერ ჩაითვლება.

თბილისში ერეკლე II–ის მოედანზე აღმოჩენილი მინის ნაწარმი განიხილეს ი. გძელიშვილმა და ო. ტყეშელაშვილმაი. გძელიშვილი, ო. ტყეშელაშვილი, თბილისის მატერიალური კულტურის ძეგლები, თბ., 1961, გვ. 53–54. ამ მასალაში ოთხი ქრონოლოგიური ჯგუფია გამოყოფილი: VII-VIII, IX-X, XI-XIII და XVII-XVIII საუკუნეები. მერი ჩხატარაშვილი თვლის, რომ აქ ხშირად ნივთის რაობა სწორად არაა გაგებული და დათარიღებაშიც უზუსტობებიამ. ჩხატარაშვილი, მინის ჭურჭელი შუა საუკუნეების საქართველოში, თბილისი, 1978, გვ. 5 .

ბოლნისში, ლამაზი გორის სამონასტრო კომპლექსის თხრისას მოპოვებული მინის მასალა ჯ. ამირანაშვილს ზოგადად აქვს დათარიღებული V-IX და X-XIII საუკუნეებით. ცალკეა გამოყოფილი VI-VIII საუკუნეების ფაცეტებიანი ჭურჭელიჯ. ამირანაშვილი, ადრეფეოდალური ხანის ქართული არქიტექტურისა და რელიეფური ქანდაკების ძეგლები, თბ., 1968, გვ. 54–55.

ძალიან სუსტადაა შესწავლილი გვიანი ხანის მინის ჭურჭელი. ეს ნაწილობრივ არქეოლოგიური ხარვეზითაც აიხსნება.

ამ ძირითადი არქეოლოგიური პუნქტების გარდა ქართული მინის ნაწარმი გამოვლენილია მცხეთაში, ურბნისში, სიონში, გრემში, ორბეთსა და ნატბეურში (მინის საწარმოებიდან); აგრეთვე, მცირე რაოდენობით, დასავლეთ საქართველოდანმ. ჩხატარაშვილი, მინის ჭურჭელი შუა საუკუნეების საქართველოში, თბილისი, 1978, გვ. 7 . ამ ნიმუშებს ფართოდ განიხილავს მერი ჩხატარაშვილი.

 ისტორია 
მინა ძველ საქართველოში ძირითადად ჭურჭლის, ასევე სამკაულების დასამზადებლად გამოიყენებოდა. ქართულ მასალის მხრივ (თიხა, ლითონი, ხე, ქვა და სხვა) მრავალფეროვან ჭურჭელს შორის მინას ერთ-ერთი განსაკუთრებული ადგილი უკავია. 

მინისაგან პირველ ხანებში, თითქმის ყველგან პატარა გამჭვირვალე და სქელკედლებიან ჭურჭელს ამზადებდნენ. შემდგომში, ახალ ტექნიკურ მიღწევებთან ერთად, იგი უფრო მასობრივი და მრავალფეროვანი გახდა. თანდათან გაიზარდა მინის ნაწარმზე მოთხოვნა და საქართველოშიც მინა დროთა განმავლობაში ფუფუნების საგნიდან ყოველდღიურ საყოფაცხოვრებო ნივთად იქცა.

ჩვ. წ. I საუკუნიდან მოყოლებული საქართველოს ტერიტორიაზე, ისევე როგორც მთელ გვიანანტიკურ სამყაროში, მინის ჭურჭელი ფართოდაა გავრცელებული. გვიანანტიკურ ხანასთან შედარებით, რომლისათვისაც მთელ სამყაროში სტანდარტული ფორმების არსებობაა დამახასიათებელი, შუა საუკუნეებში და განსაკუთრებით კი შუაფეოდალურ ხანაში, მიუხედავად ფორმათა მსგავსებისა, ზოგადად მინის ნაწარმი იჩენს ლოკალურ თავისებურებებს. 

არქეოლოგიურ გათხრებში აღმოჩენილი მასალიდან ადრეფეოდალური ხანის ნაწარმი ყველაზე უკეთ რუსთავსა და თბილისშია გამოვლენილი; ამავე ხანის დასაწყისი პერიოდის (IV–V საუკუნეები) მასალა კი — მხოლოდ რუსთავში. ყველაზე მძალავრად და კარგად, თითქმის ყველგან წარმოდგენილია შუაფეოდალური ხანა. გვიანფეოდალური ხანის მინა კი ძირითადად თბილისის დედაციხიდან და კახეთის ყარაღაჯიდანაა ცნობილი. 

ადრე, შუა და გვიანფეოდალური მინის ნაწარმი (ძირითადად ჭურჭელი) ერთმანეთისაგან განსხვავდება როგორც მინითა და მოყვანილობით, ისე შემკულობით. ადრეფეოდალური ნიმუშები ძირითადად გვიანანტიკური ხანის ნიმუშების მსგავსია. ადრე და შუა ფეოდალური ხანის მინის ნაწარმში ყველაზე უკეთ წარმოდგენილია სასუფრე ჭურჭელი, რომელშიც მრავალფეროვნებით გამოირჩევა სასმისები.მ. ჩხატარაშვილი, მინის ჭურჭელი შუა საუკუნეების საქართველოში, თბილისი, 1978, გვ. 62–63

 ადრეფეოდალური ხანა 
ადრეფეოდალური ხანის მინის სანელსაცხებლე, რუსთავის ნაქალაქარი, I-IV საუკუნეები.|მინიატიურა|200პქ
ადრეფეოდალურ ხანაში ძირითადად გვხვდება თხელკედლიანი მომწვანო-მონაცრისფრო ან სქელკედლიანი მომწვანო მინისაგან ნაკეთები სხვადასხვაგვარად (ხალებით, ფაცეტებით, ხორკლებით, ძაფებით, ტალღურად) შემკული ღრმა ფიალისებრი სასმისები. ამ ხანის მთელ მანძილზე გვხვდება ე. წ. ფეხიანი სასმისები; ისინი, უკვე მცირე რაოდენობით არსებობას განაგრძობს IX-X საუკუნეებში და შემდეგ ქრება. ასევე IX-X საუკუნეებში ჩნდება ახალი ტიპები, შემკობის ახალი სახეები, რომელთაგან ზოგი მაშინვე კვდება, ზოგი კი შემდგომ განვითარებას განიცდის შუაფეოდალურ ხანაში.

მერი ჩხატარაშვილი ადრეფეოდალურ მინის ნაწარმში დანიშნულების მიხედვით ოთხ ძირითად ჯგუფს გამოყოფსმ. ჩხატარაშვილი, მინის ჭურჭელი შუა საუკუნეების საქართველოში, თბილისი, 1978, გვ. 8: 
 სანელსაცხებლეები;
 სუფრის ჭურჭელი — სასმისები;
 ლამპარი;
 ალამბიკი.

სანელსაცხებლეები ძირითადად რუსთავის IV-V საუკუნეებით დათარიღებული სამარხებიდანაა წარმოდგენილი (ნაქალაქარი, მტკვრის მარჯვენა ნაპირი),გ. ლომთათიძე, რუსთავი, გვ. 180–181ლ. ჭილაშვილი, რუსთავი, გვ. 55მ. ჩხატარაშვილი, შუა საუკუნეთა რუსთავში მინის წარმოების ისტორიისათვის, ფსაძ. I, თბ., 1969, გვ. 136–139, ტაბ. 1. ზოგი კი შემთხვევითაა აღმოჩენილი. სანელსაცხებლეთა ჯგუფში მერი ჩხატარაშვილი გამოყოფს ორ ქვეჯგუფს — ყალიბში გამობერილსა და თავისუფლად გამობერილ სანელსაცხებლეებს. იგი ვრცლად განიხილავს ამ ქვეჯგუფებში შემავალ ცალკეულ ნიმუშებს და ათარიღებს თითოეულ მათგანს, ზოგადად კი ამ ნიმუშებს IV საუკუნიდან X საუკუნემდე პერიოდს მიაკუთვნებს. მინის ეს ნაწარმი დამზადებული უნდა იყოს ადგილობრივად, რუსთავში, თბილისსა და დმანისში; არის ასევე რამდენიმე უცხოეთიდან შემოტანილი ნიმუშიც, მათ შორის ირანიდან და ერაყიდან.მ. ჩხატარაშვილი, მინის ჭურჭელი შუა საუკუნეების საქართველოში, თბილისი, 1978, გვ. 8–13

ადრეფეოდალური ხანის დასასრულს კულტურული ფენებიდან მომდინარე მასალებს შორის უკვე ძირითადად საყოფაცხოვრებო დანიშნულების მინის ჭურჭელია წარმოდგენილი; მათ შორის სუფრის ჭურჭელი — სასმისები (II ჯგუფი). ამ ჯგუფში ტექნიკის მიხედვით გამოყოფილია სამი ჯგუფი — ყალიბში ჩამოსხმული, ყალიბში გამობერილი და თავისუფლად გამობერილი ჭურჭელი. ადრეფეოდალურ საქართველოში სუფრის ჭურჭელი (სასმისები) მრავალფეროვანია, მერი ჩხატარაშვილი ამ ჯგუფში ცხრა ტიპს ასახელებს. ეს მასალები ძირითადად VI-X საუკუნეებს მიეკუთვნება.მ. ჩხატარაშვილი, მინის ჭურჭელი შუა საუკუნეების საქართველოში, თბილისი, 1978, გვ. 13–29

შუა საუკუნეების საქართველოში, როგორც ჩანს, თიხისა და ლითონის ჭრაქებთან ერთად გავრცელებული იყო მინის ჭრაქი — ლამპარიც, რომელიც ლითონის ბუდეში იდგმებოდა. ისინი სხვადასხვა ტიპის, ზომისა და ფერისაა. მინის ლამპრებს რომაული ხანიდან იყენებდნენ.C. Lamm, Samarra, გვ. 31–35Н. Сорокина, Тамань გვ. 156–158Р. М. Джанполадян, Новые данные, გვ. 30 მისი ფართოდ გავრცელება დაკავშირებულია ბაზილიკების მშენებლობასთან, რაც თავის მხრივ ქრისტიანობის გავრცელებას უკავშირდებაН. П. Сорокина, Тамань, გვ. 162–163. საქართველოში მინის ლამპრები მთელი ადრეფეოდალური ხანის განმავლობაში გვხვდება. ის განსაკუთრებით მრავლადაა ბიჭვინთის ნაქალაქარზე, დამზადებულია გამობერვითმ. ჩხატარაშვილი, მინის ჭურჭელი შუა საუკუნეების საქართველოში, თბილისი, 1978, გვ. 29. ფიქრობენ, რომ ადრებეოდალური ხანის სასმისთა უმრავლესობას ლამპრებადაც იყენებდნენ. ამ ხანაში გავრცელებული იყო ფეხიანი, ბუდეში ჩასადგმელი და ყურიანი, ჩამოსაკიდებელი ლამპრები. ხანის დასასრულს ჭარბობს ყურებიანი ლამპრები, რომლებიც არსებობას შემდეგ ხანებშიც განაგრძობსმ. ჩხატარაშვილი, მინის ჭურჭელი შუა საუკუნეების საქართველოში, თბილისი, 1978, გვ. 32.

მეოთხე ჯგუფს მიეკუთვნება სპეციალური დანიშნულების ალქიმიური ჭურჭელი —„ალამბიკი“. ამგვარი ჭურჭლის ორი ნატეხია რუსთავის ნაციხვრიდან, ერთი კი — მცხეთიდან. ალამბიკები საქართველოში დღეს თითოოროლაა აღმოჩენილი, ხოლო სფერო-კონუსები, რომლის ადგილობრივ წარმოებას საქართველოშიც უშვებენБ. А. Шелковников, Керамика и стекло из раскопок города Двина, Труды Гос,. ист. музея Армении, IV, Ереван, 1952, გვ. 33ვ. ჯაფარიძე, ქართული კერამიკა, თბ., 1956, გვ. 23, 53ლ. ჭილაშვილი, ქალაქები, II გვ. 152 და რომლებთანაც ალამბიკს პირდაპირი დამოკიდებულება აქვს, საქართველოში, მეზობელ ქვეყნებთან შედარებით, მცირეა. სადღეისოდ ცოტაა ცნობილი ასევე საქართველოში ალქიმიის განვითარების შესახებ, რისთვისაც საჭირო იყო ეს ჭურჭელი.მ. ჩხატარაშვილი, მინის ჭურჭელი შუა საუკუნეების საქართველოში, თბილისი, 1978, გვ. 32–34

 შუაფეოდალური ხანა 
მინიატიურა|350პქ|შუაფეოდალური ხანის სასმისები რუსთავიდან
შუაფეოდალური ხანის უფერული, მომწვანო ან მწვანე მინის სასმისთა ფორმები უფრო მრავალგვარი, დახვეწილი და მოხდენილია. აქაც გვაქვს ფიალისებრი, თუმცა სადა, ან შედარებით მაღალი სასმისები. ძირითად ტიპს ძირ-ქუსლზე მდგარი სასმისები წარმოადგენს, ეომლწბიც შესაძლოა ადრეფეოდალური ხანის დასასრულამდე არსებული ფეხიანი სასმისების კონსტრუქციის ერთგვარ გაგრძელებას წარმოადგენდეს. შემკულობის მხრივ ადრეფეოდალური ნაწარმი უფრო მრავალგვარია, შუაფეოდალურ ხანაში კი მინის ჭურჭელს ძირითადად ზედ დადნობილი ძაფებითა და ხვეული კოპებით ამკობდნენ, ხშირად ფერადით. ამგვარად შემკულ ჭურჭელს დეკორატიული იერი ჰქონდა. შემკობის ამგვარი ხერხი მახლობელ აღმოსავლეთსა და დასავლეთშიც იყო მიღებული. ამიერკავკასიაში ასე შემკული მინის ნაწარმი განსაკუთრებით მრავალია სომხეთსა და საქართველოში, უფრო იშვიათია აზერბაიჯანის ტერიტორიაზემ. ჩხატარაშვილი, მინის ჭურჭელი შუა საუკუნეების საქართველოში, თბილისი, 1978, გვ. 63.

მერი ჩხატარაშვილი შუაფეოდალური ხანის მინის ნაწარმში დანიშნულების მხრივ გამოყოფს ხუთ ძირითად ჯგუფს, რომელთაგან თითოეული თავისუფალი ბერვითაა დამზადებული:
 სუფრის ჭურჭელი (სასმისები, სურები, ბოთლები, სამარილეები);
 პირის საფარეშო და სააფთიაქო ჭურჭელი;
 მათარა;
 ლამპარი;
 შიბაქი.

მარცხნივ|მინის სასმისი, XIII საუკუნე, რუსთავის ნაქალაქარი|მინიატიურა|200პქ
შუაფეოდალური ხანის სუფრის ჭურჭელი ძალიან მრავალფეროვანია, ისინი ზოგადად XI–დან XIII საუკუნემდე პერიოდს მიეკუთვნება. ამ ჯგუფში შემავალ ტიპებს მერი ჩხატარაშვილი დეტალურად განიხილავს და ცალკეულ ნიმუშებს ათარიღებსმ. ჩხატარაშვილი, მინის ჭურჭელი შუა საუკუნეების საქართველოში, თბილისი, 1978, გვ. 35–43. ამ ნიმუშებს შორის არის შემოტანილი მინის ჭურჭელიც; სხვადასხვა ზომისა და შემკულობის მსგავსი ნიმუშები გვხვდება ჩრდილოეთ კავკასიაში,В. А. Кузнецов, О позднеаланской културе Северного Кавказа, СА, N 2, М., 1959, с. 102, 115, рис. 3Е. И. Крупнов, Новые источники по древней и  средневековой истории северного Кавказа, КСИИМК, вып. 78, М., 1960, с. 115, 117, пис. 43Г. Г. Гамбашидзе, Тхаба-Ерди, с. 50 დვინში,Р. М. Джанполадян, Двин, N 45-47, ტაბ. XII, 1-2, 4-12; XIII, 5, 7. განჯაშიაზერბაიჯანის სახელმწიფო ისტორიული მუზეუმი, ინვ. NN 2085, 2150, 2077, 2540, 2523, 2076, 2291, 2039 და სხვა. თუმცა, დასტურდება საქართველოში ადგილობრივი წარმოებაც; ამას მოწმობს საქართველოს ნაქალაქარებში აღმოჩენილი ძირზე სარტყლიანი სასმისების სიმრავლე და განსხვავება უცხოური ანალოგიური მასალისაგან. გამოთქმულია მოსაზრება, რომ ჩრდილოეთ კავკასიის ალანთა სამარხებში (ზმეისკის კატაკომბები) აღმოჩენილი ამგვარი სასმისები და მინის სხვა ჭურჭელიც საქართველოდან უნდა იყოს გატანილი.В. А. Кузнецов, О позднеаланской културе Северного Кавказа, СА, N 2, М., 1959, с. 102, 115Е. И. Крупнов, Новые источники по древней и  средневековой истории северного Кавказа, КСИИМК, вып. 78, М., 1960, с. 115, 117 

მინის სხვა ნაწარმთან ერთად შუაფეოდალურ ხანაში გვხვდება პირის საფარეშო და სააფთიაქო ჭურჭელიც (II ჯგუფი). სხვადასხვა მოყვანილობისა და ზომის ჭურჭელს ხმარობდნენ სურნელოვანი სითხეების, მალამოებისა და საღებავების შესანახად, წამლებისათვის და სხვა. ამგვარი დანიშნულებისათვის ქიმიური მდგრადობის გამო მინის ჭურჭელი ყველა სხვა ნივთიერებისაგან დამზადებულ ჭურჭელზე უკეთესი იყომ. ჩხატარაშვილი, მინის ჭურჭელი შუა საუკუნეების საქართველოში, თბილისი, 1978, გვ. 43–46.

მესამე ჯგუფს ქმნის მინის დაბალი მათარები; ისინი შესქელებული პირითა და ვიწრო ყელით ხასიათდება. ტანი ოვალურადაა გაბრტყელებული და შემკულია ძალიან დამახასიათებელი ყურებით; დმანისიდანსაქართველოს სახელმწიფო მუზეუმი, ინვ. N დმ–37–1134; ყურის ს.–7,8 სმ და ბოლნისიდანსაქართველოს სახელმწიფო მუზეუმი, ინვ. N 2560–B; ყურის ს.–4,1 სმ ამგვარი ყურებია კედლებითურთ. ისინი სხვადასხვა ზომისაა. ორივეს მინა მომწვანო მოყვითალოა, სქელკედლიანი და ბუშტულებიანი; ზუსტად ანალოგიური ყურებიანი მათარები არის დვინში, დათარიღებულია შუაფეოდალური ხანითР. М. Джанполадян, Двин, გვ. 39, 68, N 100..

ამ ხანის ლამპრები (IV ჯგუფი) ძირითადად მწვანეა, ადრეფეოდალური ლამპრებთან შედარებით ყურები უფრო დიდი და არცთუ ფაქიზი ნახელავი აქვს. ყურები ხშირად განსხვავებული ფერისაა. ასეთი ნიმუშებია თბილისიდან და დმანისიდან. მაგალითად, მომწვანო მინის ლამპრებს აქვს მუქი ყვითელითბილისის ისტორიულ–ეთნოგრაფიული მუზეუმი, N შ–950–57საქართველოს სახელმწიფო მუზეუმი, ინვ. N 81–65 : 1514 ან მუქი მწვანე ყურებითბილისის ისტორიულ–ეთნოგრაფიული მუზეუმი, NN ბ–912–57, შ–801–56. შუაფეოდალური მინის ლამპრები საქართველოში გვაქვს თბილისის სახელოსნოდანსაქართველოს სახელმწიფო მუზეუმი, ინვ. NN 1–54/2499, 2291, 1993, 181., ერეკლეს მოედნიდანთბილისის ისტორიულ–ეთნოგრაფიული მუზეუმი, NN ბ–1371–57, ბ–1450–57, შ–1002–56, შ–855–56, შ–801–56, შ–950–56, ბ–912–57, შ–1110–56, ბ–896–57, დმანისიდანსაქართველოს სახელმწიფო მუზეუმი, ინვ. NN 6–61 : 136, 81–65 : 1514, 2–63 : 598, რუსთავის ნაქალაქარიდანრუსთავის მხარეთმცოდნეობის მუზეუმი, ინვ. NN 1643, 2344 და რუსთავის ნაციხვარიდანრუსთავის არქეოლოგიური ექსპედიციის საველე წიგნი, NN 814, 727, 4026, 4142, 5008, ასევე ლამაზი გორიდანსაველე წიგნი, NN 431, 436, 236, 563.

ამ ხანაში გვხვდება ასევე მინისაგან დამზადებული სააკვნე მოწყობილობა — შიბაქი. იგი ნაკეთებია მწვანე, ბუშტულებიანი მინისაგან. საქართველოში აღმოჩენილი შიბაქები უცხოური ანალოგიური მასალის მიხედვით დათარიღებულია XI-XIV საუკუნეებითმ. ჩხატარაშვილი, მინის ჭურჭელი შუა საუკუნეების საქართველოში, თბილისი, 1978, გვ. 48.

 გვიანფეოდალური ხანა 
სამი მინის სურა თბილისის დედაციხიდან, XVI-XVIII სს.|მინიატიურა|350პქ
მინიატიურა|200პქ|თბილისის დედაციხეზე აღმოჩენილი დეკორატიული ჭურჭელი, XVII-XVIII სს.
გვიანფეოდალური მინის ნაწარმი საქართველოში სრულიად განსხვავებულია ადრე და შუაფეოდალურისაგან. იგივე შეიძლება ითქვას ამიერკავკასიის მასშტაბითაც (სომხეთი, აზერბაიჯანი)მ. ჩხატარაშვილი, მინის ჭურჭელი შუა საუკუნეების საქართველოში, თბილისი, 1978, გვ. 55. ამ პერიოდის მინის ნაწარმში დანიშნულების მიხედვით ხუთი ძირითადი ჯგუფია გამოყოფილიმ. ჩხატარაშვილი, მინის ჭურჭელი შუა საუკუნეების საქართველოში, თბილისი, 1978, გვ. 49:
 სუფრის ჭურჭელი (სურა, ბოთლი)
 ქილა
 მათარა
 დეკორატიული ჭურჭელი
 ლამპარი

სუფრის ჭურჭელში დამატებით რამდენიმე ტიპი გამოიყოფა. მათთვის დამახასიათებელია სადა ან სხვადასხვაგვარად შემკული მაღალი ყელი. ყველა გამობერვითაა მიღებული.

გვიანფეოდალური ხანის ქილები (II ჯგუფი) აღმოჩენილია თბილისის დედაციხეზე — სულ 12 ცალითბილისის არქეოლოგიური ექსპედიციის საველე წიგნი, NN 1550, 2801, 2848, 3086, 3096, 4005. ისინი ხასიათდებიან გადაშლილი პირით, გამოყვანილი ყელით, სწორი კედლებით, მაღალკონუსურად შედრეკილი ძირით. მერი ჩხატარაშვილი ქილებს მიაკუთვნებს ასევე თბილისის დედაციხეზე აღმოჩენილ კიდევ ორ ნატეხს, რომლებსაც სხვა ქილებისაგან განსხვავებით პირთან არათანაბარი სიგანის სარტყელი აქვს დადნობილითბილისის არქეოლოგიური ექსპედიციის საველე წიგნი, NN 2281, პ. დმ–6 სმ. N 1270მ. ჩხატარაშვილი, მინის ჭურჭელი შუა საუკუნეების საქართველოში, თბილისი, 1978, გვ. 52.

დედაციხეზეა ასევე აღმოჩენილი მათარის ცხრა ძირი (III ჯგუფი)თბილისის არქეოლოგიური ექსპედიციის საველე წიგნი, NN 648, 649, 685, 899, 3059, 2801, 2086, 3096. მათი მსგავსი მათარა დაცულია საქართველოს სახელმწიფო მუზეუმში (შემახის ოლქიდან ჩამოტანილი)საქართველოს სახელმწიფო მუზეუმი, ეთნოგრაფიის განყოფილების ფონდი, ინვ. N 20–08 და ერმიტაჟშისახელმწიფო ერმიტაჟი, აღმოსავლეთის განყოფილების ფონდი, N G 2447. ეს ორი უკანასკნელი ერთმანეთს უფრო ჰგავს, ვიდრე თბილისის ნიმუშებს.

ცალკე ჯგუფს ქმნის ე. წ. დეკორატიული ჭურჭელი, რომელიც ფერადი მინით დამზადებულ მეტად მდიდრულად შემკულ ნაწარმს წარმოადგენს. ჭურჭელს აქვს ლურჯი, ზოგჯერ ღვინისფერ ტეხილი და ტალღოვანი ზედ დადნობილი ზაფები ან დაკენჭილი სარტყლები; ზოგჯერ — თავისივე ფერის ძაფები ან მოზრდილი თვლები. თვლებიანი კედლის პატარა სამი ნატეხი მოპოვებულია თბილისის დედაციხიდან, ერეკლეს მოედნიდან, ყარაღაჯიდან. ასეთივე ნატეხები არის ლორეშისსიმ, NN 104, 130. გვიან ხანაში ამგვარი თვლებით სულ სხვადასხვაგვარ ჭურჭელს ამკობდნენF. Kampfer, Viertausend Jahre Glas, Dresden, 1966, NN 99, 103-106. ამიტომ, ზუსტად დადგენა იმისა, თუ რომელ ჭურჭელს ეკუთვნის საქართველოში აღმოჩენილი ნატეხები, ჭირსმ. ჩხატარაშვილი, მინის ჭურჭელი შუა საუკუნეების საქართველოში, თბილისი, 1978, გვ. 52–53.

მცხეთაში, სვეტიცხოველთან, სასახლის თხრისას აღმოჩენილია ასევე ლამპრებიმცხეთის მხარეთმცოდნეობის მუზეუმი, ინვ. NN 2878, 3550, სამი ლამპარი. აქაური მასალები უმთავრესად უკავშირდება მარიამისა და როსტომ მეფის მიერ სასახლის აღდგენა–განახლებისა (XVII საუკუნის I ნახევარი) და შემდგომ ამ ადგიალს გლეხთა დარბაზული ტიპის სახლების არსებობის (XVIII საუკუნე) პერიოდსალ. ბოხოჩაძე, მასალები შუაფეოდალური ხანის მცხეთის ისტორიისათვის, ფსაძ, 1, თბ., 1969, გვ. 24–26. სვეტიცხოველთან ლამპრის ნატეხები სასახლის ან ტაძრის კუთვნილი უნდა იყოს და ზოგადად XVII-XVIII საუკუნეებით თარიღდებამ. ჩხატარაშვილი, მინის ჭურჭელი შუა საუკუნეების საქართველოში, თბილისი, 1978, გვ. 55

 წარმოება 
 საწარმოები ადრეფეოდალურ ხანაში
ადრეფეოდალური ხანის დასაწყისის, IV-V საუკუნეების ჭურჭელი რუსთავის სამარხულ ინვენტარშია კარგად წარმოდგენილი, ხოლო შემდგომ, ამ ხანის დასასრულისათვის, მცხეთისაგან განსხვავებით, აქ მინის ჭურჭელი მხოლოდ კულტურულ ფენებშია. მცხეთის IV-VIII საუკუნეების მინის ჭურჭელი ამ ქალაქის თავისებურებადაა მიჩნეული და სავარაუდოდ აქვეა წარმოებულინ. უგრელიძე, ადრეულ შუა საუკუნეთა ქართლში..., გვ. 18.

არაბთა ბატონობის დასრულების შემდეგ, ისევე როგორც მთელი აღმოსავლეთის ქვეყნები, საქართველოც ეკონომიკურ აღმავლობას განიცდისვ. გაბაშვილი, ნარკვევები მახლობელი აღმოსავლეთის ისტორიიდან, თბილისი, 1957, გვ. 110ლ. ჭილაშვილი, ქალაქები, II, გვ. 71–87. ამ პერიოდში საქართველოში ვითარდება მინის წარმოებაც. ამ დროის მაღალხარისხიანი მინის საწარმოთაგან აღსანიშნავია ორბეთი. ამავე ხანაში მინის წარმოების აღმავლობას აღნიშნავენ სომხეთშიР. М. Джанполадян, Двин, с. 37, აზერბაიჯანშიГ. М. Ахмедов, Байлакан, с. 54-58, ბიზანტიასაИстория Византии, II, М., 1977, с. 134 და შუა აზიაშიА. А. Абдуразаков, М. А. Безбородов, Ю. А. Заднепровский, Стекоделие, с. 34.

აღმოსავლეთ საქართველოში ადრეფეოდალური ხანის ჭურჭელი კარგადაა წარმოდგენილი. გვხვდება როგორც აღმოსავლეთისათვის საერთო ტიპები, ასევე განსხვავებულიც. თვითონ საქართველოს ნაქალაქართა კულტურული ფენებიდან მოპოვებული მასალისა და ორბეთის მინის საწარმოს ნიმუშების შედარება ცხადყოფს, რომ ისინი სხვადასხვა საწარმოებს განეკუთვნებიანმ. ჩხატარაშვილი, მინის ჭურჭელი შუა საუკუნეების საქართველოში, თბილისი, 1978, გვ. 67.

ბოლნისში, ლამაზი გორის სამონასტრო კომპლექსიდან ჩანს წარმოების ნაშთები — მინის წიდა, ნადუღი, წუნი ნაწარმი. ცნობილია, რომ ქართული მონასტრები ხელოსნობის მნიშვნელოვანი კერებიც იყოშ. მესხია, ხელოსნური ნაწარმისა და შრომის ორგანიზაციის საკითხისათვის X-XII სს. ქართულ მონასტრებში, "მიმომხილველი", I, თბ., 1949, გვ. 72. ეს ყველაფერი მონასტერში მინის საწარმოს არსებობაზე მიუთითებსმ. ჩხატარაშვილი, მინის ჭურჭელი შუა საუკუნეების საქართველოში, თბილისი, 1978, გვ. 68.

 საწარმოები შუაფეოდალურ ხანაში 
ქართული მინის ნაწარმი განსაკუთრებით მრავალფეროვანია შუაფეოდალურ ხანაში. მინის ადგილობრივ წარმოებას არაერთი მკვლევარი ვარაუდობდა დმანისში, თბილისსა და რუსთავში. შუაფეოდალური ნაქალაქარების შესწავლის შედეგად დადგინდა, რომ ყველა მათგანს საკუთარი მინის წარმოება ჰქონდა. მართალია უშუალოდ საწარმოები დღეისათვის აღმოჩენილი არაა, მაგრამ წარმოების ნაშთების არსებობა (ნაწარმის წუნი, განსხვავებული მინა და ტიპები). მინის საწარმოს არსებობას ვარაუდობენ ასევე უჯარმაში, თუმცა მასალის მცირერიცხოვნობის გამო ეს დღეისათვის საკამათოა.

თბილისში მინის წარმოების შესახებ საინტერესო ცნობებს შეიცავს სპარსული თხზულება „სამყაროს საკვირველებანი“. აქ ავტორი XII საუკუნის დასასრულისა და XIII საუკუნის დასაწყისის თბილისის ხიდის მახლობლად მოწყობილ საბაზრო ადგილზე გასაყიდ საქონელს შორის მინის ნაწარმსაც ასახელებსრ. კიკნაძე, XI-XIII საუკუნეთა თბილისის ისტორიიდან, ივ. ჯავახიშვილის სახ. ისტორიის ინსტ. შრომები, ტ. V, ნაკვ. I, თბ., 1960, გვ. 134შ. მესხია, დ. გვრიტიშვილი, მ. დუმბაძე, ა. სურგულაძე, თბილისის ისტორია, თბ., 1958, გვ. 47.

განსხვავებით რუსეთისაБ. А.Рыбаков, Ремесло, "История културы Древней Руси", I, М.-Л., 1948, с. 155 და შუა აზიისაგანА. М. Беленицки, И. Б. Бентович, О. г. Большаков, Средневековый город Средней Азии, Л., 1973, с. 285, სადაც მინის წარმოება მხოლოდ დიდი ქალაქურ ხელოვნებად ითვლებოდა, შუა საუკუნეების საქართველოში მინის წარმოება მცირე ქალაქებშიცაა დადასტურებული, ასევე განცალკევებულ ადგილებში, მონასტრებთან. მინის წარმოებას ვარაუდობენ ივრის სიონშირ. რამიშვილი, სიონი, გვ. 104 და ძველ ანაგაშიმ. სინაურიძე, ქიზიყის 1938–1939 წწ. არქეოლოგიური ექსპედიციის მასალები, სსმმ, ХХВ-B, თბ., 1968, გვ. 85. გამოთქმულია მოსაზრება, რომ ინკუსტირებულ მინის სამაჯურებს აწარმოებდნენ კახეთსა და შესაძლოა, თუშეთშირ. დოლაბერიძე, არქეოლოგიური მასალა სოფელ შენაქოდან, თბ., 1973, გვ. 41. მინის წარმოების აშკარა ნაშთებია ივრისპირა „ქვაბებზე“ბ. მჭედლიშვილი, ივრისპირა "ქვაბების" არქეოლოგიური დაზვერვები, სსმაე, V, თბ., 1977, გვ. 162.

 საწარმოები გვიანფეოდალურ ხანაში 
საქართველოში მონღლთა შემოსევების შედეგად ქვეყნის საერთო ეკონომიკურ-კულტურული დონის დაცემასთან ერთად დაეცა ხელოსნობის დარგებიც, მაშ შორის მინის წარმოებაც. განადგურდა მრავალი საწარმო, თუმცა მცირე რაოდენობით მინის წარმოება მაინც გრძელდებოდა. ამას ადასტურებს XIII საუკუნის II ნახევრისა და XIV საუკუნის  დასაწყისის ნატბეურის მინის საწარმონ. უგრელიძე, ნატბეურის მინის საწარმო, მსკა, III, თბ., 1963, გვ. 61–67. აღსანიშნავია ასევე ჟინვალში ე. წ. ზორგიანი კოშკის მასალები, რომლებიც ასევე XIII–XIV საუკუნეებით თარიღდებაზ. კალანდაძე, გ. ჯავახიშვილი, არქეოლოგიური კვლევა–ძიება ჟინვალის ციხეზე, ჟინვალის ექსპედიცია (პირველი სამეცნიერო სესიის მოკლე ანგარიშები), თბ., 1975, გვ. 37. გვიანფეოდალური ხანის ადგილობრივ წარმოებაში აღორძინება შეინიშნება XVI საუკუნიდანმერი ჩხატარაშვილი, მინის ჭურჭელი შუა საუკუნეთა საქართველოში, გამომცემლობა "მეცნიერება", თბილისი, 1978, გვ. 71

გვიანი ხანის, XVI-XVIII საუკუნეების მასალა საქართველოში ყველგან ერთნაირია, აღმოსავლურია, თუმცა ისინი ადგილობრივაა დამზადებული, რაც ნაწარმს ეროვნულ ელფერს ანიჭებსკ. კუცია, აღმოსავლეთ ამიერკავკასიის ქალაქები XVI-XVIII სს. თბ., 1976, გვ. 50–51.

სადღეისოდ გამოვლენილ წერილობით წყაროებში XVIII საუკუნის თბილისში არაა დასახელებული მინის წარმოებაშ. მესხია, დ. გვრიტიშვილი, მ. დუმბაძე, ა. სურგულაძე, თბილისის ისტორია, თბ., 1958, გვ. 159, თუმცა მისი არსებობა დადასტურებულია არქეოლოგიური მონაცემების საფუძველზე. XVIII საუკუნის 10–80–იან წლებში კი თბილისში ასახელებენ მინის ქარხანასაცშ. მესხია, დ. გვრიტიშვილი, მ. დუმბაძე, ა. სურგულაძე, თბილისის ისტორია, თბ., 1958, გვ. 233. არქეოლოგიურად მინის წარმოება დადასტურებულია ყარაღაჯსა და გრემშიც. საინტერესოა ვახტანგ VI-ის ქიმიის წიგნში (XVIII საუკუნე) მოცემული ერთი პარაგრაფი „ფერად–ფერადი ჭიქების გაკეთება“, რომელშიც მინის მოდუღების რეცეპტებია მოცემულით. ენუქიძე, ვ. კოკოჩაშვილი, მეფე ვახტანგ VI-ის ქიმია, "მეცნიერება და ტექნიკა", N 8, თბ., 1969, 3, 7 გადმოცემის თანახმად XVIII საუკუნეში ქსნის ერისთავებს მინის ქარხანა ჰქონდათ სოლელ ღვარებშიმ. ხანანაშვილი, მინის წარმოება საქართველოში (ისტორიული მიმოხილვა), "მეცნიერება და ტექნიკა", N 6, თბ., 1952, გვ. 38–39. დმანისიდან ხუთი კმ-ის დაშორებით ყოფილა აგრეთვე მინის ქარხანა, რომელიც XIX საუკუნის შუა ხანებში განუახლებიათლ. მუსხელიშვილი, დმანისი, გვ. 448.

 ტექნიკა და ტექნოლოგია 
მინის ნაწარმის მიღება სხვადასხვა მეთოდის გამოყენებითაა შესაძლებელი. საქართველოში აღმოჩენილი მინის ნაწარმი ძირითადად დამზადებულია ჩამოსხმით, თავისუფალი ბერვით, ორნამენტიან ან გლუვ ყალიბში ჩაბერვით. შემკობისათვის გამოყენებულია როგორც ცხელი, ასევე ცივად დამუშავების ხერხიმერი ჩხატარაშვილი, მინის ჭურჭელი შუა საუკუნეთა საქართველოში, გამომცემლობა "მეცნიერება", თბილისი, 1978, გვ. 62–65.

ადრეფეოდალური ხანის დასაწყისის სანელსაცხებლეებს შორის გვაქვს როგორც ყალიბში, ასევე თავისუფლად გამობერილები. ერთ ბურცობებიან სანელსაცხებლეზერუსთავის მხარეთმცოდნეობის მუზეუმი, N 361 ორივე მხარეზე კარგად შეინიშნება ვერტიკალური ნაკერი, რაც მოწმობს იმას, რომ იგი ორი ნაწილისაგან შემდგარ ორნამენტიან  ყალიბშია დამზადებული. ყალიბში ჩაბერვიტაა ე. წ. ტალღურზედაპირიანი (სხვადასხვაგვარი ფაცეტებიР. М. Джанполадян, Двин, с. 32В. П. Фоменко, О технике изготовления стеклянных изделий из Байлакана (Оренкалы), МКАз, Баку, 1976, с. 219, 221, таб. 1, 2, ვერტიკალური ან ირიბული ხაზები) ჭურჭლები.

ჭურჭლის ნაწილები ზოგჯერ სხვადასხვა მეთოდითაა დამზადებული, მაგალითად ერთ–ერთი თავისუფალი ბერვით მიღებული ადრეფეოდალური ნიმუშის ფეხი ნაკეთებია მთლიანი მინის ღეროსაგან, რომელიც გარედან ხელსაწყოების დახმარებითაა დამუხლული. ასეთ ფეხს გამლღვარი მინის წვეთის დახმარებით მერე მიალღვობდნენ ხოლმე ჭურჭლის ტანზე.

ე. წ. „ცივი ხერხითაა“ შემკული ადრეფეოდალური ხანის სასმისთა ერთი ტიპი. ჭურჭლის ამგვარი ხერხით შემკობა ერთ–ერთი უძველესია. ჭურჭელი თავდაპირველად ისხმებოდა ყალიბში, რომელშიც საგანგებოდ დანიშნულ ადგილებს შემდეგ ხეხავდნენ და აპრიალებდნენ ჩარხის დახმარებითT. Vavra. Das Glas und die Tahrtausende, Prag, 1954, გვ. 46–47Е. М. Алексеева, Т. М. Арсеньева, Стеклоделие Танаиса, СА, N 2, М., 1966, с. 176-178.

თავისუფლად გამობერილი ჭურჭლის შესამკობად შესამკობად უმეტესად ცხლად დამუშავების წესია გამოყენებული: ხელმეორედ გაცხელებულ ჭურჭელზე ხდება თავისივე ან ფერადი მინის ძაფების, სადა ან დაკეჭნილი სარტყლების, სხვადასხვაგვარი ხორკლების დალღობა. ჭურჭელს ძაფებით ამკობდნენ როგორც გვიანანტიკურ ხანაში, ისე მთელი შუა საუკუნეების განმავლობაში. ხორკლები გვხვდება როგორც ადრე–, ისე შუაფეოდალურ ხანაში, თუმცა განსხვავებაა მათი მიღების ტექნიკაში; მაგალითად, IV საუკუნის სანელსაცხებლეებზე ხორკლები, ერთნაირი დაბალი ბურცობები მიღებულია ყალიბში ჩაბერვით; ადრეფეოდალურ ხანაშივე ხორკლების მიღების ამგვარი წესიც არსებობდა: ცხელი ზედაპირიდან ლითონის მაშებით ამოსწევდნენ ხოლმე მინის მასას. ამგვარი ხორკლები ამ ხანის დასაწყისში სხვადასხვა სიმაღლის ეკლებს წააგავსნ. უგრელიძე, ადრეულ შუა საუკუნეთა ქართლში., გვ. 87, 88, მის დასასრულს კი მათ ერთმანეთზე მიდებული ფრჩხილისებრი მოყვანილობა აქვთ. შუაფეოდალურ ხანაში ხორკლები ხვეულ კოპებს წარმოადგენს, რაც ცხელ ზედაპირზე მინის ძაფების ხვეულად დალღობითაა გაკეთებული.

 ქიმიური შემადგენლობა 
საქართველოში აღმოჩენილი მინის ნაწარმის გამოკვლევისას, ქიმიურ-რაოდენობრივი და ნახევრად რაოდენობრივი — სპექტრული ანალიზის შედეგად გაირკვა, რომ ძირითადად ყველა მათგანი წარმოადგენს ნატრიუმ-კალციუმ-სილიკატური სისტემის მინას — Na2O — CaO — SiO2. ამ ძირითადი ელემენტების გარდა ისინი მეტ-ნაკლებად შეიცავს ასევე Al2O3, MgO, K2O სა სხვა. ამასთან, ზოგჯერ გვხვდება ისეთი ნიმუშებიც, რომლებშიც Al2O3 და MgO–ს ოდენობა დაახლოებით 6–დან 12%–მდე და 4–დან 6,6%–მდე მერყეობს. ისინი, ფაქტობრივად შესაძლოა მიეკუთვნოს Na2O — CaO — MgO — Al2O3 — SiO2 სისტემის მინას. ქართული მინის ქიმიური შემადგენლობა დაწვრილებით განხილული აქვთ ს. პაპუაშვილს, ა. გეგენავასა და მ. ჩხატარაშვილსს. პაპუაშვილი, ა. გეგენავა, მ. ჩხატარაშვილი, შუა საუკუნეთა მინის ჭურჭლის ქიმიური შედგენილობის გამოკვლევა, საქართველოს არქეოლოგიური საკითხები, II, თბ., 1978.

 ვაჭრობა 
ქართული მინით ვაჭრობა, როგორც ჩანს ადრეფეოდალურ ხანაშივე ხდებოდა. ამის დამადასტურებელია ჩრდილოეთ კავკასიაში, ალანთა სამარხებსა და სამხრეთ რუსეთის ტერიტორიაზე აღმოჩენილი ადრეფეოდალური ხანის დასასრულის მინის ნაწარმი, რომელიც მიჩნეულია საქართველოდან გატანილადნ. უგრელიძე, ნატბეურისა და ორბეთის მინის საწარმოთა თხრის ანგარიშები, სას, თბ., 1960, 1961, გვ. 62; 60–61Ю. Л. Щапова, Стеклянные изделия средновековой Тмутаракани, "Керамика и стекло Древней Тмутаракани", М., 1963, с. 119.

შუაფეოდალურ ხანაში, XII-XIII საუკუნის სპარსულ თხზულება „სამყაროს საკვირველებანში“ დაცულია ცნობები თბილისის ბაზრობაზე მინის ადგილობრივი ნაწარმით ვაჭრობის შესახებრ. კიკნაძე, XI-XIII საუკუნეთა თბილისის ისტორიიდან, ივ. ჯავახიშვილის სახ. ისტორიის ინსტ. შრომები, ტ. V, ნაკვ. I, თბ., 1960, გვ. 134შ. მესხია, დ. გვრიტიშვილი, მ. დუმბაძე, ა. სურგულაძე, თბილისის ისტორია, თბ., 1958, გვ. 47. ამ თხზულებაში ჩამოთვლილია თბილისური საბაზრო პროდუქცია, რომელიც სხვა ქვეყნებშიც გაჰქონდათ როგორც ქართველ, ისე უცხოელ ვაჭრებს. ანონიმურ ავტორს თბილისში დამზადებულ საექსპორტო საგნებს შორის ერთ–ერთ საუკეთესოდ მინის ნაწარმი მიაჩნია. ამ პერიოდს მიეკუთვნება ასევე დვინში აღმოჩენილი, საქართველოდან გატანილი მინის სასმისიცმ. ჩხატარაშვილი, მინის ჭურჭელი შუა საუკუნეების საქართველოში, თბილისი, 1978, გვ. 69.

XII-XIII საუკუნეებში საქართველოში ვაჭართა ორგანიზაციების არსებობის შესახებ უტყუარ ცნობებს შეიცავს ქართული წერილობითი წყაროები. როგორც აღნიშნავენ, XI-XII საუკუნეების თბილისში ეჭვს არ უნდა იწვევდეს ასევე ხელოსნური გაერთიანებების არსებობაცვ. გაბაშვილი, ქალაქ თბილისის სოციალური ისტორიიდან, "ნარკვევები მახლობელი აღმოსავლეთის ქვეყნების ისტორიიდან", თბ., 1966, გვ. 129, სქოლიო 13. მათ შორის მერი ჩხატარაშვილი მინის ხელოსნებსა და ვაჭრებსაც გულისხმობსმ. ჩხატარაშვილი, მინის ჭურჭელი შუა საუკუნეების საქართველოში, თბილისი, 1978, გვ. 69. ნ. ბერძენიშვილი შუაფეოდალურ ხანაში საქართველოს სახელმწიფო წლიური შემოსავლის შემადგენელ ნაწილად მინის წარმოებასაც ასახელებსნ. ბერძენიშვილი, სის, თბ., 1974, გვ. 114. 

შუაფეოდალურ ხანაში მინის საწარმოების განსაკუთრებული სიმრავლის გამო, საქართველოში იმპორტირებული მინა ბევრი არ გვხვდება, თუმცა მცირე რაოდენობით მაინც მოიპოვება, მეზობელი და შორეული ქვეყნებიდანმ. ჩხატარაშვილი, მინის ჭურჭელი შუა საუკუნეების საქართველოში, თბილისი, 1978, გვ. 71.

გვიანფეოდალური ხანიდან, ისევე როგორც ყველა სფერო, ვაჭრობაც შესუსტებულია. ვაჭრობის მეორედ გამოცოცხლება იწყება XVI საუკუნიდან. XVII საუკუნის საქართველოს ქალაქებიდან მხოლოდ თბილისი იყო უშუალოდ დაკავშირებული აღმოსავლეთ ამიერკავკასიის სავაჭრო გზასთან, ხოლო მისი საშუალებით მახლობელ და შუააზიის ქალაქებთანვ. გაბაშვილი, XVI-XVII სს. საქართველოს ქალაქები მახლობელი აღმოსავლეთის სავაჭრო ურთიერთობების შუქზე, "ნარკვევები მახლობელი აღმოსავლეთის ქვეყნების ისტორიიდან", თბ., 1966, გვ. 183. ამ პერიოდში საქართველოში შემოტანილ ირანულ საქონელს შორის არის „შირაზული მინაც“. გვხვდება ისეთი ნიმუშებიც, რომლებიც მხოლოდ საქართველოშია აღმოჩენილი, რაც იმაზე მეტყველებს, რომ ისინი ადგილობრივი ნაწარმია და მხოლოდ ადგილობრივი ბაზრისთვისაა შექმნილიმ. ჩხატარაშვილი, მინის ჭურჭელი შუა საუკუნეების საქართველოში, თბილისი, 1978, გვ. 71.

 იხილეთ აგრეთვე
 მინა
 ანტიკური ქართული მინა

 ლიტერატურა 
ზოგადი
 მ. ჩხატარაშვილი, მინის ჭურჭელი შუა საუკუნეების საქართველოში, გამომცემლობა „მეცნიერება“, თბილისი, 1978;
 ნ. უგრელიძე, ფეოდალურ საქართველოში მინის წარმოების ისტორიისათვის, თბილისი, 1954;
 ნ. უგრელიძე, მინა ძველ საქართველოში, თბილისი, 1961;
 ნ. უგრელიძე, ადრეულ შუა საუკუნეთა ქართლში მინის წარმოების ისტორიისათვის, თბილისი, 1967;
 მ. ხანანაშვილი, მინის წარმოება საქართველოში (ისტორიული მიმოხილვა), „მეცნიერება და ტექნიკა“, N 6, თბილისი, 1952;

სხვა
 მ. ჩხატარაშვილი, თბილისის დედაციხეზე 1966–67 წლებში აღმოჩენილი მინის ჭურჭელი, თბილისი, 1968;
 მ. ჩხატარაშვილი, თბილისის დედაციხეზე აღმოჩენილი გვიანფეოდალური ხანის მინის ჭურჭელი, ფსაძ, 11, თბილისი, 1974;
 მ. ჩხატარაშვილი, შუა საუკუნეთა რუსთავში მინის წარმოების ისტორიისათვის, ფსაძ, I, თბილისი, 1969;
 ნ. უგრელიძე, ნატბეურისა და ორბეთის მინის საწარმოთა თხრის ანგარიშები, სას, თბილისი, 1961;
 ნ. უგრელიძე, ნატბეურის მინის საწარმო, მსკა, III, თბილისი, 1963;
 დ. მინდორაშვილი, მინის ნაწარმი უფლისციხიდან, ძეგლის მეგობარი, N 70, თბილისი, 1985;
 რ. დოლაბერიძე, საქართველოს მინის სამაჯურები, საქართველოს სახელმწიფო მუზეუმის მაცნე, XXVIII-B თბილისი, 1969.
 ს. პაპუაშვილი, ა. გეგენავა, მ. ჩხატარაშვილი, შუა საუკუნეთა მინის ჭურჭლის ქიმიური შემადგენლობის გამოკვლევა, საქართველოს არქეოლოგიის საკითხები, II, თბილისი, 1978.

 სქოლიო 

კატეგორია:ქართული კულტურა
კატეგორია: ქართული მინა