ხახვი

250px|მინიატიურა|ხახვის ნათესი, ახმეტის მუნიციპალიტეტი.
ხახვი () — ორწლოვან და მრავალწლოვან მცენარეთა გვარი, მიეკუთვნება სატაცურისნაირთა () რიგის ამარილისისებრთა () ოჯახის ხახვისებრთა () ქვეოჯახს (ადრე მიეკუთვნებოდა შროშანისებრთა ოჯახს).

მეცნიერული ლათინური სახელი მისცა კარლ ლინეიმ, —  — წარმოშობილია ლათინული სიტყვა ნიორისაგან, რომელიც თავის მხრივ, ალბათ დაკავშირებულია, კელტურ სიტყვასთან all — მშუშხავი; მეორე ვერსიით — წარმოშობილია  — სურნელება.

არსებობს რამდენიმე ასეული სახეობა, რომლებიც ჩვეულებრივ იზრდება ჩრდილოეთ ნახევარსფეროში. ხახვის სამშობლოდ ითვლება — სამხრეთ-დასავლეთი აზია.

ამ გვარის სხვადასხვა სახეობები იზრდებიან მინდვრებზე, სტეპებში, ტყეებში.

 ბოტანიკური აღწერა 

გვარის წარმომადგენლებს აქვთ დიდი, ცოტათი დაპრესილი სფეროსმაგვარი ხახვი, რომელიც დაფარულია მოწითალო, თეთრი ან იისფერი საფარველით. 

ფოთლები ხაზოვანია ან  სარტყელისმაგვარი, ძირისმიერი, მილისებური, ღერო 1 მ-მდე აღწევს. ყვავილები წვრილია, უსახური, განლაგდება გრძელ ღეროზე. ყვავილედის დიამეტრი ზოგ სახეობებში 40 სმ-ს აღწევს.

ყვავილობს ივნის-აგვისტოში. ნაყოფს იძლევა აგვისტო-სექტემბერში.

მცენარის ყველა ნაწილს აქვს იოლად ცნობადი მკვეთრი «ხახვისებური» ან «ნიორის» სუნი.

 ქიმიური შემადგენლობა 
ბოლქვები შეიცავენ აზოტის შემცველ ნივთიერებებს ( 2,5 %-მდე), სხვა და სხვა შაქრებს (10—11 %) (გლუკოზას, ფრუქტოზას, სახაროზას, მალტოზას), ინულინის პოლისახარიდს, ფიტინს, ფლავონოიდ კვერცეტინი და მისი გლუკოზიდები, ცხიმები, სხვა და სხვა ფერმენტები, კალციუმის, ფოსფორის მარილები, ფიტონციდები, ლიმონისა და ვაშლის მჟავები, ვიტამინები A (3,75 მგ %), B1 (60 მგ %), B2 (50 მგ %), PP (0,20 მგ %), C  (10,5—33 მგ%), ასევე ეთერზეთები მკვეთრი განსაკუთრებული სუნით, ცხვირისა და თვალის ლორწოვანი გარსის გამაღიზიანებლებით. ეთერზეთების მთავარ შემადგენელ ნაწილს წარმოადგენს დისულფიდები და სულფიდები.

 ხახვის სახეობები 

ხახვისებრთა ოჯახში ასობით სახეობებია. ხახვები პირობითად შეიძლება დაიყოს ორ კატეგორიად: დეკორატიულად და საჭმელად, თუმცა ზოგი მათგანი ორივე კატეგორიას მიეკუთვნება.

საჭმელი ხახვების ყველაზე ცნობილ სახეებს წარმოადგენენ:
 Allium cepa L. ხახვი ჩვეულებრივი
 Allium fistulosum L. თათარკა
 Allium hierochuntinum Boiss.
 Allium ascalonicum L. ხახვი შალოტი
 Allium nutans L. მჭკნარი ხახვი
 Allium moly L. ხახვი მოლი
 Allium porrum L. პრასა
 Allium ramosum L. ტოტებიანი ხახვი, ჯუსაი, ჩინური ხახვი, ტყიური ხახვი
 Allium odorum L. სურნელოვანი ხახვი
 Allium schoenoprasum L. ტაფე ხახვი, ხახვი-შნიტი
 Allium sibiricum L. ციმბირული ხახვი
 Allium ursinum L. ჩერემშა, დათვის ხახვი, ტყიური ნიორი
 Allium sativum L. ნიორი

დეკორატიული ხახვებია (ალიუმი):
 Allium aflatunense აფლატუნერული ხახვი
 Allium cernuu დახრილი ხახვი
 Allium cristophii ქრისტოფის ხახვი
 Allium flavum ყვითელი ხახვი
 Allium giganteum გიგანტური ხახვი
 Allium karataviense კარატავური ხახვი
 Allium macleanii მაკლეანის ხახვი
 Allium oreophilum მთამოყვარული ხახვი
 Allium sphaerocephalon მრგვალთავიანი ხახვი
 Allium siculum სიცილიური ხახვი
 Allium shubertii შებერტის ხახვი

 ლიტერატურა 
 სოროკოლეტოვა ე., სოროკოპუდოვა ო.  „დეკორატიული ხახვები“  ჟურნალი  „მეყვავილეობა“  N3,  მაისი—ივნისი, გვ. 12—14, 2009

რესურსები ინტერნეტში 
 ხახვი — სამკურნალო საშუალება 
 ხახვის ზოგიერთი სახეობები 
 დეკორატიული ხახვების სახეები 

*
კატეგორია:ბოსტნეული