იან ჟიჟკა

იან ჟიჟკა (; დ. 1360, ტროცნოვი, სამხრეთი ჩეხეთი — გ. 11 ოქტომბერი, 1424, პრშიბისლავი) — ჰუსიტური მოძრაობის მოღვაწე, სარდალი, ჩეხი ხალხის ეროვნული გმირი. წარმოშობით წვრილი თავადაზნაურობიდან (ზემანებიდან) იყო. ახალგაზრდობაში მსახურობდა სხვადასხვა ფეოდალთან. მონაწილეობა უნდა ჰქონდეს მიღებული გრიუნვალდის ბრძოლაში (1410). 1412 წლიდან იყო ჩეხეთის მეფის, ვაცლავ IV-ის სამსახურში. სავარაუდოდ, მონაწილეობდა პრაღელების 1419 წლის 30 ივლისის აჯანყებაში. მეთაურობდა ჰუსიტების რაზმს სუდომერჟის ბრძოლაში (25 მარტი, 1420), სადაც დაამარცხა ცხენოსანი რაინდები. ჰუსიტების სამხედრო ბანაკის — ტაბორის (ახლა ჩეხეთის ქალაქია) შექმნის შემდეგ გახდა მისი ოთხი ჰეტმანიდან ერთ-ერთი (ბანაკის წევრებს ტაბორიტები ეწოდებოდა), 1420 წლის დეკემბრიდან იყო 1-ელი ჰეტმანი. 1420 წლის ივლისში მეთაურობდა ვიტკოვის მთის (ახლანდ. ჟიჟკას მთის) დაცვას, სადაც, ჰუსიტური ჩეხეთის წინააღმდეგ პირველი ჯვაროსნული ლაშქრობის დროს, გადაწყდა პრაღისათვის ბრძოლის ბედი მთაზე 1950 წელს გაიხსნა ჟიჟკას ძეგლი). 1421 წლის ზაფხულში რაბის ციხის დაცვის დროს დაიჭრა და მხედველობა დაკარგა. იმავე წელს ჟიჟკა, რომელიც ბიურგერული ოპოზიციისა და შლიახტის ინტერესებს გამოხატავდა, ჩამოშორდა ტაბორის რადიკალურ ფრთას — პიკარდებს და ხელი შეუწყო მათ დასჯას. 1422 წლის 10 ოქტომბერს ჰუსიტების არმიამ იან ჟიჟკასა და პროკოპ დიდის მეთაურობით ნემეცკი-ბროდთან გაანადგურა ჯვაროსნები (მეორე ლაშქრობის დროს). 1422 წლის შემოდგომაზე კი ტახოვის ბრძოლაში უკუაქცია მესამე ჯვაროსნული ლაშქრობის მონაწილეები. 1423 წელს, ტაბორიტების ბანაკის შემდგომი გაყოფის შედეგად, სათავეში ჩაუდგა მათ რადიკალურ ფრთას და შექმნა სამხედრო-პოლიტიკური ცენტრი (მცირე ტაბორი) ჰრადეც-კრალოვეში. ზომიერი ტაბორიტები დაამარცხა რამდენიმე ბრძოლაში, მათ შორის 1424 წლის 7 ივნისს მალეშოვის ბრძოლაში. დაიღუპა შავი ჭირით, ქალაქ პრშიბისლავის ალყის დროს (მორავიის საზღვართან ახლოს). ჟიჟკას გარდაცვალების შემდეგ მისი საძმოს წევრები თავს „ობლებს“ ეძახდნენ.

ჟიჟკამ შექმნა უმკაცრესი დისციპლინისა და მაღალი სამხედრო თვისებების მქონე არმია, შეიმუშავა ევროპაში პირველი სამხედრო წესდება, სადაც მოცემული იყო ბრძოლის, ლაშქრობისა და დასვენების დროს ჯარისკაცის ქცევის წესები. დიდი წვლილი შეიტანა სამხედრო ხელოვნების განვითარებაში. ცდილობდა მოწინააღმდეგე დაემარცხებინა ველზე ბრძოლაში, მოუქნელი რაინდთა ლაშქრის წინააღმდეგ საბრძოლველად მიმართავდა მსუბუქი ქვემეხებისა და ქვეითი ჯარის მანევრებს ოთხთვალების გამოყენებით, ოთხთვალებით შემდგარ საბრძოლო ბანაკს (ვაგენბურგს) იყენებდა როგორც მოძრავ სიმაგრეს. ჟიჟკას და თავისი გამარჯვების პატივსაცემად, 1420 წელს, პრაღაში, ვიტკოვის გორაზე ძეგლი დაიდგა.
  About Zizka's and other bronze horse statues (In Czech)

ჟიჟკა წარმატებული სამხედრო ლიდერი იყო და ახლა ჩეხეთის ეროვნული გმირია. იან ჟიჟკას, რომელმაც ჯერ ერთი და მერე მეორე თვალი დაკარგა, ზედმეტსახელად „ცალთვალა ჟიჟკა“ შეარქვეს. ჰუსიტებს ხელმძღვანელობდა სამი ჯვაროსნული ლაშქრობის წინააღმდეგ და არც ერთი ბრძოლა არ წაუგია, მიუხედავად იმისა, რომ სიცოცხლის ბოლო ეტაპებზე სრულიად ბრმა იყო.

ადრეული წლები
იგი დაიბადა ბოჰემიის სამეფოს პატარა სოფელ ტროცნოვში, ჩეხი თავადაზნაურობის ოჯახში. This also cites:
 Count Lützow, Bohemia: An Historical Sketch (London, 1896)
 Louis Léger, Jean Žižka in "Nouvelles études Slaves," deuxième série (Paris, 1886), the best account of Žižka's career for those unacquainted with the Bohemian language
 Tomek, Jan Žižka, and Dějepis Mesta Prahy
 Palacký, History of Bohemia. Piccolomini's Historia Bohemica-ს მიხედვით, იან ჟიჟკას ახალგაზრდობიდანვე ჰქონდა კავშირი სამეფო კართან, მოგვიანებით კი მას ეკავა დედოფალი სოფიას ხაზინადარის თანამდებობა. იგი იბრძოდა გრუნვალდის ბრძოლაში (1410 წლის 15 ივლისი) სადაც იცავდა ტევტონთა ორდენის წინააღმდეგ. მოგვიანებით მან მნიშვნელოვანი როლი ითამაშა ბოჰემიის სამოქალაქო ომებში. იან ჟიჟკა დაიბადა სოფელ ტროცნოვში (დღეს ბოროვანის ნაწილი) ორი მაიერჰოფიდან ერთ-ერთში. ძველი ლეგენდა გვიამბობს, რომ ის დაიბადა ტყეში მუხის ქვეშ, რომელიც იზრდებოდა მიერჰოფის მინდვრებთან და პატარა გუბეებთან. ჟიჟკას ოჯახი მიეკუთვნებოდა ქვედა ჩეხეთის აზნაურებს, მაგრამ ამის მიუხედავათ იგინი დიდ ქონებას არ ჰფლობდნენ. ოჯახის დანარჩენი წევრების შესახებ ცოტა რამ არის ცნობილი. იან ჟიზკას რამდენიმე და-ძმა ჰყავდა, მაგრამ ისტორიკოსებისთვის ცნობილი მხოლოდ ერთადერთი სახელია ძმა იაროსლავი და და ანეჟკა. ოჯახის გერბზე კიბორჩხალა იყო გამოსახული. 

ჟიჟკას დაბადების თარიღი უცნობია. 1378 წლის 3 აპრილით დათარიღებულ დოკუმენტში მოხსენიებულია Johannes dictus Zizka de Trocnov (იანი სახელად ჟიჟკა ტროცნოვიდან) როგორც საქორწინო კონტაქტზე მოწმე. ამ დოკუმენტის საფუძველზე, ვარაუდობენ, რომ ჟიჟკა ამ დროს სრულწლოვანი უნდა ყოფილიყო და დაიბადა დაახლოებით 1360 წელს. მიუხედავად ამისა, არ არსებობს პირდაპირი მტკიცებულება, იყო თუ არა ამ დოკუმენტში ჩამოთვლილი იან ჟიჟკა ჰუსიტის გენერლის იდენტური. მაგალითად, ჩეხი ისტორიკოსი ტომეკი და მისი მიმდევრები ვარაუდობდნენ, რომ ეს შეიძლება ყოფილიყო სამხედრო ლიდერის მამა. ისინი ამტკიცებდნენ, რომ თუ ჟიჟკა 1378 წელს სრულწლოვანი იქნებოდა, ის ძალიან მოხუცი იქნებოდა 1419 წლის შემდეგ ასეთი უნარიანი მეთაურისთვის. სხვებმა, მაგალითად შმაჰელმა, აღიარეს, რომ ასეთმა ასაკმაც კი შესაძლოა ხელი არ შეუშალა მას წარმატებულ ლიდერობაში. გარდა ამისა, ისტორიკოსი პეტრ ჩორნეი აღნიშნავს, რომ "ჟიჟკა" არ იყო გვარი, არამედ სპეციფიკური მეტსახელი, რომელიც არ არის დადასტურებული ჟიჟკას ოჯახის სხვა წევრებში.

1378–1384 წლებში ჟიჟკას სახელი ფიგურირებს რამდენიმე ქონებრივ დოკუმენტზე, რაც მიუთითებს იმაზე, რომ მას გრძელვადიანი ფინანსური პრობლემები ჰქონდა. 1381 წელს ჟიჟკა დამოწმებულია პრაღაში, ტროცნოვის სამკვიდროზე მემკვიდრეობის დასახლებასთან დაკავშირებით. გაუგებარია, როგორ დაუკავშირდეს ეს ყოფნა პიკოლომინის შემდგომ ცნობას, რომ ახალგაზრდა ჟიჟკამ განათლება მიიღო პრაღის სამეფო კარზე.Aeneas Silvius Piccolomini. Historia Bohemica. Band I: Historisch-kritische Ausgabe des lateinischen Testes, ed. Josef Hejnic, deutsche Übersetzung Eugen Udolph. Koln-Weimar-Wien 2005, p. 268. 1384 წლის დოკუმენტში ასევე ნახსენებია ვინმე კატერინა, იოჰანეს დიქტუს ჟიჟკას ცოლი. ამ დოკუმენტში ნათქვამია, რომ ჟიჟკამ კატერინასაგან ნაყიდი მიწები მზითვად გაყიდა.  ამ თარიღის შემდეგ ჟიჟკას სახელი ისტორიული დოკუმენტებიდან 20 წლის განმავლობაში ქრება და ზოგადად ვარაუდობენ, რომ იგი დაქირავებული მებრძოლი გახდა.

ჟიჟკა როგორც კანონგარეშე პირი
მიუხედავად იმისა, რომ სამხრეთ ბოჰემის ზოგიერთმა თავადაზნაურობამ, ჰენრი III როზენბერგის მეთაურობით, მონაწილეობა მიიღო ბოჰემიის მეფის ვენცლავ IV-ის წინააღმდეგ მე-14 და მე-15 საუკუნეების მიჯნაზე სხვადასხვა აჯანყებებში (მეფე ტყვეობაშიც კი იყო როზენბერგის ციხესიმაგრეებში, პურიბენიცასა და ჩესკი კრუმლოვისთვის. მოკლე დროში), არ არსებობს არანაირი მტკიცებულება ჟიჟკას ამ კონფლიქტებში მონაწილეობის შესახებ. ვარაუდობენ, რომ მე-15 საუკუნის პირველ წლებში იან ჟიჟკა უკვე აკონტროლებდა მის ოჯახურ ქონებას. თუმცა, ოჯახს, ალბათ, ფინანსური პრობლემები შეექმნა და ქონების ნაწილების გაყიდვა დაიწყო. ზოგიერთი წყარო ვარაუდობს, რომ ჟიჟკას მამამ დაიკავა სამეფო მცველის ადგილი, სანამ ის გარდაიცვლებოდა 1407 წელს პლზენის მახლობლად და თავად ჟიჟკა შესაძლოა სამეფო სამსახურშიც ყოფილიყო გადაყვანილი, მაგრამ მტკიცებულებები საკმარისად ნათელი არ არის.

თუმცა, 1406 წლიდან ჟიჟკა იწყებს გამოჩენას როზენბერგის მამულის შავ წიგნში (acta negra maleficorum), როგორც ბრალდებული ბანდიტი.Šmahel, p. 26 სამწუხაროდ, ამ ბრალდების მიზეზები ცნობილი არ არის, მაგრამ ის ფაქტი, რომ მან ღია მტრობა გამოუცხადა ჰენრი როზენბერგს და ასევე ქალაქ ბუდეიოვიცესა და მათ მოკავშირეებს, მიუთითებს იმაზე, რომ იგი ცდილობდა ებრძოლა რაიმე უსამართლობას თავისი სახლის წინააღმდეგ და აღასრულოს მისი ზოგიერთი უფლება ამ გზით.Tomek, pp. 12–13 შმაჰელი სამხრეთ-ბოჰემური ბანდიტიზმის ბუმს ანიჭებს როზენბერგის მდიდარი სახლის (და საეკლესიო მამულების) მუდმივ ზრდას და დაბალი აზნაურების ერთდროულ დავალიანებასა და გაღატაკებას მათ ქვეშევრდომთა შორის მიწის წყურვილთან ერთად. , რამაც გამოიწვია სოციალური დაძაბულობა რეგიონში. ამ გარემოებებმა შესაძლოა საბოლოოდ აიძულა ჟიჟკა დაეტოვებინა თავისი რეზიდენცია ტროცნოვში. ისტორიკოსმა ტომეკმა ასევე ივარაუდა, რომ მას შესაძლოა ძალით ჩამოერთვათ მცირე მემკვიდრეობითი ქონება, რაც არცთუ იშვიათი იყო იმ დროს. შედეგად, მან დაიწყო უკანონო ცხოვრების წარმართვა, რომელსაც ნაწილობრივ მხარს უჭერდა ადგილობრივი დიდგვაროვანი ვალკუნი. Šmahel, p. 28

ნებისმიერ შემთხვევაში, ძალადობა ატყდა და ჟიჟკა ცდილობდა ნებისმიერ შემთხვევაში დაეზიანებინა თავისი მტრები მოკავშირეებად, ასევე ადგილობრივ ბანდიტებად, მათე ვუდჩეს (მათე ლიდერი) მეთაურობით, რომლებიც მხოლოდ ფინანსურ მოგებას ეძებდნენ. ჯგუფი დაბანაკდა სხვადასხვა ადგილას, მათ შორის ფერმაში სოფელ სედლოში (დღეს Číměř-ის ნაწილი), წისქვილი ლომნიცე ნად ლუჟნიციიდან შორს, უცნობი ქალის სახლში ჰლავატჩეში ან უბრალოდ ტყეში.Tomek, pp. 15–16 იმ პერიოდში ჯგუფის შემოსავლის მთავარი წყარო იყო ძარცვა, გამოსასყიდად ხალხის დაკავება და პატარა ქალაქებზე თავდასხმა. ისინი მას იყენებდნენ ცხოვრების ხარჯების (მათ შორის დროებითი მასპინძლების გადახდის) და ჯაშუშების გადასახდელად. კამ მონაწილეობა მიიღო ამ დარბევაში და ერთ მკვლელობაში მაინც: კაცი, რომელიც ჰენრი როზენბერგის კოჰორტას ეკუთვნოდა. ჟიზკა და ბანდიტები ასევე დაუკავშირდნენ ჰენრი როზენბერგის უფრო ძლიერ მტერს. მაგალითად, 1408 წელს ჟიჟკამ მონაწილეობა მიიღო პრაჩატიცეს მახლობლად მდებარე ჰუსის ციხესიმაგრის დასაპყრობად მზადებაში (რომლის ბურღავი იყო ჰუსის მიკულაში, რომელიც მოგვიანებით გახდა ჟიზკას არმიის ერთ-ერთი პირველი კომენდანტი ჰუსიტური ომების დასაწყისში). ის ასევე აწარმოებდა მოლაპარაკებას ბიტოვის ალეშთან, რათა მიეღო იანის დახმარება ქალაქების ნოვე ჰრადისა და ტრებონის დაპყრობის მცდელობაში. კიდევ ერთი დიდგვაროვანი, რომელიც იანს დახმარებას სთხოვდა, იყო ერჰარტი კუშტატელი, რომელსაც სურდა სლოვენიცის ციხესიმაგრის აღება.Tomek, pp. 14–15

ჟიჟკას ზოგიერთი თანამგზავრი საბოლოოდ დაატყვევეს, აწამეს და სიკვდილით დასაჯეს, მათ შორის მატეი ვუდჩე.Tomek, p. 6 ჟიჟკას მდგომარეობა შეიცვალა 1409 წლის 25 აპრილს, როდესაც მეფე ვენცლასი დათანხმდა, რომ მისი კონფლიქტი ქალაქ ბუდეიოვიცესთან უნდა დასრულებულიყო და 27 ივნისს მან შეიწყალა იგი (მას "ერთგული და საყვარელი" უწოდა) სპეციალური წერილით. ამავე დროს მან უბრძანა ბუდეჟოვეცის საკრებულოს ამის გაკეთებაც.Šmahel, pp. 33–32 ეს იმაზე მეტყველებს, რომ მეფემ აღიარა, რომ ჟიჟკა ნაწილობრივ მაინც გაამართლა კონფლიქტში.

იხილეთ აგრეთვე
 ჰუსიტური ომები

ლიტერატურა



სქოლიო

კატეგორია:დაბადებული 1360
კატეგორია:გარდაცვლილი 1424
კატეგორია:გარდაცვლილი 11 ოქტომბერი
კატეგორია:შავი ჭირით გარდაცვლილები