იუპიტერის ბუნებრივი თანამგზავრები

იუპიტერის ბუნებრივი თანამგზავრები — 2025 წლის მდგომარეობით, საერთაშორისო ასტრონომიული კავშირის მიერ დადასტურებული 97 დიდი თუ მცირე ციური სხეული, რომელიც პლანეტა იუპიტერის გარშემო მოძრაობს.

შეუიარაღებელი თვალით არც ერთი სხვა პლანეტის თანამგზავრი არ ჩანს. მეტიც უტელესკოპოდ თვით შორეული გიგანტი პლანეტები - ურანი და ნეპტუნიც კი მიუწვდომელია თვალისათვის, არათუ მათი თანამგზავრები. ამიტომ არის დაკავშირებული სხვა „თანამგზავრების” აღმოჩენა გალილეო გალილეის სახელთან. თითქმის ოთხასი წლის წინათ, ამ იტალიელმა მეცნიერმა თვითნაკეთი მარტივი ჭოგრიტით ერთბაშად იუპიტერის ოთხი თანამგზავრი აღმოაჩინა. მათ უწოდეს: იო, ევროპა, განიმედე და კალისტო. იო და ევროპა დაახლოებით ჩვენი თანამგზავრისოდენა სხეულებია და დაახლოებით იმავე მანძილზე უვლიან გარს იუპიტერს, როგორც მთვარე - დედამიწას: იო - 420 ათას, ევროპა კი - 671 ათას კმ-ზე (შეგახსენებთ, რომ მთვარიდან დედამიწამდე 384 400 კმ-ია). საინტერესოა იუპიტერის გარშემო მათი გარშემოვლის პერიოდები, ანუ ”თვეები”: იოს ”თვე” სულ 1 დღე და 18 საათია, ევროპასი - 3 დღე და 13 საათი, (მთვარის თვე 27 დღეა!). ბარემ ვთქვათ, იუპიტერის დღე-ღამე (ღერძული ბრუნვის პერიოდი) ორნახევარჯერ მოკლეა ჩვენს დღე-ღამეზე, მისი წელიწადი კი (მზის ირგვლივ გარემოქცევის პერიოდი) 12 ჩვენებურ წელიწადს უდრის.
იუპიტერის სხვა თანამგზავრები - განიმედე და კალისტო მთვარეზე თითქმის ორჯერ დიდებია, ხოლო მათი „თვეები” შესაბამისად 7 და 17 დღეა.

მოგვიანებით აღმოჩნდა, რომ იუპიტერს სხვა თანამგზავრებიც ჰყოლია, ოღონდ გაცილებით პატარები. ზოგი მათგანი დიდი ტელესკოპებით იპოვეს, ზოგსაც კოსმოსურ ხომალდმა „ვოიაჯერ 2”-მა მიაკვლია, რომელიც უშუალოდ 1980 წელს „ესტუმრა” იუპიტერის მიდამოებს. მათგან ყველაზე შორეული „თანამგზავრია” სინოპე, რომელიც იუპიტერიდან 24 მლნ. კმ მანძილზეა და მისი ”თვე” (მოქცევის პერიოდი) დედამიწის ორი წელიწადია. სინოპე სულ რაღაც 28 კმ ზომისაა, და რა თქმა უნდა ძალზე უღიმღამო მნათობია. რომელსაც ვარსკვლავებში ვერც კი გამოარჩევ. ასევე პატარებია იუპიტერის სხვა თანამგზავრები: ლედა, ჰიმალია, ლისითეა, ელერა, ანანკე, კარმე, პაციფუ...სამაგიეროდ, გალილეის აღმოჩენილი ოთხი კაშკაშა თანამგზავრი იუპიტერის ღამეებს, დედამიწისეულისაგან განსხვავებით, ბევრ განსაკუთრებულ, წარმტაც მოვლენას შესძენს: ზოგი სავსე მთვარის ფაზაში იქნება, ზოგი ნახევარმთვარის ან მილეული ნამგლის სახით იელვარებს; ერთი რომ ჩავა, მეორე ამობრწყინდება და შეიძლება ერთმანეთიც დააბნელონ. თანამგზავრთა დაბნელებები თუ ამ სხეულებით გამოწვეული მზის დაბნელებებიც იუპიტერზე გაცილებით ხშირი იქნება, ვიდრე დედამიწაზე.

 იუპიტერის თანამგზავრები 
 ნომერი სახელი ეპონიმისურათი აბსოლ.ვარსკვ. სიდიდე დიამეტრი (კმ) მასა( კგ) დიდი ნახევარღერძი(კმ) ორბიტალური პერიოდი(დღე-ღამე) დახრა (°) ექსცენტრ. აღმოჩენის თარიღი გამოცხადების წელი აღმომჩენი ჯგუფი მეტიდა  მეტიდა(Μήτιδα)  50px|center  10.5  43(60 × 40 × 34)        0.060  0.0002  1979  1980  სინოტი(ვოიაჯერ 1)  შიდა ადრასთეა  ადრასტეია(Ἀδράστεια)  50px|center  12.0        0.030  0.0015  1979  1979  ჯუიტი,დანიელსონი(ვოიაჯერ 2) შიდა ამალთეა  ამალთეა(Ἀμάλθεια)  50px|center  7.1    208     0.374  0.0032  1892  1892  ბარნარდი  შიდა თებე  თებე(Θήβη)  50px|center  9.0          1.076  0.0175  1979  1980 სინოტი(ვოიაჯერ 1)  შიდა იო იო(Ίώ) alt=|center|50px -1.7         0.050  0.0041  1610  1610  გალილეო  გალილეისეული ევროპა ევროპე(Εὐρώπη)  50px|center  -1.4          0.470  0.0090  1610  1610  გალილეო გალილეისეული განიმედე განიმედე(Γανυμήδης) center|50x50px -2.1         0.200  0.0013  1610  1610  გალილეო გალილეისეული კალისტო კალისტო(Καλλιστώ)  50px|center  -1.2          0.192  0.0074  1610  1610  გალილეო გალილეისეული თემისტო თემისტო(Θεμιστώ)  50px|center  13.3          43.8  0.340  1975/2000  1975  კოვალი, როემერი/შეპარდი და სხვ.  თემისტო ლედა ლედა(Λήδα)  50px|center  12.7  21.5        28.6  0.162  1974  1974  კოვალი  ჰიმალია ერსა ერსა(Ἔρσα)  50px|center  16.0          29.1  0.116  2018  2018  შეპარდი ჰიმალია S/2018 J 2   16.5          28.3  0.152  2018  2022  შეპარდი ჰიმალია ჰიმალია ჰიმალია(Ἱμαλία)  50px|center  8.0  139.6(150 × 120)  420      28.1  0.160  1904  1905  Perrine ჰიმალია პანდია პანდიე(Πανδία)  50px|center  16.2          29.0  0.179  2017  2018  შეპარდი ჰიმალია ლისითეა ლისითეა(Λυσιθέα)  50px|center  11.2  42.2        27.2  0.117  1938  1938  Nicholson ჰიმალია ელარა ელარე(᾿Ελάρη)  50px|center  9.7  79.9        27.9  0.211  1905  1905  Perrine ჰიმალია S/2011 J 3   16.3          27.6  0.192  2011  2022  შეპარდი  ჰიმალია დია დია(Δία)  50px|center  16.1          29.0  0.232  2000  2001  შეპარდი და სხვ.  ჰიმალია S/2018 J 4   16.7          50.2  0.177  2018  2023  შეპარდი  კარპო კარპო კარპო(Καρπώ)  50px|center  16.2          53.2  0.416  2003  2003  შეპარდი  კარპო ვალეტუდო ჰიგეას ლათინური სახელი (Valetudo)  50px|center  17.0          34.5  0.217  2016  2018  შეპარდი  ვალეტუდო ევფორიე ევფორიე(Εὐπορία)  50px|center  16.3          145.7  0.148  2001  2002  შეპარდი და სხვ.  ანანკე იუპიტერ LV  50px|center  16.4          145.3  0.090  2003  2003  Gladman  ანანკე ევფემე ევფემე(Ευφημη)  50px|center  16.6          148.0  0.241  2003  2003  შეპარდი  ანანკე  S/2021 J 3   17.2          147.9  0.239  2021  2023  შეპარდი  ანანკე იუპიტერ LII  50px|center  17.4          148.1  0.248  2010  2011  Veillet  ანანკე იუპიტერ LIV  50px|center  17.0          144.7  0.232  2016  2017  შეპარდი  ანანკე მნემე მნემე(Μνήμη)  50px|center 16.3          148.0  0.247  2003  2003  შეპარდი & Gladman  ანანკე ევანთე ევანთე(Ευάνθη)  50px|center  16.4          148.0  0.239  2001  2002  შეპარდი და სხვ.  ანანკე  S/2003 J 16  50px|center  16.3          148.0  0.243  2003  2003  Gladman  ანანკე ჰარპალიკე ჰარპალიკე(Ἀρπαλύκη)  50px|center  15.9          147.7  0.232  2000  2001  შეპარდი და სხვ.  ანანკე ორთოზიე ორთოზია(Ορθωσία)  50px|center  16.6          144.3  0.299  2001  2002  შეპარდი და სხვ.  ანანკე ჰელიკე ჰელიკე(Ἑλίκη)  50px|center  16.0          154.4  0.153  2003  2003  შეპარდი  ანანკე  S/2021 J 2   17.3          148.1  0.242  2021  2023  შეპარდი  ანანკე პრაქსიდიკე პრაქსიდიკე(Πραξιδίκη)  50px|center  14.9  7        148.3  0.246  2000  2001  შეპარდი და სხვ.  ანანკე იუპიტერ LXIV  50px|center  16.5         147.9  0.231  2017  2018  შეპარდი  ანანკე  S/2021 J 1   17.3          150.5  0.228  2021  2023  შეპარდი  ანანკე S/2003 J 12  50px|center  17.0         150.0  0.235  2003  2003  შეპარდი  ანანკე იუპიტერ LXVIII    16.6          147.3  0.233  2017  2018  შეპარდი  ანანკე თელქსინოე თელქსინოე(Θελξινόη)   16.3          150.6  0.228  2003  2004  შეპარდი & Gladman et al.  ანანკე თიონე თიონე(Θυώνη)  50px|center  15.8          147.5  0.233  2001  2002  შეპარდი და სხვ.  ანანკე S/2003 J 2  50px|center  16.7          150.2  0.225  2003  2003  შეპარდი  ანანკე ანანკე ანანკე(Ἀνάγκη)  50px|center  11.7  29.1        147.6  0.237  1951  1951  Nicholson  ანანკე  S/2022 J 3   17.4          148.2  0.249  2022  2023  შეპარდი  ანანკე იოკასტე იოკასტე(Ἰοκάστη)  50px|center  15.5          148.8  0.227  2000  2001  შეპარდი და სხვ.  ანანკე ჰერმიპე ჰერმიპე(Ἑρμίππη)  50px|center  15.5          150.2  0.219  2001  2002  შეპარდი და სხვ.  ანანკე იუპიტერ LXX   16.2          155.5  0.200  2017  2018  შეპარდი  ანანკე ფილოფროსინე ფილოფროსინე(Φιλοφροσύνη)   16.7          146.3  0.229  2003  2003  შეპარდი  პასიფაე S/2016 J 3   16.7          164.6  0.251  2016  2023  შეპარდი  კარმე  S/2022 J 1   17.0          164.5  0.257  2022  2023  შეპარდი  კარმე პაზიფეე პასითეა(Πασιθέα)  50px|center  16.8          164.6  0.270  2001  2002  შეპარდი და სხვ.  კარმე იუპიტერ LXIX  50px|center  17.1          164.8  0.255  2017  2018  შეპარდი  კარმე  S/2021 J 6   17.3          164.9  0.271  2021  2023  შეპარდი და სხვ.  კარმე S/2003 J 24   16.6          164.5  0.259  2003  2021  შეპარდი და სხვ.  კარმე ევრიდომე ევრიდომე(Εὐριδόμη)  50px|center  16.2          149.1  0.294  2001  2002  შეპარდი და სხვ.  პასიფაე იუპიტერ LVI   16.8         151.9  0.355  2011  2012  შეპარდი  პასიფაე  S/2003 J 4  50px|center  16.7          148.2  0.328  2003  2003  შეპარდი  პასიფაე ქალდენე ქალდენე(Χαλδηνή)  50px|center  16.0         164.7  0.265  2000  2001  შეპარდი და სხვ.  კარმე იუპიტერ LXIII  50px|center  16.4          164.5  0.272  2017  2018  შეპარდი  კარმე ისონოე ისონოე(Ἰσονόη)  50px|center  16.0          164.8  0.249  2000  2001  შეპარდი და სხვ.  კარმე  S/2022 J 2   17.6          164.7  0.265  2022  2023  შეპარდი  კარმე  S/2021 J 4   17.4          164.6  0.265  2021  2023  შეპარდი  კარმე კალიქორე კალიქორე(Καλλιχόρη)   16.3          164.8  0.252  2003  2003  შეპარდი  კარმე ერინომე ერინომა(Erinoma)  50px|center  16.0         164.4  0.276  2000  2001  შეპარდი და სხვ.  კარმე კალე კალე(Καλή)  50px|center  16.3          164.6  0.262  2001  2002  შეპარდი და სხვ.  კარმე ეირენე ეირენე(Εἰρήνη)   15.8          164.6  0.258  2003  2003  შეპარდი  კარმე ეტნე ეტნე(Αἴτνη)  50px|center  16.0          164.6  0.277  2001  2002  შეპარდი და სხვ.  კარმე ევკელადე ევკელადე(Ευκελάδη)  50px|center  16.0          164.6  0.277  2003  2003  შეპარდი  კარმე არქე არქე(Ἀρχή)  50px|center  16.2          164.6  0.261  2002  2002  შეპარდი  კარმე ტაიგეტე ტაიგეტე(Ταϋγέτη)  50px|center  15.6          164.7  0.253  2000  2001  შეპარდი და სხვ.  კარმე  S/2016 J 4   17.3          147.1  0.294  2016  2023  შეპარდი  პასიფაე იუპიტერ LXXII   16.7          164.6  0.271  2011  2012  შეპარდი  კარმე კარმე კარმე(Κάρμη)  50px|center  10.6  46.7        164.6  0.256  1938  1938  Nicholson  კარმე ჰერსე ერსა(Ἕρση)   16.5          164.4  0.262  2003  2003  Gladman et al.  კარმე იუპიტერ LXI   16.6          164.7  0.265  2003  2003  Gladman  კარმე იუპიტერ LI  50px|center  16.5          164.5  0.252  2010  2011  Jacobson et al.  კარმე  S/2003 J 9  50px|center  16.9          164.8  0.263  2003  2003  შეპარდი  კარმე იუპიტერ LXVI   16.5          164.8  0.257  2017  2018  შეპარდი  კარმე იუპიტერ LXVII   16.6          149.7  0.336  2017  2018  შეპარდი  პასიფაე კალიკე კალიკე(Καλύκη)  50px|center  15.4  6.9        164.8  0.260  2000  2001  შეპარდი და სხვ.  კარმე ჰეგემონე ჰეგემონე(Ἡγεμόνη)   15.9          152.6  0.358  2003  2003  შეპარდი  პასიფაე  S/2018 J 3   17.3          164.9  0.268  2018  2023  შეპარდი  კარმე  S/2021 J 5   16.8          164.9  0.272  2021  2023  შეპარდი და სხვ.  კარმე პასიფაე პასიფაე(Πασιφάη)  50px|center  10.1  57.8        148.4  0.412  1908  1908  Melotte  პასიფაე სპონდე სპონდე(Σπονδή)  50px|center  16.7          149.3  0.322  2001  2002  შეპარდი და სხვ.  პასიფაე S/2003 J 10  50px|center  16.9          164.4  0.264  2003  2003  შეპარდი  კარმე მეგაკლიტე მეგაკლიტე(Μεγακλίτη)  50px|center  15.0          149.8  0.421  2000  2001  შეპარდი და სხვ.  პასიფაე კილენე  კილენე(Κυλλήνη)   16.3          146.8  0.419  2003  2003  შეპარდი  პასიფაე სინოპე სინოპე(Σινώπη)  50px|center  11.1  35        157.3  0.264  1914  1914  Nicholson  პასიფაე იუპიტერ LIX  50px|center  16.8          145.8  0.328  2017  2017  შეპარდი  პასიფაე აიდე  აიდე(Ἀοιδή)   15.6         155.7  0.436  2003  2003  შეპარდი  პასიფაე ავტონოე ავტონოე(Αὐτονόη)  50px|center  15.5          150.8  0.330  2001  2002  შეპარდი და სხვ.  პასიფაე კალიროე  კალიროე(Καλλιρρόη)  50px|center  14.0  9.6       145.1  0.297  1999  2000  Scotti et al.  პასიფაე  S/2003 J 23  50px|center  16.6          144.7  0.313  2003  2004  შეპარდი  პასიფაე  კორე კორე(Κόρη)  50px|center  16.6          141.5  0.328  2003  2003  შეპარდი  პასიფაე

კომენტარი
თანამგზავრებს (ავტონოე, აიდე, ევანთე, თელქსინოე, პასითეა, პასიფაე) 2022 წლის ჟურნალ „ასტრონომიული კალენდარში“ ოდნავ განსხვავებული სახელები აქვს.ჟურ. „ასტრონომიული კალენდარი“, თბ., 2022, გვ. 92-93

სქოლიო