მანჭკვალა

მანჭკვალა, შემოდგომის მანჭკვალა () — სოკოს სახეობა ფიზალაკრიასებრთა ოჯახისა. გავრცელების არეალი მოიცავს მსოფლიოს ყველა კონტინენტს გარდა ანტარქტიდისა და სამხრეთ ამერიკისა.

კარგი ხარისხის პირობითად საჭმელი სოკოა. მოხმარებამდე მანჭკვალა საჭიროებს თერმულად დამუშავებას. იხმარება შემწვარი, მოხარშული, დამარინადებული, დამარილებული და გამხმარი სახით.

პარაზიტი სოკოა. იწვევს მერქნის ლპობას. იზრდება დიდ ჯგუფებად დამპალ და ცოცხალ წიწვიან და ფოთლოვან ხეებზე, აგრეთვე ცოცხალი ხეებისა და ბუჩქების ფესვებზე, აგვისტოს ბოლოდან ზამთრის დასაწყისამდე.

სოკო პირველად აღწერა დანიელმა მიკოლოგმა მარტინ ვალმა 1790 წელს როგორც Agaricus melleus. მიმდინარე ბინომიალური სახელწოდება მიანიჭა გერმანელმა მიკოლოგმა პაულ კუმერმა 1871 წელს.P. Kumm. (1871) , In: Führ. Pilzk. (Zwickau):134

სამეცნიერო სინონიმები:
Agaricus melleus Vahl (1790)
Agaricus sulphureus Weinm.
Armillaria mellea var. glabra Gillet (1874)
Armillaria mellea var. maxima Barla (1887)
Armillaria mellea var. minor Barla (1887)
Armillaria mellea var. sulphurea (Weinm.) Fr. (1879)
Armillariella mellea (Vahl) P.Karst. (1881)
Clitocybe mellea (Vahl) Ricken (1915)
Lepiota mellea (Vahl) J.E.Lange (1915)

 აღწერა 
ქუდის დიამეტრი — 3-10 სმ (იშვიათად 15-17 სმ-მდე), თავიდან ამოზნექილი, შემდეგ კი ბრტყლად გაშლილი, ხშირად ტალღისებური კიდეებით. ახასიათებს ბორცვაკი. ზედაპირი დაფარულია წვრილი მურა ქერცლებით, რომლებიც ასაკთან ერთად შეიძლება გაქვრეს.avol Škubla: Wielki atlas grzybów. Poznań: Elipsa, 2007. ISBN 978-83-245-9550-1. ნორჩობაში თაფლისფერ-ყვითელი, თაფლისფერ-ყავისფერი ან ზეთისხილისფერ-ყვითელია, შემდგომში ზეთისხილისფერ-ყავისფერი და მუქი ყვითელ-ყავისფერი. ცენტრში უფრო მუქია.

რბილობი — მოთეთრო, ნორჩობაში მკვრივი, ასაკთან ერთად თხელდება. ფეხში ბოჭკოვანი; სიმწიფეში უხეშია. ახასიათებს სასიამოვნო სუნი და გემო.

ფირფიტები — შედარებით მეჩხერი, შეზრდილი ფეხთან ან ოდნავ დაღმავალი. ნორჩობაში მოთეთრო, ასაკში მუქდება ვარდისფერ-ყავისფრამდე.   შესაძლოა დაიფაროს მურა ქერცლებით 

ფეხის სიგრძე — 8-10 სმ, სისქე — 1-2 სმ, მთლიანი, ღია ყვითელ-ყავისფერი ზედაპირით. ქვედა ნაწილი მუქია ყავისფერ-მურამდე. ძირისკენ შეიძლება იყოს ოდნავ გაფართოებული, თუმცა არა გამობერილი. ქუდის მსგავსად, ფეხის ზედაპირი დაფარულია მუქი ქერცლებით. ნახოფსხეულები ხშირად ფეხის ძირებით ერთმანეთზეა შეზრდილი.

საბურველის ნარჩენები: ფეხის ზედა ნაწილში ახასიათებს თეთრი ვიწრო საყელო მოყვითალო კიდეებით. როგორც წესი პირდაპირ ქუდის ქვეშ. ვოლვის გარეშე.

სპორების ფხვნილი — თეთრი. სპორები — 8,5×5,5 მკმ, ფართოელიფსისებური.

 ცვალებადობა 
მიჩნეულია, რომ მანჭკვალას ქუდის ფერი დამოკიდებულია სუბსტრატზე, რომელზეც იგი იზრდება. სოკო, რომელიც იზრდება ვერხვზე, თეთრ აკაციასა და თუთაზე, თაფლისფერ-ყვითლად არის შეფერილი, მუხაზე მოყავისფროა, ხოლო წიწვოვან ხეებზე — მოწითალო-ყავისფერი.

 ეკოლოგია და გავრცელება 
პარაზიტი სოკოა, რომელიც აავადებს ხისა და ბუჩქის 200-მდე სახეობას. იშვიათად ვნებს ბალახოვან მცენარეებს, მაგალითად როგორიცაა კარტოფილი.  იწვევს მერქნის ლპობას. იზრდება დიდ ჯგუფებადBarbara Gumińska, Władysław Wojewoda: Grzyby i ich oznaczanie. Warszawa: PWRiL, 1985. ISBN 83-09-00714-0. (იშვიათად ერთეულებად) ცოცხალი ხის ტანზე და მის ფესვებზე. ხშირად შეიძლება მისი ნახვა დაზიანებული მცენარეების ქერქის ქვეშ.

მანჭკვალა ზოგჯერ საპროტროფია: იზრდება კუნძებზე და მკვდარ ხეებზე, ხოლო უხვ მოსავლიან წლებში — ძირნაყარ ტოტებსა და ფოთლების ყუნწებზე. ასეთ დროს ღამით კუნძებზე შეინიშნება თეთრი ნათება.

გავრცელებულია დედამიწის ყველა კონტინეტზე, გარდა ანტარქტიდისა და სამხრეთ ამერიკისა. უპირატესობას ანიჭებს ნესტიან ტყეებს.

სეზონი: აგვისტოს ბოლოდან ზამთრის დასაწყისამდე. მასიურად მოდის სექტემბრის პირველ ნახევარში ან მაშინ, როდესაც საშუალო დღიური ტემპერატურა +15...+100 ცელსიუსს ქვემოთ არის. იზრდება ბევრ რეგიონში ორ-სამ ფენად, თითოეულის ხანგრძლივობა 15-20 დღე გრძელდება.

 მსგავსი სახეობები 
შხამიან მანჭკვალას მატყუარას მანჭკვალასაგან განსხვავებით ფეხზე საყელო (რგოლი) არ ახასიათებს.

 კვებითი ღირებულება 
კარგი ხარისხის პირობითად საჭმელი სოკოა. მოხმარებამდე საჭიროებს თერმულად დამუშავებას (მოხარშვა),Ettore Bielli: Pilze. Ein umfassender Ratgeber zum Bestimmen und Sammeln von Pilzen. Zeichnungen von Laura Maggiora. Kaiser, Klagenfurt 1998, ISBN 3-7043-2179-6, S. 77 (italienisch: Funghi. Übersetzt von Linda Pölzler, Norbert Jakober). წინააღმდეგ შემთხვევაში, შესაძლოა გამოიწვიოს კუჭის მომნელებელი სისტემის მოშლა.Marcel Bon: Pareys Buch der Pilze. Kosmos, Stuttgart 2005, ISBN 3-440-09970-9, S. 142 (englisch: The mushrooms and toadstools of Britain and Northwestern Europe. Übersetzt von Till R. Lohmeyer). იხმარება შემწვარი, მოხარშული, დამარინადებული, დამარილებული და გამხმარი სახით. ფეხი უხეშია და როგორც წესი საჭმელად არ ხმარობენ.

მანჭკვალა შეიცავს მიკროელემენტებს, რომლებიც მნიშვნელოვან როლს თამაშობენ სისხლის უჯრედოვანი ელემენტების წარმოქმნაში, მაგალითისთვის, 100 გ. მანჭკვალას მიღება აკმაყოფილებს ორგანიზმისთვის საჭირო თუთიის და სპილენძის დღე-ღამის ნორმას.

ყურადსაღებია ის ფაქტი, რომ ზოგიერთ ადამიანში მანჭკვალას დიდი რაოდენობით მიღებამ შესაძლოა გამოიწვიოს კუჭის მომნელებელი სისტემის მოშლა.Nordiska ministerrådet 2012: Handelssvamp , sida 41

 გამოყენება მედიცინაში 
ევროპელ და ჩინელ მეცნიერთა ჩატარებული კვლევებით დადგინდა, რომ მანჭკვალას შემცველი პრეპარატები ეხმარება ორგანიზმს ისეთი მიკროორგანიზმების წინააღმდეგ როგორებიცაა ოქროსფერი სტაფილოკოკი, თივის ჩხირი და Bacillus Cereus.Ивойлов А. Растущие около пня // „Наука и жизнь“. — 2020. — № 8. — С. 74 — 75.

გალერეა

 ლიტერატურა 


 Лессо Т. Грибы, определитель / пер. с англ. Л. В. Гарибовой, С. Н. Лекомцевой. — М.: «Астрель», „АСТ“, 2003. — С. 80. — ISBN 5-17-020333-0.

 Работнов Т. А., Говорухин В. С. Кормовые растения сенокосов и пастбищ СССР : в 3 т. / под ред. И. В. Ларина. — М. ; Л. : Сельхозгиз, 1950. — Т. 1 : Споровые, голосеменные и однодольные. — С. 44, 47. — 689 с. — 10 000 экз.


 რესურსები ინტერნეტში 

სქოლიო

კატეგორია:ფიზალაკრიასებრნი
კატეგორია:მანჭკვალა
კატეგორია:საჭმელი სოკოები