დენვერი

დენვერი ( ) — ქალაქი-ოლქი აშშ-ის დასავლეთ ნაწილში; კოლორადოს შტატის დედაქალაქი და მისი უდიდესი ქალაქი. დენვერი მდინარე საუთ პლეტის ნაპირზე, კლდოვანი მთების ფრონტ რეინჯის აღმოსავლეთითაა განთავსებული. ქალაქის ცენტრი მდინარე ჩერი კრიკის და საუთ პლეტის თანაკვეთს აღმოსავლეთით და კლდოვანი მთების მთისწინეთიდან აღმოსავლეთით 19 კმ-ზე მდებარეობს. დენვერს მეტსახელად „ერთ-მილიან ქალაქს“ () ეძახიან, რადგან ის ზღვის დონიდან ერთ მილზეა (1.609,3 მ) გაშენებული — ის აშშ-ს ერთ-ერთი ყველაზე მაღალი ქალაქია. გრინვიჩის მერიდიანის დასავლეთით 105-ე მერიდიანი დენვერის იუნიონის სადგურზე გადის, რომლის დროც აშშ-ს მთის დროის სარტყელს განსაზღვრავს.

2012 წლის მიახლოებითი მონაცემებით, დენვერის მოსახლეობა 634.265 კაცია, რითაც ის აშშ-ს უდიდესი ქალაქებიდან 23-ე ადგილს იკავებს. მოსახლეობით ის მთის შტატების რიგით მე-3 ქალაქია. დენვერ-აურორა-ლეიკვუდის მეტროპოლიის მოსახლეობა 2.645.209-ია, რითაც ის აშშ-ს მეტროპოლიებიდან 21-ეა. დენვერ-აურორას გაერთიანებული სტატისტიკური არეს მოსახლეობა 3.214.218 კაცია, რითაც ის აშშ-ს გაერთიანებული სტატისტიკური არეებიდან სიდიდით მე-16 ადგილს იკავებს.

 გეოგრაფია 
ქალაქი-ოლქი დენვერი განლაგებულია 39°45'43" ჩ. გ. და 104°52'52" დ.გ. (39.761842, −104.881222), კოლორადოს ფრონტ რეინჯის რეგიონში. სამხრეთი კლდოვანი მთები დენვერის დასავლეთით, ხოლო ჰაი პლეინზი მის აღმოსავლეთით მდებარეობს. ცენტრალური დენვერი ვაკეა, ქალაქის ჩრდილოდასავლეთი, დასავლეთი, სამხრეთი და სამხრეთაღმოსავლეთი კი — მთიანი.

დენვერის სრული ფართობი 400.531.560 მ²-ია. აქედან 4.208.558 მ² (1,06%) წყალია. დენვერი ზღვის დონიდან საშუალოდ 1609,3 მეტრზეა განთავსებული, რითაც აშშ-ს დიდი ქალაქებიდან რიგით მეორეა.

დენვერის მოსაზღვრე ოლქებია:
 ადამსი: ჩრდილოეთიდან და აღმოსავლეთიდან
 არაპაჰო: სამხრეთიდან აღმოსავლეთიდან, ანკლავებს — სამხრეთ-აღმოსავლეთიდან
 ჯეფერსონი: დასავლეთიდან
დენვერის მოსაზღვრე ქალაქებია:
 კომერს სიტი: ჩრდილოეთიდან
 ბრაიტონი: ჩრდილოეთიდან (გამოყოფილია ადამის ოლქის ვიწრო დერეფნით)
 აურორა: აღმოსავლეთიდან
 გლენდეილი: ანკლავი სამხრეთ-აღმოსავლეთში
 გრინვუდ ვილიჯი: სამხრეთიდან
 ჩერი ჰილზ ვილიჯი: სამხრეთიდან
 ენგელვუდი: სამხრეთიდან
 შერიდანი: სამხრეთიდან
 ბოუ მარი: სამხრეთიდან
 ლიტლტონი: სამხრეთიდან
 ლეიკვუდი: სამხრეთიდან
 ეჯვოტერი: დასავლეთიდან
 უიტ რიჯი: დასავლეთიდან
 მაუნტინ ვიუ: დასავლეთიდან
 ლეიკსაიდი: დასავლეთიდან
 არვადა: ჩრდილო-დასავლეთიდან (გამოყოფილია ჯეფერსონის ოლქის ვიწრო დერეფნით)
 ბერკლი: ჩრდილოეთიდან
 ჩრდილოეთი ვაშინგტონი: ჩრდილოეთიდან

 კლიმატი 
დენვერს კონტინენტური, სემიარიდული კლიმატი ახასიათებს (კიოპენის კლიმატის კლასიფიკაციით BSk) დაბალი ტენიანობით და წელიწადში დაახლოებით 3.107 მზიანი საათით. ქალაქის ჰავაზე გავლენას ახდენს დასავლეთით განლაგებული კლდოვანი მთები. დენვერის კლიმატი დასავლეთის მთებსა და აღმოსავლეთის პლატოებთან შედარებით ზომიერია, თუმცა ხანდახან — მკვეთრად ცვალებადი. მაგალითად, იშვიათ შემთხვევებში დენვერში თოვლი როგორც ადრეულ სექტემბერში, ისე გვიან მაისში დაფიქსირებულა.

დენვერის საშუალო წლიური ტემპერატურა 10,4 °C-ია, საშუალო ნალექების რაოდენობა — 379,0 მმ. თოვლი საშუალოდ 19 ოქტომბრიდან 26 აპრილამდე მოდის და 1882−2013 წლების მონაცემებით ერთ სეზნოზე საშუალოდ 146,1 სმ გროვდება. ყოველწლიურად დენვერში საშუალოდ 115 მზიანი, 130 ნაწილობრივ ღრუბლიანი 120 ღრუბლიანი დღეა.

ზამთარი დენვერში უმეტესწილად ზომიერია, თუმცა ტემპერატურები ხანდახან მკვეთრად ეცემა. დეკემბრიდან თებერვლის ჩათვლით საშუალოდ 10−13 დღეა 10 °C-ზე მაღალი მაქსიმალური ტემპერატურით და 1−3 დღე 0 °C-ზე მაღალი მინიმალური ტემპერატურით. დენვერში რეკორდულად დაბალი ტემპერატურა 1875 წლის 9 იანვარს დაფიქსირდა და −33,9 °C-ის ტოლი იყო. აშშ-ს დიდი (500.000 მოსახლეზე მეტი) ქალაქებიდან წელიწადში დენვერში საშუალოდ ყველაზე მეტი დღეა (157) 0 °C-ზე დაბალი ტემპერატურით; ასევე ყველაზე მეტი წლიური თოვლი (136.7 სმ). წელიწადში დერნვერში 2,54 მმ-ზე მეტი თოვლი საშუალოდ 31,2 დღის მანძილზე მოდის.

დენვერის გაზაფხულის კლიმატზე გავლენას ახდენს როგორც არქტიკული (ჩრდილოეთიდან), ისე წყნაროკეანური (დასავლეთიდან) ჰაერის მასები, რაც გაზაფხულის თოვლს უწყობს ხელს. მარტი დენვერის მეორე ყველაზე თოვლიანი თვეა და საშუალოდ 24,4 სმ თოვლი მოაქვს. მექსიკის ყურის თბილი ჰაერის მასების გავლენით ხანდახან ჭექა-ქუხილიც მოსალოდნელია, კონტინენტური ჰაერის მასები კი თბილ, მშრალ ამინდს უწყობს ხელს. გაზაფხულის უკანასკენლი ყინვიანი დღე საშუალოდ 5 მაისია. წელიწადში დენვერში 0,254 მმ-ზე მეტი ნალექები საშუალოდ 85,9 დღის მანძილზე მოდის.

ივლისის შუა რიცხვებიდან დენვერში შუადღის მეორე ნახევარში ჭექა-ქუხილს ტროპიკული მუსონი განაპირობეს. მიუხედავად ამისა, ქალაქში დღის მანძილზე ტენიანობა ძალიან დაბალია (ივლისში საშუალოდ 34%) და მინიმალური ტემპერატურა იშვიათად სცდება 21 °C-ს. წელიწადში მაქსიმალური ტემპერატურა 32,2 °C-ს საშუალოდ 37,8 დღის მანძილზე სცდება. 37,8 °C-ზე მაღალი მაქსიმალური ტემპერატურები იშვიათობაა და წელიწადში საშუალოდ 1,3 დღე გვხვდება. 32,2 °C-ზე მაღალი მაქსიმალური ტემპერატურები დაახლოებით 4 ივნისიდან 7 სექტემბრამდე გასტანს. დენვერში რეკორდულად უმაღლესი ტემპერატურა 40.6 °C-ია და პირველად 1878 წლის 8 აგვისტოს, უკანასკნელად კი 2012 წლის 26 ივნისს დაფიქსირდა.

შემოდგომაზე, ტროპიკული მუსონის გავლენას არქტიკული ჰაერის მასები ანაცვლებს, რასაც წყნაროკეანური ჩრდილოდასავლეთის ტენიანობა ემატება და თოვლს განაპირობებს. შემოდგომის პირველი ყივნა საშუალოდ 7 ოქტომბერს ხდება. ნოემბერი დენვერის მესამე ყველაზე თოვლიანი თვეა (საშუალოდ 22,9 სმ) და ისტორიულად ყველაზე ღრმა დღიური თოვლი (66 სმ) სწორედ ნოემბერში დაფიქსირებული. ერთი დიდთოვლობიდან ყველაზე მეტი თოვლი (116,1 სმ) ადრეულ დეკემბერში 1913 წელსაა აღრიცხული.

დენვერის ტემპერატურა საკმაოდ მერყევია და საშუალოდ დღეში 14,8 °C−16,9 °C-ით იცვლება

დენვერის კლიმატის უკიდურესი მაჩვენებლები შემდეგია (1872 წლიდან მოყოლებული):
 უმაღლესი ტემპერატურა: 41 °C (8 აგვისტო, 1878; 20 ივლისი, 2005; 25−26 ივნისი, 2012).
 უდაბლესი ტემპერატურა: −34 °C (9 იანვარი, 1875)
 უდაბლესი ყოველდღიური მაქსიმუმი: −23 °C (3 თებერვალი, 1883)
 უმაღლესი ყოველდღიური მინიმუმი: 25 °C (3 ივლისი, 1881)
 უმაღლესი დღიური საშუალო: 31 °C (26 ივნისი, 2012)
 უდაბლესი დღიური საშუალო: −27 °C (11 იანვარი, 1963)
 უმაღლესი ნალექები 24 საათის მანძილზე: 165,1 მმ (22 მაისი, 1876)

 უმაღლესი თოვლი 24 საათის მანძილზე: 59,9 სმ on (24 დეკემბერი, 1982)
 უმაღლესი თოვლი ერთ დიდთოვლობიდან: 116,1 სმ (1−6 დეკემბერი, 1913) 
 უღრმესი თოვლი (1921 წლიდან): 66 სმ (4−5 ნოემბერი, 1946)
 უმაღლესი თოვლი ერთ სეზონზე: 301,5 სმ (1908−09 წლები)
 უდაბლესი თოვლი ერთ სეზონზე: 52,8 სმ (1888−89 წლები)

 უბნები 
2013 წლის სექტემბრის მონაცემებით, დენვერში სულ 78 სტატისტიკური უბანია, რომლებსაც ქალაქი დაგეგმარების და ადმინისტრაციული მიზნით იყენებს. მიუხედავად იმისა, რომ უბნები ერთმანეთისგან გარკვეულწილად პირობითადაა გამოყოფილი, უბნების საზღვრების დაახლოებით შეესაბამება დენვერის მაცხოვრებლების მიერ გამოყენებული ლექსიკას. დენვერის უბნები არ უნდა აგვერიოს დენვერის გარეუბნებსა და მეტროპოლიის სხვა ქალაქებში.

დენვრის უბნები მრავალფეროვნებით გამოირჩევა: ზოგში ცათამბჯენებია, ზოგში მე-20 საუკუნის დასაწყისში აშენებული სახლები, ზოგში — თანამედროვე გარეუბნის სტილის სტრუქტურები. ზოგადად, ქალაქის ცენტრთან ახლოს მდებარე უბნები უფრო ძველი და მჭიდროდ დასახლებულია, ასევე უფრო მეტ აგურის შენობას მოიცავს. ცენტრიდან მოშორებული მრავალი უბანი მეორე მსოფლიო ომის შემდეგაა აშენებული და უფრო თანამედროვე სტილით და მასალითაა აშენებული. ქალაქის ცენტრიდან კიდევ უფრო მოშორებული უბნები, ასევე ქალაქის ცალკეული ნაწილები, გარეუბნის სტილშია მოწყობილი; ზოგიერთი ახალი ურბანიზმის სტილშია აშენებული, რითაც ძველი უბნების სტილს ემსგავსება. უბნების უმეტესობას აქვს პარკი ან სხვა ცენტრალური ღირსშესანიშნაობა.

78 ოფიციალური უბნის გარდა დენვერში რამდენიმე არაოფიციალური უბანია, რაც მაცხოვრებლების თვით-იდენტიფიკაციას ან უძრავი ქონების აგენტების მიერ გამოყენებული ლექსიკას შეესაბამება: მაგალითად, პრესტიჟული ლოუდოუ (, შემოკლებით LoDo), რომელიც ქალაქის იუნიონის სადგურის () უბანს ეკუთვნის; აპთაუნი, რომელიც ჩრდილოეთი კეპიტოლ ჰილის () და სიტი პარკ უესტის () უბანს ეკუთვნის; კურტის პარკი (), რომელიც ფაივ პოინტსის () შემადგენლობაშია; ალამო პლასიტა (), რომელიც სპირის () უბნის ჩრდილოეთ ნაწილს შეადგენს; და ოქროს სამკუთხედი (), რომელიც მიახლოებით სივიკ ცენტრში () მდებარეობს; პარკ ჰილი (), რომელიც ჩრდილოაღმოსავლეთი პარკ ჰილის, ჩრდილოეთ პარკ ჰილის და სამხრეთი პარკ ჰილისგან შედგება.

დენვერის სტატისტიკური უბნებიდან ფართობით ყველაზე დიდია ქალაქის ჩრდილო-აღმოსავლეთით განლაგებული დენვერის საერთაშორისო აეროპორტის, სტეიპლტონის () და გეიტვეი / გრინ ველი რენჩის () უბნები.

 პარკები და რეკრეაცია 
დენვერში 200-ზე მეტი პარკია, რომელთა საერთო ფართობი 20 კმ²-ს აღემატება. პარკები მთელი წლის მანძილზე დილის 5-იდან ღამის 11-ამდეა ღია. ქალაქში 30 რეკრეაციული ცენტრია, რაც მაცხოვრებლების დასვენების და განტვირთვის საშუალებას აძლევს.

დენვერის მრავალი პარკი მე-19 საუკუნის ბოლოს და მე-20 საუკუნის დასაწყისში, ქალაქი-მშვენიერის რეფორმის დროს, შტატის ტერიტორიებისგან იქნა შეძენილი. დენვერის მერმა რობერტ სპირმა 1904–12 და 1916–18 წლებში ქალაქის პარკების გაფართოება და გალამაზება დაიწყო. დენვერის ლანდშაფტის პირველი არქტიექტორი გერმანიაში განათლებული რაინჰარდ შუეცე იყო, რომელმაც ვაშინგტონის, ჩიზმენის და სიტი პარკი გააშენა. სპირმა და შუეცემ ქალაქის სხვა არქიტექტორებთან — ფრედერიკ ლოუ ოლმსტედ უმცროსთან და საკო რინკ დებოერთან — ერთად არა მარტო სივიკ ცენტრის პარკი, არამედ ქალაქის მრავალი ხეებით შემორიგული გზა და გაზონი გააშენეს. გამწვანებას ხელს უწყობდა საუთ პლეტის მდინარიდან გამოყვანილი არხი. ჩიზმენის პარკი სასაფლაოზე გაშენდა. 1911 წლიდან მოყოლებული დენვერმა მთის პარკების გასაშენებლად მიმდებარე ტერიტორიების შესყიდვა დაიწყო. წლების მანძილზე ქალაქში დაახლოებით 57კმ² ოდენობის მთის პარკი გაშენდა, მათ შორის რედ როკსის პარკი, რომელიც თავისი ბუნებით და მუსიკალური ისტორიითაა ცნობილი (რედ როქსის ამფითეატრი).

 ქუჩების სისტემა 
დენვერის ორთოგონალური გეგმა უმეტესწილად სწორხაზოვანია და ჰორიზონტის მხარეებზეა ორიენტირებული. კორპუსები ჩვეულებრივ ასეულებითაა გადანომრილი მედიანებიდან, რომლებიც „0“-ითაა აღნიშნული. მედიანებია: ბროდვეი (დასავლეთი-აღმოსავლეთის მედიანა) და ელსუორთის პროსპექტი () (ჩრდილოეთი-სამხრეთის მედიანა). ელსუორთის ჩრდილოეთით განლაგებული პროსპექტები გადანომრილია (ერთ-ერთი გამონაკლისია კოლფაქსის პროსპექტი), ელსუორთის სამხრეთით კი — სახელებიანი.

დენვერის დაუნთაუნის გეგმა უფრო ძველია და მდინარე საუთ პლეტის ჩერი კრიკთან თანაკვეთის პარალელურადაა მოწყობილი. ლოუდოუს ქუჩების უმრავლესობა ჩრდილოაღმოსავლეთიდან სამხრეთდასავლეთით ან ჩრდილოდასავლეთიდან სამხრეთაღმოსავლეთითაა ორიენტირებული. ეს სისტემა თოვლის გაწმენდას აადვილებს: ქუჩები სტანდარტული ჩ-ს/ა-დ გეგმით რომ იყონ დაგეგმარებული, მხოლოდ ჩ-ს ქუჩები მოექცეოდნენ მზის ქვეშ. დიაგონალური გეგმის წყალობით კი ჩდ-სა ქუჩები დილით მზის ქვეშ ექცევიან, რაც თოვლს ადნობს, ჩა-სდ ქუჩები კი — შუადღეს. ჩდ-სა ქუჩები დანომრილია, ჩა-სდ ქუჩებს კი სახელები აქვთ. სახელებიანი ქუჩები კოლფაქსის პროსპექტის და ბროდვეის თანაკვეთაზე იწყება შეიენ პლეისით (). დანომრილი ქუჩები კოლფაქსის და I-25-ის ვიადუკის ქვეშ იწყება. დაუნთაუნის ძველი გეგმაში 27 სახელიანი და 44 დანომრილი ქუჩაა. ძველი გეგმის ნაკვალევი სტანდარტულ გეგმაშიც იგრძნობა: მაგალითად, პარკის პროსპექტი (), მორისონის გზა () და სპირის ბულვარი.

 გზატკეცილები 
დენვერში გამავალი მთავარი გზატკეცილებია შტატთაშორისი I-25 და I-70. მათ თანაკვეთას ადგილობრივები „სათაგურს“ უწოდებენ. I-70 დენვერის აღმოსავლეთიდან დასავლეთისკენ გადის (იუტადან ბალტიმორამდე), I-25 კი — ჩრდილოეთიდან სამხრეთისკენ (ნიუ-მექსიკო-კოლორადოს საზღვრიდან, დენვერის გავლით, ვაიომინგ-კოლორადოს საზღვრამდე). შტატთაშორისი I-225 დენვერის მეზობელ ქალაქ აურორაზე გადის და I-25-ს დენვერის სამხრეთაღმოსავლეთით უერთდება. შტატთაშორისი I-76 I-70-იდან არვადაში იწყება და დენვერის ჩრდილოეთით გადის. ის ნებრასკაში მთავრდება შტატთაშორის I-30-ზე. აშშ-ს მე-6 ჩქაროსნული გზატკეცილი დენვერის დაუნთაუნს გარეუბან გოლდენთან აერთებს.

 საზოგადოებრივი ტრანსპორტი 
დენვერ-აურორა-ბოლდერის გაერთიანებული სტატისტიკურ არეს საზოგადოებრივი ტრანსპორტით რეგიონული ტრანსპორტირების რაიონი (, შემოკლებით RTD) უზრუნველჰყოფს. RTD-ს შემადგენლობაშია 998 ავტობუსი და 9,841 ავტობუსის გაჩერებაა. გარდა ამისა, RTD ქალაქს მეტროტრამის ექვსი ხაზით უზრუნველჰყოფს (C, D, E, F, H და W), რომლებიც 172 მანქანით 46 სადგურს ემსახურება. RTD-თ ადგილობრივი ტრანსპორტირების სტანდარტული საფასური $2.25-ია, თუმცა მოხუცებისთვის (65 წელი და ზემოთ), სტუდენტებისთვის (14-დან 19 წლამდე), ბავშვებისთვის (6-დან 13 წლამდე), ინვალიდებისა და სამხედრო პირებისთვის სხვადასხვა ფასდაკლებები არსებობს. RTD-ს ერთ-ერთი მომსახურება უფასო MallRide, რომელიც დენვერის დაუნთაუნში, მე-16 ქუჩაზე გადაადგილდება.

დენვერში მატარებლის მომსახურებას ამტრაკი უზრუნველჰყოფს, რომელიც ჩიკაგოდან დასავლეთისკენ დენვერის გავლით სან-ფრანცისკომდე ჩადის.
 დაძმობილებული ქალაქები 
  ბრესტი, საფრანგეთი (1948)
  ტაკაიამა, იაპონია (1960)
  ნაირობი, კენია (1975)
  კარმიელი, ისრაელი (1977)
  პოტენცა, იტალია (1983)
  კუერნავაკა, მეხიკო (1983)
  ჩენნაი, ინდოეთი (1984)
  კუნმინი, ჩინეთი (1985)
  აქსუმი, ეთიოპია (1995)
  ულან-ბატორი, მონღოლეთი (2001)

 რესურსები ინტერნეტში 
 დენვერის და დენვერის ოლქის ოფიციალური საიტი
 დენვერის ოფიციალური მეგზური

 სქოლიო 

კატეგორია:აშშ-ის შტატების დედაქალაქები
კატეგორია:კოლორადო