ალკენი

ალკენი — უჯერი ნახშირწყალბადი, რომელიც ერთ ორმაგ ბმას შეიცავს ორ ნახშირბადს შორის. ალკენების ზოგადი ფორმულაა  CnH2n. ჰიბრიდიზაციის ტიპია sp². ჰომოლოგიური რიგის პირველი წარმომადგენელია ეთილენი (C2H4). ალკენებს ახასიათებთ ჩონჩხის, ორმაგი ბმის მდებარეობის და გეომეტრიული(ცის–ტრანს) იზომერია. მაგალითად, ბუტენს(C4H8) აქვს ორი იზომერი ბუტენ-1 და იზობუტენი, ალკენებისთვის დამახასიათებელია ცის და ტრანს იზომერია. ალკენები შეიცავენ მარტივ C-C ბმებს და ერთ ორმაგ C=C ბმას. ორმაგი ბმიდან ერთი "სიგმა" ბმაა, ერთი კი "პი "ბმა. ნახშირბადის ატომებს შორის მანძილი არის 0,134 ნმ, სავალენტო კუთხე — 120°.

ფიზიკური თვისებები
ალკენები უფერული ნივთიერებებიასაყმაწვილო ენციკლოპედია: ქიმია, გვ. 148. ჰომოლოგიური რიგის პირველი სამი წევრი აირია, C16H32–მდე სითხეები, უმაღლესი წევრები – მყარი ნივთიერებები. აირად და მყარ ალკენებს სუნი არ აქვთ, ხოლო თხევადს აქვს ნავთის სუნი. ალკენების დუღილის ტემპერატურა შესაბამისი ალკანების დუღილის ტემპერატურაზე მაღალია.

ალკენების მიღება
არსებობს ალკენების მიღების სხვადასხვა ხერხი, მაგალითად:
ალკანების დეჰიდრირება — დეჰიდრირება მიმდინარეობს 300℃-ზე კატალიზატორად გამოყენებულა ქრომის ოქსიდი:
CH_3 - CH_3 -> CH_2=CH_2 + H_2

სპირტების დეჰიდრატაია — სპირტების დეჰიდრატაციისას წყალწამრთმევ საშუალებად გამოიყენება ალუმინის ოქსიდი (Al_2O_3). ალკენის მიღება ხდება სინჯარაში სპირტის და ოქსიდის გაცხელებით, მაგრამ აუცილებელია ალუმინის ოქსიდი არ ეხებოდეს სპირტს:
CH_3 - CH_2 - OH  -> CH_2=CH_2 + H_2O

შიგამოლეკულური დეჰიდრატაციით ალკენის მიღება ასევე შესაძლებელია კონცენტრირებული გოგირდმჟავას თანაობიასას 170℃-ზე.

ჰალოგენნაწარმის დეჰიდროჰალოგენირება — რეაქცია მიმდინარეობს ფხვიერი კალიუმის ტუტის თანაობისას
CH_3 - CH_2 - Cl -> CH_2=CH_2 + HCl

დიჰალოგენნაწარმების დეჰალოგენირება — რეაქცია მიმდინარეობს თუთიის ფხვნილის მეშვეობით. აუცილებელია ჰალოგნის ატომები განთავსებულნი იყვნენ სხვადასხვა ნახშირბად ატომზე.
Cl - CH_2 - CH_2 - Cl + Zn -> ZnCl_2  + CH_2=CH_2

 ნომენკლატურა 
ალკენების კლასის პირველი ათი წარმომადგენელი:
ეთენი (ეთილენი)პროპენიბუტენიპენტენიჰექსენიჰეპტენიოქტენინონენიდეკენიC2H4C3H6C4H8C5H10C6H12C7H14C8H16C9H18C10H20

ქიმიური თვისებები
ალკენებს ახასიათებთ მიერთების რეაქცია:
ჰიდრირება ანუ წყალბადის მიერთება:
CH2=CH2 + H2 → CH3–CH3

ჰიდრატაცია ანუ წყლის მიერთება:
CH2=CH2 + H2O → CH3–CH2OH

ჰალოგენირება ანუ ჰალოგენების მიერთება:
CH2=CH2 + Br2 → BrCH2–CH2Br

ჰიდროჰალოგენირება ჰალოგენწყალბადმჟავის მიერთება:
CH3–CH= + HI → CH3–CHI−–H

მარკოვნიკოვის წესის თანახმად ჰიდროჰალოგენირების დროს წყალბადი მიუერთდება ნახშირბადატომს, რომელიც უფრო მეტ წყალბადთან არის დაკავშირებული.

იხილეთ აგრეთვე
ალკადიენები
ალკანი

ლიტერატურა
საყმაწვილო ენციკლოპედია: ქიმია, თბ., 2006.

სქოლიო

კატეგორია:ნახშირწყალბადები
კატეგორია:ორგანული ქიმია