სომხური დამწერლობა

სომხური დამწერლობა ( Hayots' grer ან  Hayots' aybuben; აღმოსავლეთ სომხური: ; დასავლეთ სომხური: ) — ანბანური დამწერლობის ორიგინალური სისტემა, რომელიც შექმნილია ფონეტიკურ პრინციპზე. იწერება მარცხნიდან მარჯვნივ. გამოიყენება სომხურ ენაში. სომხური ტრადიციის თანახმად იგი 405 წელს შექმნა სომეხმა სასულიერო და საზოგადო მოღვაწემ მესროპ მაშტოცმა. მესროპისეული ანბანი 36 ასოსაგან შედგებოდა, მოგვიანებით მას დაემატა კიდევ სამი ასო. დღესდღეობით თანამედროვე სომხურ ანბანში 39 ასოა, ამათგან 7 ხმოვანია, დანარჩენი კი თანხმოვანი. სომხურად სიტყვა „ანბანი“ არის այբուբեն (აიბუბენ), სომხური ანბანის პირველი ორის ასოს მიხედვით.

 ისტორია 
თავდაპირველად სომხური ანბანი 36 ასოსაგან შედგებოდა, მოგვიანებით XII საუკუნეში დაემატა 3 გრაფემა (և, Օ, Ֆ). სომხური დამწერლობის ანბანური სისტემა რიცხვების აღსანიშნავადაც გამოიყენებოდა. განვითარების ხანგრძლივი გზის მიუხედავად სომხურ ანბანს უძველესი დროიდან დღემდე არსებითად სახე არ შეუცვლია. მისი ძირითადი სახეობებია ერკათაგირი (ასომთავრული) და ბოლორგირი (ნუსხური). ცნობილია აგრეთვე მათ შორის გარდამავალი ტიპები. გვიანდელ შუა საუკუნეებში გავრცელდა ბოლორგირის ნაირსახეობანი: ნოტრგირი (მდივან-მწიგნობრული) და შღაგირი (გაკრული). საუკუნეების მანძილზე სომხურმა დამწერლობამ შექმნა დაქარაგმების, ლიგატურების, კრიპტოგრამებისა და სიმბოლოების უმდიდრესი სისტემა. სომხური დამწერლობის გენეზისისა და დათარიღების პრობლემა ჯერ კიდევ არაა გადაჭრილი. სომხური საისტორიო წყაროების ერთი ჯგუფის მიხედვით, იგი V საუკუნის დასაწყისში შექმნა სომეხმა ბერმა მესროპ მაშტოცმა. მეორე ჯგუფის წყაროთა ცნობით მან უკვე არსებული ანბანი მხოლოდ შეავსო გარკვეული გრაფემებით. არმენოლოგთა შორის ყველაზე უფრო გავრცელებული შეხედულებით V საუკუნემდე სომხური დამწერლობა არ არსებობდა და მისი შექმნა მთლიანად მაშტოცის დამსახურებაა. ზოგი სპეციალისტი, მართალია, ჩვენთვის ცნობილ დამწერლობას მაშტოცს მიაწერს, მაგრამ წყაროთა მონაცემების გათვალისწინებით ვარაუდობს, რომ მანამდეც არსებობდა სომხური დამწერლობა, რომელსაც ჩვენამდე არ მოუღწევია. არსებობს აგრეთვე ჰიპოთეზა, რომელიც მაშტოცის სახელით ცნობილ ადამიანს წინაქრისტიანული ხანის პროდუქტად მიიჩნევს.

საერთო აზრი არ არსებობს არც სომხური დამწერლობის წარმომავლობის საკითხში. უმთავრესი არგუმენტირებული შეხედულებებით მას საფუძვლად დაედო:
არამეული დამწერლობის რომელიმე განშტოება.
ბერძნული დამწერლობა
ეთიოპიური დამწერლობა
ყველა შემთხვევაში სპეციალისტები ხაზს უსვამენ ბერძნული სისტემის გავლენას. სომხური დამწერლობის თარიღიანი წარწერები დადასტურებულია VII საუკუნიდან.

ქართულ-სომხური პრაქტიკული ტრანსკრიფცია (სომხურად Վրաց - հայերեն տառադարձություն). 

 # ასო სახელწოდება გამოთქმა (IPA) ტრანსლიტერაცია რიცხ.მნიშვნ. ქართ.შესატყ. ტრად.ორთოგ. რეფორ.ორთოგ. გამოთქმა კლასიკ. აღმოსავ. დასავ. კლასიკ. ISO9985 კლასიკ. აღმოსავ. დასავ.1Աա այբ     a 1 ა2Բբ բեն       b 2 ბ3Գգ գիմ       g 3 გ4Դ դ դա       d 4 დ5Եե եչ  , სიტყვის დასაწყისში 1 e 5 ე6Զզ զա   z 6 ზ7Էէ է       ēê 7 ჱ8Ըը ըթ   əë 8 ჷ9Թթ թօ  թո   t‘ 9 თ10Ժժ ժէ  ժե    ž 10 ჟ11Իի ինի   i 20 ი12Լլ լիւն  լյուն ²  l 30 ლ13Խխ խէ  խե     x 40 ხ14Ծծ ծա           c  ç 50 წ15Կկ կեն           k 60 კ16Հհ հօ  հո   h 70 ჰ17Ձձ ձա       j 80 ძ18Ղղ ղատ     , or    ł  ġ 90 ღ19Ճճ ճէ  ճե          č  č̣ 100 ჭ20Մմ մեն   m 200 მ21Յյ յի  հի      ³,  y 300 ჲ22Նն նու   n 400 ნ23Շշ շա   š 500 შ24Ոո ո    , სიტყვის დასაწყისში 4 o 600 ო25Չչ չա   č‘ č 700 ჩ26Պպ պէ  պե          p 800 პ27Ջջ ջէ  ջե        ǰ 900 ჯ28Ռռ ռա       r̄  ṙ 1000 რ (მაგარი)29Սս սէ  սե     s 2000 ს30Վվ վեւ  վեվ   v 3000 ვ31Տտ տիւն  տյուն   5        t 4000 ტ32Րր րէ  րե   6      r 5000 რ (რბილი)33Ցց ցօ  ցո   c‘ 6000 ც34Ււ հիւն  վյուն    8 w 7000 ჳ35Փփ փիւր  փյուր 9    p‘ 8000 ფ36Քք քէ  քե     k‘ 9000 ქ37Եվ/ևևև[ev][ev][ev][ev][ev]evev - ევ38Օօ օ   ô  ò -ო39Ֆֆ ֆէ  ֆե     f - ჶ

ლიგატურები
ძველ სომხურ ხელნაწერებში გვხვდება არაერთი ლიგატურა. მათ შორის ხშირად გამოიყენებოდა შემდეგი: մն (մ+ն), մե  (մ+ե), մի  (մ+ի), վն  (վ+ն), մխ (մ+խ), և (ե+ւ) და სხვა.

უნიკოდი

 ბლოკი 0530—058Fუნიკოდის კონსორციუმის სიმბოლოების ოფიციალური ცხრილი   0  1  2  3  4  5  6  7  8  9  A  B  C  D  E  F U+053x   Ա Բ Գ Դ Ե Զ Է Ը Թ Ժ Ի Լ Խ Ծ Կ U+054x Հ Ձ Ղ Ճ Մ Յ Ն Շ Ո Չ Պ Ջ Ռ Ս Վ Տ U+055x Ր Ց Ւ Փ Ք Օ Ֆ   ՙ ՚ ՛ ՜ ՝ ՞ ՟ U+056x ՠ ա բ գ դ ե զ է ը թ ժ ի լ խ ծ կ U+057x հ ձ ղ ճ մ յ ն շ ո չ պ ջ ռ ս վ տ U+058x ր ց ւ փ ք օ ֆ և ֈ ։ ֊   ֍ ֎ ֏

ბლოკი სომხური ენის ლიგატურებისათვის:

 ბლოკი FB13—FB17უნიკოდის კონსორციუმის სიმბოლოების ოფიციალური ცხრილი   0  1  2  3  4  5  6  7  8  9  A  B  C  D  E  F U+FB1x     մն մե մի վն մխ        

კლავიატურა
სომხურ დამწერლობისათვის განასხვავებენ აღმოსავლური და დასავლური სომხური ენების კლავიატურას.


 იხილეთ აგრეთვე 
 სომხური ენა
 მესროპ მაშტოცი
 სომხური ენის ორთოგრაფიული რეფორმა (1922–1924 წწ.)
 ძველსომხური ენა 
 აღმოსავლეთსომხური ენა 
 დასავლეთსომხური ენა

ლიტერატურა

 რესურსები ინტერნეტში 
 რამაზ პატარიძე: ერკათაგირის გრაფიკული საფუძვლები