ბერნი

ბერნი (, , ) — შვეიცარიის დე ფაქტო დედაქალაქი, რომელსაც მოიხსენიებენ როგორც „ფედერალური ქალაქი“.  მოსახლეობა დაახლოებით 146 000 ადამიანი (2024 წლის მონაცემებით). ბერნი შვეიცარიის მოსახლეობის რაოდენობით მეხუთე ქალაქია ციურიხის, ჟენევის, ბაზელისა და ლოზანის შემდეგ.  ბერნის აგლომერაცია, რომელიც 36 მუნიციპალიტეტს მოიცავს, 2014 წელს 406 900 ადამიანს ითვლიდა,Swiss Federal Statistical Office : Population Size and Population Composition : Agglomerations : Permanent Resident Population in Urban and Rural Areas ხოლო მეტროპოლიის ზონის მოსახლეობა 2000 წელს 660 000-ს შეადგენდა.

ბერნი ასევე არის ბერნის კანტონის დედაქალაქი, რომელიც შვეიცარიის კანტონებს შორის მოსახლეობით მეორეა. ქალაქის ოფიციალური ენაა გერმანული. ძირითადი სასაუბრო ენაა ალემანური შვეიცარიული გერმანულის ადგილობრივი ვარიანტი — ბერნული გერმანული. 1983 წელს ბერნის ცენტრში მდებარე ისტორიული ძველი ქალაქი იუნესკოს მსოფლიო მემკვიდრეობის ძეგლი გახდა. გარშემორტყმულია მდინარე აარეთი, რომელიც შვეიცარიის პლატოს ერთ-ერთი მთავარი მდინარეა.

მიუხედავად იმისა, რომ გამაგრებული დასახლებები ანტიკური ხანიდან არსებობდა, უშუალოდ შუა საუკუნეების ქალაქი დააარსა ცერინგენების მმართველმა დინასტიამ, ცერინგენის ჰერცოგმა ბერთოლდ V-მ, სავარაუდოდ 1191 წელს. 1218 წელს ბერნი თავისუფალ იმპერიულ ქალაქად გამოცხადდა, ხოლო 1353 წელს შეუერთდა შვეიცარიის კონფედერაციას და გახდა მისი ერთ-ერთი კანტონი ადრეული რვა კანტონიდან. მას შემდეგ ბერნი დიდ ქალაქ-სახელმწიფოდ და შვეიცარიის ისტორიის თვალსაჩინო აქტორად იქცა სუვერენული ტერიტორიული ექსპანსიის პოლიტიკის გატარებით. XV საუკუნიდან ქალაქი თანდათან გარდაიქმნა და შეიძინა თავისი დღევანდელი მახასიათებლები. ბერნი ფედერალურ ქალაქად 1848 წელს გამოცხადდა. XV  საუკუნის დაახლოებით 5 000 მცხოვრებიდან, 1920-იან წლებში ქალაქის მოსახლეობამ 100 000-იან ნიშნულს გადააჭარბა.

დემოგრაფია
მოსახლეობა
ბერნის მოსახლეობა 2018 წლის მონაცემებით 133 883 ადამიანს შეადგენდა.Swiss Federal Statistical Office - STAT-TAB, online database – Ständige und nichtständige Wohnbevölkerung nach institutionellen Gliederungen, Geburtsort und Staatsangehörigkeit (in German) accessed 23 September 2019 მთლიანი მოსახლეობის დაახლოებით 34% უცხო ქვეყნის მოქალაქეა. 2000-დან 2010 წლამდე, 10 წლის განმავლობაში, მოსახლეობა შეიცვალა 0,6%-ით. მიგრაციის დონე 1,3%-ია, ხოლო შობადობა და გარდაცვალების შემთხვევები პროცენტულად 2,1%-ს შეადგენს.Swiss Federal Statistical Office  accessed 23-January-2012

მოსახლეობის უმეტესი ნაწილი (2000 წლის მდგომარეობით) საუბრობს გერმანულად (სულ 104 465 ან 81,2%), როგორც მათი პირველადი ენა, იტალიური არის მეორე ყველაზე გავრცელებული ენა (5 062 ან 3,9%), ხოლო ფრანგული კი მესამე (4 671 ან 3,6%). რეტორომანული ენაზე საუბრობს მხოლოდ 171 ადამიანი.STAT-TAB Datenwürfel für Thema 40.3 – 2000   accessed 2 February 2011

2000 წლის მონაცემებით, ბავშვები და მოზარდები (0–19 წლების ფარგლებში) მოსახლეობის 15,1%-ს შეადგენენ, ხოლო მოზრდილები (20-64 წლების ფარგლებში) 65%-ს, ხოლო ასაკოვნები (64 წელზე უფროსი ასაკის) 19,9%-ს შეადგენენ. 2000 წლის მდგომარეობით, მუნიციპალიტეტში 59 948 ადამიანი იყო, რომლებიც არასოდეს დაქორწინებულან. იყო 49 873 დაქორწინებული პირი, 9 345 ქვრივი და 9 468 ადამიანი, რომლებიც განქორწინდნენ.

2003 წელს, ბერნში ბინის ქირაობის საშუალო ფასი  1108,92 შვეიცარიული ფრანკი (CHF) იყო თვეში (დაახლოებით 890 აშშ დოლარი ან 710 ევრო). ერთოთახიანი ბინის საშუალო ფასი 619,82 CHF-ს შეადგენდა (500 აშშ დოლარი ან 400 ევრო), ორ ოთახიანი ბინის ფასი დაახლოებით 879,36 CHF (700 აშშ დოლარი ან 560 ევრო) იყო, სამ ოთახიანი ბინა 1040,54 CHF (830 აშშ დოლარი ან 670 ევრო), ხოლო ექვსი ან უფრო მეტ ოთახიანი ბინა საშუალოდ 2094,80 CHF (1680 აშშ დოლარი ან 1340 ევრო) ღირდა.Swiss Federal Statistical Office-Rental prices  2003 data accessed 26 May 2010

რელიგია
2000 წლის აღწერის მიხედვით 60 455 ან 47% ემხრობოდა შვეიცარიის რეფორმირებულ ეკლესიას, ხოლო 31 510 ან 24,5% კათოლიკე იყო. დარჩენილი მოსახლეობიდან მართლმადიდებელი იყო 1 874 ადამიანი (მთლიანი მოსახლეობის 1,46%).  324 ადამიანი (0,25%), ებრაელები იყო, ხოლო 4 907 კი (3,81%), მუსულმანი. 629 ადამიანი იყო ბუდისტი, 1 430 იყო ინდუისტი, ხოლო და 177 ადამიანი სხვა რელიგიის წარმომადგენელი. 16 363 (12,72%) არ მიემხრო არცერთ რელიგიას ან იყო ათეისტი, ხოლო 7 855 ადამიანმა (6,11%) არ უპასუხა ამ კითხვას.

გეოგრაფია და კლიმატი
გეოგრაფია
ბერნი მდებარეობს შვეიცარიაში, ბერნის კანტონში, შვეიცარიის ცენტრალური ნაწილიდან ოდნავ დასავლეთით და ალპების ჩრდილოეთით 20 კილომეტრში. ბერნთან უახლოესი ორი მთა არის გურტენი, რომლის სიმაღლეა 864 მეტრი (2 835 ფუტი) და ბანტიგერი, რომლის სიმაღლეა 947 მეტრი.  თავდაპირველად ქალაქი აშენდა მთიან ტერიტორიაზე, რომელიც გარშემორტყმული იყო მდინარე აარით, მაგრამ XIX საუკუნემდე გადაილახა ეს ბუნებრივი საზღვრები. აშენდა მრავალი ხიდი, რომლის საშუალებითაც შესაძლებელი გახდა ქალაქის გაფართოება აარის მიღმა რეგიონებში. ბერნი აშენებულია ძალიან არათანაბარ ადგილზე. სიმაღლე განსხვავება 60 მეტრამდე და არსებობს ქალაქის შიდა უბნებს შორის კიდევ უფრო დიდი განხსვავება.

2009 წლის მდგომარეობით ბერნის მთიანი ფართობია 51,62 კვადრატული კილომეტრი. ამ ტერიტორიიდან 9,79 კვადრატული კილომეტრი ან ტერიტორიის 19% გამოიყენება სასოფლო-სამეურნეო საქმიანობისათვის, ხოლო 17,33 კმ2 ან ტერიტორიის 33,6% დაფარული არის ტყით. დანარჩენი მიწის ნაკვეთებიდან 23,25 კმ2  ან 45% დასახლებულ ტერიტორიას მოიცავსSwiss Federal Statistical Office-Land Use Statistics 2009 data accessed 25 March 2010 ბერნის განვითარებული ტერიტორიიდან, 3,6% უკავია სამრეწველო ნაგებობებს, 21,7% საცხოვრებელ და სხვა ნაგებობებს, ხოლო 12,6% სატრანსპორტო ინფრასტრუქტურას ეთმობა. ელექტროენერგია და წყლის ინფრასტრუქტურა, ქალაქის 1,1%-ს მოიცავს, ხოლო 6% უკავია პარკებსა და სპორტულიმოედნებს.

სასოფლო-სამეურნეო დანიშნულების მიწის ნაკვეთებიდან, 14,3% გამოიყენება მოსავლის მოსაყვანად, ხოლო 4% საძოვრებად. ადგილობრივი მდინარეები მუნიციპალიტეტის წყლის მთლიან მოთხოვნას უზრუნველყოფენ.

კლიმატი
კიოპენის კლიმატის კლასიფიკაციის თანახმად, ბერნს აქვს ნოტიო კონტინენტური კლიმატი, ქალაქში ყველაზე თბილი თვეა ივლისი, საშუალო დღიური ტემპერატურა 183 °C-ია, ხოლო ყოველდღიური მაქსიმალური ტემპერატურა 24,3 °C. ბერნში დაფიქსირებული ყველაზე მაღალი ტემპერატურა 37 °C-ს შეადგენდა, დაფიქსირდა 2003 წლის აგვისტოში.  ყველაზე თბილი დღე საშუალოდ აღწევს 32,1 °C-ს.

ჰაერის ნაკადი წელიწადში 103,7 დღეა ცივი, ხოლო ბერნში წელიწადში საშუალოდ 22,3 დღე ყინავს (1981-2010 წლების მონაცემები), აგრეთვე 14,1 დღეა თოვლი,  თოვლის საშუალო ზომა 52,6 სანტიმეტრია. იანვარი არის ყველაზე ცივი თვე, საშუალო დღიური ტემპერატურა −0,4 °C-ია, ხოლო ყოველდღიური მინიმალური ტემპერატურა −3,6 °C. ყველაზე დაბალი ტემპერატურა, რაც დაფიქსირებულა ბერნში  −23.0 °C-ს შეადგენდა,  დაფიქსირდა 1929 წლის თებერვალში. როგორც წესი, წლის ყველაზე ცივი ტემპერატურა საშუალოდ აღწევს −12,8 °C-ს (1981–2010 წლების მონაცემების მიხედვით).

ეკონომიკა
2010 წლის მდგომარეობით, ბერნში უმუშევრობის დონე 3,3%-ს შეადგენდა. 2008 წლის მონაცემებით, პირველად ეკონომიკურ სექტორში 259 ადამიანი იყო დასაქმებული და დაახლოებით 59 ბიზნესი იყო ჩართული ამ სექტორში. საშუალო სექტორში დასაქმდა 16 413 ადამიანი. 135 973 ადამიანი იყო დასაქმებული მესამეულ სექტორში.

2008 წელს სრული განაკვეთის ეკვივალენტური სამუშაოების ჯამური რაოდენობა 125 037 იყო. საწყის სექტორში სამუშაო ადგილების რაოდენობა იყო 203, აქედან 184 სოფლის მეურნეობაში და 19 სატყეო ან ხე-ტყის წარმოებაში. საშუალო სექტორში სამუშაო ადგილების რაოდენობა 15 476-ს შეადგენდა, რომელთაგან 7 650 ან 49,4% წარმოებაში იყო, 51 ან 0,3% იყო მაღაროში და 6 389, იგივე 41,3% მშენებლობაში. სამუშაოების რაოდენობა მესამეულ სექტორში 109 358-ს შეადგენდა. მესამე სექტორში; 11 396-ს ან 10,4%-ს იყო საბითუმო ან საცალო გაყიდვებში, 5 090 ან 4,7% სასტუმროებსა და რესტორანებში, 7 302 ან 6,7% ინფორმაციულ ინდუსტრიაში, 8 437 ან 7,7% კი დაზღვევის ან ფინანსურ ინდუსტრიაში.Swiss Federal Statistical Office STAT-TAB Betriebszählung: Arbeitsstätten nach Gemeinde und NOGA 2008 (Abschnitte), Sektoren 1–3  accessed 28 January 2011

განათლება
ბერნში, მოსახლეობის დაახლოებით 39,2%-მა ან 50 418 დაასრულა საშუალო სკოლა, ხოლო 24 311 ან 18,9%-ს დასრულებული აქვს დამატებით უმაღლესი განათლება. 24 311  ადამიანიდან, რომლებიც შვეიცარიელები იყვნენ მათთგან 51,6% კაცი იყო, ხოლო 33,0% კი ქალები. არამოქალაქეებიდან 8,9%  კაცი და 6,5% ქალი იყო.

ბერნის სასკოლო სისტემა უზრუნველყოფს ერთწლიან არაკვალიფიციურ საბავშვო ბაღს, რომელსაც მოჰყვება დაწყებითი სკოლა, რომელიც ექვსი წელი გრძელდება. ამას მოსდევს სამწლიანი სავალდებულო საშუალო სკოლა, სადაც მოსწავლეები გადანაწილდებიან მიდრეკილებებისა და ინტერესების მიხედვით.

2009-2010 სასწავლო წლების განმავლობაში ბერნში სულ 10 979 მოსწავლე სწავლობდა. მუნიციპალიტის 89 საბავშვო ბაღში გაკვეთილები ტარდებოდა. მუნიციპალიტეტს გააჩნდა 266 დაწყებითი კლასი და 5 040 მოსწავლე. დაწყებითი მოსწავლეებიდან 30,1% იყო შვეიცარიის მუდმივი ან დროებითი რეზიდენტი, რომლებსაც არ ჰქონათ მოქალაქეობა.Schuljahr 2009/10 pdf document  accessed 4 January 2012 2000 წლის მდგომარეობით ბერნში 9 045 მოსწავლე იყო, რომლებიც სხვა მუნიციპალიტეტიდან იყვნენ ჩამოსულები, ხოლო მუნიციპალიტეტის გარეთ არსებულ სკოლებში გაკვეთილებს 1 185 ადამიანი ესწრებოდა.Swiss Federal Statistical Office – Statweb accessed 24 June 2010

ბერნში სულ 8 ბიბლიოთეკაა. 2008 წლის მდგომარეობით ბიბლიოთეკებში საერთო ჯამში 10 308 336 წიგნი იყო.Swiss Federal Statistical Office, list of libraries   accessed 14 May 2010

ტრანსპორტი
ბერნში და მის გარშემო არსებულ საზოგადოებრივ ტრანსპორტს მართავს „BERNMOBIL“, რომელიც ინტეგრირებულია სატვირთო ქსელში კოორდინირებული გრაფიკით, რაც თავისთავად მოიცავს ბერნისა და ზოლოთურნის კანტონის არეალს. საზოგადოებრივი ტრანსპორტი მოიცავს მაგალითად, ნებისმიერი სახის მატარებელს (მათ შორის, ურბანული „S-Bahn“-ს), „PostAuto“-ს ავტობუსებს, ტრამვაის, ავტობუსებსა და სხვას. გადასახადი დამოკიდებულია გადაკვეთილი ზონების რაოდენობასა და ტრანსპორტის ტიპზე.

ბერნი დაკავშირებულია სხვა ქალაქებთან რამდენიმე ავტომაგისტრალით (A1, A12, A6). ქალაქში ასევე არის ბერნის აეროპორტი, რომელიც მდებარეობს ქალაქ ბელპის მახლობლად. რეგიონალური აეროპორტი უკავშირდება ევროპის რამდენიმე ქალაქს. გარდა ამისა, ციურიხის აეროპორტი, ჟენევის აეროპორტი და ბაზელის აეროპორტი ასევე საერთოშორისო აეროპორტებია, ყველა მათგანთან, ბერნიდან ორ საათში ნაკლებ დროშია შესაძლებელი მანქანით მისვლა.

სპორტი
„FC Breitenrain Bern“ დაარსდა 1994 წელს. თამაშობს ბერნში.FC Breitenrain's official website

„SC Bern“ არის ბერნის ყინულის ჰოკეის მთავარი გუნდი, რომელიც თამაშობს „PostFinance Arena“-ზე. გუნდი მონაწილეობს ეროვნულ ლიგაში (NL), ქვეყნის უმაღლეს ლიგაში. „PostFinance Arena“ იყო 2009 წლის „IIHF“-ს ყინულის ჰოკეის მსოფლიო ჩემპიონატის მთავარი მასპინძელი, მათ შორის ტურნირის გახსნილ თამაშსა და ფინალში. „PostFinance Arena“ ასევე იყო 2011 წლის ევროპის სკეიტ ჩემპიონატების მასპინძელი.

ბერნი იყო 2010 წლის ზამთრის ოლიმპიადის მასპინძლობის კანდიდატი, მაგრამ მან კონკურსის დასრულების შემდეგ, 2002 წლის სექტემბერში დატოვა, რაც ნიშნავს, რომ ტენდერს ადგილობრივმა მოსახლეობამ მხარი არ დაუჭირა. საბოლოო ჯამში თამაშები სხვაგან გაიმართა.

„RC Bern“ არის ადგილობრივი რაგბის კლუბი (1972 წლიდან) და თამაშობს „Allmend“-ში. რაგბის ქალთა გუნდი დაარსდა 1995 წელს.

„Bern Bears“ არის არასამთავრობო კალათბურთის კლუბი 2010 წლიდან ქალაქ ბერნში.http://www.basketballbern.ch  Bern Bears

გალერეა

ლიტერატურა
 Armand Baeriswyl: Stadt, Vorstadt und Stadterweiterung im Mittelalter. Archäologische und historische Studien zum Wachstum der drei Zähringerstädte Burgdorf, Bern und Freiburg im Breisgau (= Schweizer Beiträge zur Kulturgeschichte und Archäologie des Mittelalters. Band 30). Schweizerischer Burgenverein, Basel 2003, ISBN 3-908182-14-X (zugl.: Zürich, Univ., Diss., 2001).
 Anna Bähler u. a.: Bern – die Geschichte der Stadt im 19. und 20. Jahrhundert. Stadtentwicklung, Gesellschaft, Wirtschaft, Politik, Kultur. Hrsg. von Robert Barth. 2., unveränd. Aufl. Stämpfli, Bern 2003, ISBN 3-7272-1271-3.
 Die Kunstdenkmäler der Schweiz. Die Kunstdenkmäler des Kantons Bern. Stadt Bern:
Paul Hofer, Georges Herzog: Die Stadt Bern. Band III. Die Staatsbauten der Stadt Bern (Rathaus, Kornhäuser, Zeughäuser, Stift usw.) (= Kunstdenkmäler der Schweiz. Band 19). Hrsg. von der Gesellschaft für Schweizerische Kunstgeschichte GSK. Birkhäuser, Basel 1947, .
 Paul Hofer: Die Staatsbauten der Stadt Bern (= Kunstdenkmäler des Kantons Bern. Band 3; Kunstdenkmäler der Schweiz. Band 19). Unveränd. Nachdruck mit Nachträgen von Georges Herzog. 1982, ISBN 3-7643-1391-9.
 Die Kunstdenkmäler des Kantons Bern. Band III. Die Stadt Bern. Nachträge zu Band 3. Birkhäuser, Basel 1982, .
 Paul Hofer: Die Stadt Bern (= Die Kunstdenkmäler des Kantons Bern. Band 1: Stadtbild, Wehrbauten, Stadttore, Anlagen, Denkmäler, Brücken, Stadtbrunnen, Spitäler, Waisenhäuser. Bd. 2: Gesellschaftshäuser und Wohnbauten; = Die Kunstdenkmäler der Schweiz. Band 28, Band 40). 2 Bände. Birkhäuser, Basel 1952–1959, .
 Paul Hofer, Luc Mojon: Die Kirchen der Stadt Bern. Antonierkirche, Französische Kirche, Heiliggeistkirche und Nydeggkirche (= Die Kunstdenkmäler des Kantons Bern. Bd. 5; Die Kunstdenkmäler der Schweiz. Band 58). Birkhäuser, Basel 1969, .
 Luc Mojon: Das Berner Münster (= Die Kunstdenkmäler des Kantons Bern. Band 4; Die Kunstdenkmäler der Schweiz. Band 44). Birkhäuser, Basel 1960, .
 Richard Feller: Geschichte Berns. 4 Bände. 4., korr. Aufl. Lang, Bern 1974, .
 Bernhard Furrer: The Town of Berne (= Schweizerische Kunstführer. Nr. 553/555; Ser. 56). Hrsg. von Gesellschaft für Schweizerische Kunstgeschichte GSK. GSK, Bern 1994, ISBN 3-85782-553-7.
 Fridolin Limbach: Die schöne Stadt Bern. Die bewegte Geschichte der alten «Märit»- oder «Meritgasse», der heutigen Gerechtigkeits- und Kramgasse und der alten Zähringerstadt Bern. Handdrucke, Zeichnungen, Bau- und Hausgeschichten, Chroniken, alte Drucke, Berner Mandate, Regierungserlasse und Karten. 2. Auflage. Benteli, Bern 1988, ISBN 3-7165-0273-1 (Einleitung von Hans Strahm).
 Christian Lüthi, Bernhard Meier (Hrsg.): Bern – eine Stadt bricht auf. Schauplätze und Geschichten der Berner Stadtentwicklung zwischen 1798 und 1998. Haupt, Bern/Stuttgart/Wien 1998, ISBN 3-258-05721-4.
 Rainer C. Schwinges u. a. (Hrsg.): Berns mutige Zeit. Das 13. und 14. Jahrhundert neu entdeckt (= Berner Zeiten. Band [1]). Schulverlag blmv, Bern 2003, ISBN 3-292-00030-0; Stämpfli, Bern 2003, ISBN 3-7272-1272-1.
 Hans Strahm: Geschichte der Stadt und Landschaft Bern. Francke, Bern 1971. DNB 997277920.
 Verzeichnis sämtlicher Burger der Stadt Bern; aus amtlichen Quellen bearbeitet. Stämpfli, Bern 1853–1914 (ULBDD urn:nbn:de:hbz:061:1-448942. In: uni-duesseldorf.de).
 Franz A. Roedelberger: Bern-Buch. Buchverlag Verbandsdruckerei AG, Bern 1953, .
 Valerius Anshelm: Berner-Chronik, von Anfang der Stadt Bern bis 1526, 6 Bände.

რესურსები ინტერნეტში


 Bern Public Transportation Website (BernMobil)

 Gurtenfestival
 Buskers Bern
 Offizielle Website der Stadt Bern
 Anne-Marie Dubler, Hans Grütter, Urs Martin Zahnd, Beat Junker, Bruno Fritzsche, Alfred Kuert: Bern (Gemeinde). In: Historisches Lexikon der Schweiz. 17. August 2011, abgerufen am 8. August 2019.
 Bern auf der Plattform ETHorama.
 Berchtold Weber: Historisch-topographisches Lexikon der Stadt Bern. In: DigiBern (PDF; 8,4 MB)
 Statistische Jahrbücher der Stadt Bern  (Sämtliche Bände bis ins Jahr 1930 stehen als PDF unter Alle Jahrbücher  zur Verfügung.)
 Interaktives 360°-Gigapixel-Panoramafoto, das die Stadt Bern aus der Vogelperspektive zeigt (als HTML oder mit Flash-Player)

სქოლიო

*
კატეგორია:შვეიცარიის ქალაქები
კატეგორია:ევროპის დედაქალაქები
კატეგორია:მსოფლიო მემკვიდრეობის ძეგლები შვეიცარიაში
კატეგორია:ბერნის კანტონი
კატეგორია:უნივერსიტეტის ქალაქები შვეიცარიაში
კატეგორია:ევროპის ქალაქები