იო (თანამგზავრი)

იოჟურ. „ასტრონომიული კალენდარი“, თბ., 2022, გვ. 92-93 (), იუპიტერ I (სიმბოლო: 20px) — ციური სხეული, პლანეტა იუპიტერის ბუნებრივი თანამგზავრი. შედის იუპიტერის გალილეისეულ თანამგზავრთა ჯგუფში. იგი იუპიტერის სინქრონულად მბრუნავი რეგულარული თანამგზავრია.

აღმოჩენა
იო აღმოაჩინა გალილეო გალილეიმ 1610 წელს, მისი ისტორიაში პირველი ტელესკოპის მეშვეობით. თანამგზავრის აღმოჩენაზე პრეტენზიას ასევე აცხადებდა გერმანელი ასტრონომი სიმონ მარიუსი, რომელიც იოს 1609 წელს აკვირდებოდა, თუმცა ეს აღმოჩენა დროულად ვერ გამოქვეყნდა.

სახელწოდება „იო“ შემოთავაზებული იქნა სწორედ მარიუსის მიერ 1614 წელს, თუმცა დიდი ხნის განმავლობაში არ გამოიყენებოდა. გალილეიმ მის მიერ აღმოჩენილი ოთხი თანამგზავრი „მედიჩის პლანეტებით“ მოიხსენია და მათ მიმდევრობის მიხედვით ნომრები მიუჩინა. იო აღინიშნებოდა, როგორც იუპიტერის პირველი თანამგზავრი. სახელწოდება „იო“ საყოველთაო მხოლოდ XX საუკუნის შუა წლებიდან გახდა.

თანამგზავრის სახელი მომდინარეობს ბერძნული მითოლოგიდან, ზევსის სატრფოს იოს სახელიდან.

ორბიტა
მინი|მარცხნივ|ანიმაციაზე ნაჩვენებია იოს ლაპლასი რეზონანსი ევროპასთან და განიმედესთან ერთად.
იოს ორბიტა მდებარეობს იუპიტერის ცენტრიდან 421 700 კმ-ში და ღრუბლების ზედა ფენიდან 350 000 კმ-ში. იო არის მეხუთე ყველაზე დაშორებული თანამგზავრი იუპიტერიდან და ყველაზე შიდა გალილეისეულ თანამგზავრებს შორის. მისი ორბიტა მდებარეობს თებესა და ევროპას შორის. იუპიტერის გარშემო სრული ორბიტის დასრულებას 42.5 საათი სჭირდება (საკმაოდ სწრაფი, რომ მისი მოძრაობა შესამჩნევი იყოს დაკვირვების ერთი ღამის განმავლობაში). იო ორბიტალურ რეზონანსშია 2:1 ევროპასთან და 4:1 განიმედესთან, ანუ ახერხებს იუპიტერის გარშემო ბრუნვას 2-ჯერ ევროპის ერთი შემობრუნებისას და 4-ჯერ განიმედის ერთი რევოლუციის დროს. ეს რეზონანსი ინარჩუნებს იოს ორბიტის ექსცენტრიულობას (0.0041), რაც არის თანამგზავრის მნიშვნელოვანი გეოაქტიურობის მთავარი მიზეზი. ასეთი რეზონანსის გარეშე, იო-ს ორბიტა მომრგვალებული იქნებოდა მოქცევის აჩქარების გამო და თანამგზავრი ალბათ არ იქნებოდა გეოლოგიურად ისეთი აქტიური.

გალილეისეული სხვა თანამგზავრების მსგავსად, ისევე როგორც დედამიწის მთვარე, იო არის სინქრონული თანამგზავრი: მისი ერთ-ერთი ნახევარსფერო ყოველთვის იუპიტერისკენ არის მიმართული. ამაზეა დაფუძნებული იოზე გრძედების განსაზღვრის სისტემა. მთავარი მერიდიანი გადის იუპიტერისკენ მიმავალ წერტილში. თანამგზავრის ორბიტალური მოძრაობის მიმართულებით მიმართულ ნახევარსფეროს წამყვანი ნახევარსფერო ეწოდება, ხოლო მოპირდაპირე ნახევარსფეროს მამოძრავებელი ნახევარსფერო.

ფიზიკური მახასიათებლები
მისი დიამეტრი 3642 კილომეტრია, რის გამოც მას მეოთხე ადგილი უკავია თანამგზავრებს შორის მზის სისტემაში. იოს ხილული ვარსკვლავიერი სიდიდე საშუალო ოპოზიციაში 4.8-ია; პლანეტიდან საშუალო დაშორებაა — 421.6 ათასი კმ; გარემოქცევის სიდერული პერიოდი — 0.76914 დღე-ღამეა; დიამეტრი — 3642 კმ. გამოირჩევა მძლავრი ვულკანური აქტივობით. 

ლიტერატურა

რესურსები ინტერნეტში
 Io profile at NASA's Solar System Exploration site
 Bill Arnett's Io webpage from The Nine Planets website
 Io overview from the University of Michigan's Windows to the Universe
 Calvin Hamilton's Io page from the Views of the Solar System website
 Paul Schenk's 3D images and flyover videos of Io and other outer solar system satellites
 High resolution video simulation of rotating Io by Seán Doran
 Catalog of NASA images of Io
 Galileo images of Io
 New Horizons images of Io
 New Horizons LORRI Raw Images, includes numerous Io images
 Io through Different New Horizons Imagers
 Io global basemaps at the USGS Astrogeology Science Center based on Galileo and Voyager images
 Io nomenclature and map with feature names from the USGS planetary nomenclature page
 Interactive map of Io by Google Maps
 Io dynamo from educational website The Exploration of the Earth's Magnetosphere
 NASA's Stunning Discoveries on Jupiter's Largest Moons | Our Solar System's Moons
 The Conundrum Posed by Io's Minimum Surface Temperatures 
 Io Mountain Database
 Cassini Observations of Io's Visible Aurorae at the USGS Astrogeology Science Center
 The Gish Bar Times, Jason Perry's Io-related blog

სქოლიო

კატეგორია:იო (თანამგზავრი)