შუა საუკუნეები

დასავლეთ რომის იმპერიის დაცემა  
 ისლამის გავრცელება  
 ვერდენის ხელშეკრულება  
 აღმოსავლეთ–დასავლეთის განხეთქილება  
 ჯვაროსნული ომები  
 მაგნა კარტა  
 ასწლიანი ომი  
 შავი ჭირი  
 კონსტანტინოპოლის დაცემა  
 ჩრდილოეთ ამერიკის აღმოჩენა ხანგრძლივობა  წელი
მინი|222px|ევროპა ჩვენი წელთაღრიცხვით 450 წელს, შუა საუკუნეების დასაწყისში
შუა საუკუნეები მოიცავდა დაახლოებით V საუკუნედან XV საუკუნეს ბოლომდე პერიოდს, რაც შეესაბამება პოსტკლასიკურ ხანას მსოფლიო ისტორიაში. იგი დაიწყო დასავლეთ რომის იმპერიის დაცემით და გადაიზარდა რენესანსში, ვიდრე ახალ ხანამდე.

შუა საუკუნეები დაყოფილია სამ ტრადიციულ პერიოდად და მოიცავს დასავლური ისტორიის შუა ეტაპს: ანტიკურ ხანას, შუა საუკუნეებს და ახალ ხანას. თავად შუა საუკუნეები იყოფა: ადრეულ, განვითარებულ და გვიანი საუკუნეების ეტაპებად.

მოსახლეობის კლება, კონტრურბანიზაცია, ცენტრალიზებული ხელისუფლების დაშლა, შემოსევები და სხვადასხვა ტომთა მასობრივი მიგრაციები, რომლებიც გვიან ანტიკურ ხანაში დაიწყო, გაგრძელდა ადრეულ შუა საუკუნეებამდე.  
მასშტაბურმა გადაადგილებებმა მიგრაციების ხანაში, მათ შორის გერმანული ტომების, ჩამოაყალიბა ახალი სამეფოები დასავლეთ რომის იმპერიის ნარჩენებზე.  

VII საუკუნეში ჩრდილოეთი აფრიკა და აღმოსავლეთი — ოდესღაც ბიზანტიის იმპერიის ნაწილი — მოექცა ომაიანთა სახალიფოს ხელისუფლების ქვეშ მუჰამედის მემკვიდრეთა დაპყრობის შემდეგ.  

მიუხედავად იმისა, რომ საზოგადოებაში და პოლიტიკურ სტრუქტურებში მნიშვნელოვანი ცვლილებები მოხდა, ანტიკურ ხანასთან წყვეტა სრულად არ მოხდა. ბიზანტიის იმპერია, როგორც რომის პირდაპირი მემკვიდრე, ჯერ კიდევ არსებობდა აღმოსავლეთ ხმელთაშუაზღვის რეგიონში და მნიშვნელოვან ძალას წარმოადგენდა.  

იმპერიის სამართლის კოდექსი — Corpus Juris Civilis ანუ „იუსტინიანეს კოდექსი“ — ხელახლა იქნა აღმოჩენილი ჩრდილოეთ იტალიაში XI საუკუნეში.  

დასავლეთში, უმეტესმა სამეფომ შეინარჩუნა რამდენიმე არსებული რომაული ინსტიტუტი. მონასტრები იქმნებოდა, რადგან ქრისტიანიზაციის კამპანიები გრძელდებოდა ევროპის მარჩხობელი პაგანების მიმართ.  

ფრანკებმა, კაროლინგების დინასტიის ხელმძღვანელობით, დროებით შექმნეს კაროლინგების იმპერია VIII საუკუნეის ბოლოსა და IX საუკუნეის დასაწყისში. ეს იმპერია მოიცავდა დასავლეთ ევროპის დიდ ნაწილს, თუმცა მალევე დაეცა შიდა სამოქალაქო ომების, ისე გარე შემოსევების ზეწოლის გამო: ჩრდილოეთიდან ვიკინგების, აღმოსავლეთიდან მაგიარების, სამხრეთიდან კი სარაცინების.

განვითარებულ შუა საუკუნეებში, რომელიც დაიწყო 1000 წლის შემდეგ, ევროპის მოსახლეობა მნიშვნელოვნად გაიზარდა, რადგან ტექნოლოგიურმა და სასოფლო-სამეურნეო მიღწევებმა ვაჭრობის გაფურჩქვნის შესაძლებლობა მისცა, ხოლო კლიმატის ცვლილებამ ნამატის რაოდენობის გაზრდა გამოიწვია.Bloch, M. Feudal Society. Routledge, 1961.  

მანორალიზმი — გლეხთა სამეურნეო ერთეულებად, ანუ სოფლის თემებად ორგანიზება, სადაც ისინი ვალდებულნი იყვნენ მიწათმფლობელისთვის ქირისა და ბეგარის (შრომითი ვალდებულების) გაწევას, და ფეოდალიზმი — როგორც პოლიტიკური-სამართლებრივი სისტემა, რომლის მიხედვითაც რაინდები და ქვედასაფეხურზე მყოფი ფეოდალები სამხედრო სამსახურს უწევდნენ თავიანთ სუზერენს, სანაცვლოდ კი იღებდნენ მიწის სარგებლობისა და ფლობის უფლებას, სწორედ ეს წარმოადგენდა საზოგადოებრივი წყობის ძირითად ფორმებს განვითარებულ შუა საუკუნეებში.დუბი, ჟ. ევროპის ეკონომიკური განვითარების დასაწყისი. თბ., 2002.

ამ ეპოქამ ასევე მოიტანა აღმოსავლეთსა და დასავლეთს შორის განხეთქილება ანუ „დიდი სქიზმა“ 1054 წელს, რითაც ქრისტიანობამ ერთიანობა დაკარგა. ჯვაროსნული ომები, პირველად პაპის მიერ ნაქადაგები წინაპირობებით დაწყებული ომი 1095 წელს, იყო სამხედრო დაპირსპირება, დასავლეთევროპელი ქრისტიანების მხრიდან წმინდა მიწის დაბრუნებისათვის მუსლიმთა წინააღმდეგ. 

მეფეები თანდათან გახდნენ ცენტრალიზებული ეროვნული სახელმწიფოთა მეთაურები, რამაც შეამცირა დანაშაულობი და ძალადობა, თუმცა ერთიანი ქრისტიანული სამყაროს იდეალი უფრო შორეული გახადა.Southern, R. W. The Making of the Middle Ages. Yale University Press, 1953.  

ინტელექტუალური ცხოვრება გამოირჩეოდა სქოლასტიკით — ფილოსოფიით, რომელიც ამტკიცებდა რწმენისა და გონების შერწყმას, და უნივერსიტეტების დაარსებით. თომა აქვინელის თეოლოგია, ჯოტოს ფერწერა, დანტეს და ჩოსერის პოეზია, მარკო პოლოს მოგზაურობა და გოთური არქიტექტურა — მათ შორის შარტრის ტაძარი — წარმოადგენს ამ პერიოდისა და გვიან შუა საუკუნეებში გადასვლის ერთ-ერთ გამორჩეულ მიღწევას.Le Goff, J. Medieval Civilization 400–1500. Blackwell, 1988.  

 ტერმინი და პერიოდიზაცია 
ტერმინი „შუა საუკუნეები“ სათავეს იღებს ადრეულ ახალ დროში, როდესაც ჰუმანისტმა მეცნიერებმა ისტორიულ ეპოქას ანტიკურობის დასასრულიდან მის აღორძინებამდე „შუა“, ასევე „ბნელი საუკუნეები“ უწოდეს. ჰუმანისტები მსოფლიო ისტორიას სამ ნაწილად ყოფდნენ: ძველი, შუა და ახალი ისტორია. მსოფლიო ისტორიის „სამწევროვანი“ დაყოფა ისტორიკოსთა უმრავლესობამ გაიაზრა, მაგრამ ისინი ერთსულოვანნი არ იყვნენ ამ პერიოდიზაციის კონკრეტულ მიჯნების განსაზღვრისას. არსებობს რამდენიმე მოსაზრება თუ როდის მთავრდება ძველი ისტორია და იწყება შუა საუკუნეები:

 ქრისტიანობის ლეგალიზაციით, მილანის ედიქტით (313 წელი);
 რომის იმპერიის დასავლეთისა და აღმოსავლეთის იმპერიებად დაყოფა (395 წელი);
 ალარიხის მიერ რომის აღება (410 წელი);
 დასავლეთ რომის იმპერიის დაცემა (476 წელი).

შუა საუკუნეებსა და ახალ ისტორიას შორის მიჯნად კი XV საუკუნის მიწურულსა და XVI საუკუნის დასაწყისს მიიჩნევს. ამ ორ ეპოქის წყალგამყოფად შემდეგი ძირითადი თარიღი სახელდება: 

 იოჰან გუტენბერგის მიერ წიგნის საბეჭდი დაზგის გამოგონება (დაახლ. 1440-იანი წლები);
 ოსმალების მიერ კონსტანტინოპოლის აღება (1453 წელი); 
 დიდი გეოგრაფიული აღმოჩენები (1492 წლიდან);
 რეფორმაციის დასაწყისი გერმანიაში (1517 წელი).

შუა საუკუნეების შიდა პერიოდიზაციაც სამ ძირითად ეტაპად იყოფა, რომლებიც ერთმანეთისაგან სოციალ-ეკონომიკური, პოლიტიკური და კულტურული განვითარების ხასიათით განსხვავდებიან. პირველი, ადრეული შუა საუკუნეების პერიოდი იწყება V საუკუნის დასასრულით და 1000 წლამდე გრძელდება. ეს არის ხალხთა გადასახლების, ფეოდალიზმის საზოგადოებრივ სისტემად ჩამოყალიბების, ბარბაროსული, ადრეფეოდალური სამეფოების წარმოქმნის დრო. კულტურის დროებითი დაცემა თანდათანობით აღმავლობით იცვლება, რაშიც გადამწყვეტი როლი ქრისტიანულმა ეკლესიამ შეასრულა. მეორე, განვითარებული შუა საუკუნეების პერიოდი (1000–1300 წლები) — ფეოდალური ურთიერთობების აყვავების ხანა. მისთვის დამახასიათებელია აგრეთვე ქალაქების მასობრივი ზრდა, მათში თვითმართველობის გაჩენა, სასაქონლო-ფულადი ურთიერთობების განვითარება, თავისუფალი მოქალაქეობის ჩამოყალიბება. ამ პერიოდში ძლიერდება ეკლესიის გავლენა. მესამე, გვიანდელი შუა საუკუნეების ხანაში (XIV–XV საუკუნეები), მზადდება ნიადაგი ახალი დროისთვის: ყალიბდება ახალი მსოფლმხედველობა, შეიმჩნევა მნიშვნელოვანი სამეცნიერო-ტექნიკური მიღწევები და ქალაქის სამეურნეო სისტემაში წინარეკაპიტალისტური ურთიერთობების ელემენტები. სწორედ ამ ხანაში იწყება დიდი გეოგრაფიული აღმოჩენებიც.

შუა საუკუნეების ავტორები ისტორიას ყოფდნენ პერიოდებად, მაგალითად, ექვსი ხანა ან ოთხი იმპერია, და საკუთარ ეპოქას მიიჩნევდნენ ბოლო პერიოდად სამყაროს დასასრულამდე.Mommsen „Petrarch's Conception of the 'Dark Ages'“ Speculum გვ. 236–237 როდესაც ისინი საკუთარ ხანას აღწერდნენ, მას „ახალს“ უწოდებდნენ.Singman Daily Life გვ. x 1330-იან წლებში იტალიელი ჰუმანისტი და პოეტი ფრანჩესკო პეტრარკა წინაქრისტიანულ ხანას  („ძველი“) უწოდა, ხოლო ქრისტიანულ ეპოქას —  („ახალი“).Knox "History of the Idea of the Renaissance" პეტრარკა რომის იმპერიის დაცემის შემდგომ საუკუნეებს მიიჩნევდა „ბნელ ხანად“ კლასიკური ანტიკურობის „სინათლესთან“ შედარებით.Mommsen „Petrarch's Conception of the 'Dark Ages'“ Speculum გვ. 227–228

ლეონარდო ბრუნი იყო პირველი ისტორიკოსი, რომელმაც გამოიყენა სამნაწილიანი პერიოდიზაცია თავის ნაშრომში ფლორენციელი ხალხის ისტორია (1442), სადაც შუა ეპოქად განსაზღვრა „რომის იმპერიის დაცემასა და XI საუკუნესა და XII საუკუნეებში ქალაქური ცხოვრების აღორძინებას შორის არსებული პერიოდი“. Bruni History of the Florentine people გვ. xvii–xviii სამნაწილიანი პერიოდიზაცია სტანდარტად დამკვიდრდა XVII საუკუნეში, როდესაც გერმანელმა ისტორიკოსმა კრისტოფ ცელარიუსმა ისტორია დაყო სამ ნაწილად: ანტიკური, შუასაუკუნეები და ახალი დრო.Murray „Should the Middle Ages Be Abolished?“ Essays in Medieval Studies გვ. 4

შუა საუკუნეების ყველაზე გავრცელებულ საწყის წერტილად მიიჩნევა 500 წელი,"Middle Ages" Dictionary.com თუმცა ბრუნიმ პირველად გამოიყენა 476 წელი.Wickham, Chris. The Inheritance of Rome: A History of Europe from 400 to 1000. Penguin, 2009, გვ. 86. ევროპის პერიფერიულ რეგიონებში ხშირად გამოიყენება უფრო გვიანი საწყისი თარიღები.მაგალითად, სკანდინავია — Helle, Kouri და Olesen (რედ.) Cambridge History of Scandinavia Part 1 (გვ. 6), სადაც საწყისი თარიღია 1000, ან რუსეთი — Martin Medieval Russia 980–1584 მთლიანად ევროპის მასშტაბით, შუა საუკუნეების დასასრულად ხშირად განიხილება 1500,იხ. სათაურები: Watts Making of Polities Europe 1300–1500, Epstein Economic History of Later Medieval Europe 1000–1500 ან Holmes (რედ.) Oxford History of Medieval Europe თუმცა უნივერსალური შეთანხმება საბოლოო თარიღზე არ არსებობს. კონტექსტის მიხედვით, სხვადასხვა მოვლენას იყენებენ: კონსტანტინოპოლის აღება ოსმალთა მიერ (1453), კოლუმბის პირველი მოგზაურობა ამერიკისკენ (1492) ან რეფორმაცია (1517).Davies, Norman. Europe: A History. Oxford University Press, 1996, გვ. 291. ინგლისელი ისტორიკოსები ხშირად ბოსვორთის ველის ბრძოლას (1485) მიიჩნევენ დასასრულად.იხ. სათაური: Saul Companion to Medieval England 1066–1485 ესპანეთისთვის კი ფართოდ გამოყენებულია ფერდინანდ II-ის სიკვდილი (1516), ისაბელ I-ის სიკვდილი (1504) ან გრანადის დაპყრობა (1492).Kamen Spain 1469–1714 გვ. 29

ისტორიკოსები რომანულ ენებზე მოსაუბრე ქვეყნებში შუა საუკუნეებს ორ ნაწილად ყოფენ: ადრეულ „მაღალ“ და მოგვიანო „დაბალ“ პერიოდებად. ინგლისურენოვანი ისტორიკოსები, გერმანელი კოლეგების მაგალითზე, ჩვეულებრივ ყოფენ სამ ეტაპად: „ადრეული“, „მაღალი“ და „გვიანი“ შუა საუკუნეები.Power, Daniel. The Central Middle Ages: Europe 950–1320. Routledge, 2004, გვ. 304.XIX საუკუნეში ხშირად მთელ შუა საუკუნეებს მოიხსენიებდნენ, როგორც „ბნელ საუკუნეებს“,Mommsen „Petrarch's Conception of the 'Dark Ages'“ Speculum გვ. 226 თუმცა ამ პერიოდიზაციის გავრცელების შემდეგ ეს ტერმინი შეზღუდულად, ძირითადად ადრეული შუა საუკუნეებისთვის გამოიყენებოდა, სულ მცირე ისტორიკოსთა შორის.

რომის იმპერიის გვიანდელი ხანა 


რომის იმპერიას უდიდესი ტერიტორიული გაფართოება II საუკუნეში ჰქონდა; მომდევნო ორ საუკუნეში დაიწყო რომის კონტროლის თანდათანობითი შესუსტება მის გარე ტერიტორიებზე.Cunliffe. Europe Between the Oceans. გვ. 391–393. ეკონომიკური პრობლემები, მათ შორის ინფლაცია, და საზღვრებზე გარე ზეწოლა გამოიწვია III საუკუნის კრიზისი, როდესაც იმპერატორები სწრაფად იცვლებოდნენ ახალი უზურპატორებით.Collins. Early Medieval Europe. გვ. 3–5. III საუკუნეში მნიშვნელოვნად გაიზარდა სამხედრო ხარჯები, განსაკუთრებით ომებში სასანიანთა იმპერიასთან, რომელიც შუა III საუკუნეში გაძლიერდა.Heather. Fall of the Roman Empire. გვ. 111. არმია გაორმაგდა, ხოლო ლეგიონის ნაცვლად ძირითადი ტაქტიკური დანაყოფები გახდა კავალერია და მცირე რაზმები.Brown. World of Late Antiquity. გვ. 24–25. საგადასახადო ტვირთის ზრდამ შეამცირა კურიალთა (ქალაქების მიწათმფლობელი ელიტის) რაოდენობა და სურვილი, შეესრულებინათ თავიანთი ვალდებულებები. გაჩნდა პრეტენზიები, რომ იმპერიაში უფრო მეტი საგადასახადო ამკრეფი იყო, ვიდრე გადამხდელი.

იმპერატორმა დიოკლეტიანემ (მმართველობა 284–305) 286 წელს იმპერია აღმოსავლეთ და დასავლეთ ნაწილებად დაყო, თუმცა სამართლებრივად იგი კვლავ ერთიან სახელმწიფოდ მიიჩნეოდა: ერთ ნაწილში გამოცხადებული დადგენილებები ძალაში იყო მეორეშიც.Collins. Early Medieval Europe. გვ. 9. 330 წელს, სამოქალაქო ომების შემდეგ, კონსტანტინე დიდიმ (მმართველობა 306–337) ქალაქი ბიზანტიონი ხელახლა დააფუძნა როგორც აღმოსავლეთის ახალი დედაქალაქი კონსტანტინოპოლი.Collins. Early Medieval Europe. გვ. 24. დიოკლეტიანეს რეფორმებმა გააძლიერა ბიუროკრატია, საგადასახადო სისტემა და არმია, რამაც დროებით გადაარჩინა იმპერია, მაგრამ ვერ აღმოფხვრა ძირითადი პრობლემები: გადაჭარბებული გადასახადები, დაბალი შობადობა და გარე ზეწოლა.Cunliffe. Europe Between the Oceans. გვ. 405–406. IV საუკუნეში ხშირი იყო სამოქალაქო ომები მეტოქე იმპერატორებს შორის, რამაც საზღვრების დაცვისთვის განკუთვნილი ძალები შეასუსტა და ბარბაროსების შემოჭრა გაამარტივა.Collins. Early Medieval Europe. გვ. 31–33. ამავე საუკუნეში რომის საზოგადოება ახალი ფორმით სტაბილიზირდა, რომელიც განსხვავდებოდა ანტიკური ხანის პერიოდისგან: გაღრმავდა უფსკრული მდიდრებსა და ღარიბებს შორის და დაკნინდა მცირე ქალაქების სიცოცხლისუნარიანობა.Brown. World of Late Antiquity. გვ. 34. კიდევ ერთი მნიშვნელოვანი ცვლილება იყო ქრისტიანობის გავრცელება იმპერიაში, რომელიც გაგრძელდა II საუკუნედან V საუკუნემდე.Brown. World of Late Antiquity. გვ. 65–68.Brown. World of Late Antiquity. გვ. 82–94.


 ბარბაროსთა თავდასხმები და დასავლეთ რომის იმპერიის დაცემა 
376 წელს გოთები, რომლებიც ჰუნებს გაურბოდნენ, იმპერატორ ვალენტის (მმართველობა 364–378) ნებართვით დასახლდნენ რომის პროვინციაში თრაკია (ბალკანეთში). თუმცა დასახლება არასწორად წარიმართა და რომაელი მოხელეების არასწორი ქმედებების გამო გოთებმა ძარცვა-გლეჯა დაიწყეს. ვალენსი აჯანყების ჩასახშობად გაემართა, თუმცა ადრიანოპოლის ბრძოლაში 378 წლის 9 აგვისტოს დაიღუპა.Bauer. History of the Medieval World. გვ. 47–49. იმპერიას პრობლემებს არა მხოლოდ ჩრდილოეთის ტომობრივი გაერთიანებები უქმნიდნენ, არამედ შიდა განხეთქილებები, განსაკუთრებით ქრისტიანულ ეკლესიაში.Bauer. History of the Medieval World. გვ. 56–59. 400 წელს ვესტგუთები დასავლეთ რომის იმპერიაში შეიჭრნენ და, მიუხედავად იმისა რომ დროებით იტალიიდან გაძევდნენ, 410 წელს რომი გაძარცვეს.Bauer. History of the Medieval World. გვ. 80–83. 406 წელს ალანები, ვანდალები და სვებები გალიაში გადავიდნენ; მომდევნო სამი წლის განმავლობაში მთელ გალიაში გავრცელდნენ და 409 წელს პირინეის გადალახვით თანამედროვე ესპანეთში გადავიდნენ.Collins. Early Medieval Europe. გვ. 59–60. დაიწყო ხალხთა მიგრაცია, როდესაც სხვადასხვა ხალხები, თავდაპირველად ძირითადად გერმანელები, ევროპაში გადაადგილდნენ. ფრანკები, ალემანები და ბურგუნდები ჩრდილოეთ გალიაში დასახლდნენ, ხოლო ანგლები, საქსები და იუტები ბრიტანეთში გადავიდნენ.Cunliffe. Europe Between the Oceans. გვ. 417. ვანდალები გიბრალტარის სრუტეზე გადავიდნენ და აფრიკის პროვინცია დაიპყრეს.Collins. Early Medieval Europe. გვ. 80. 430-იან წლებში ჰუნები შეიჭრნენ იმპერიაში; მათი მეფე ატილა (მმართველობა 434–453) 442 და 447 წლებში ბალკანეთში, 451 წელს გალიაში, ხოლო 452 წელს იტალიაში შეიჭრა.James. Europe's Barbarians. გვ. 67–68. ჰუნთა საფრთხე 453 წლამდე გაგრძელდა, როდესაც ატილა გარდაიცვალა და მისი კონფედერაცია დაიშალა.Bauer. History of the Medieval World. გვ. 117–118. ტომთა ამ თავდასხმებმა მთლიანად შეცვალა დასავლეთ რომის იმპერიის პოლიტიკური და დემოგრაფიული სურათი.

V საუკუნის ბოლოსთვის იმპერიის დასავლეთი ნაწილი მცირე პოლიტიკური ერთეულებად დაიშალა, რომელთაც საუკუნის დასაწყისში შემოსეული ტომები მართავდნენ.Wickham. Inheritance of Rome. გვ. 79. დასავლეთ რომის უკანასკნელი იმპერატორის, რომულუს ავგუსტულუსის გადაყენება 476 წელს ტრადიციულად დასავლეთ რომის იმპერიის დასრულების თარიღად მიიჩნევა. 493 წლისთვის ოსტგოთებმა იტალიის ნახევარკუნძული დაიპყრეს.Collins. Early Medieval Europe. გვ. 107–109. აღმოსავლეთ რომის იმპერია, რომელიც დასავლეთის დაცემის შემდეგ ბიზანტიის იმპერიად იწოდებოდა, ვეღარ აკონტროლებდა დაკარგულ დასავლეთის ტერიტორიებს. ბიზანტიის იმპერატორები მხოლოდ პრეტენზიას აცხადებდნენ დასავლეთზე, მაგრამ რეალური ძალაუფლება აღარ ჰქონდათ. დასავლეთის მეფეებს შორის არც ერთს არ გაუბედავს იმპერატორის ტიტულის მიღება, თუმცა ბიზანტია დასავლეთის უმეტეს ნაწილს ვერ აკონტროლებდა. გამონაკლისი იყო მხოლოდ იუსტინიანეს მმართველობისას (527–565) გოთების ომის დროს ხმელთაშუაზღვისპირეთისა და იტალიის ნახევარკუნძულის დროებითი დაბრუნება.Collins. Early Medieval Europe. გვ. 116–134.

 ადრეული შუა საუკუნეები 
 ახალი საზოგადოებები 

დასავლეთ ევროპის პოლიტიკური სტრუქტურა შეიცვალა რომის იმპერიის ერთიანობის დასრულების შემდეგ. მიუხედავად იმისა, რომ ამ ხანის ხალხთა მოძრაობები ხშირად „შემოსევებად“ არის აღწერილი, ისინი მხოლოდ სამხედრო ლაშქრობებს არ წარმოადგენდა, არამედ მთელი ხალხების მიგრაციას იმპერიის ტერიტორიაზე. ასეთ მოძრაობას ხელს უწყობდა დასავლეთ რომის ელიტების უარი, დაეფინანსებინათ არმია ან გადაეხადათ ის გადასახადები, რომლებიც სამხედრო ძალას მიგრაციის შეჩერების საშუალებას მისცემდა.Brown. World of Late Antiquity. გვ. 122–124.  

V საუკუნეს იმპერატორები ხშირად კონტროლდებოდნენ სამხედრო ძლევამოსილი პირების მიერ, როგორებიც იყვნენ სტილიქონი (გ. 408), აეციუსი (გ. 454), ასპარი (გ. 471), რიციმერი (გ. 472) და გუნდობადი (გ. 516)
რომლებიც სრულად ან ნაწილობრივ არარომაული წარმოშობის იყვნენ. დასავლეთ იმპერატორთა დინასტიის შეწყვეტის შემდეგ მათ ადგილს მეფეები იკავებდნენ, რომელთაც ანალოგიური წარმომავლობა ჰქონდათ. ახალი მეფეებისა და რომაული ელიტების ქორწინებები გავრცელებული მოვლენა იყო.Wickham. Inheritance of Rome. გვ. 95–98.  

ამან გამოიწვია რომაული კულტურის შერწყმა დამპყრობელი ტომების წესჩვეულებებთან. მაგალითად, პოპულარული კრებები, სადაც თავისუფალ მამაკაცებს შეეძლოთ მონაწილეობა პოლიტიკური საკითხების განხილვაში, მეტად გავრცელდა, ვიდრე ეს რომის სახელმწიფოში იყო მიღებული.Wickham. Inheritance of Rome. გვ. 100–101. მატერიალური არტეფაქტები, რომლებიც რომაელებსა და ტომებს ეკუთვნოდათ, ერთმანეთთან ძალიან ჰგავდა — ტომური ნივთები ხშირად რომაულის მიხედვით იყო მოდელირებული.Collins. Early Medieval Europe. გვ. 100.  

ახალი სამეფოების განათლებული და სამეცნიერო კულტურაც რომაული ინტელექტუალური ტრადიციების გაგრძელებას წარმოადგენდა.Collins. Early Medieval Europe. გვ. 96–97. მნიშვნელოვანი განსხვავება კი იყო ნელ-ნელა გადასახადებიდან შემოსავლების შემცირება. ბევრი ახალი პოლიტიკური ერთეული არმიას გადასახადებით აღარ ინახავდა; მათ სანაცვლოდ მიწას ან ქირას აძლევდნენ. შესაბამისად, დიდი გადასახადების სისტემა დაიშალა.Wickham. Inheritance of Rome. გვ. 102–103.  
ომები ხშირი იყო როგორც სამეფოებს შორის, ისე მათი შიგნით. მონობა შემცირდა, რადგან მონათა მიწოდება შესუსტდა, ხოლო საზოგადოება უფრო აგრარულ ხასიათს იღებდა.Backman. Worlds of Medieval Europe. გვ. 86–91.


V საუკუნედან VIII საუკუნემდე პერიოდში ცენტრალიზებული რომაული მმართველობის დაკნინებით დარჩენილი „ვაკუუმი“ ახალმა ხალხებმა და ლიდერებმა შეავსეს. ოსტგოთები — გოთთა ტომი — V საუკუნის ბოლოს იტალიაში დასახლდნენ თეოდორიხ დიდის (გ. 526) ხელმძღვანელობით და ჩამოაყალიბეს ოსტგოთთა სამეფო, რომელიც იტალიელებსა და ოსტგოთებს შორის თანამშრომლობით ხასიათდებოდა (ყოველ შემთხვევაში, თეოდორიხის მეფობის ბოლო წლამდე).James. Europe's Barbarians. გვ. 82–88. ბურგუნდები გალიაში დასახლდნენ; მათი უფრო ადრეული სამეფო 436 წელს ჰუნებმა გაანადგურეს, რის შემდეგაც 440-იანებში ახალი სამეფო შექმნეს. ჟენევასა და ლიონს შორის მდებარე არეალი V საუკუნის ბოლოსა და VI საუკუნის დასაწყისში ბურგუნდიად იქცა.James. Europe's Barbarians. გვ. 77–78. გალიის სხვა რეგიონებში ფრანკები და კელტი ბრიტანელები მცირე პოლიტიკურ ერთეულებს ქმნიდნენ. ფრანცია (ფრანკთა სამეფო) ჩრდილოეთ გალიაში კონცენტრირდა; მისი ადრეული, შედარებით კარგად ცნობილი მეფეა ხილდერიხ I (გ. 481). მისი სამარე 1653 წელს აღმოაჩინეს და გამორჩეულია მდიდარი საფლავის ინვენტარით — იარაღითა და დიდი რაოდენობის ოქროთი.James. Europe's Barbarians. გვ. 79–80.

ხილდერიკის ვაჟის, ხლოდვიგ I-ის (მმართველობა 509–511) — მეროვინგთა დინასტიის დამფუძნებლის — დროს ფრანკთა სამეფო გაფართოვდა და ქრისტიანობაზე მოექცა. ბრიტანელებმა — ბრიტანეთის (დღევანდელი დიდი ბრიტანეთის) მკვიდრებმა — დასახლება დაიწყეს დღევანდელ ბრეტანიში.James. Europe's Barbarians. გვ. 78–81. სხვა მონარქიები ჩამოყალიბდა ვესტგუთთა სამეფოში იბერიაზე, სვებებში — იბერიის ჩრდილო-დასავლეთში — და ვანდალთა სამეფოში ჩრდილოეთ აფრიკაში. VI საუკუნეში ლანგობარდები ჩრდილოეთ იტალიაში დასახლდნენ და ოსტგუთთა სამეფო სამთავროების ერთობლიობით ჩაანაცვლეს, რომლებიც ხანდახან ერთობლივ მეფეს ირჩევდნენ. VI საუკუნის ბოლოს ეს მოდელი მუდმივმა მონარქიამ შეცვალა — ლანგობარდთა სამეფო.Collins. Early Medieval Europe. გვ. 196–208.

შემოსევებმა/მიგრაციებმა ევროპაში ახალი ეთნიკური ჯგუფების გაჩენა განაპირობეს, თუმცა მოსახლეობის ნაკადები რეგიონების მიხედვით განსხვავდებოდა. მაგალითად, გალიაში დამპყრობლები ბევრად მასშტაბურად დასახლდნენ ჩრდილო-აღმოსავლეთით, ვიდრე სამხრეთ-დასავლეთით. სლავები ცენტრალურ და აღმოსავლეთ ევროპაში და ბალკანეთის ნახევარკუნძულზე დაფენის. ხალხების გადაადგილებას ენობრივი ცვლილებებიც მოჰყვა. ლათინური — დასავლეთ რომის იმპერიის წიგნიერი ენა — თანდათან ვერნაკულარულმა ენებმა შეცვალეს.; ეს ენები ლათინურიდან განვითარდა, მაგრამ მისგან განსხვავდებოდა და ერთობლივად რომანტიკულ ენებად იწოდება. ეს გარდაქმნა საუკუნეებს გაგრძელდა. ბიზანტიაში ბერძნული შეინარჩუნდა, ხოლო სლავების მიგრაციამ სლავური ენები დაამკვიდრა აღმოსავლეთ ევროპაში.Davies. Europe: A History. გვ. 235–238.

 ბიზანტიის გადარჩენა 

როდესაც დასავლეთ ევროპაში ახალი სამეფოები ყალიბდებოდა, აღმოსავლეთ რომის იმპერია უცვლელად შენარჩუნდა და ეკონომიკურმა აღმავლობამ VII საუკუნის დასაწყისამდე გასტანა. აღმოსავლეთ ნაწილზე შემოსევები შედარებით იშვიათი იყო და უმეტესად ბალკანეთში ხდება. იმპერიის ტრადიციულ მოწინააღმდეგე სასანიანებთან მშვიდობა თითქმის მთელ V საუკუნეს გაგრძელდა. აღმოსავლეთ იმპერია განსხვავდებოდა სახელმწიფო და ქრისტიანული ეკლესიის მჭიდრო ურთიერთობით — დოგმატიკურმა საკითხებმა პოლიტიკაში ისეთი წონა შეიძინა, როგორიც დასავლეთ ევროპაში არ ჰქონია. მნიშვნელოვანი სამართლებრივი სიახლე იყო რომის სამართლის კოდიფიკაცია: პირველი მცდელობა — Codex Theodosianus — დასრულდა 438 წელს.Wickham. Inheritance of Rome. გვ. 81–83. იმპერატორ იუსტინიანეს (მმართველობა 527–565) დროს შედგა მეორე, ბევრად უფრო სისტემური კრებული — Corpus Juris Civilis.Bauer. History of the Medieval World. გვ. 200–202. იუსტინიანემვე დაასკვნა კონსტანტინოპოლიში ჰაგია სოფიას მშენებლობა და განახორციელა ჩრდილოეთ აფრიკის (ვანდალებისგან) და იტალიის (ოსტგოთებისგან) დაბრუნება ველისარიუსის (გ. 565) სარდლობით.Bauer. History of the Medieval World. გვ. 206–213.Collins. Early Medieval Europe. გვ. 126, 130. 542 წლის მომაკვდინებელმა შავმა ჭირმა კი იტალიის სრულ რიკონკისტას ხელი შეუშალა და იმპერია თავდაცვით ზომებზე გადაიყვანა.

იუსტინიანეს სიკვდილის ჟამს ბიზანტიას ეკავა იტალიის უმეტესი ნაწილი, ჩრდილოეთ აფრიკა და მცირე საყრდენი სამხრეთ ესპანეთში. ისტორიკოსთა ნაწილი აკრიტიკებს იუსტინიანეს რიკონკისტას იმპერიის „გადაჭარბებული გაწელვის“ გამო და მიიჩნევს, რომ ამან გზა გაუხსნა ადრეულ მუსლიმანურ დაპყრობებს. თუმცა მისი მემკვიდრეების სირთულეები მხოლოდ ომის გადასახადებით არ იყო გამოწვეული; დიდი პრობლემა იყო იმპერიის არსებითად ცივილური ხასიათი, რის გამოც მობილიზაცია და ჯარის სწრაფი დამატება ჭირდა.Brown, „Transformation of the Roman Mediterranean“, Oxford Illustrated History of Medieval Europe, გვ. 8–9.

აღმოსავლეთ იმპერიაში დამატებითი ზეწოლა შეიქმნა სლავების ნელი, მაგრამ თანმიმდევრული შეღწევით ბალკანეთში. პროცესი ეტაპობრივად დაიწყო, მაგრამ 540-იანების ბოლოსთვის სლავური ტომები უკვე თრაკიასა და ილირიკონში იყვნენ; 551 წელს მათ ადრიანოპოლთან იმპერიული არმია დაამარცხეს. 560-იანებში ჩრდილოეთ დუნაის ნაპირზე დამკვიდრებული ავარები სწრაფ გაფართოებას შეუდგნენ და VI საუკუნის ბოლოსთვის ცენტრალურ ევროპაში დომინანტ ძალად იქცნენ, ბიზანტიელ იმპერატორებს რეგულარული ხარკის გადახდას აიძულებდნენ და ძლიერებად დარჩნენ 796 წლამდე.James. Europe's Barbarians. გვ. 95–99.

მას შემდეგ, რაც იმპერატორმა მავრიკიმ (მმართველობა 582–602) მონაწილეობა მიიღო სასანიანთა დინასტიურ კრიზისში და დაეხმარა ხოსრო II-ს ტახტზე აღზევებაში, შედგა მშვიდობა; მაგრამ მავრიკის დამხობის შემდეგ სასანიანებმა დაიწყეს თავდასხმები და იმპერატორ ჰერაკლეს (მმართველობა 610–641) პირველ წლებში ეგვიპტე, სირია და ანატოლია დროებით დაიკავეს. ჰერაკლემ წარმატებული საპასუხო ლაშქრობებით დაბრუნება შეძლო; 628 წელს დაიდო ზავი და დაკარგული ტერიტორიები კვლავ ბიზანტიას დაუბრუნდა.Collins. Early Medieval Europe. გვ. 140–143.

 შუა საუკუნეები საქართველოში 
476 წელს, როდესაც დაეცა დასავლეთ რომის იმპერია, ქართლში მეფობდა ვახტანგ გორგასალი. მან განამტკიცა სამეფო ხელისუფლება, საფუძველი ჩაუყარა მცხეთიდან თბილისში დედაქალაქის გადმოტანას, დააწესა კათალიკოსობა და საქართველოს ეკლესიას ავტოკეფალია მოუპოვა. ვახტანგი გმირულად დაიღუპა სასანიანთა წინააღმდეგ ბრძოლაში.
მიუხედავად ვახტანგ გორგასალის მრავალმხრივი და ნაყოფიერი მოღვაწეობისა ჩვენი სამშობლოსთვის, მისი მეფობა მაინც არ მიიჩნევა საქართველოსათვის შუა საუკუნეების დასაწყისად. ისტორიკოსთა აზრით საქართველოსთვის გაცილებით მეტი მნიშვნელობა ჰქონდა ქრისტიანობის სახელმწიფო რელიგიად გამოცხადებას. ამიტომ საქართველოსთვის შუა საუკუნეები იწყება ქართლის მოქცევით, ე.ი. დაახლოებით 326 წლით.

ქრონოლოგიები
+ შუალედური ეპოქების პერიოდიზაცია: ევროპული ტრადიცია და ქართული ისტორიოგრაფია ტრადიცია/რეგიონი  ქვეპერიოდი (დასახელება)  დათარიღება  მოკლე აღწერა / საზღვრის განმსაზღვრელი ნიშნები ევროპა (ზოგადი) ადრეული შუა საუკუნეები  დაახლ. 476–1000  დასავლეთ რომის დაცემიდან „მაღალ“ შუა საუკუნეებამდე; მიგრაციები, ფეოდალური ურთიერთობების ჩამოყალიბება, რომანულ/გერმანულ ტრადიციათა შერწყმა.Encyclopaedia Britannica, „Middle Ages: the period of European history extending from about 500 to 1400–1500 CE…“ (ბლოკი „Chronology“). იხ. ასევე „Dark/Migration period ~500–1000“. საგნობრივი კონსპექტები: „ადრე შუა საუკუნეები: V ს-ის დასასრული – X ს.“ მაღალი (კლასიკური/განვითარებული) შუა საუკუნეები  დაახლ. 1000–1300  დემოგრაფიული ზრდა, ურბანიზაცია, 12-ე ს-ის „პატარა რენესანსი“, სასახლისა და ეკლესიის ძლიერება, ჯვაროსნული მოძრაობა.Encyclopaedia Britannica, Middle Ages – სექცია „The High Middle Ages (11th–13th centuries)“.საგნობრივი კონსპექტები: „XI–XIII სს.“ გვიანი შუა საუკუნეები  დაახლ. 1300–1500 (საბოლოო ზღვარი რეგიონულად მერყეობს 1453/1492/1517)  კრიზისები და გარდაქმნები (შავი ჭირი, ომები), მოგვიანებით – ადრეული ახალი დროისკენ გადასვლა (რენესანსი, რეფორმაცია).History of Europe (Britannica): „about 500 to 1400–1500 CE…“; დასასრულის ალტერნატიული თარიღები ცნობээр გამოიყენება კონსტანტინოპოლის აღება (1453), კოლუმბის მოგზაურობა (1492) და რეფორმაცია (1517). საქართველო (ისტორიოგრაფიული პრაქტიკა) ადრეფეოდალური ხანა (ქართული „ადრე შუა საუკუნეები“)  IV–X სს.  ქრისტიანობის სახელმწიფო რელიგიად მიღებიდან (IV ს.) ფეოდალური წყობის განმტკიცებამდე; აღმოსავლეთ-რომაულ/კავკასიურ კონტექსტში ეკლესიის ინსტიტუციური გამყარება და სამეფო კერების კონსოლიდაცია.საქართველოს ისტორიის კვლევები: „საქართველო IV–VIII სს.“ (ნარკვევთა კრებულები; ნაპრინტარი გამოცემები). იხ. აგრეთვე Britannica: „The Georgians adopted Christianity… early in the 4th century.“საგნობრივი მასალები: „ადრეფეოდალური ხანის“ მოხაზულობა (VI–X სს.) – თარიღების მცირე ვარიაციით. მაღალი შუა საუკუნეები / „ოქროს ხანა“  XI–XIII სს.  საქართველოს პოლიტიკური, ეკონომიკური და კულტურული აღმავლობა, ცენტრალიზაცია და ექსპანსია დავით IV-ისა (1089–1125) და თამარ მეფის (1184–1213) ეპოქებში; შემოქმედებითი აფეთქება, ეკლესიური ხელოვნება, განათლების კერები (გელათი და სხვ.).Encyclopaedia Britannica: David IV (The Builder) – „cultural golden age … late 11th to early 13th centuries“. იხ. აგრეთვე „Georgian Golden Age“ (სამეცნიერო და ენციკლოპედიური მიმოხილვები). გვიან შუა / გვიანფეოდალური ხანა  XIV–XVIII სს.  მონღოლთა ზეწოლისა და რეგიონული იმპერიების პირობებში პოლიტიკურმა ფრაგმენტაციამ და ომებმა ფეოდალური ურთიერთობანი შეინარჩუნა და გაახანგრძლივა; ხელოვნებისა და არქიტექტურის გრძელვადიანი გაგრძელება გვიანფეოდალურ სტილებში.ქართული ხელოვნების/არქიტექტურის კვლევები გვიანფეოდალური ხანის შესახებ: ქრონოლოგიური ჩარჩო „XIV–XVIII სს.“ (მონოგრაფიები და სასწავლო კურსები).

+ ქრონოლოგია — ევროპა (ზოგადი) თარიღი  მოვლენა  რეგიონი  შენიშვნა 313  მილანის ედიქტი  რომის იმპერია  ქრისტიანობის ლეგალიზაცია 325  ნიკეის პირველი კრება  ნიკეა  ეკლესიის დოგმატიკის საძირკველი 378  ადრიანოპოლის ბრძოლა  ბალკანეთი  იმპერატორი ვალენტი დაიღუპა 395  რომის იმპერიის ადმინისტრაციული გაყოფა  ევროპა  აღმოსავლეთ და დასავლეთ ნაწილებად 410  რომის აოხრება (410) (ვესტგუთები)  იტალია  ალარიხ I 439  კართაგენის დაპყრობა (ვანდალები)  ჩრდილოეთი აფრიკა  ვანდალთა სამეფოს გაძლიერება 451  კატალაუნის ველი  გალია  ჰუნების შეჩერება 455  რომის მეორე აოხრება (ვანდალები)  იტალია  — 476  დასავლეთ რომის იმპერიის დაცემა  იტალია  რომულუს ავგუსტულუსის გადაყენება 486  სუასონის ბრძოლა  გალია  ფრანკთა გაძლიერება დაახლ. 496  ხლოდვიგ I - ის მონათვლა  გალია  ფრანკთა ქრისტიანიზაცია 529  ბენედიქტური წესდება; ათენის აკადემიის დახურვა  იტალია; საბერძნეთი  მონასტრული წესის სტანდარტი; ანტიკური სკოლისტიკის დასასრული 532  ნიკას აჯანყება  კონსტანტინოპოლი  მასობრივი არეულობა 533–554  იუსტინიანეს ომები ვანდალებთან და ოსტგუთებთან  ჩრდ. აფრიკა; იტალია  იმპერიის „დაბრუნებების“ მცდელობა 537  აია სოფიას დასრულება  კონსტანტინოპოლი  იუსტინიანეს ეპოქის არქიტექტურა 541–542  იუსტინიანეს შავი ჭირი  ხმელთაშუა ზღვის სივრცე  დემოგრაფიული კრიზისი 568  ლანგობარდები იტალიაში  იტალია  ოსტგუთთა სამეფოს მემკვიდრე ძალა 590–604  პაპ გრიგოლ I დიდი  რომი  ეკლესიისა და მისიის რეფორმები 622  ჰიჯრა  არაბეთი  ისლამური ერას დასაწყისი 632  მუჰამედის გარდაცვალება; არაბთა დაპყრობები იწყება  ახლო აღმოსავლეთი  სწრაფი ექსპანსია 636  იარმუკის ბრძოლა  სირია  ბიზანტიის მარცხი 651  სასანიანთა იმპერიის დაცემა  ირანი  არაბთა ხელში გადადის 711–718  არაბთა დაპყრობა იბერიაში  იბერიის ნახევარკუნძული  ტარიქ იბნ ზეიადის გარღვევა 717–718  კონსტანტინოპოლის ალყა  კონსტანტინოპოლი  არაბთა შეჩერება 732  ტურის/პუატიეს ბრძოლა  გალია  არაბთა ექსპანსიის შეჩერება დასავლეთ ევროპაში 751  პიპინი მოკლე — მეფედ შეყენება  ფრანქია  კაროლინგთა დინასტია 754  პიპინის დონაცია  იტალია  პაპის საჰორის დასაბამი 768–814  კარლოს დიდი  დასავლეთ ევროპა  ერთიანი იმპერიის შექმნა 800  კარლოსის კორონაცია  რომი  „რომის იმპერატორი“ 843  ვერდენის ხელშეკრულება  დასავლეთ ევროპა  კაროლინგთა იმპერიის დაყოფა 862  რიურიკის მოწოდება  ჩრდილოეთ ევროპა  რუსის სათავეები 863  კირილე და მეთოდი — მისია  ცენტრ. ევროპა  სლავური მწიგნობრობის საწყისები 910  კლიუნელთა სააბატოს დაარსება  ბურგუნდია  მონასტრული რეფორმის ცენტრი 962  ოტო I — წმიდა რომის იმპერია  გერმანია/იტალია  იმპერიული ტიტულის განახლება 988  კიევის რუსეთის გაქრისტიანება  აღმოსავლეთ ევროპა  ვლადიმირ დიდი დაახლ. 1000  ლეიფ ერიქსონი — ვინლენდში მისვლა  ჩრდილოეთ ატლანტიკა  ახალი სამყაროს ყველაზე ადრეული ევროპული ზღვარგადასვლა 1054  დიდი განხეთქილება  ევროპა  ეკლესიის გაყოფა 1066  ჰასტინგის ბრძოლა  ინგლისი  ნორმანთა ბატონობა 1071  მანასკერტის ბრძოლა  ანატოლია  ბიზანტიის მარცხი სელჩუკებთან 1075–1122  ინვესტიტურისათვის ბრძოლა  გერმანია/იტალია  პაპისა და იმპერატორის კონფლიქტი 1088  ბოლონიის უნივერსიტეტი  იტალია  ევროპის უძველესთაგან 1095–1099  პირველი ჯვაროსნული ლაშქრობა  ლევანტი  1099 — იერუსალიმის აღება 1122  ვორმსის კონკორდატი  გერმანია  ინვესტიტურის კომპრომისი 1147–1149  მეორე ჯვაროსნული ლაშქრობა  ლევანტი  — 1187  ჰათინის ბრძოლა  პალესტინა  იერუსალიმის დაკარგვა 1189–1192  მესამე ჯვაროსნული ლაშქრობა  ლევანტი  — 1204  კონსტანტინოპოლის აოხრება (IV ლაშქრობა)  კონსტანტინოპოლი  ლათინთა იმპერია 1215  მაგნა კარტა  ინგლისი  მეფის ძალაუფლების შეზღუდვა 1217–1221  მეხუთე ჯვაროსნული ლაშქრობა  ეგვიპტე/ლევანტი  — 1223  კალკას ბრძოლა  აღმოსავლეთ ევროპა  მონღოლთა პირველი შეტაკება ევროპასთან 1228–1229  მეექვსე ჯვაროსნული ლაშქრობა  ლევანტი  — 1241  მოჰის ბრძოლა; ლეგნიცა  უნგრეთი; პოლონეთი  მონღოლთა გამარჯვებები 1258  ბაღდადის აოხრება  მესოპოტამია  აბასიანთა ხალიფატის დასასრული 1261  კონსტანტინოპოლის დაბრუნება  კონსტანტინოპოლი  ბიზანტიის აღდგენა 1265  ინგლისის პარლამენტის მოწვევა  ინგლისი  სიმონ დე მონფორი 1274  ლიონის მეორე კრება  საფრანგეთი  უნიის მცდელობა 1291  აკრის დაცემა  ლევანტი  ჯვაროსანთა უკანასკნელი საყრდენი 1309–1377  ავინიონის ტყვეობა  საფრანგეთი  პაპობა ავინიონში 1337–1453  ასწლიანი ომი  საფრანგეთი/ინგლისი  — 1347–1351  შავი ჭირი ევროპაში  ევროპა  დემოგრაფიული კატასტროფა 1356  ოქროს ბულა  წმიდა რომის იმპერია  საარჩევნო წესრის დადგენა 1378–1417  დასავლეთის სქიზმა  ევროპა  ორი/სამი პაპი ერთდროულად 1389  კოსოვოს ველი  ბალკანეთი  — 1410  გრიუნვალდის ბრძოლა  პოლონეთ-ლიტვა/პიონია  ტევტონთა ორდენის მარცხი 1414–1418  კონსტანცის კრება; 1415 — იან ჰუსის სიკვდილი; აზენკური  ევროპა  სქიზმის დასასრული; ინგლის–საფრანგეთი 1439  ფლორენციის კრება  იტალია  უნიის ახალი მცდელობა დაახლ. 1440-იანები  გუტენბერგის მოძრავი შრიფტი  გერმანია  წიგნის ბეჭდვის რევოლუცია 1453  კონსტანტინოპოლის აღება (1453)  კონსტანტინოპოლი  შუა საუკუნეების ერთ-ერთი დასასრული 1455  გუტენბერგის ბიბლია  გერმანია  პირველი მასობრივი ბეჭდური გამოცემა 1461–1487  ვარდების ომები; 1485 — ბოსუორთი  ინგლისი  დინასტიური კონფლიქტი 1478  ესპანეთის ინკვიზიციის დაარსება  ესპანეთი  — 1492  გრანადის დაცემა; კოლუმბის მოგზაურობა  ესპანეთი/ატლანტიკა  რეკონკისტის დასასრული 1494  იტალიური ომები — დასაწყისი  იტალია  საფრანგეთი vs ესპანეთი 1517  რეფორმაცია — ლუთერის 95 თეზისი  გერმანია  ახალი დროის საზღვარი

+ ქრონოლოგია — საქართველო თარიღი  მოვლენა  რეგიონი  შენიშვნა დაახლ. 337  ქართლის გაქრისტიანება (მირიანი III; წმინდა ნინო)  ქართლი  სახელმწიფო რელიგია — ქრისტიანობა V საუკუნე — მეორე ნახევარი  ვახტანგ I გორგასლის რეფორმები; თბილისის დედაქალაქად გამოცხადება  აღმ. საქართველო  ეკლესიის რეფორმა; დედაქალაქის სტატუსი 482–484  ვახტანგის აჯანყება სასანიანთა წინააღმდეგ  კავკასია  — 580  ქართლის სამეფოს გაუქმება; მარზპანობა  აღმ. საქართველო  ირანული გავლენა 591  ბიზანტია–სასანიანთა შეთანხმება ქართლზე  კავკასია  გავლენის სფეროების გაყოფა 627–628  ჰერაკლეს ლაშქრობა; თბილისის ალყა/აღება  კავკასია  ბიზანტიურ-ირანული ომების კონტექსტი VII საუკუნე — შუა  არაბთა პირველი ლაშქრობები კავკასიაში  სამხრეთ კავკასია  — 736–738  მურვან ყრუს ლაშქრობები; თბილისის საამიროს ფორმირება  აღმ. საქართველო  არაბთა ადმინისტრაცია 853  ბუღა თურქის მიერ თბილისის აოხრება  თბილისი  — 888  ადარნასე IV — ქართველთა მეფედ კურთხევა  ქართლი/იმერეთი  ბაგრატიონთა აღმავლობა 978  ბაგრატ III — აფხაზთა მეფე  დასავლეთ საქართველო  გაერთანების წინაპირობა 1008  ბაგრატ III — „ქართველთა“  საქართველო  ერთიანი სამეფოს დაფუძნება 1021–1022  საქართველო–ბიზანტიის ომები (შირიმნი, შენტრი)  ჩრდ. ანატოლია  საზღვრების განსაზღვრა 1080-იანები  დიდი თურქობა (სელჩუკთა ზეწოლა)  საქართველო  დემოგრაფიული და ეკონომიკური კრიზისი 1089  დავით IV აღმაშენებელი გამეფდა  საქართველო  რეფორმებისა და კონსოლიდაციის დასაწყისი 1103  რუის-ურბნისის საეკლესიო კრება  ქართლი  ეკლესია–სახელმწიფოს რეფორმა 1104–1120  აღმოსავლეთ საქართველოს გათავისუფლების ლაშქრობები  კახეთი/შირვანი  სარწმუნო-სამხედრო ექსპანსია 1106  გელათის მონასტრისა და აკადემიის დაარსება  იმერეთი  განათლების ცენტრი 1121  დიდგორის ბრძოლა  ქართლი  გადამწყვეტი გამარჯვება 1122  თბილისის აღება და დედაქალაქად გამოცხადება  თბილისი  პოლიტიკური ცენტრის დაბრუნება 1124  ანისის დროებითი დაპყრობა  სომხეთი  — 1184–1213  თამარ მეფის მმართველობა — „ოქროს ხანა“  საქართველო  კულტურულ-პოლიტიკური აყვავება 1195  შამქორის ბრძოლა  კავკასია  ატაბეგთა დამარცხება 1203  ბასიანის ბრძოლა  ანატოლია  სელჩუკთა კოალიციის მარცხი 1204  ტრაპიზონის იმპერიის შექმნა (ბაგრატიონთა შტო)  შავიზღვისპირეთი  — 1220–1223  მონღოლთა პირველი შემოსევები საქართველოში  საქართველო  — 1236–1240  საქართველოს დაპყრობა; მონღოლთა ბატონობა  საქართველო  ადმინისტრაციული დაქვემდებარება 1320–1350-იანები  მონღოლთა ძალაუფლების შესუსტება; შიდა რყევები  საქართველო  — 1348  შავი ჭირი საქართველოში  კავკასია  დემოგრაფიული დაცემა 1386–1403  თემურ-ლენგის ლაშქრობები საქართველოში  საქართველო  მრავალჯერადი შემოსევები 1466–1490  სამეფო ხელისუფლების დაშლა  საქართველო  იმერეთის, ქართლისა და კახეთის სამეფოები 1490  დარბაზობა — დაყოფის იურიდიული გაფორმება  თბილისი  ერთიანი სამეფოს დასასრული 1555  ამასიის ზავი  სამხრეთ კავკასია  ოსმალეთსა და ირანს შორის გავლენის ზონები

 რესურსები ინტერნეტში 
 შუა საუკუნეების ისტორია, მათიას კლუგე  .
 Internet Medieval Sourcebook Project  .
 თავისუფალი ინტერნეტ-წიგნები შუა საუკუნეების შესახებ  .

 შენიშვნები 

სქოლიო