მალაიზია

მალაიზია () — სახელმწიფო სამხრეთ აზიაში; მოიცავს ცამეტ შტატს და სამ ფედერალურ ტერიტორიას, რომელიც გადაჭიმულია 330 803 კმ²-ზე. დედაქალაქი - კუალა-ლუმპური. მთავრობა მეორე ქალაქში - პუტრაჯაიაშია განთავსებული. მალაიზიის მოსახლეობა 34 მილიონს აღწევს. სამხრეთ ჩინეთის ზღვა ქვეყანას 2 რეგიონად ყოფს: ნახევარკუნძულოვანი მალაიზია და მალაიზიის ბორნეო (კუნძულის მალაიზიის კუთვნილი ნაწილი).

მალაიზია ესაზღვრება ტაილანდს, ინდონეზიას და ბრუნეის. ქვეყანა ეკვატორთან ახლოსაა და იქ ტროპიკული კლიმატია. ქვეყანას მართავს არჩეული მონარქი და მთავრობას მეთაურობს პრემიერ-მინისტრი.

1963 წლამდე მალაიზია როგორც ქვეყანა არ არსებობდა.

 ისტორია 
მარჯვნივ|მინი|250პქ|ა ფამოსა, პორტუგალიელების აშენებული საფორტიფიკაციო ნაგებობა მალაკაში.
პირველი სახელმწიფოები მალაიზიის ტერიტორიაზე (ლანკასუკა, ტამბრალინგა, ტაკოლა, კედაჰი და სხვა) მალაკის ნახევარკუნძულის ჩრდილოეთით — ინდოეთიდან ჩინეთში მიმავალი სავაჭრო გზების გზაჯვარედინებზე წარმოიშვა. XV-XVI საუკუნეებში მალაკის ნახევარკუნძული, არქიპელაგი რიგაუ და კუნძულ სუმატრის აღმოსავლეთი ნაწილი გაერთიანდა და მალაკის სასულთნოს ძალაუფლებას დაექვემდებარა. ამავე პერიოდში აღზევდა კუნძულ კალიმანტანის ჩრდილოეთით ბრუნეი, რომლის სულთნებმაც კუნძულის თითქმის მთელი ჩრდილოეთი ნაწილი დაიმორჩილეს. XVI საუკუნეში ისლამი სახელმწიფო რელიგია გახდა.

1511 წელს პორტუგალიელებმა მიიტაცეს მალაკის სასულთნო. მალაკის დასავლეთ ნაწილში — მალაიაში შეიქმნა რამდენიმე სასულთნო. მათგან ყველაზე ძლიერი იყო ჯოჰორი, რომელიც XVI-XVII საუკუნეებში მალაიის სახელმწიფოს ცენტრი გახდა. 1641 წელს ჯოჰორის სასულთნოსთან შეკავშირებულმა ნიდერლანდელებმა მალაკის მთელი ნახევარკუნძული დაიპყრეს. ნიდერლანდელი კოლონიზატორები, რომლებიც ცდილობდნენ ხელში ჩაეგდოთ კონტროლი ვაჭრობასა და კალის გატანაზე მალაკის სრუტეში, შეეჯახნენ ჯოჰორს. ჯოჰორი XVII საუკუნის დასასრულსა და XVIII საუკუნის დასაწყისში განიცდიდა სერიოზულ საშინაო და საგარეო სიძნელეებს. ჯოჰორთან ორი ომის (1756-1758 და 1783-1787) შედეგად ნიდერლანდელებმა მას თავს მოახვიეს არათანასწორუფლებიანი ხელშეკრულება. XVIII საუკუნის ბოლოს ჯოჰორი რამდენიმე სამფლობელოდ დაიშალა. XVIII საუკუნის დასასრულიდან XX საუკუნის დასაწყისამდე ბრიტანელმა კოლონიზატორებმა მიიტაცეს მალაიის ტერიტორია, დააარსეს კოლონიები სტრეიტს-სეტელმენტსი და ბრიტანეთის მალაია. 1888 წელს დამყარდა დიდი ბრიტანეთის პროტექტორატი საბაჰსა და სარავაკში.

XX საუკუნის დასაწყისში მალაია, საბაჰი და სარავაკი დიდი ბრიტანეთის აგრარულ-სანედლეულო დანამატად (კაუჩუკისა და კალის მიმწოდებლად) გადაიქცა.

1941 წლის დეკემბრიდან 1945 წლამდე, მეორე მსოფლიო ომის დროს, მალაიზიის ტერიტორია იაპონიის ჯარებმა დაიკავეს. დამყარდა სამხედრო-კოლონიური რეჟიმი. 1943 წელს ქვეყანაში ფართოდ გაიშალა ანტი-იაპონური ეროვნულ-განმათავისუფლებელი მოძრაობა, რაც იაპონიის ჯარების განადგურებით დასრულდა. 1945 წელს მალაიზიაში ისევ ბრიტანელები დაბრუნდნენ და სცადეს ძველი წესების აღდგენა. 1946 და 1948 წლების კონსტიტუციური რეფორმების შედეგად მალაიას გამოეყო სინგაპური. 1946 წელს შეიქმნა დიდი ბრიტანეთის კოლონია მალაის კავშირი (1948 წლიდან მალაის ფედერაცია). 1946 წელს სარავაკი და საბაჰი დიდი ბრიტანეთის კოლონიების სამინისტროს გამგებლობაში გადავიდა. 1948 წლის ივნისში იფეთქა ეროვნულ-განმათავისუფლებელმა მოძრაობამ, რის გამოც დიდი ბრიტანეთის ხელისუფლებამ საგანგებო მდგომარეობა შემოიღო. 1957 წლის 31 აგვისტოს ბრიტანელი კოლონიზატორები იძულებულნი გახდნენ მალაის ფედერაცია ეღიარებინათ დამოუკიდებელ სახელმწიფოდ ბრიტანეთის თანამეგობრობის ფარგლებში. 1957 წელს მიიღეს კონსტიტუცია. ამავე წელს დაიდო ხელშეკრულება თავდაცვისა და ურთიერთდახმარების შესახებ მალაის ფედერაციასა და დიდ ბრიტანეთს შორის, რომლის მიხედვითაც დიდმა ბრიტანეთმა, ავსტრალიამ და ახალმა ზელანდიამ მალაიის ტერიტორიასა და სინგაპურში შეიარაღებული ძალების განლაგების უფლება მიიღეს.

1957 წელს მალაიზია გაეროს წევრი გახდა. 1963 წლის 16 სექტემბერს შეიქმნა მალაიზიის ფედერაცია ბრიტანეთის თანამეგობრობის ფარგლებში, რომელშიც შევიდნენ მალაიის ფედერაცია, სინგაპური, საბაჰი და სარავაკი. ფედერაციაში ჩრდილოეთ კალიმანტანის შესვლის გამო ინდონეზიამ და ფილიპინებმა მალაიზიასთან სავაჭრო და დიპლომატიური ურთიერთობა გაწყვიტეს.

 გეოგრაფია 
მინი|მარჯვნივ|მალაიზიის რუკა
მალაიზია მდებარეობს ეკვატორულ სარტყელში. სანაპირო ხაზი ოდნავაა შეჭრილ-შემოჭრილი. მალაკის ნახევარკუნძულის უმეტესი ნაწილი მთაგორიანია (მთების სიმაღლე 1000-2000 მ, უმაღლესი მთა ტაჰანი, 2187 მ). სამხრეთ-დასავლეთ და ჩრდილო-აღმოსავლეთ სანაპიროს გასწვრივ და სამხრეთ ნაწილში ალუვიური დაბლობებია. დაბლობებია კუნძულ კალიმანტანის გასწვრივაც, თვით კუნძულზე კი ბორცვები და ქედებია (სიმაღლე 2000-2400 მ), ჩრდილოეთ ნაწილში აღმართულია კინაბალუს მთის მასივი (4101 მ, მთის უმაღლესი წერტილი). სასარგებლო წიაღისეულიდან მოიპოვება კალის, რკინის, სპილენძის მადანი, ქვანახშირი, ნავთობი, ოქრო, ალუმინი, ბოქსიტი და სხვა.

 ჰავა 
ჰავა მალაკის ნახევარკუნძულის სამხრეთ ნაწილში და კუნძულ კალიმანტანზე ეკვატორულია, ჩრდილოეთში - სუბეკვატორული მუსონური. საშუალო თვიური ტემპერატურა 25-28 °C (ბარში). ნალექები სანაპიროზე 2000-2500 მმ წელიწადში, მთაში ზოგან 4000 მმ-მდე. კინაბალუს მთის მასივის კალთებზე 5000 მმ-ზე მეტი. მდინარეთა ქსელი ხშირია. მდინარეები შედარებით მოკლე, მაგრამ წყალუხვია. ყველაზე დიდი მდინარეებია რაჯანგი, კინაბატანგანი (კუნძული კალიმანტანი), პაჰანგი (მალაკის ნახევარკუნძული).

 ფლორა და ფაუნა 
მალაიზიის დიდ ნაწილზე გაეწერებული ლატერიტული ნიადაგებია, დაბლობებზე - ალუვიური. ტერიტორიის დაახლოებით ¾ შემოსილია მარადმწვანე ნოტიო ტროპიკული ტყით, შედარებით მშრალ მთათაშუა ქვაბულებში ქსეროფიტული ბუჩქნარია, სანაპიროს გასწვრივ — მანგროვანი. მალაიზიის ცხოველთა სამყარო განეკუთვნება ინდომალაის ზოო-გეოგრაფიულ ოლქს. ბინადრობს სპილო, მარტორქა, ჰიმალაის დათვი, ვეფხვი, ჯიქი, გარეული ხარი, ადამიანის მსგავსი მაიმუნები, ტაპირი, ნიანგი, პითონი და სხვა. ქვეყანაში რამდენიმე ეროვნული პარკია.

 მოსახლეობა 
მალაიზიის მოსახლეობა რთული ეთნიკური შედგენილობისაა. უმეტესობა მალაიურ-პოლინეზიური ოჯახის ენებზე მოლაპარაკე ხალხია. ცხოვრობენ აგრეთვე ჩინელები, ინდოელები და სხვა. სახელმწიფო რელიგიაა ისლამი. არიან ქრისტიანობის, ბუდიზმისა და კონფუციანელობის მიმდევრებიც. კუნძულ კალიმანტანზე მცხოვრები დაიაკების დიდი ნაწილი ინარჩუნებს ძველ ანიმისტურ რწმენებს.

 ადმინისტრაციული დაყოფა 

ადმინისტრაციულად მალაიზია დაყოფილია 9 შტატ-სულთანატად, 4 საგუბერნიო შტატად და 3 ფედერალურ ტერიტორიად.
 № დროშა  გერბი შემოკლებით(ლათ.) დასახელება ადმ.ცენტრი სტატუსი მოსახლეობა, ად. (2024 წ.) ფართობი,კმ² ავტო. ISO 3166-2:MY ნახევარკუნძულის მალაიზია 1 border|centre|50px centre|50px JH ჯოჰორი ჯოჰორ-ბარუ შტატი: სულთანატი4 186 30019 210 J MY-01 2 border|centre|50px centre|50px KH კედაჰი ალორ-სეტარი შტატი: სულთანატი2 217 5009 500 K MY-02 3 border|centre|50px centre|50px KN კელანტანი კოტა-ბარუ შტატი: სულთანატი1 888 50015 099 D MY-03 4 border|centre|50px centre|50px MK მალაკა მალაკა შტატი: საგუბერნიო1 047 1001 664 M MY-04 5 border|centre|50px centre|30px NS ნეგერი-სემბილანი სერემბანი შტატი: სულთანატი1 240 1006 686 N MY-05 6 border|centre|50px centre|40px PH პაჰანგი კუანტანი შტატი: სულთანატი1 668 20036 137 C MY-06 7 border|centre|50px centre|30px PN პინანგი ჯორჯტაუნი შტატი: საგუბერნიო1 800 4001 048 P MY-07 8 border|centre|50px centre|50px PK პერაკი იპოჰი შტატი: სულთანატი2 569 60021 035 A MY-08 9 border|centre|50px centre|50px PS პერლისი კანგარი შტატი: სულთანატი296 800821 R MY-09 10 border|centre|50px centre|40px SL სელანგორი შაჰ-ალამი შტატი: სულთანატი7 363 4008 104 B MY-10 11 border|centre|50px centre|50px TR ტერენგანუ კუალა-ტერენგანუ შტატი: სულთანატი1 232 10013 035T MY-11 12 border|centre|50px centre|50px KLკუალა-ლუმპური ფედერალური ტერიტორია2 067 500243 W / V  MY-14 13 border|centre|50px centre|50px PTJპუტრაჯაია ფედერალური ტერიტორია120 30049 F MY-16 აღმოსავლეთი მალაიზია 14 border|centre|50px centre|30px SBH საბაჰი კოტა-კინაბალუ შტატი: საგუბერნიო3 742 20073 631 S MY-12 15 border|centre|50px centre|50px SWK სარავაკი კუჩინგი შტატი: საგუბერნიო2 518 100124 450 Q MY-13 16 border|centre|50px centre|50px LB ლაბუანი ვიქტორია ფედერალური ტერიტორია100 80091 L MY-15     სულ  34 058 900330 803  

 რესურსები ინტერნეტში 

 მალაიზიის მთავრობის პორტალი 
 მალაიზიის პრემიერ-მინისტრის ოფისი
 მალაიზიის სტატისტიკის დეპარტამენტი
 მთავრობა და კაბინეტის წევრები 
 მალაიზია, ენციკლოპედია ბრიტანიკა
 Malaysia entry at The World Factbook 
 მალაიზიის ატლასი ვიკიმედიისგან
 Malaysia tourism board 

 ლიტერატურა 

სქოლიო


კატეგორია:სამხრეთ-აღმოსავლეთ აზიის ქვეყნები
კატეგორია:აზიის ქვეყნები
კატეგორია:კონსტიტუციური მონარქიები
კატეგორია:სამეფოები
კატეგორია:გაეროს წევრი სახელმწიფოები
კატეგორია:ქვეყნები ანბანის მიხედვით