გამბია

გამბია (, ), ოფიციალურად გამბიის რესპუბლიკა () — სახელმწიფო დასავლეთ აფრიკაში, 2013 წლის 2 ოქტომბრამდე შედიოდა ერთა თანამეგობრობაშიUK regrets The Gambia's withdrawal from Commonwealth, მაგრამ 2018 წელს კვლავ უკან დაბრუნდა. გამბიის მე-2 პრეზიდენტის იაჰია ჯამეს ადმინისტრაციამ 2015 წლის დეკემბერში ქვეყნას სახელი შეიცვალა და მას გამბიის ისლამური რესპუბლიკა დაარქვა, მაგრამ 2017 წლის 29 იანვარს ახლად არჩეულმა გამბიის მე-3 პრეზიდენტმა ადამა ბეროუმ ქვეყანას სახელი კვლავ გამბიის რესპუბლიკა დაარქვა.

 პოლიტიკური წყობილება 
 მმართველობის ფორმა: საპრეზიდენტო რესპუბლიკა.
 სახელმწიფოს მეთაური: პრეზიდენტი ადამა ბაროუ.
 საკანონმდებლო ორგანო: ეროვნული ასამბლეა (53 წევრი).
 ადმინისტრაციული დაყოფა: 5 პროვინცია და დედაქალაქი - ქვემო, ზემო, ცენტრალური, ჩრდილოეთი და დასავლეთი.

 ისტორია 
გამბიის ტერიტორია XIII-XV საუკუნეებში შედიოდა აფრიკის შუა საუკუნეების სახელმწიფოების (მალი, მოგვიანებით - სონგაი) შემადგენლობაში. პირველი ევროპელები გამბიის ტერიტორიაზე იყვნენ ვენეციელები და გენუელები. XV საუკუნის შუა ხანებში გამოჩნდნენ პორტუგალიელები, XVI საუკუნის დამლევს კი ინგლისელი ვაჭრები. XVII საუკუნიდან გამბიაში ფრანგები ცდილობდნენ დამკვიდრებას. 1783 წელს ინგლისის მიერ დაპყრობილი გამბიის ტერიტორიის ნაწილი 1807 წელს სამეფო კოლონიად გამოცხადდა. 1821 წელს დიდი ბრიტანეთის მიერ დაპყრობილი ყველა ტერიტორია დაექვემდებარა სიერა-ლეონეს გუბერნატორს, 1843 წელს კი ცალკე კოლონიად გამოცხადდა. 1866-1888 წწ. კვლავ სიერა-ლეონეს გუბერნატორი განაგებდა.

XX საუკუნის 20-იანი წლებიდან გამბიაში დაიწყო ეროვნულ-განმათავისუფლებელი მოძრაობა, რომელიც განსაკუთრებით გაძლიერდა მეორე მსოფლიო ომის შემდეგ. 1965 წლის 18 თებერვალს ქვეყანამ გამოაცხადა დამოუკიდებლობა ერთა თაბნამეგობრობის ფარგლებში. ამავე წელს გახდა გაეროს წევრი. 1970 წლის 24 აპრილს კი გამოცხადდა რესპუბლიკური მმართველობა ახლად წარმოქმნილი რესპუბლიკის პირველი პრეზიდენტი გახდა დაუდა კაირიბა ჯავარა, რომელიც სახელმწიფოს სათავეში იდგა 1994 წლამდე და უსისხლო სამხედრო გადატრიალების შედეგად მმართველობას ჩამოაშორა 29 წლის ლეიტენანტმა იაჰია ჯამემ. გადატრიალების შედეგად აიკრძალა ყოველგვარი პოლიტიკური მოღვაწეობა, შეიქმნა შეიარაღებული ძალების დროებითი მმართველი საბჭო. 1996 წელს მიიღეს ახალი კონსტიტუციის პროექტი. ამავე წლის 26 სექტემბერს დაინიშნა საპრეზიდენტო არჩევნები, რომელშიც ხმების 55,7 %-ით გაიმარჯვა იაჰია ჯამემ. არჩევნებიდან ორ დღეში დაითხოვა დროებითი სამხედრო საბჭო და 1997 წლისათვის დანიშნა საპარლამენტო არჩევნები, რომელშიც გაიმარჯვა პრეზიდენტის პარტიამ.

2001 წელს იაჰია ჯამე ხელახლა იქნა არჩეული ხმების 53 %-ით, ხოლო 2006 წელს ხმების 67 %-ით კიდევ ერთი ხუთწლიანი ვადით გაიხანგრძლივა საპრეზიდენტო მმართველობა.

 ბუნება 
გამბიის ტერიტორია უმთავრესად ბრტყელი ვაკეა (სიმაღლე 100 მეტრამდე), რომელსაც განიერი და წყალუხვი მდინარე გამბია კვეთს. ქვეყანა სასარგებლო წიაღისეულით ძალზედ ღარიბია. ჰავა ეკვატორულ-მუსონურია, ზაფხული წვიმიანია, ზამთარი მშრალი. დედაქალაქ ბანჯულში ივლისის საშუალო ტემპერატურა 27 °C-ია, ხოლო თებერვლისა 23 °C. ნალექები 750 მმ-დან 1500 მმ-მდე წელიწადში. მცენარეულ საფარში სჭარბობს სავანები. მდინარე გამბიის ხეობაში ჭალის მარადმწვანე ტროპიკული ტყეა. ცხოველებიდან შემორჩენილია ანტილოპა, ჯიქი. ბევრია მაიმუნი, ბეჰემოთი, ნიანგი და სხვა.

 ადმინისტრაციული დაყოფა 
ადმინისტრაციულად გამბია დაყოფილია 5 რეგიონად და დედაქალაქ ბანჯულის მუნიციპალიტეტად.

 № რეგიონი (ქართ.) რეგიონი (ინგლ.) ადმ. ცენტრი ფართობი(კმ²) მოსახლეობა(ად. 2024 წ.)სიმჭიდროვე(ად./კმ²)რუკა 1 დიდი ბანჯული Greater Banjul ბანჯული 87,78 405 809 4623250px|center 2 ცენტრალური მდინარე Central River ჯანჯანბურეჰი 2894.25 265 516 92250px|center 3 ქვედა მდინარე Lower River მანსა-კონკო 1618,00 90 624 56250px|center 4 ჩრდილოეთ სანაპირო North Bank კერევანი 2255,50 248 475 110250px|center 5 ზემო მდინარე Upper River ბასე 2069,50 261 160 126250px|center 6 დასავლეთ სანაპირო West Coast ბრიკამა 1764,25 1 151 128 652250px|center

 მოსახლეობა 
2007 წლის მონაცემებით ქვეყნის მოსახლეობა შეადგენს 1 700 000 კაცს, რომელთა 99 %-ს აფრიკელები შეადგენენ: 42 % - მანდინკა, 18 % - ფულბე, 16 % - ვოლოფი, 10 % - დიოლა, 9 % - სონინკე. მოსახლეობის სიმჭიდროვე - 180,7 ადამიანია კვ. კმ-ზე. ქალაქად ცხოვრობს მოსახლეობის 26,3 % (2003).

მოსახლეობის 50,41 % ქალია, მამაკაცი კი (49,59 %) (2003).

ასაკობრივი მაჩვენებელი კი ასეთია:
 0-15 წწ. - 40,1 %
 15-29 წწ. - 26,4 %
 30-44 წწ. - 17,3 %
 45-59 წწ. - 10,2 %
 60-74 წწ. - 5 %
 75-84 წწ. - 0,9 %
 85-ზევით - 0,1 %

სიცოცხლის საშუალო ხანგრძლივობა (2005): 52,3 წელი (მამაკაცები), 56,0 წელი (ქალები). შობადობა — 39,9 ბავშვი 1000 მაცხოვრებელზე (2005), სიკვდილიანობა — 12,5 ადამიანი 1000 მაცხოვრებელზე (2005). ბუნებრივი ნამატი — 27,4 ადამიანი 1000 მაცხოვრებელზე (2005).

ეკონომიკურად აქტიურია 730 000 ადამიანი (52,2 %) (2003).

 რელიგია 
სუნიტური ისლამის მიმდევარია მოსახლეობის 90 %, ქრისტიანია - 8 %, ხოლო ადგილობრივი რწმენის (ანიმალიზმი, ფეტიშიზმი, ბუნების ძალები) მიმდევარია - 2 %.

 დღესასწაულები 
+თარიღიდასახელებაინგლისური სახელწოდება 1 იანვარი ახალი წელი New Year’s Day 18 თებერვალი დამოუკიდებლობის დღე Independence Day 24 აპრილი რესპუბლიკის დღე Republic Day 1 მაისიშრომის დღე Labour Day 15 აგვისტო მარიამობა Assumption 25 დეკემბერი შობა Christmas Day+

 ლიტერატურა 
 Bennet, Lindsey and Voormeij, Lisa, The Gambia (Travellers), (Thomas Cook Publishing, 2009)
 Emms, Craig and Barnett, Linda, Gambia (Bradt Travel Guides), (Bradt Travel Guides, 2006)
 Hughes, Arnold, Historical Dictionary of the Gambia, (Scarecrow Press, 2008)
 Hughes, Arnold and Perfect, David, A Political History of The Gambia, 1816–1994, (University of Rochester Press, 2008)
 Gregg, Emma and Trillo, Richard, The Rough Guide to The Gambia, (Rough Guides, 2006)
 Kane, Katharina, Lonely Planet Guide: The Gambia and Senegal, (Lonely Planet Publications, 2009)
 Rice, Berkeley, Enter Gambia: The Birth of an Improbable Nation, (Houghton Mifflin. 1967)
 Sarr, Samsudeen, Coup d'État by the Gambia National Army, (Xlibris, Corp., 2007)
 Sternfeldt, Ann-Britt, The Good Tourist in The Gambia: Travelguide for conscious tourists Translated from Swedish by Rolli Fölsch (Sexdrega,2000)
 Tomkinson, Michael, Michael Tomkinson's Gambia, (Michael Tomkinson Publishing, 2001)
 Various, Insight Guide: Gambia and Senegal, (APA Publications Pte Ltd., 2009)
 Wright, Donald R, The World and a Very Small Place in Africa: A History of Glogalization in Niumi, The Gambia (New York: M.E. Sharpe, 2004)

სქოლიო

კატეგორია:აფრიკის ქვეყნები
კატეგორია:ინგლისურენოვანი ქვეყნები
კატეგორია:გაეროს წევრი სახელმწიფოები
კატეგორია:ქვეყნები ანბანის მიხედვით