ბანა

ბანა () — ძელი ჭეშმარიტისტიპიკონი A 647, 1511 წ. (ანუ ძელი ცხოვლის, იგივე წმ. ჯვრის) სახელობის საკათედრო ტაძარი ისტორიულ სამხრეთ საქართველოში — ტაოში. ძეგლი მდებარეობს თურქეთში, ერზურუმის პროვინციის, შენქაიას ილჩეს, სოფელ ფენექში, მდინარე ფენექ-ჩაის მარჯვენა ნაპირზე. 

ეტიმოლოგია
ფანაკის ჭეშმარიტ ქართულ სახელად უფრო ბანა ჩანს. „ქართლის ცხოვრებაში“ ყველგან ბანა გვაქვს „ქართლის ცხოვრება“, I, სიმონ ყაუხჩიშვილის რედაქციით, 1955. გვ. 318, 368, 385 „...მოერთვის ჭოროხს მდინარე ბანა-ფანასკერტისა, გამომდინარე ყალნუ მთისა და მომდინარე აღმოსავლეთიდამ დასავლეთად. ...ამ წყალზედ, მთაში არს ბანა, აწ უწოდებენ ფანაქს“.ვახუშტი, აღწერა სამეფოსა საქართველოსა, თ. ლომოურისა და ნ. ბერძენიშვილის რედაქციით, თბილისი, 1941, გვ. 138 ამ პუნქტის სახელი უფო ძველად მარტივად ბანა კი არ უნდა ყოფილიყო, არამედ ბანაკი (შდრ. აგარაკი → აგარა, მუშაკი → მუშა).

ბანა ოლთისიდან 33, ხოლო არტაანიდან 79 ვერსის მანძილზეა. 1889 წელს ფანაკში ნაჩვენებია 43 კომლი, ხოლო „დავთრის“ დროის ფანაკში 36 კომლია (აქედან ორი კომლი მუსლიმია). ამ პერიოდში ფანაკს შეწერილი ქონია გადასახადი 30 000 ახჩის ოდენობით.ს. ჯიქია.გურჯისტანის ვილაიეთის დიდი დავთარი. წიგნი III. გამოკვლევა. თბილისი, 1958, გვ. 561

 ისტორია 
VII საუკუნის შუა წლებში აქ ააშენეს დიდი ტაძარი. ადარნასე II-ის დროს (881-923) დაარსდა ბანის საეპისკოპოსო, ხოლო ტაძარი გადაკეთდა. XI საუკუნის ისტორიკოსი სუმბატ დავითის ძე გვამცნობს, რომ ტაძარი აუგია დავით I კურაპალატის ძეს — ადარნესე II-ს, კვირიკე ბანელის ხელით, რომელიც ბანას პირველი ეპისკოპოსი გამხდარა. გარდაცვალების შემდეგ იქვე დაუკრძალავთ. ბანა ქართველ მეფეთა საზაფხულო სამყოფი და აგრეთვე მეფეთა განსასვენებელიც იყო. X-XI საუკუნეებში ბანაში მოღვაწე ზაქარია ბანელის თაოსნობით ბევრი ძვირფასი ხელნაწერი შეიქმნა. საისტორიო წყაროს მიხედვით, ტაძარი ძელი ცხოველის (ძელისა ჭეშმარიტისა)  სახელობის იყო.ტიპიკონი A 647, 1511 წ.

ვახუშტი ბატონიშვილის ცნობით, ბანელი ეპისკოპოსის ძალაუფლება ვრცელდებოდა ფანასკერტზე, ტაოზე, ოლთისზე და მათ მომიჯნავე ტერიტორიებზე.

ბანას დიდ ისტორიულ მნიშვნელობაზე მეტყველებს ის ფაქტიც, რომ აქ დაიწერა ჯვარი საქართველოს მეფე ბაგრატ IV-მ (1027-1072 წწ.) ბიზანტიის იმპერატორის რომანოზ III არგირუსის დაზე — ელენეზე. ეს ჯვრისწერა ასახულია ოშკის სამხრეთ მკლავის ფრესკაზე, სადაც ბანას გამოსახულება დღემდე შემორჩენილია. აქვე, XV საუკუნეში დაკრძალეს საქართველოს მეფე ვახტანგი და მისი მეუღლე სითიხათუნი.

1877-1878 წლების რუსეთ-ოსმალეთის ომის ქრონიკებიდან ირკვევა რომ: 1877 წლის 20 მაისს ოსმალებმა დატოვეს სოფელი პენეკი ( — პენიაკი) და გამაგრდნენ ოლთისში დამატებითი ძალების მოლოდინში. 21 მაისს ოსმალებმა ოლთისიც დატოვეს. 22 მაისს რუსეთის არმიამ უბრძოლველად დაიკავა ოლთისიც და სოფელი პენეკიცТомкеев В. И., Климан Ф. Л., Волконский Н. А. Материалы для описания русско-турецкой войны 1877—1878 гг. на Кавказско-Малоазиатском театре: в 7 томах / Под ред. И. С. Чернявского. — СПб.: Тип. Морского Министерства, 1904. — Т. 1. — 268, 334-353 с..

ბანა ქართულ წყაროებში
პირველად ბანას XI საუკუნის პირველი ნახევრის მემატიანე სუმბატ დავითის ძე იხსენიებს. მოგვითხრობს რა სამხრეთ საქართველოში, სახელდობრ, ისტორიულ ტაოში, სადაც ბანა მდებარეობს (ახლა ეს მხარე თურქეთის საზღვრებშია), IX-X საუკუნეებში მომხდარი ამბების შესახებ, იგი ამბობს, რომ ადარნასემ, ქართველთა მეფის დავით ბაგრატიონი ძემ, 

მატიანე ქართლისაჲ"-დან ვგებულობთ თუ რაოდენი საეკლესიო და პოლიტიკური მნიშვნელობა ჰქონია ბანას მომდევნო საუკუნეებში - აქ აღნიშნულია, რომ ბანას დაწერეს ჯვარი 1030 წლის ახლო ხანებში მეფე ბაგრატ IV-მ და ბიზანტიელმა მეფისწულმა ელენემ.„ქართლის ცხოვრება“, I, სიმონ ყაუხჩიშვილის რედაქციით, 1955. გვ. 295 ამასთანავე, სხვადასხვა დროს ეს კათედრალი ბაგრატიონთა სახლის განსასვენებელიც ყოფილა.ე. თაყაიშვილი, არქეოლოგიური ექსპედიცია კოლა-ოლთისში და ჩანგლში, პარიზი, 1938, გვ. 683.

ყველა ცნობას შუასაუკუნოვანი ქართული ხუროთმოძღვრების ამ ძეგლზე ერთგვარად აჯამებს XVIII საუკუნის შესანიშნავი ისტორიკოსი და გეოგრაფოსი ვახუშტი ბატონიშვილი. თავის შრომაში ის სწერს: 

თუ ვის სახელზე იყო ბანას ტაძარი აგებული, დაფისირებულია 1511 წლის მინაწერში: "...დაიწერა ქ(ო)რ(ო)ნიკონსა ასოთხმოცდაცხრამეტსა, მ(ო)ნ(ა)სტერსა ძელისა ჭ(ეშმარი)ტის(ა)სა ბან[ა]ს. (ტიპიკონი A 647, 221v)".

ძეგლის აღწერა
ბანას ტაძარი ძველი ქართული ხუროთმოძღვრების თვალსაჩინო ძეგლია. დიდი ზომის მაღალ ტეტრაკონქს გარს ეკვრის თითქმის 40 მ დიამეტრის მრავალწახნაგა გარსშემოსავლელი. შუაში აღმართულია ცილინდრული გუმბათის ყელი. ტეტრაკონქის მკლავებს შორის განლაგებულია გუმბათქვეშა ბურჯები — პილონები, სადაც სამ იარუსად მოწყობილი სადგომებია (პატრონიკენი), ხოლო ოთხივე აფსიდის ქვემოთა ნაწილი, ჩვეულებრივი მთლიანი კედლის ნაცვლად, გამჭოლი თაღედით გარსშემოსავლელისაკენ იხსნება. შენობის მთელი სიმაღლე 30 მ აღემატება. ტაძრის ხუროთმოძღვრული დეტალები და მორთულობა ტექნიკური ოსტატობითა და მაღალმხატვრულობით გამოირჩევა. აფსიდებისა და პატრონიკეთა მალებში მოთავსებული მრგვალი სვეტები შემკულია ვოლუტებიანი სვეტისთავებით, ფასადის მთელ პერიმეტს მისდევს დეკორატიული თაღედი, თაღებს ზემოთ კი მცენარეული ჩუქურთმებია.

პირველი ცნობები ბანას ტაძრის საკუთრივ არქიტექტურული სახის შესახებ დაგვიტოვა გერმანელმა მოგზაურმა და ბოტანიკოსმა კარლ კოხმა. „ეს უეჭველად ყველაზე მშვენიერი და დიდებული რამაა, რაც კი მსგავსი რამ მინახავს ოდესმე მთელს აღმოსავლეთში, თუ რა თქმა უნდა კონსტანტინეპოლს არ ჩავთვლით...“K. Koch, Reise im pontischen Gebirge und türkischen Armenien, II, Weimar, 1846, S. 243-248 მან იგი 1843 წელს დაათვალიერა, როდესაც ძეგლი ჯერ კიდევ მთლიანად იყო შემონახული და გამოსცა მისი აღწერა და გეგმის ჩანახატი თურქეთსა და კავკასიაში თავის მოგზაურობაზე დაწერილ წიგნშიK. Koch, Reise im pontischen Gebirge und türkischen Armenien, II, Weimar, 1846. 243-245.

კ. კოხის შემდეგ, 1879 წელს თავის დღიურში მოხსენიებული აქვს უკვე დანგრეული ბანა კავკასიელ მოღვაწეს ე. ვეიდენბრაუმს. 

1881 წელს, წარწერების სამეცნიერო შესწავლის მიზნით ბანა მოინახულა დიმიტრი ბაქრაძემ. მანვე გამოაქვეყნა იმხანად უკვე დანგრეული ტაძრის მოკლე აღწერა.Д. Бакрадзе, Историко-этнографический очерк Карсской области. Известия КОИРГО VII, 1881, c. 192-201 

ბანას ხუროთმოძღვრების კვლევის ახალი ეტაპი 1902 წელს დაიწყო, როდესაც ძეგლის შესწავლას შეუდგა გამოჩენილი ქართველი ისტორიკოსი ექვთიმე თაყაიშვილი, არქიტექტორ ს. კლდიაშვილთან ერთად. ე. თაყაიშვილი მეორედ ბანას 1907 წელს ეწვია, ამჯერად არქიტექტორ ა. კალგინის თანხლებით. ორივე ექსპედიციის შედეგები 1909 წელს გამოქვეყნდაЕ. Такаишвили, МАК, XII, с. 90-92.

კ. კოხის აღწერა
1846 წლის კარლ კოხის აღწერით, ნაგებობა შედგებოდა ზღუდისა და თვით ეკლესიისაგან ოთხი სამლოცველოთი, რომლებიც კუთხეებზე იმდაგვარადაა მიშენებული, რომ სადგომი ეკლესიასა დაზღუდეს შორის სავალად მოხერხებულია, ხოლო ზევიდან კი გადახურულ წრისებრ გარშემოსავლელს წარმოადგენს. ეკლესიის ნავი გარშემოსავლელს უშუალოდ უკავშირდება უკანიდან გახსნილი ჯვრის მკლავების (Schenkel) მეშვეობით. ნავის კამარა სვეტებს ებჯინება. წრისებრი გარშემოსავლელის კედლები ზევითკენ გადასულია ვეებერტელა მკლავებზე დაყრდნობილ გუმბათში და, ამგვარად, უშუალოდ ეკლესიაშიც333. რათა ეს ყოველივე უფრო გასაგები გახდეს, მე აქვე ვათავსებ ამ უცნაური, ჩემთვის ჯერჯერობით უცნობი, სტილის გეგმას.
900px|ცენტრი
A. გარშემოსასვლელის სივრცე გარესამყაროს სამი - ჩრდილოეთის, დასავლეთისა და სამხრეთისაკენ ზუსტად ორიენტირებული კარით უკავშირდება. მეტი სიმტკიცისათვის, მეტადრე ზედა კამარისა, შიგნით დამატებულია 20 ნახევარსვეტი. 

B. გარშემოსავლელი მხოლოდ აღმოსავლეთისკენაა დახურული, რადგან აქ საკურთხეველი იყო მოთავსებული. მაჰმადიანებმა ყველა გასასვლელი და სვეტებშორისი შუალედები ამოქოლეს, რის გამოც ვერაფრის დანახვა ვერ მოხერხდა.

C. უმნიშვნელო, გარედან შვერილი მინაშენი 9 ფუტის სიგრძისა და 3 ფუტის სიგანისაა. იდგა თუ არა აქ ტრაპეზი, მე არ ვიცი, მაგრამ მეეჭვება მდგარიყო, თუმცა წყობის შეფერილობა და ფორმა სხვათაგან არ განსხვავდება.

D. ჯვრის გუმბათი, სიმაღლით 70-80 ფუტი.

E. ოთხი, კამარებით გადახურული, უკანიდან გახსნილი მკლავი  (Schenkel). ამ თავისუფალ სივრცეში რკალადაა დაყენებული ოთხი 12 ფუტის სიმაღლის სვეტი, რომელთაც იქ კედელი ეყრდნობა. მკლავში (Schenkel), რომლის მეოხებიტაც წმინდა-წმიდათაში შედიოდნენ, ექვსი სვეტია, მაგრამ, როგორც ზემოთ ითქვა, მაჰმადიანებმა ისინი კედლით შეაერტეს.

F. ოთხი სენაკი ან სამლოცველო, რომელთაც კარები გარშემოსავლელიდან აქვთ. მათიკედლები ძალზე თხელია და, ალბათ, ისინი ძირითადად ვეებერტელა გუმბათის საყრდენები იყვნენ. ყოველი შიდა ოთხკუთხა, კამარიტ გადახურული სადგომის გვერდებიდანთითოეული 8 ფუტს არ აღემატება. კუთხეები გარედან მომრგვალებულია, ნახევარსვეტების ფორმისა. კედლის შიგნით ძალიან ვიწრო კიბეს ავყევართ ქვედას თავზე მდებარე კიდევ უფრო პატარა სენაკისებურ სადგომში.

მხატვრობის ნაშთები მე ვერ შევნიშნე. წარწერები იყო, მაგრამ მაჰმადიანებმა ისინი ისე გააფუჭეს, რომ დაზუსტებით ვერაფერს ვარჩევდი. შიდა კედლების მოპირკეთება, პერანგი მუქი ნაცრისფერი ან ძალიან ჭუჭყიანია, ნაწილობრივ დაკარგულითარგმანი - K. Koch, Reise im pontischen Gebirge und türkischen Armenien, II, Weimar, 1846.

დ. ბაქრაძის აღწერა
მინი|ბანას გეგმა. შედგენილი ბერეძეს (ბ...ს; Бередзе) მიერ. 1881 წელი
1881 წელს ბანას მონახულების შემდეგ, დიმიტრი ბაქრაძე წერს:

აქვე უნდა აღინიშნოს ე. თაყაიშვილის მიერ გამოცემული დიმიტრი ბაქრაძის დღიურის ჩანაწერები რომლებიც გაკეთდა უშუალოდ ძეგლის მონახულებისას და რომლებიც თავად დ. ბაქრაძეს არ ჰქონდა გამოცემული:

ექვთიმე თაყაიშვილის მიერ ბანას მონახულების მიერ ის თავის დღიურებში წუხილით წერს: „საყვედური ეთქმის დ. ბაქრაძესაც კი, რომელიც ძალიან მოკლედ და სიტყვაძუნწად აღწერს ოლთისის ძეგლებს და არც დღიურში აქვს ბევრი რამ ნათქვამი მათს შესახებ. ხოლო იმ მხატვარს, ბ...ს (МАК-ში მოხსენიებულია, როგორც Бередзе), რომელიც ბაქრაძეს ხლებია თან, საოცრად უმწეო, პირდაპირ ბავშვური ნახაზები აქვს გაკეთებული: წრე და აქეთ-იქეთ ოთხი რაღაც. მაგრამ მეტი რა გზა გვქონდა, სხვა გეგმა აღარ მოგვაჩნდა, დავბეჭდეთ ის სამარცხვინო ნახაზი...“.ბარამიძე ალ., ექვთიმე თაყაიშვილი, რჩეული ნაშრომები, ტ. 1, თბ., 1968, გვ. 383

ე. თაყაიშვილის აღწერა
ექვთიმე თაყაიშვილმა ტაოში იმოგზაურა 1902 და 1907 წლებში, რომლის დროსაც მას თან ახლდა, როგორც არქიტექტორი, ასევე ფოტოგრაფი. სწორედ ექვთიმე თაყაიშვილის კვლევა არის ერთ-ერთი სრულფასოვანი, რომელიც აერთიანებს ყველა მანამდელ და მის პერიოდში ბანაზე და მსგავს ტაძრებზე დაგროვილ ცოდნას. ექვთიმე თაყაიშვილს დეტალურად აქვს აღწერილი ყველა ის არქიტექტურული ნიშან თვისება, რაც მის პერიოდში იყო შემორჩენილი.

პირველი, 1902 წლის ექსპედიციის დროს ექვთიმე თაყაიშვილს ახლდა:
 არქიტექტორი — სიმონ კლდიაშვილი.
 ფოტოგრაფი — ალექსანდრე მამუჩაშვილი.
პირველი ექსპედიციის დროს ბანას გადაუღეს 10 ფოტო. ასევე აიზომა ძეგლი და გაკეთდა არქიტექტურული გეგმა.

900 px|მინიატიურა|ცენტრი|ბანას გეგმა. შედგენილი სიმონ კლდიაშვილის მიერ. 1902 წელი

მეორე, 1907 წლის ექსპედიციის დროს ექვთიმე თაყაიშვილს ახლდა:
 არქიტექტორი — ინჟინერი ანატოლი კალგინი.
 ფოტოგრაფი — ტფილისის II ვაჟთა გიმნაზიის მასწავლებელი ედუარდ ლიონეზი.
მეორე ექსპედიციის დროს ბანას გადაუღეს, როგორც ფოტოები ასევე სტერეოფოტოებიც. ძეგლი კვლავ აიზომა და კალიგინმა გაკეთდა ბანას ახალი გეგმა.
900 px|მინიატიურა|ცენტრი|ბანას გეგმა. შედგენილი ანატოლი კალიგინის მიერ. 1907 წელი

ვ. ცინცაძის რეკონსტრუქცია
ვახტანგ ცინცაძე მიეკუთვნება არქიტექტორთა იმ ნაწილს, რომლებმაც თავიანთი თვალით დანახული ბანას სრული რეკონსტრუქცია წარმოადგინეს. მისი გეგმები, ძეგლის ჭრილი და გადახურვა განსხვავდება ზემოთ მოყვანილი არქიტექტორთა ხედვებისაგანრუსუდან მეფიასშვილი. ბანას ტაძარი. თბ. 1989.

ფრესკები და წარწერები ბანაზე

 გალერეა 

იხილეთ აგრეთვე
 ბორსას კათედრალი (სირია)
 ლექართის ტაძარი (ჰერეთი - აზერბაიჯანის ტერიტორიაზე)
 ზვართნოცი (სომხეთი)
 ანისი (სომხეთი - თურქეთის ტერიტორიაზე)

 ლიტერატურა 

 „ქართლის ცხოვრება“, I, სიმონ ყაუხჩიშვილის რედაქციით, 1955;
 ვახუშტი ბატონიშვილი, აღწერა სამეფოსა საქართველოსა, თ. ლომოურისა და ნ. ბერძენიშვილის რედაქციით, თბ., 1941;
 K. Koch, Reise im pontischen Gebirge und türkischen Armenien, II, Weimar, 1846
 ს. ჯიქია.გურჯისტანის ვილაიეთის დიდი დავთარი. წიგნი III. გამოკვლევა. თბ., 1958
 ალ. გუგუნავა, მოგზაურობა ისტორიულ სამხრეთ საქართველოში, თბ., 1996
;
 ამირანაშვილი შ., ქართულ ხელოვნების ისტორია, თბ., 1971;
 რ. მეფისაშვილი, "ბანას ტაძარი", თბილისი 1989.

 სქოლიო 

კატეგორია:ქართული ეკლესია-მონასტრები ტაო-კლარჯეთში
*
კატეგორია:VII საუკუნის ეკლესიები