სასანიანთა იმპერია

სასანიანთა იმპერია, ოფიციალურად ირანელთა იმპერია (შუა სპარსული: 𐭠𐭩𐭥𐭠𐭭𐭱𐭲𐭥𐭩) — სახელმწიფო ირანში (226-651), რომელსაც მართავდნენ სასანიანები, წარმოშობით ფარსის რეგიონიდან. იმპერიას სახელი ეწოდა სასანის, პირველი სასანიანის მიხედვით, რომელიც ქალღმერთ ანაჰიტას ტაძრის ქურუმი იყო და ფარსის სამეფო საგვარეულოს ეკუთვნოდა. მისი შვილი პაპაკი ისთახრის მმართველი იყო (მას მეფის ტიტული ჰქონდა). პაპაკის შვილმა არდაშირ I-მა დაამარცხა უკანასკნელი პართელი მეფე არტაბან V და თავისი ძალაუფლება გაავრცელა მთელ ირანზე, რომელიც ადრე პართიის სახელმწიფოში შედიოდა. სასანიანების ხელმწიფეებს შაპურ I-იდან (241–272) მოყოლებული ირანის მეფეთმეფის (შაჰინშაჰის) წოდებულება ჰქონდათ. III საუკუნეში სახელმწიფოს ცენტრალიზაციის მიზნით ოფიციალურ რელიგიად გამოცხადდა ზოროასტრიზმი, რომლის გავრცელებასაც სასანიანები IV საუკუნიდან იბერიასა და სომხეთშიც ცდილობდნენ, მაგრამ ამ ცდას წარმატება არ მოჰყოლია. სასანიანების დროს ირანში მიმდინარეობდა ფეოდალური ურთიერთობის ჩასახვა-განვითარების პროცესი. გაბატონებული კლასი შედგებოდა ქურუმთა, მხედართა და „მწერალთა“ (მოხელეთა) პრივილეგირებული წოდებისაგან. სასანიანების ირანის ეკონომიკური ცხოვრების საფუძველი მიწათმოქმედება იყო. ქვეყნის ეკონომიკურ ცხოვრებაში მნიშვნელოვან როლს თამაშობდა ხელოსნობა და სატრანზიტო ვაჭრობა ინდოეთ-ჩინეთსა და ხმელთაშუა ზღვის ქვეყნებთან. ძირითადი მწარმოებლები —  გლეხები —  ფეოდალურად თანდათან დამოკიდებული ხდებოდნენ დიდებულებისაგან. სასანიანების წინააღმდეგ მიმართული სახალხო მოძრაობები რელიგიურ საბურველში იყო გახვეული. III საუკუნეში ირანსა და შუა აზიაში ფართოდ გავრცელდა მანიქეველთა მოძრაობა.

V საუკუნის ბოლო წლებში, კავად I-ის დროს იფეთქა დიდმა ანტიფეოდალურმა მოძრაობამ, რომელსაც სათავეში ჩაუდგა მაზდაკი. მაზდაკიზმის ობიექტური შედეგი იყო ქურუმებისა და დიდებულების გავლენის შესუსტება, სახელმწიფოს ცენტრალიზაცია, ფეოდალური ურთიერთობის შემდგომი განვითარება. სასანიანების ირანში მაღალ დონეზე იყო კულტურა. სასანიანები საუკუნეების მანძილზე ებრძოდნენ რომს (ბიზანტიას) სომხეთის, იბერიის, ლაზიკის, ჩრდილოეთ მესოპოტამიისა და არაბეთის ნახევარკუნძულის ხელში ჩასაგდებად, გაუთავებელი ქიშპი ჰქონდათ შუა აზიის  მომთაბარე და ბინადარ ხალხებთან  (ხიონიტები, კიდარიტები, ეფტალიტები). 484 წელს ეფტალიტებთან ბრძოლაში დაიღუპა პეროზი. სასანიანებმა დაკარგეს უზარმაზარი ტერიტორია მარვის აღმოსავლეთით. შუააზიელი და ამიერკავკასიელი ხალხები თავგამოდებით იბრძოდნენ დამპყრობთა წინააღმდეგ: 451 წელს სომხეთში იფეთქა დიდმა აჯანყებამ. 481-84 წლებში ვახტანგ გორგასლის მეთაურობით სასანიანების წინააღმდეგ ერთობლივად იბრძოდნენ ქართველები, სომხები და ალბანელები. 571 წელს სომხეთში კვლავ დიდი აჯანყება მოხდა. ხანგძლივმა ომებმა, რომლებმაც გააღარიბეს სახელმწიფოს რესურსები, გადასახადების მკვეთრმა ზრდამ, სოციალური უთანასწორობის გაძლიერებამ დაასუსტა სასანიანების ირანი, რითაც ისარგებლეს არაბებმა და ბოლო მოუღეს მას.

 სასანიანი შაჰების სია 
 არდაშირ I  –	226-241
 შაპურ I 	– 241-270
 ჰორმიზდ I (ჰორმიზდ-არდაშირი) –	270-271
 ბაჰრამ I 	— 271-274
 ბაჰრამ II 	— 274-293
 ბაჰრამ III —	293
 ნარსე —	293-302
 ჰორმიზდ II — 302-309
 ადურ ნარსე — 309
 შაპურ II 	— 309-379
 არდაშირ II —	379-383
 შაპურ III 	— 383-388
 ბაჰრამ IV —	388-399
 იეზდიგერდ I — 399-421
 ბაჰრამ V გური —	421-438
 იეზდიგერდ II —	438-457
 ჰორმიზდ III—	457-459
 პეროზ I 	—  459-484
 ბალაში —  	484-488
 კავად I 	— 488-496, 498-531
 ჯამასპი —	496-498
 ხოსრო I ანუშირვანი —	531-579
 ჰორმიზდ IV 	— 579-590
 ბაჰრამ ჩუბინი —	590-591 (არასასანიანთა საგვარეულოდან)
 ხოსრო II ფარვიზი —	591-628
 კავად II   —	628-629
 არდაშირ III —	629-630
 ფარუხან შაჰრვარაზი —	630   (არასასანიანთა საგვარეულოდან)
 ბორანდუხტი (დედოფალი) —	630-631
 აზარმედუხტი (დედოფალი) — 631
 ხოსრო III —	631
 ჰორმიზდ V —	631-632
 ფაროჰზად-ხოსრო  (ქტესიფონის მმართველი)  — 631-632
 იეზდიგერდ III —  	632-651

 ლიტერატურა 
 გაბაშვილი ვ., სასანური ირანის სახელმწიფო, კრ.:ნარკვევები მახლობელი აღმოსავლეთის ისტორიიდან, თბ., 1957;
 История Ирана с древнейших времен до конца    ХVIII века , Л., 1958;
 Луконин В. Г., Иран в III веке, М., 1979;
 Christensen  A., L’ Iran sous les Sassanides, 2 ed., Cph., 1944;
 Nöldeke Th., Geschichte der Perser und Araber zur Zeit der Sasaniden, Leyden, 1879
 არდაშირ პაპაკის ძის საქმეთა წიგნი. ფალაურიდან თარგმნა, გამოკვლევა და ლექსიკონი დაურთო თ. ჩხეიძემ, თბ., 1975


კატეგორია:სასანიანთა სახელმწიფო
კატეგორია:სასანიანთა დინასტია
კატეგორია:ირანის ისტორია