ბჰუტანი

ბჰუტანი () — ზღვაზე გასასვლელის არმქონე სახელმწიფო აზიაში. სამხრეთიდან, აღმოსავლეთიდან და დასავლეთიდან ესაზღვრება ინდოეთი, ხოლო ჩრდილოეთიდან ჩინეთის სახალხო რესპუბლიკა. ბჰუტანელები საკუთარ სახელმწიფოს უწოდებენ დრუკ იული (), რაც „ცეცხლის მფრქვეველი დრაკონის მიწას“ ნიშნავს. ბჰუტანი მსოფლიოში ერთ-ერთი ყველაზე იზოლირებული ქვეყანაა. 1999 წლამდე ქვეყანაში აკრძალული იყო ტელევიზია, ინტერნეტი და მობილური ტელეფონები, თუმცა ბოლო წლებში ქვეყანამ დაიწყო აქტიური განვითარება, რასაც ხელი შეუწყო ინტერნეტის აღდგენამ, ასევე საერთაშორისო საჰაერო რეისების განახლებამ და ქვეყანაში უცხოური ინვესტიციების მეტ-ნაკლებად შედინებამ. ბჰუტანის მოსახლეობა 2017 წლის მიხედვით 727 145 კაცია. ქვეყნის ტერიტორია ჩინეთთან საზღვრის დემარკაციის შემდეგ 47 000 კვ. კმ-დან 38 394 კვ. კმ-მდე შემცირდა.

 ისტორია 

მარჯვნივ|მინი|333x333პქ|ტაკშანგის მონასტერი
მიუხედავად იმისა, რომ არსებობეს მოსაზრება, თითქოს ბჰუტანის ტერიტორია 2000 წლის წინაც იყო დასახლებული, ამის დოკუმენტური ან ნივთიერი მტკიცებულება არ არსებობს. ქვეყნის ისტორია ეპიზოდურადაა ცნობილი, რისი მიზეზიც ქვეყნის მაშინდელ დედაქალაქში პუნაქაში ხანძრის შედეგად განადგურებული ბიბლიოთეკაა. ამდენად ქვეყნის ისტორია ნახევრად ლეგენდების დონეზა ცნობილი. ბუდიზმმა ქვეყანაში, როგორც მიიჩნევენ ჯერ კიდევ II საუკუნეში შეაღწია. მეფემ, ტიბეტა სონგცე ტამპომ, ლეგენდის თანახმად ქვეყნის ტერიტორიაზე ააშენა ორი ტაძარი (კაიჩუ ლაკხანგი პაროში და ჯამბეი ლაკხანგი ბუმტანგში), რომლებიც დღემდე არსებობენ და რელიგიური რიტუალების აღსრულების უმნიშვნელოვანესი ადგილებია. ბჰუტანის ბუდიზმი, დრუკპა კაგიუ, სათავეს იღებს ცანგპა გიარე ეშე დორჟისაგან, რომელმაც ტიბეტში, ქალაქ რალუნგში, დააარსა მონასტერი დრუკი (დრაკონი). ტიბეტელი მღვდელი და მხატვარი ნგავანგ ნიამგალი (შაბდრუნგი) (1594—1651) 1616 წელს ხდება მეფე, მან შეძლო ბჰუტანის გაერთიანება, და დაიწყო აქტიური სამუშაოები დძონგოების ციხესიმაგრეების გასამაგრებლად. შაბდრუნგის სიკვდილის შემდეგ ქვეყანა სამოქალაქო ომმა მოიცვა, რომელიც თითქმის ორასი წლის განმავლობაში გრძელდებოდა. დაპირისპირების მიზეზი გახდა ორი დუარი (კარი). ასამიის კარი და ბენგალის კარი-ტერიტორიები, რომლებიც პირდაპირ გასასვლელს იძლეოდნენ მთებიდან მდინარე ბრახმაპუტრაზე.

ბჰუტანის ხელახალი გაერთიანება შეძლო მეფე უგენ ვანგჩუკმა. პირველი მეფე, რომელმაც 1907 წელს ჩამოაყალიბა ახალი დინასტია. 1920 წელს პირველმა მეფემ ხელშეკრულება გააფორმა დიდ ბრიტანეთთან და ამით მისი მოკავშირე გახდა. სამაგიეროდ კი მიიღო დაპირება, რომ დიდი ბრიტანეთი მის საშინაო საქმეებში არ ჩაერეოდა. სწორედ ამ პერიოდიდან იწყება ბჰუტანის იზოლაცია. მან შეძლო თავიდან აეცილებინა მსიფლიო ომებში მონაწილეობა.
მინი|250x250პქ|რინპუნგ ზონგი
1949 წელს, როცა ინდოეთმა დამოუკიდებლობა გამოაცხადა, ბჰუტანიც დამოუკიდებელი ქვეყანა გახდა. თუმცა იზოლაციონალისტური პოლიტიკის გამო ქვეყანა არ იყო წარმოდგანელი არც გაეროში და არც საერთაშორისო ორგანიზაციებში, რის გამოც მსოფლიო ამ ქვეყანას განიხილავდა, როგორც ინდოეთის გავლენის სფეროდ. საბოლოოდ ბჰუტანს ბრძოლა მოუწია, რათა გამხდარიყო გაეროს წევრი. 1952 წელს ტახტზე ადის ბჰუტანის მესამე მეფე ჯიგმე დორჯი ვანგჩუკი, რომელიც იწყებს ზრუნვას ქვეყნის მოდერნიზაციისათვის. ჩინეთის ტიბეტში შეჭრის გამო ბჰუტანი იძულებული გახდა ინდოეთთან გაეფორმებინა სამხედრო შეთანხმება, რომლის მიხედვითაც ბჰუტანის უსაფრთხოება ინდოეთს უნდა უზრუნველყო. დღესაც ინდოეთია ბჰუტანის უსაფრთხოების გარანტი. მხოლოდ 1971 წელს გახდა ბჰუტანი გაეროს წევრი.

ბჰუტანის მეოთხე მეფე, ჯიგმე სინგე ვანგჩუკი, ტახტზე ავიდა 1972 წელს. მისი მეფობისას ქვეყანაში უცხოელი ჟურნალისტებისა და უცხოელების შეზღუდული რაოდენობა იშვებოდა. მეფემ უზრუნველყო ქვეყანა ახალი ინფრასტრუქტურით (ელექტროენერგია, ტელეფონები, გზები) თან ისე, რომ ეკოლოგიას მინიმალური ზარალი მიადგა. 1998 წელს მეფემ მართვა მინისტრთა საბჭოს გადასცა, რითაც უზრუნველყო აღმასულებელი ხელისუფლების მუდმივი ცვალებადობა. 2002 წელს ქვეყანაში დაარსდა ნაციონალური ტელევიზია (მანამდე ქვეყანაში ტელევიზია აკრძალული იყო). ბოლო წლებში ბჰუტანმა ბევრ წარმატებას მიაღწია, თუმცა ის კვლავ მკაცრად იცავს ეროვნულ ტრადიციებს.

 გეოგრაფია 

250პქ|მინი|მარჯვნივ|ბჰუტანის ფიზიკური რუკა

 პოლიტიკური მოწყობა 

 მოსახლეობა 

2005 წლის მონაცემებით ბჰუტანის მოსახლეობა შეადგენდა 672 425 კაცს. თუმცა იმის გამო, რომ ქვეყანაში გაეროს და სხვა ორგანიზაციების დამკვირვებლები არ დაიშვებიან მსგავსი საქმიანობის ჩასატარებლად, აღნიშნული ციფრები საეჭვოა. მიიჩნევენ, რომ ქვეყანაში 3-ჯერ მეტი მოსახლე მაინც ცხოვრობს ვიდრე ესაა ცნობილი. მოსახლეობის ზრდის მაჩვენებელია 2,11 %-ია წელიწადში. ქალაქის მოსახლეობა — 21 %, სოფლის — 79 %. სიცოცხლის საშუალო ხანგრძლივობაა: მამაკაცებში — 66, ქალებში — 66,2 წელი.

ბჰოტია — ქვეყნის ძირითადი ეთნიკური ჯგუფია და ქვეყნის მოსახლეობის ნახევარს შეადგენს. 35 % მოსახლეობისა ნეპალელები არიან. 15 % წარჩოპხები.

 ენა 
ბჰუტანის ოფიციალური ენაა — ძონგკხა, ტიბეტურის მსგავსი, რომელიც ტიბეტურ მართლწერას იყენებს.

 რელიგია 

დრუკპა კაგიუს ტიბეტური სკოლა ქვეყნის მოსახლეობის 70 %-ს მოიცავს, როგორც ოფიციალური რელიგია. ბჰუტანში ასევე გავრცელებულია ბუდისტური სკოლა ნინგმა და რელიგია ბონი. ქვეყნის სამხრეთით გავრეცელებულია ინდუიზმი (მოსახლეობის 25 %), მოსახლეობის 5 % მუსლიმანია.

 ადმინისტრაციული დაყოფა 

ბჰუტანი დაყოფილი ოთხ ძონგდეიდ (), რომელთა შემადგენლობაშიც შედის 20 ძონგხაგი (ძონგ-კე རྫོ་ཁག།, ). ყოველი ძონგხაგი, თავის მხრივ, იყოფა გევოგებად (), რომლებიც ხანდახან გაერთიანებულია დუნგხაგებში ().

 ძონგდეი 
1988 წელს ბჰუტანის ძონგხაგები გაერთიანდა ოთხ ძონგდეიში, რათა შექმნილიყო შუალედური მართვა ძონხაგებსა და სახელმწიფოს შორის.Districts of Bhutan

 ძონგდეი(ზონა)  ადმ. ცენტრი  ფართობი,კმ²  მოსახლეობა,(2005 წ.) ად.  მოსახლეობისსიმჭიდროვე,ად./კმ²  ძონგხაგებისრაოდენობა დასავლეთი თიმფუ8345281 24433,705 ცენტრალური დამფუ11 02388 8558,065 სამხრეთი გელეფუ849989 72010,564 აღმოსავლეთი მონგარი10 949175 16316,006 მთლიანი ბჰუტანის  თიმფუ 38 816634 98216,3620

ძონგხაგი (; ), ძონგ-კეს ენაზე ბჰუტანის პირველი დონის დაქვემდებარების ადმინისტრაციულ-ტერიტორიული ერთეული. ძონგხაგები დაყოფილია გევოგებად (). ზოგიერთ დიდ ძონგხაგს აქვს ერთი ან მეტი შუალედური ერთეული, რომლებსაც ეწოდება დუნგხაგი (), რომელიც აგრეთვე იყოფა გევოგებად.

 ძონგხაგების დასახელება 
 No.  ძონგხაგი ოფიციალურიდასახელება(ინგლ.)Official codes of Bhutan administrative structure  წინა ან სხვა დასახელებები(ინგლ.)  ძონგ-კე  რომანიზაცია 1  ძონგდეი  1.  ბუმთანგი  Bumthang   བུམ་ཐང་Bºumtha სამხრეთი  2.  ჩუხა  Chhukha  Chukha ཆུ་ཁ་Chukha დასავლეთი  3.  დაგანა  Dagana  Dhakana, Tagana, Daga དར་དཀར་ནང་Dºagana ცენტრალური  4.  გასა  Gasa   མགར་ས་Gâsa ცენტრალური  5.  ჰაა  Haa  Ha ཧད་ / ཧཱ་Hâ დასავლეთი  6.  ლჰუენცე  Lhuentse  Lhuntshi, Lhuntsi, Lhuntse ལྷུན་རྩེ་Lhüntsi აღმოსავლეთი  7.  მონგარი  Mongar  Monggar, Mongor མོང་སྒར་Mongga აღმოსავლეთი  8.  პარო  Paro  Rinpung སྤ་གྲོ་Paro დასავლეთი  9.  პემა-გატშელი  Pema Gatshel  Pemagatsel, Pemagatshel པདྨ་དགའ་ཚལ་Pemagatshä აღმოსავლეთი 10.  პუნაქა  Punakha  Punaka སྤུ་ན་ཁ་Punakha ცენტრალური 11.  სამდრუპ-ჯონგხარი  Samdrup Jongkhar  Samdrup, Samdrup Jongkha བསཾ་གྲུབ་ལྗོངས་མཁར་Samdru Jongkha აღმოსავლეთი 12.  სამცე  Samtse  Samchi བསམ་རྩེ་Samtsi დასავლეთი 13.  სარპანგი  Sarpang  Geylegphug, Gaylegphug, Gelephu (Sarbhang)གསར་སྦང་Sarbang სამხრეთი 14.  თიმფუ  Thimphu  Tashi Chho Dzong, Thimbu ཐིམ་ཕུག་Thimphu დასავლეთი 15.  ტრაშიგანგი  Trashigang  Tashigang བཀྲ་ཤིས་སྒང་Trashigang აღმოსავლეთი 16.  ტრაშიიანგცე  Trashiyangtse  Tashi Yangtse, Trashi Yangtse, Trashiyangtsi, Trashiyangste བཀྲ་ཤིས་གཡང་རྩེ་Trashi’yangtse აღმოსავლეთი 17.  ტრონგსა  Trongsa  Tongsa ཀྲོང་གསར་Trongsa სამხრეთი 18.  ცირანგი  Tsirang  Chirang རྩི་རང་Tsirang ცენტრალური 19.  ვანგდი-ფოდრანგი  Wangdue Phodrang Wangdi Phodrang, Andguphodang, Wangdue, Wangdue Phodrang, Wangdupotrang, Wangü-Phodrang དབང་འདུས་ཕོ་བྲང་'Wangdi Phodrºa ცენტრალური 20.  ჟემგანგი  Zhemgang  Shemgang གཞལ་སྒང་Zhºämgang სამხრეთი
1 used by Dzongkha Development Authority (reflects pronunciation)

 ადმინისტრაციული ისტორია 
ძველად ბჰუტანში იყო ცხრა რაიონი: ბიაკარი (), დუკიე (), ჰა (), პარო (), პუნახა (), ტაგანა (), თიმბუ (), ტონგსა () და ვანგდი-ფოდრანგი (). ამ ცხრა რაიონს მართავდნენ პენლოპები (). მოგვიანებით ქვეყანა დაიყო ძონგხაგებად. 1987 წელს გასის ძონგხაგის ტერიტორია გაიყო პუნახასა და თიმფუს ძონგხაგებს შორის. ხოლო ჩუხის ძონგხაგი წარმოიქმნა სამცეს, პაროსა და თიმფუს ძონგხაგების ნაწილებისგან. 1992 წელს გასის ძონგხაგი გამოეყო პუნახის ძონგხაგს, ხოლო ტრაშიიანგცე გამოეყო ტრაშიგანგის ძონგხაგს.

 ძონგხაგების მართვა 
ყოველ ძონგხაგს მართავს ადმინისტრაციის მთავარი, რომელსაც ეწოდება ძონგდაგი (). თავდაპირველად ძონგდაგებს ნიშნავდა ბჰუტანის მეფე, მაგრამ 1982 წლიდან მათ ნიშნავს სახელმწიფო სამსახურის სამეფო კომისია. ძონგდაგი თავისი ადმინისტრაციის მეშვეობით განაგებს მთელ ძონგხაგს. ადმინისტრაციული ქმედებების შესრულებაში მას ეხმარება ძონგრაბი () (ადმინისტრაციის მთავრის თანაშემწე). Dzongkhag Yargye Tshogchungs, რომლებიც შედგებიან მოსახლეობის წარმომადგენლებისა და ძონგხაგების ადმინისტრაციის ოფიციალური პირებისგან, ეხმარებიან ძონგდაგს მისი ადმინისტრაციული ქმედებების შესრულებაში. ძონგდაგს ასევე ეხმარებიან გაპები (), რომლებიც ძონგხაგების გევოგებში () ირჩევა. ბჰუტანის მეოთხე მეფის, ჯიგმე სინგიე ვანგჩუკის ინიციატივით 1981 წელს დაიწყო მთავრობის დეცენტრალიზაციის პროცესი, რომელსაც შედეგად მოჰყვა The Dzongkhag Yargye Tshogchung-ის (DYT)  ფორმირება (განვითარების რაიონული კომიტეტები) თითოეულ ძონგხაგში. ყოველი ძონგხაგის DYT შედგება ძონგხაგის ოფიციალური პირებისგან, მთავრებისგან და გევოგებისა და დუნგხაგების წარმომადგენლებისგან.

 დუნგხაგი 
დუნგხაგი () — ბჰუტანის ადმინისტრაციულ-ტერიტორიული ერთეული. დუნგხაგები გევოგებთან ერთად შედის ძონგხაგებში და აერთიანებს რამდენიმე გევოგს. დუნგხაგები არ ფარავს ძონგხაგის მთელ ტერიტორიას (გამონაკლისია სარპანგი). მოსახლეობის მიხედვით ექვსი ყველაზე დიდი ძონგხაგისა და ჟემგანგის ძონგხაგის შემადგენლობაში შედის ერთიდან სამ დუნგხაგამდე. დუნგხაგების საერთო რაოდენობა ბჰუტანში არის 15.

 სტატისტიკური ინფორმაცია ბჰუტანის ადმინისტრაციული დაყოფის შესახებ 
 No.  ძონგხაგი  ადმ. ცენტრი  ფართობი,კმ²  მოსახლეობა,(2005) ად.  მოსახლეობისსიმჭიდროვე,ად./კმ² ძონგდეი  დუნგხაგები  გევოგები  ქალაქები  1.  ბუმთანგი ჯაკარი249016 1166,47Southern-45  2.  ჩუხა ციმაშამი199174 38737,36Western1116  3.  დაგანის ძონგხაგი დაგანა127618 22214,28Central1145  4.  გასის ძონგხაგი  გასა408931160,76Central-41  5.  ჰაა ჰაა131911 648883Western161  6.  ლჰუენცე ლჰუენცე288115 3955,34Eastern-82  7.  მონგარი მონგარი163837 06922,63Eastern1174  8.  პარო პარო169336 43321,52Western-102  9.  პემა-გატშელი პემა-გატშელი59313 86423,38Eastern1117 10.  პუნაქას ძონგხაგი პუნაქა84517 71520,96Central-111 11.  სამდრუპ-ჯონგხარი სამდრუპ-ჯონგხარი220739 96118,11Eastern2115 12.  სამცე სამცე172560 10034,84Western2153 13.  სარპანგი სარპანგი204841 54920,29Southern1122 14.  თიმფუ  თიმფუ161798 67661,02Western1101 15.  ტრაშიგანგი ტრაშიგანგი217151 13423,55Eastern3156 16.  ტრაშიიანგცე ტრაშიიანგცე145917 74012,16Eastern-82 17.  ტრონგსა ტრონგსა181513 4197,45Southern-51 18.  ცირანგი დამფუ63218 66729,54Central-121 19.  ვანგდი-ფოდრანგი ვანგდი-ფოდრანგი418131 1357,39Central-153 20.  ჟემგანგი ჟემგანგი214618 6368,68Southern183    მთელი ბჰუტანი  თიმფუ 38 816634 98216,36 1520761

 ეკონომიკა 
250პქ|მინი|ნგულტრუმი ბჰუტანის ფულის ერთეულზე
ბჰუტანი აგრარული ქვეყანაა. მოსახლეობის 80 %-ის შემოსავლის ძირითადი წყაროა მიწათმოქმედება და სატყეო მეურნეობა. პარალელურად ქვეყნის ხელისუფლება განსაკუთრებით ზრუნავს ქვეყნის ფლორისა და ფაუნის შესანარჩუნებლად და ამიტომ ქვეყნის ტერიტორიის ნახევარზე მეტი დაცულ ზონებადაა გამოცხადებული, სადაც ნადირობაც აკძალულია. სწორედ ამიტომ მეწარმეობის განვითარება ბჰუტანის ხელისუფლების გეგმებში არ შედის. ქვეყანაში ძირითადად მოჰყავთ ვაშლი და ფორთოხალი. მოსავლის გარკვეული ნაწილი ექსპორტზე გააქვთ. ძირითადი საექსპორტო ქვეყანა ინდოეთია, რომელზეც მთელი ექსპორტის 87,9 % მოდის. ინდოეთიდან იმპორტი კი ქვეყანაში იმპორტირებული საქონლის 71,3 %-ს შეადგენს.

ქვეყნის ფულადი ერთეულია ნგულტრუმი. კურსი მიბმულია ინდურ რუპიაზე. 2006 წლის მიხედვით ერთი აშშ დოლარი 44,42 ნგულტრუმია.

ქვეყნის მშპ შეადგენს 2,9 მილიარდ დოლარს წელიწადში. ბჰუტანის ხელისუფლება მშპ ზრდას არ აღიქვამს, როგორც მოსახლეობის კეთილდღეობის ზრდის საზომს. ისინი ორიენტირებული არიან ნაციონალური ბედნიერების ზრდის მონაცემებზე (Gross National Happiness).

ბჰუტანში კორუფცია ფაქტობრივად არ არსებობს. ორგანიზაცია საერთაშორისო გამჭვირვალობის (Transparency International) 2006 წლის მონაცემებით კორუფციის მიხედვით 32 ადგილზე იმყოფება.

 ტურიზმი 

მინი|ბჰუტანის ტურისტული რუკა (ქართულად)
ქვეყანაში კვლავაც შეზღუდულია უცხოელი ტურისტების შესვლის რაოდენობა, ამას თან ემატება მომსახურების დაბალი დონე, რის გამოც ქვეყანას არც ისე ბევრი ტურისტი სტუმრობს. უცხოელი, რომელიც ქვეყანაში ჩადის, წინასწარ ვალდებულია გადაიხადოს 200 დოლარი. მას ავტომატურად ახვედრებენ 3-ადგილიან სასტუმროს. ტურისტული ჯგუფის წევრთა რაოდენობა არ უნდა აღემატებოდეს 4 ადამიანს. თან საყურადღებოა ის ფაქტი, რომ 200 დოლარი უნდა იხადოს ყოველი შემდგომი დღისათვის. 2005 წელს ქვეყანა მოინახულა 13 000 ტურისტმა.

 სამზარეულო 

 რესურსები ინტერნეტში 

 ბჰუტანის ხელისუფლების პორტალი 
 ბჰუტანის ტურიზმის დეპარტამენტის ოფიციალური საიტი 
 გაზეთი Kuensel. ბჰუტანის მიმდინარე მოვლენები

 სქოლიო 


კატეგორია:აზიის ქვეყნები
კატეგორია:სამეფოები
კატეგორია:გაეროს წევრი სახელმწიფოები
კატეგორია:ზღვაზე გასასვლელის არმქონე სახელმწიფოები
კატეგორია:ქვეყნები ანბანის მიხედვით