არყისძირა

არყისძირა () — სოკოს სახეობა ლექცინუმის გვარისა, რომლის გავრცელების არეალი მოიცავს ევროპას, აზიას, ჩრდილოეთ ამერიკას, ავსტრალიასა და ახალ ზელანდიას.

კარგი ხარისხის საჭმელი სოკოა, იხმარება თითქმის ყველა სახით. იზრდება ფოთლოვან ან შერეულ ტყეებში, ერთეულებად ან მცირე ჯგუფებად, ივნისიდან ოქტომბრამდე. მიკორიზას ქმნის მხოლოდ არყთან.

სოკო პირველად აღწერა ფრანგმა მიკოლოგმა პიერ ბიულიარმა 1783 წელს როგორც  Boletus scaber.Pierre Bulliard: „Herbier de la France ou, Collection complette des plantes indigenes de ce royaume etc.”, vol. 3, Editura Didot, Debure, Belin, Paris 1783, p. 132 მიმდინარე ბინომიალური სახელწოდება მიანიჭა ბრიტანელმა მიკოლოგმა სემიუელ ფრედერიკ გრეიმ 1821 წელს.Samuel Frederick Gray: „A natural arrangement of British plant”, Editura Baldwin, Cradock & Joy, Londra 1821), p.647

სამეცნიერო სინონიმები:
 Boletus scaber Bull. (1783) 
 Boletus albus Gillet (1881)
 Boletus giletii  Sacc. & Cub.) (1888)
 Krombholzia scabra (Bull.) P.Karst. (1881)
 Gyroporus scaber  (Bull.) Quél. (1886)
 Suillus giletii  (Sacc. & Cub.) O.Kuntze (1898)
 Krombholzia rotundifoliae (Bull.) Singer (1938)
 Trachypus scaber (Bull.) Romagn. (1939)

აღწერა
ქუდის დიამეტრი 20 სმ-მდე აღწევს. თავიდან ნახევარსფეროსებრია, შემდეგ ამოზნექილი და ბოლოს მეტ-ნაკლებად ბრტყელი. ზედაპირი, გლუვი, ხავერდოვანი ან წვრილქეჩისებრი, მშრალი. ნესტიან ამინდში სრიალაა, ოდნავ ლორწოვანი.
სხვადასხვა შეფერილობის, მოთეთრო-კრემისფერი, ჩალისფერი და ღია მდოგვიფერი-ქვიშისფერიდან მონაცრისფრო-მოყავისფრომდე და მურა-მოყვითალო-წაბლისფერამდე, ზოგჯერ თხილისფერი, ზეთისხილისფერი, მოწითალო-მეწამული ან აგურისფერი შეფერილობის.

ჰიმენოფორი — ფეხის მიმართ თავისუფალი, მილები გრძელი — 10-25 მმ, წვრილი, მრგვალი ფორებით. თავიდან მოთეთროა, შემდეგ — მონაცრისფრო-ყავისფერი. დაზიანებისას ფერს არ იცვლის.

ფეხის სიგრძე  — 4-17 სმ, სისქე — 1-3-5 სმ, მთლიანი, ხშირად ძირისკენ გამსხვილებული,   მონაცრისფრო-მოთეთრო, ზოგჯერ ღია ზეთისხილისფერი ან მდოგვისფერი ელფერით, მუქი, ზედაპირი დაფარულია მურა-მოყავისფრო წვრილი ქერცლებით.

რბილობი — მოთეთრო, მოგვიანებით მოთეთრო-ნარცისფერი. ფეხში ყვითელია. ნორჩობაში რბილობი მკვრივია, შემდეგ რბილდება. სუსტად გამოხატული სასიამოვნო სუნითა და გემოთი.Pavol Škubla: Wielki atlas grzybów. Poznań: Elipsa, 2007. ISBN 978-83-245-9550-1. დაზიანებისას ფერს არ იცვლის.

სპორების ფხვნილი — ყავისფერიდან ზეთისხილისფერ-ყავისფრამდე. სპორები — გლუვი, თითისტარისებრი, 14-20×4,5-6,5 მკმ.

ეკოლოგია და გავრცელება
გავრცელების არეალი მოიცავს ჩრდილოეთ ნახევარსფეროს ზომიერ სარტყლებს: ევროპა, აზია და ჩრდილოეთ ამერიკა. სამხრეთ ნახევარსფეროში გავრცელებულია მხოლოდ ავსტრალიასა და ახალ ზელანდიაში.{{cite web|url=https://www.discoverlife.org/mp/20m?kind=Leccinum+scabrum&mobile=1|title=Leccinum scabrum|publisher=Discover Life|accessdate=23 ოქტომბერი, 2022} არსებობს ცნობები, რომ სოკო დაფიქსირებულია სამხრეთ ამერიკაში, კერძოდ არგენტინაში. საქართველოში სოკო ყველა რეგიონშია გავრცელებული.. ნახუცრიშვილი, ი., ყანჩაველი, ქ. და სხვ. (1986) საქართველოს სპოროვან მცენარეთა ფლორა (კონსპექტი). საქ. სსრ მეცნ. აკად., ნ. კეცხოველის სახ. ბოტანიკის ინ-ტი. – თბილისი: მეცნიერება (რუსულად).

იზრდება ფოთლოვან ან შერეულ ტყეებში, ზოგჯერ ტყეებს გარეთაც, ერთეულებად ან მცირე ჯგუფებად. მიკორიზას ქმნის მხოლოდ არყთან.Barbara Gumińska, Władysław Wojewoda: Grzyby i ich oznaczanie. Warszawa: PWRiL, 1985. ISBN 83-09-00714-0.

სეზონი — ივნისიდან ოქტომბრამდე.Bruno Cetto: „Der große Pilzführer”, vol. 1, Editura BLV Verlagsgesellschaft, München, Berna, Viena 1976, p. 514-515, ISBN 3-405-11774-7Linus Zeitlmayr: „Knaurs Pilzbuch”, Editura Droemer Knaur, München-Zürich 1976, p. 95-96, ISBN 3-426-00312-0

კვებითი ღირებულება
კარგი ხარისხის საჭმელი სოკოა. გამოიყენება ახალი, შემწვარი, გამხმარი, დამარილებული, დამარინადებული და დამუჟუჟებული. მოხარშვისას შავდება. როგორც წესი ფეხი უხეშია და საჭმელად არ ხმარობენ.Albert Pilát, Otto Ušák: Mały atlas grzybów. Warszawa: PWRiL, 1977. საჭმელად უმჯობესია ნორჩი ეგზემპლარები, რადგანაც ასაკთან ერთად რბილდება, წყალწყალაა და არასასიამოვნო გემოს იღებს.
იშვიათად ჭიანდება.

ბავშვებში ან მგრძნობიარე საჭმლის მომნელებელი სისტემის მქონე ადამიანებში შესაძლოა გამოიწვიოს მცირე მოწამვლა. ამიტომაც, ამ კატეგორიის სოკოები მოხმარებამდე სათანადო მომზადებას საჭიროებენ.Deutsche Gesellschaft für Mykologie: «Zeitschrift für Mykologie», т. 62–63, Publisher Deutsche Gesellschaft für Mykologie, Берлин, 1996, стр. 37.

 მსგავსი სახეობები 

რესურსები ინტერნეტში

არყისძირა  — საქართველოს სოკოებისა და ლიქენების ეთნობიოლოგია

სქოლიო

კატეგორია:ბოლეტუსისებრნი
კატეგორია:საჭმელი სოკოები