იამაიკა

{{ინფოდაფა ქვეყანა2
|ვირტუალური სახელმწიფო = 
|სრული სახელი = იამაიკა
|მშობლიური სახელი = 
|სახელი = იამაიკა
|სტატუსი = 
|დროშა = Flag of Jamaica.svg
|ალტ დროშა = 
|დროშის სიგანე = 
|გერბი = Coat of arms of Jamaica.svg
|ალტ გერბი = 
|ეროვნული დევიზი = 
|დევიზი ქართულად = „ბევრიდან ერთი ხალხი“
|ეროვნული ჰიმნი = |სამეფო ჰიმნი = 
|სხვა სიმბოლოს ტიპი = 
|სხვა სიმბოლო = 
|რუკა = Jamaica (orthographic projection).svg
|მდებარეობის ტექსტი = 
|ალტ რუკა = 
|რუკის წარწერა = 
|რუკა2 = 
|ალტ რუკა2 = 
|რუკის წარწერა2 = 
|დედაქალაქი = კინგსტონი
|latd=17 | latm=59 | lats= | latNS=N |longd=76 |longm=48 |longs= |longEW=W
|უდიდესი ქალაქი = კინგსტონი
|უდიდესი დასახლების ტიპი = 
|უდიდესი დასახლება = 
|ოფიციალური ენები = ინგლისური
|ეროვნული ენები = 
|რეგიონული ენები = 
|ენების ტიპი = 
|ენები = 
|ქვე ენები = 
|ენების ტიპი2 = 
|ენები2 = 
|ქვე ენები2 = 
|ეთნიკური ჯგუფები = 
|ეთნიკური ჯგუფების წელი = 
|რელიგია = 
|ეთნოქორონიმი = 
|მთავრობის ტიპი = საპარლამენტო დემოკრატია, კონსტიტუციური მონარქია
|ლიდერის ტიტული1 = მონარქი
|ლიდერის სახელი1 = ჩარლზ III
|ლიდერის ტიტული2 = გენერალ-გუბერნატორი
|ლიდერის სახელი2 = პატრიკ ალენი
|ლიდერის ტიტული3 = პრ.-მინისტრი
|ლიდერის სახელი3 = ენდრიუ ჰოლნესი
|ლიდერის ტიტული4 = 
|ლიდერის სახელი4 = 
|საკანონმდებლო ორგანო = 
|ზედა პალატა = 
|ქვედა პალატა = 
|დამოუკიდებლობის ტიპი = 
|დამოუკიდებლობის შენიშვნა = 
|მნიშვნელოვანი მოვლენა1 = 
|მოვლენის თარიღი1 = 
|მნიშვნელოვანი მოვლენა2 = 
|მოვლენის თარიღი2 = 
|მნიშვნელოვანი მოვლენა3 = 
|მოვლენის თარიღი3 = 
|ფართობის ადგილი = 166-ე
|ფართობი = 10 990
|ფართობის შენიშვნები = 
|წყლის პროცენტულობა = 1,5
|ტერიტორიის სახელიl = 
|ფართობის სახელი2 = 
|ფართობის მონაცემი2 = 
|მოსახლეობის შეფასება = 2 726 667
|მოსახლეობის შეფასების ადგილი = 141-ე
|მოსახლეობის შეფასების წელი = 2018
|მოსახლეობის აღწერა = 
|მოსახლეობის აღწერის წელი = 
|მოსახლეობის აღწერის ადგილი = 
|მოსახლეობის სიმჭიდროვე = 252
|მოსახლეობის სიმჭიდროვის ადგილი = 49-ე
|წევრების რაოდენობა = 
|მშპ-ის მუპ = $26.981 მილიარდი
|მშპ-ის მუპ-ის ადგილი = 134-ე
|მშპ-ის მუპ-ის წელი = 2018
|მშპ-ის მუპ ერთ სულ მოსახლეზე = $9434
|მშპ-ის მუპ ერთ სულ მოსახლეზე ადგილი = 109-ე
|მშპ-ის ნომინალი = 
|მშპ-ის ნომინალის ადგილი = 
|მშპ-ის ნომინალის წელი = 
|მშპ-ის ნომინალი ერთ სულ მოსახლეზე = 
|მშპ-ის ნომინალი ერთ სულ მოსახლეზე ადგილი = 
|ჯინი = 
|ჯინის სქოლიო = 
|ჯინის ადგილი =
|ჯინის წელი =
|ჯინის ცვლილება = 
|აგი-ს წელი = 2018
|აგი = 0.726
|აგი-ს ცვლილება = 
|აგი-ს ადგილი = 96-ე
|აგი-ს სქოლიო = 
|ვალუტა = იამაიკური დოლარი
|ვალუტის კოდი = JMD
|სასაათო სარტყელი = UTC-05:00
|UTC-ის გადაწევა = 
|სასაათო სარტყელი DST = 
|UTC-ის გადაწევა DST-ზე = 
|DST-ის შენიშვნა = 
|ანტიპოდები = 
|თარიღის ფორმატი = დდ/თთ/წწწწ
|მოძრაობის მიმართულება = 
|ქვეყნის ზედა დონის დომენი = .jm
|ISO 3166 კოდი = JAM
|სატელეფონო კოდი = 1 876
|რუკა3 = 
|ალტ რუკა3 = 
|შენიშვნა ა = 
|შენიშვნა ბ = 
|შენიშვნები = 
}}
იამაიკა () — კუნძულოვანი სახელმწიფო კარიბის ზღვაში, დიდი ანტილის კუნძულთა ჯგუფში. ქვეყნის დედაქალაქი და უდიდესი ქალაქი კინგსტონია. კუნძულის სიგრძე შეადგენს 234 კილომეტრს, ხოლო სიგანე 80 კილომეტრს. 10 990 კვადრატული კილომეტრის ტოლი ფართობით არის დიდი ანტილის კუნძულებისა და კარიბების მესამე ყველაზე დიდი კუნძული (კუბისა და ჰაიტის შემდეგ). ქვეყანა მდებარეობს კარიბის ზღვაში. იამაიკა, კუბიდან სამხრეთით 145 კილომეტრის და ჰაიტის კუნძულიდან 190 კილომეტრის დაშორებით მდებარეობს.

ეტიმოლოგია
ძირძველი ხალხი, იამაიეები (Yamaye, აგრეთვე ცნობილი, როგორც ტაინოს ხალხი) კუნძულს არავაკულ ენაზე Xaymaca-ს უწოდებდნენ,As represented in Old Spanish orthography, meaning it began with a "sh" sound. რაც ნიშნავს „ხისა და წყლის მიწას“ ან „წყაროების მიწას“.

არაფორმალურად იამაიკელები საკუთარ კუნძულს „კლდედ“ მოიხსენიებენ; აქედან გამომდინარეობს კუნძულის ჟარგონული სახელწოდებები; მაგალითად „იამროკი“, „იამდაუნი“ ან მოკლედ „ია“.

 ისტორია 
თავდაპირველად დასახლებული იყო არავაკებისა და ტაინოს ხალხით. 1494 წელს ქრისტეფორე კოლუმბის მოსვლის შემდეგ კუნძული ესპანეთის მმართველობაში შევიდა. ძირძველი მოსახლეობის უმეტესობა მოკლეს, ან გარდაიცვალა გავრცელებული დაავადებით, რომლის წინააღმდეგაც მათ იმუნიტეტი არ გააჩნდათ; ესპანელებმა კი იამაიკაში სამუშაოდ იძულებით ჩამოიყვანეს დიდი რაოდენობით აფრიკელი მონები. კუნძული 1655 წლამდე ესპანეთის საკუთრებაში რჩებოდა, ხოლო შემდეგ მას ინგლისი (შემდგომში დიდი ბრიტანეთი) დაეპატრონა, რომლისთვისაც აღნიშნული ტერიტორია რიგითი კოლონია იყო; სახელი Jamaica კუნძულს სწორედ მათ უწოდეს. ბრიტანული კოლონიური მმართველობის პერიდში იამაიკა გახდა შაქრის წამყვანი ექსპორტიორი; პლანტაციების ეკონომიკა დამოკიდებული იყო აფრიკელ მონებზე და მოგვიანებით მათ შთამომავლებზე. 1838 წელს ბრიტანელებმა ყველა მონა გაათავისუფლეს; ბევრმა მათგანმა პლანტაციაში მუშაობას სამომხმარებლო სოფლის მეურნეობის წარმოება არჩია. კუნძულმა გაერთიანებული სამეფოსგან დამოუკიდებლობა 1962 წლის 6 აგვისტოს მოიპოვა.

 გეოგრაფია 

იამაიკა არის მესამე უდიდესი კუნძული კარიბებში. იგი მდებარეობს ჩრდილოეთ განედის 17° და 19° პარალელებსა და დასავლეთ გრძედის 76° და 79° მერიდიანებს შორის. ქვეყნის შიდა ნაწილში მთიანი რელიეფი დომინირებს; მათ შორისაა: დონ-ფიგურერო, სანტა-კრუზი, დასავლეთით მდებარე მეი-დეის მთები, ცენტრში მდებარე მშრალი ნავსადგურის მთები და აღმოსავლეთით მდებარე ჯონ ქროუსა და ლურჯი მთები; ლურჯ მთებში შედის იამაიკის ყველაზე მაღალი წერტილი (ლურჯი მთების მწვერვალი), რომლის სიმაღლე 2256 მეტრია. ისინი გარშემორტყმული არიან ვიწრო სანაპირო დაბლობებით. იამაიკაში მხოლოდ ორი ქალაქია; პირველი არის კინგსტონი, დედაქალაქი და ბიზნეს-ცენტრი, რომელიც მდებარეობს სამხრეთ სანაპიროზე, ხოლო მეორე მონტეგო ბეია, ტურიზმის კუთხით ერთ-ერთი ყველაზე ცნობილი ქალაქი კარიბის ზღვაში, რომელიც ჩრდილოეთ სანაპიროზეა გაშენებული. კინგსტონის ნავსადგური არის მეშვიდე უდიდესი ბუნებრივი ნავსადგური მსოფლიოში, რამაც ხელი შეუწყო ქალაქის დედაქალაქად გახდომას (1872 წელს). სხვა აღსანიშნავ დასახლებებში შედის: პორტმორი, სპანიშ-ტაუნი („ესპანური ქალაქი“), სავანა-ლა-მარი, მანდევილი; აგრეთვე საკურორტო ქალაქები: ოჩო-რიოსი, პორტ-ანტონიო და ნეგრილი. ტურისტულ ღირსშესანიშნაობებში შედის: მდინარე დუნის ჩანჩქერები, YS ჩანჩქერი, ლურჯი ლაგუნა პორტლენდში (ითვლება, რომ ჩამქრალი ვულკანის კრატერია), პორტ როიალი (1692 წლის იამაიკის მიწისძვრის ეპიცენტრი; მიწისძვრამ ხელი შეუწყო კუნძულის პალიზაიდების ჩამოყალიბებას).

ხმელეთის, წყლისა და ზღვის თანხვედრა აყალიბებს ეკოსისტემებს; მათ შორისაა: მშრალი და სველი კირქვის ტყეები, წვიმის ტყეები, რიტარული ტყეები, ჭაობები, გამოქვაბულები, მდინარეები და მარჯნის რიფები. ხელისუფლებამ გააცნობიერა გარემოს მნიშვნელობა და პოტენციური „ნაყოფიერი“ მიწების ნაწილი დაცულ ტერიტორიებად გამოაცხადა. დაცულ ტერიტორიებს შორისაა: Cockpit Country, ჰელშირის მთები და ლიჩფილდის ტყეების ნაკრძალები. 1992 წელს, მონტეგოს ბეიში გაიხსნა იამაიკის პირველი საზღვაო პარკი, რომელიც მოიცავს თითქმის 15 კვადრატულ კილომეტრს. პორტლენდის დაცული ტერიტორია 1999 წელს შეიქმნა. მომდევნო წელს შეიქმნა ლურჯი მთებისა და ჯონ ქროუს მთების ეროვნული პარკი, რომელიც ველური ტერიტორიის დაახლოებით 300 კვადრატული კილომეტრი უჭირავს; აქ ხარობს ხეებისა და გვიმრების მრავალი იშვიათი სახეობა, აგრეთვე ბინადრობს ცხოველების იშვიათი სახეობები.

კლიმატი
იამაიკას ახასიათებს ტროპიკული კლიმატი, ცხელი და ნოტიო ამინდით; თუმცა კუნძულის შედარებით მაღლამდებარე ადგილებში ვხვდებით უფრო ზომიერ კლიმატს. სამხრეთ სანაპიროზე მდებარე ზოგიერთ რაიონში, მაგალითად ლიგუნას დაბლობზე და პედროს დაბლობზე ვხვდებით შედარებით ნაკლებად წვიმიან ადგილებს.

იამაიკა მდებარეობს ატლანტის ოკეანის ქარიშხლიან სარტყელში და ამის გამო კუნძულს შტორმები ზოგჯერ მნიშვნელოვნად აზიანებს. ქარიშხალმა ჩარლიმ და გილბერტმა, შესაბამისად 1951 და 1988 წელს შეუტია კუნძულს, რამაც მას დიდი ზიანი მიაყენა (დაიღუპა მრავალი ადამიანი). 2000-იან წლებში ქარიშხლებმა ივანმა, დაევმა და გუსტავმა მეტად ცუდი ამინდები მოუტანა კუნძულს.

 პოლიტიკა 
პოლიტიკურად თანამეგობრობის სამეფოებს მიეკუთვნება, რომლებიც მეფედ ჩარლზ III-ს თვლიან. მეფის წარმომადგენელი ქვეყანაში არის იამაიკის გენერალ-გუბერნატორი, პოსტი, რომელიც პატრიკ ალენს 2009 წლიდან უკავია. 2016 წლის მარტის შემდეგ იამაიკის პრემიერ-მინისტრი ენდრიუ ჰოლნესია. მმართველობის მხრივ იამაიკა არის საპარლამენტო კონსტიტუციური მონარქია, რომელსაც საკანონმდებლო ძალა იამაიკის პარლამენტში ორად აქვს გადანაწილებული (ერთი დანიშნული სენატია, ხოლო მეორე - უშუალოდ არჩეული წარმომადგენლებისგან შემდგარი პალატა).

დემოგრაფია
2,9 მილიონი მცხოვრებით""World Population prospects – Population division"". population.un.org. United Nations Department of Economic and Social Affairs, Population Division. Retrieved 9 November 2019. ""Overall total population" – World Population Prospects: The 2019 Revision"  (xslx). population.un.org (custom data acquired via website). United Nations Department of Economic and Social Affairs, Population Division. Retrieved 9 November 2019. იამაიკა არის მესამე ყველაზე დასახლებული ანგლოფონური ქვეყანა ამერიკაში (აშშ-სა და კანადის შემდეგ) და მეოთხე ყველაზე ხალხმრავალი ქვეყანა კარიბებში. იამაიკის მოსახლეობის უმეტესი ნაწილი სუბსაჰარელი აფრიკელების შთამომავლები არიან; მოსახლეობაში აგვეთვე ვხვდებით წარმოშობით ევროპელების, სამხრეთ აზიელების, ინდიელების, ლიბანელებსა და შერეული რასის მცირე ჯგუფებს. 1960-იანი წლებიდან ემიგრაციის მაღალი ტემპის გამო, რომლის მიზანიც სამუშაოს პოვნა იყო, არსებობს უამრავი იამაიკური დიასპორა; მათგან აღსანიშნავია კანადის, გაერთიანებული სამეფოსა და აშშ-ის იამაიკელების დიასპორები.

ეთნიკური ჯგუფები
 ეთნიკური ჯგუფი  % მოსახლეობა შავკანიანები ან შერეული შავკანიანებიThe CIA World Factbook – Jamaica . Retrieved 2015-09-16.  92,1 %  2 661 965 შერეული არა-შავკანიანები  6,1 %  176 308 აზიელები  0,8 %  23 122 სხვები  0,4 %  11 561 დაუზუსტებელი  0,7 %  20 232

2018 წელს ჩატარებული აღწერის მიხედვით კუნძულის 2 812 000 მცხოვრებს შორის უმეტესი მათგანი აფრიკული ან ნაწილობრივ აფრიკული წარმომავლობისაა. სხვა ძირითად ეთნიკურ ჯგუფებს ქმნიან ევროპიდან, სამხრეთ და აღმოსავლეთ აზიდან გადმოსახლებული მცხოვრებლებიც. 2020 წელს ჩატარებულმა კვლევამ აჩვენა, რომ აფრიკული წარმოშობის იამაიკელები წარმოადგენენ მოსახლეობის 76,3 %-ს; შემდეგ მოდის 15,1 % აფრო-ევროპელები, 3,4 % აღმოსავლეთ ინდოელები და აფრო-აღმოსავლეთ ინდოელები, 3,2 % კავკასიელები, 1,2 % ჩინელები და 0,8 % სხვა.Jamaican Population 2020, World Population Review https://worldpopulationreview.com/countries/jamaica-population Retrieved 25 July 2020.

აკომპონგსა და სხვა დასახლებებში ცხოვრობენ იამაიკელი მაროუნები, იმ აფრიკელი მონების შთამომავლები, რომლებიც პლანტაციებიდან კუნძულის შუა ნაწილში გაიქცნენ და საკუთარი ავტონომური თემები შექმნეს.Michael Sivapragasam, After the Treaties: A Social, Economic and Demographic History of Maroon Society in Jamaica, 1739–1842 , PhD Dissertation, African-Caribbean Institute of Jamaica library (Southampton: Southampton University, 2018), pp. 23–24.E. Kofi Agorsah, "Archaeology of Maroon Settlements in Jamaica", Maroon Heritage: Archaeological, Ethnographic and Historical Perspectives, ed. E. Kofi Agorsah (Kingston: University of the West Indies Canoe Press, 1994), pp. 180-81.Craton, Michael. Testing the Chains. Cornell University Press, 1982, p. 70. ბევრი მაროუნი კვლავ ტრადიციულად ცხოვრებას აგრძელებს; საუბრობენ საკუთარ ენაზე, რომელსაც ადგილობრივად კრომანტი (Kromanti) ეწოდება.

აზიელები კუძულზე მეორე უდიდეს ეთნიკურ ჯგუფს ქმნიან; მასში ინდო-იამაიკელები და ჩინელი-იამაიკელები შედიან.https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/geos/jm.html  CIA (The World Factbook): Jamaica უმეტესი მათგანი კუნძულზე მონობის გაუქმების შემდეგ (1838), შრომითი დეფიციტის აღმოსაფხვრელად, ბრიტანეთის კოლონიური მთავრობის მიერაა ჩამოსახლებული. ცნობილ ინდო-იამაიკელებს შორის არიან: შაუნ ბრიჯმოჰანი, პირველი იამაიკელი, რომელმაც კენტუკის დერბში მიიღო მონაწილეობა, NBC Nightly News-ის ჟურნალისტი ლესტერ ჰოლტი და „მის იამაიკის სამყაროსა“ და „მის იამაიკის მსოფლიოს“ გამარჯვებული ენდი ფილიპსი.

კუნძულზე დაახლოებით 20 000 იამაიკელი ცხოვრობს, რომელთა წინაპრებიც წარმოშობით ლიბანელები ან სირიელები იყვნენ. მათი უმეტესობა ქრისტიანი ემიგრანტი იყო, რომლებმაც XIX საუკუნის დასაწყისში ოსმალეთის მიერ ლიბანის ოკუპაციის გამო დატოვეს ქვეყანა - გამოიქცნენ. საბოლოოდ, მათი შთამომავლები წარმატებული პოლიტიკოსები და ბიზნესმენები გახდნენ. მათ შორისაა: ყოფილი იამაიკის პრემიერ-მინისტრი ედვარდ სიაგა, პოლიტიკოსი და ყოფილი მის მსოფლიო ლიზა ანა, პოლიტიკოსები ედვარდ ზეკა, შაინ რობინსონი და აბრაამ-ელიას ისა.

ენა
იამაიკა ორენოვან ქვეყნად მიიჩნევა; მოსახლეობა აქ ორ ძირითად ენაზე საუბრობს.Ronald C. Morren and Diane M. Morren (2007). Are the goals and objectives of Jamaica's Bilingual Education Project being met?"  – SIL International (working paper). Retrieved 31 August 2015. ოფიციალური ენა ინგლისურია, რომელიც „საზოგადოებრივი ცხოვრების ყველა დარგში გამოიყენება“, მათ შორის მთავრობაში, სამართლებრივ სისტემაში, მედიასა და განათლებაში. თუმცა ძირითადი სალაპარაკო ენა ინგლისურზე დაფუძნებული კრეოლია, რომელსაც ეწოდება იამაიკური პატოისი (ან პატუა). 2007 წელს იამაიკის ენის განყოფილების მიერ ჩატარებული კვლევის მიხედვით მოსახლეობის 17,1 % მხოლოდ ინგლისურ ენაზე საუბრობდა, ხოლო 36,5 % მხოლოდ პატუაზე, ორივე ენას კი 46,4 % ფლობდა; აღსანიშნავია, რომ ადრე ორივე ენას მოსახლეობის 90 %-ზე მეტი ფლობდა, ახლა კი ეს მაჩვენებელი საგრძნობლად შემცირებულია.

 ეკონომიკა 
იამაიკა არის საშუალო შემოსავლის მქონე ქვეყანა, რომლის ეკონომიკა დიდწილად არის დამოკიდებული ტურიზმზე. მას წელიწადში საშუალოდ 4,3 მილიონი ტურისტი სტუმრობს.

დანაშაული
1962 წელს, როდესაც იამაიკამ დაიმოუკიდებლობა მოიპოვა, მკვლელობის მაჩვენებელი 100 000 მოსახლეზე იყო 3,9 (ერთ-ერთი ყველაზე დაბალი მაჩვენებელი მსოფლიოში). 2009 წლისთვის აღნიშნული მაჩვენებელი 100 000 მოსახლეზე 62-ს გაუტოლდა, რაც მსოფლიოში უმაღლესი მაჩვენებელი იყო. გაერთიანებული ერების ორგანიზაციის შეფასებით იამაიკა მკვლელობის დონით მრავალი წლის განმავლობაში იკავებდა მოწინავე პოზიციას. დანაშაულის და ძალადობის მაღალის დონით გამოირჩევა იამაიკის კინგსტონისა და მონტეგო ბეის ღარიბი უბნები.

2009 წელს იამაიკაში 1682 მკვლელობის შემთხვევა დაფიქსირდა, ხოლო 2010 წელს - 1428. დანაშაულთან ბრძოლის სტრატეგიული პროგრამების ამოქმედების შემდეგ 2011 წლიდან მკვლელობის მაჩვენებელმა კლება განაგრძო. 2012 წელს ეროვნული უსაფრთხოების სამინისტრომ გამოაცხადა, რომ მკვლელობები 30 %-ით შემცირდა.Pachico, Elyssa (2012-3-30). "Jamaica Murder Rate Dropped 30% in 2012". InSightCrime: Organized Crime in the Americas. Retrieved 2012-12-1. მიუხედავად ამისა 2017 წელს მკვლელობების რიცხვმა წინა წელთან შედარებით 22 %-ით მოიმატა.

მრავალი იამაიკელი მტრულად არის განწყობილი ინტერსექსუალებისა და ლგბტ საზოგადოების მიმართ; ფიქსირდება გეი ადამიანებზე მიზანმიმართული თავდასხმების შემთხვევები. იამაიკაშია შექმნილი უამრავი გახმაურებული რაგასა და დენსჰოლის ტიპის მუსიკები, რომლებიც აშკარად ჰომოფობიურ ტექსტებს შეიცავს. ქვეყანაში მამრობითი სქესის ჰომოსექსუალობა არაკანონიერია და ისჯება ციხით.

გალერეა

 რესურსები ინტერნეტში 



 Official webpage of Queen Elizabeth as Queen of Jamaica
 Official website of the Jamaica Information Service 
 Jamaica from UCB Libraries GovPubs''
 Jamaica from the BBC News
 National Library of Jamaica  materials in the Digital Library of the Caribbean
 JAMAICA VIRTUAL TOUR IN HD – many locations around the island
 Key Development Forecasts for Jamaica from International Futures

სქოლიო


კატეგორია:კარიბის ქვეყნები
კატეგორია:კუნძულოვანი სახელმწიფოები
კატეგორია:ინგლისურენოვანი ქვეყნები
კატეგორია:კონსტიტუციური მონარქიები
კატეგორია:გაეროს წევრი სახელმწიფოები
კატეგორია:ქვეყნები ანბანის მიხედვით