ვეფხისტყაოსანი

ვეფხისტყაოსანი — XII საუკუნის ქართველი პოეტის, შოთა რუსთაველის ჩვენამდე მოღწეული ერთადერთი პოემა. შედგება პროლოგის, ძირითადი ნაწილისა და ეპილოგისაგან. შინაარსის მხრივ, ვეფხისტყაოსანი რთული ნაწარმოებია; აქ ორი პარალელური ამბავია მოთხრობილი — არაბეთისა და ინდოეთისა, თუმცა ორივე მათგანი ერთმანეთთან სიუჟეტურად დაკავშირებულია. პოემა მდიდარია პერსონაჟებით. დაწერილია შაირის სტილში, თექვსმეტმარცვლიანი საზომით.

დღემდე მოღწეული არაა ტექსტის პირვანდელი ვარიანტი; უძველესი ხელნაწერი, რომელიც დღეისათვისაა ცნობილი, XVI საუკუნით თარიღდება. საუკუნეების განმავლობაში პოემის ტექსტი იცვლებოდა, ინტერპოლატორების (ყალბისმქნელების) მიერ ხშირად ემატებოდა ახალი სტროფები, ზოგჯერ კი მთელი თავებიც; დღეს პოემის ეს დამატებული თავები „ვეფხისტყაოსნის გაგრძელებების“ სახელითაა ცნობილი.

დღემდე მოღწეულია ვეფხისტყაოსნის 160-ზე მეტი ხელნაწერი წიგნი. ბეჭდურად პოემა პირველად 1712 წელს ვახტანგ VI-ის მიერ გამოიცა. ვეფხისტყაოსნის ზოგიერთი ხელნაწერი ნუსხა გაფორმებულია მდიდრული ორნამენტებითა და მინიატიურებით. სხვადასხვა მხატვრის მიერ შექმნილია ილუსტრაციები. პოემა გადათარგმნილია მსოფლიოს მრავალ ენაზე.

შუა საუკუნეებშიც და შემდეგ დროშიც ვეფხისტყაოსანი დიდ როლს ასრულებდა ქართველი ერის, განსაკუთრებით კი ქართული ლიტერატურის თვითმყოფადობის საკითხებში; ვეფხისტყაოსანი ქართველთათვის ერთ-ერთ საყვარელ წიგნად რჩებოდა. მისი გავლენა კიდევ უფრო მეტად გაიზარდა ახალი დროის ქართველ მწერლებში. დღეს ვეფხისტყაოსანი მსოფლიო ლიტერატურის ერთ-ერთ შედევრად ითვლება.

 შედგენილობა 
ვეფხისტყაოსანი სამი ნაწილისაგან შედგება: პროლოგი (შესავალი), მთავარი ამბავი და ეპილოგი (დასასრული). 

 პროლოგი და ეპილოგი 
ვეფხისტყაოსნის პროლოგი და ეპილოგი გარკვეულ ცნობებს იძლევა პოემის ისტორიულ-ლიტერატურული საკითხებისა და თავად ავტორის შეხედულებების შესახებ. ზოგიერთი მოსაზრებით პროლოგი ეპილოგთან ერთად გვიანი ხანის დამატებაა და არ ეკუთვნის პოემის ძირითადი ნაწილის ავტორს; სხვა მოსაზრებით კი პროლოგსა და ეპილოგში მხოლოდ რამდენიმე სტროფია შემდეგ დამატებული, ძირითადი ნაწილი კი შოთა რუსთაველს ეკუთვნის. ამ უკანასკნელ მოსაზრებას იცავს რუსთველოლოგი ალექსანდრე სარაჯიშვილი, რომელიც ყალბად აცხადებს პროლოგის რიგ სტროფებს, თუმცა იქვე აღნიშნავს, რომ პროლოგი ვეფხისტყაოსნის ღირსებაა და მასში შოთა რუსთაველმა მოკლედ გადმოსცა პოემის მთავარი სათქმელი:ალ. სარაჯიშვილი, ვეფხისტყაოსნის ყალბი ადგილები, „მოამბე“, 1895, XI, გვ. 8-9

ალექსანდრე სარაჯიშვილის მსგავსი მოსაზრება შედარებით ადრე გამოთქმული აქვს ასევე ალექსანდრე ნანეიშვილსაც.„მოამბე“, 1894, X, გვ. 119-146 საპირისპიროს ამტკიცებდა რუსთველოლოგი დავით კარიჭაშვილი. მისი აზრით, ვეფხისტყაოსნის პროლოგიცა და ეპილოგიც გაყალბებულია და არანაირი საერთო არა აქვთ პოემის მთავარ ნაწილთან. დავით კარიჭაშვილის მოსაზრებით, ეს ორი ნაწილი ცალ-ცალკეც ერთიანს არაფერს წარმოადგენენ და მათი ცალკეული ტაეპები სხვადასხვა დროს სხვადასხვა პირთაგანაა დაწერილი.ვეფხისტყაოსანი, დ. კარიჭაშვილის წინასიტყვაობით, შენიშვნებითა და ვრცელი ლექსიკონით, თბილისი, 1903, გვ. VII-VIII დავით კარიჭაშვილის ეს მოსაზრება მკაცრად გააკრიტიკა ნიკოლოზ მარმა თავის რუსთველოლოგიურ ნაშრომში. Н. Марр, Вступительные и заключительные строфы Витяза в барсовой коже Шоты из Рустава. Грузинский текст, русский перевод и пояснения с этюдом „Культ женщины и рыцарство в поэме“, ТР, XII, Санкт-Петербург, 1910 დავით კარიჭაშვილმა, მიუხედავად ნიკოლოზ მარის კრიტიკისა, საკუთარი მოსაზრებანი უცვლელად გაიმეორა სპეციალურ ნარკვევში „ვეფხისტყაოსნის შემადგენლობა“.ჟურნალი „განათლება“, 1913, VI, გვ. 412-424 ეს მოსაზრებები გაიზიარა და კიდევ უფრო განავითარა რუსთველოლოგმა ალექსანდრე სვანიძემ. „Новыи мир“, 1934, VI, გვ. 99 დავით კარიჭაშვილს ერთი პერიოდი მხარს უჭერდა კორნელი კეკელიძეც.კ. კეკელიძე, ქართული ლიტერატურის ისტორია, II, თბილისი, 1924, გვ. 89 ეს მოსაზრება პროლოგ-ეპილოგის სიყალბის შესახებ მოგვიანებით გააკრიტიკა ალექსანდრე ბარამიძემ. მისი თქმით პროლოგი და ეპილოგი გარკვეულ ტრადიციულ პრინციპებს ეფუძნება. კომპოზიციური თვალსაზრისით პროლოგის ტექსტი ძირითად ნაწილთან სრულ წესრიგშია, პოემა სამივე ნაწილით თანმიმდევრული და სანიმუშოა.ალ. ბარამიძე, შოთა რუსთაველი, ვეფხისტყაოსნის შედგენილობა, თბილისი, 1975, გვ. 19-20 ვეფხისტყაოსნის თანმიმდევრულობისა და სანიმუშოობის შესახებ ამგვარადვე ფიქრობდა ვაჟა-ფშაველაც.ალ. ბარამიძე, ვაჟა-ფშაველა – რუსთველოლოგი, ვაჟა-ფშაველას დაბადების ასი წლისადმი მიძღვნილი კრებული, თბილისი, 1961, გვ. 36-37

 ძირითადი ნაწილი 
ვეფხისტყაოსნის ძირითადი ნაწილი წარმოადგენს შედარებით მარტივ ფაბულურ ამბავს, რომელიც სიუჟეტური წყობითაა გართულებული. ძირითად ნაწილში ორი ამბავია მოთხრობილი, არაბეთისა და ინდოეთისა. ეს ორი ამბავი ერთმანეთთან მჭიდროდაა დაკავშირებული და გადახლართული, იმგვარად, რომ სიუჟეტურად ვეფხისტყაოსანი მაინც ერთიანი ნაწარმოებია. პოემის ძირითადი სიუჟეტური ამბავი გამდიდრებულია შემავალი ეპიზოდებით; ასეთებია, მაგალითად, ნადირობა, ფრიდონის ამბავი, ფატმანის ამბავი. ეს შემავალი ეპიზოდები თავის მხრივ მცირედ დასრულებული, სიუჟეტური ამბებია. გარდა ამ ამბებისა, ვეფხისტყაოსნის ძირითად ნაწილში ხშირია ე. წ. სტატიკური ელემენტები, როგორიცაა ანდერძები, ეპისტოლეები, დიალოგები, აღწერილობები, ლირიკული გადახვევები, აფორიზმები და სხვაალ. ბარამიძე, შოთა რუსთაველი, ვეფხისტყაოსნის სიუჟეტური კომპოზიცია, თბილისი, 1975, გვ. 85.

რუსთაველი ამბავს სწრაფი ტემპით ავითარებს, მოკლედ და დახვეწილად, როგორც ზოგიერთი რუსთველოლოგი აღნიშნავს, ზოგავს დროსა და ენერგიასა. გაწერილია, ნარკვევები ქართული პოეტიკიდან, თბილისი, 1938, გვ. 15-17. აღსანიშნავია, რომ რუსთაველისათვის დამახასიათებელია თავისი მოსაზრების დამადასტურებლად პერსონაჟების მოწმობის მოყვანაგ. ნადირაძე, ხელოვნების ზოგიერთი საკითხი რუსთაველის ესთეტიკაში („საბჭოთა ხელოვნება“, 1955, N3, გვ. 19)გ. ნადირაძე, რუსთაველის ესთეტიკა, თბილისი, 1958, გვ. 261. სიუჟეტით ვეფხისტყაოსანი, მეცნიერების თქმით, დღემდე მიმზიდველი წასაკითხია. ვეფხისტყაოსნის ესპანურად მთარგმნელის, გუსტავო დე ლა ტორეს სიტყვით, რუსთაველის პოემის „კითხვა მომხიბლავია“ერის სიამაყე, გაზეთი „კომუნისტი“, 27.6.65. ქართველი რუსთველოლოგი ალექსანდრე ბარამიძე აღნიშნავს, რომ სიუჟეტური ხლართები ვეფხისტყაოსანში იშვიათი ხელოვნებითაა შეკრული და გახსნილი, სიტუაციები თანდათანობით რთულდება და მძაფრდება, რაც ძაბავს მკითხველის ყურადღებას და აღძრავს ინტერესსალ. ბარამიძე, შოთა რუსთაველი, ვეფხისტყაოსნის სიუჟეტური კომპოზიცია, თბილისი, 1975, გვ. 84.

პოემის ძირითადი ნაწილის შინაარსიდან გამომდინარე, ტრადიციული თვალსაზრისით ვეფხისტყაოსნის მთავარ თემად მიჩნეული იყო სიყვარული. ეს მოსაზრება საკამათო გახადა ნიკოლოზ მარმა, რომელმაც გამოთქვა აზრი, რომ მთავარი თემა პოემაში არის არა სიყვარული, არამედ ძმობა და მეგობრობა Н. Марр, Грузинская поэма „Витязь в барсовой шкуре“, ИАН, 1917, გვ. 424. ნიკო მარს დაეთანხმა ივანე ჯავახიშვილი და აღნიშნა, რომ სწორედ ხალხთა მეგობრობისა და ძმობის იდეაა მთავარი რუსთაველის პოემაშიივ. ჯავახიშვილი, ქართული ენისა და მწერლობის ისტორიის საკითხები, თბილისი, 1956, გვ. 18; ასევე გვ. 15. ზურაბ ავალიშვილი თვლის, რომ სიყვარულსა და მეგობრობას შორის ვეფხისტყაოსანში არჩევანის გაკეთება რთულია და მათ თანაბარმნიშვნელოვან თემებად მიიჩნევს პოემაშიზ. ავალიშვილი, ვეფხისტყაოსნის საკითხები, პარიზი, 1931, გვ. 174. აკადემიკოსი ვ. შიშმარიოვი მიიჩნევს, რომ ვეფხისტყაოსანი სიყვარულის პოემაა და ამაში დაეჭვება შეუძლებელიავ. შიშმარიოვი, შოთა რუსთაველი, „ენიმკის მოამბე“, III, 1938, გვ. 240. ინგლისელი ლიტერატურათმცოდნე მორის ბაურას მოსაზრებითაც ვეფხისტყაოსანში უპირატესია სიყვარულის იდეა და არა მეგობრობისა მ. ბაურა, Inspiration and Poetry, შტაგონება და პოეზია, ლონდონი, 1955, გვ. 52. ამავეს ამბობს ამერიკელი ქართველოლოგი ლუის სოლანოცრუსთაველს გენია მიუძღოდა წინ, „ლიტერატურული საქართველო“, 9. X. 70. სიყვარული მიიჩნია ვეფხისტყაოსნის მთავარ თემად ქართველმა რუსთველოლოგმა ალექსანდრე ბარამიძემაცალ. ბარამიძე, შოთა რუსთაველი, ვეფხისტყაოსნის სიუჟეტური კომპოზიცია, თბილისი, 1975, გვ. 86 და შემდგომნი.

აღსანიშნავია, რომ ვეფხისტყაოსნის ძირითადი ნაწილის ყველა სტროფი, ზოგიერთი მკვლევარის აზრით, არ უნდა ეკუთვნოდეს შოთა რუსთაველს. არსებობს მოსაზრება, რომ ინდო-ხატაელთა ამბავი ვეფხისტყაოსანში მოგვიანებითაა დამატებული; გარდა ამ თავისა, საეჭვოა ზოგიერთი ცალკეული სტროფის წარმომავლობაცალ. ბარამიძე, შოთა რუსთაველი, ვეფხისტყაოსნის გაგრძელებანი, თბილისი, 1975, გვ. 393 და შემდგომნი (უფრო ვრცლად ამის შესახებ იხილეთ ამავე სტატიის სექცია ავტორი, ვეფხისტყაოსნის გამგრძელებლები).

 შინაარსი 
 პროლოგისა და ეპილოგის შინაარსი 
მინიატიურა|193პქ|თინათინის გამეფების სცენა წერეთლისეული ვეფხისტყაოსნიდან
მინიატიურა|193პქ|უცხო მოყმის ნახვის სცენა თავაქალაშვილისეული ვეფხისტყაოსნიდან
მინიატიურა|193პქ|ავთანდილისა და ტარიელის შეხვედრა, მიხაი ზიჩის ილუსტრაცია
მინიატიურა|193პქ|ტარიელის მიერ რამაზის დამარცხების სცენა თავაქალაშვილისეული ვეფხისტყაოსნიდან
ვეფხისტყაოსნის პროლოგი და ეპილოგი შინაარსობრივად გარკვეულ ტრადიციულ პრინციპზეა აგებული. პროლოგის დასაწყისში ავტორი ქებითა და ლოცვით მიმართავს სამყაროს შემოქმედს (1. და 2. სტროფები)ალ. ბარამიძე, შოთა რუსთაველი, ვეფხისტყაოსნის შედგენილობა, თბილისი, 1975, გვ. 19. ღვთისადმი მიმართვის შემდეგ რუსთაველი ქებას უძღვნის ამქვეყნიურ მეფეებს (3-5 სტროფები), სადაც იგი აღნიშნავს, რომ არ იცის, როგორ შეჰკადროს ხოტბის შესხმა თამარ მეფის „ლომს“. სიტყვა „ლომი“ პოემის მესამე სტროფში ნახმარია მეტაფორული მნიშვნელობით და აღნიშნავს თამარ მეფის მეუღლეს. ეპილოგში იგი უკვე საკუთარი სახელით — დავითითაა მოხსენიებულივეფხისტყაოსნის 1666-ე სტროფი 1937 წლის საიუბილეო გამოცემის მიხედვით.. მეოთხე სტროფი საგანგებოდ საკუთრივ თამარ მეფეს ეძღვნებავეფხისტყაოსნის მე-4 სტროფი 1937 წლის საიუბილეო გამოცემის მიხედვით.:

ღვთისა და საქართველოს სამეფოს მმართველთა ქების შემდეგ პოემის ავტორი პროლოგში საკუთარ თავზე და შემოქმედებაზე საუბრობს. მე-6 და მე-7 სტროფებში უკვე პოემის მთავარი გმირის, ტარიელის სახელია ნახსენებივეფხისტყაოსნის მე-6 და მე-7 სტროფი 1937 წლის საიუბილეო გამოცემის მიხედვით.. იმავე მე-7 და შემდეგ სტროფებში კი ავტორი ორჯერ იხსენიებს საკუთარ თავს რუსთველის სახელითვეფხისტყაოსნის მე-7 მე-8 სტროფები 1937 წლის საიუბილეო გამოცემის მიხედვით.:

ამ ყველაფრის შემდეგ რუსთაველი პროლოგში ავითარებს ორ თეორიას შაირობისა და მიჯნურობის შესახებ. შაირობაზე საუბრისას იგი თავიდანვე განსაზღვრავს მის (პოეზიის) არსს და მის ბუნებას; კერძოდ, პოემის მე-12 სტროფისვეფხისტყაოსნის მე-12 სტროფი 1937 წლის საიუბილეო გამოცემის მიხედვით. მიხედვით პოეზია სიბრძნის დარგადაა მიჩნეული და მისი შემეცნებითი მნიშვნელობაა ხაზგასმული. პოეტის თქმით, პოეზია „მსმენელისთვის დიდი მარგია“, გარდა ამისა შაირობას რუსთაველი საღმრთო საქმედ მიიჩნევს, რომელსაც საამქვეყნო დანიშნულებაც აქვსალ. ბარამიძე, შოთა რუსთაველი, ვეფხისტყაოსნის პროლოგი, თბილისი, 1975, გვ. 21.

პოეზიის ბუნებისა და დანიშნულების განსაზღვრის შემდეგ რუსთაველი მის სპეციფიკაზე საუბრობს და ამბობს: „გრძელი სიტყვა მოკლედ ითქმის, შაირია ამად კარგი“. მოშაირეს თავის საქმეში ისეთივე გაწაფულობა მოეთხოვება, როგორც სპორტის ოსტატს (მობურთალს)ვეფხისტყაოსნის მე-13 სტროფი 1937 წლის საიუბილეო გამოცემის მიხედვით.. ლექსის ყოველი მთხზველი შოთას პოეტად არ მიაჩნია. იგი მელექსეებს თავიანთი შესაძლებლობების მიხედვით ჰყოფს სამ კატეგორიად და ამ დახარისხებას იძლევა მე-15, მე-16 და მე-17 სტროფებშივეფხისტყაოსნის 15-17 სტროფები 1937 წლის საიუბილეო გამოცემის მიხედვით.. პირველ კატეგორიას რუსთაველი მიაკუთვნებს ერთი-ორი უმსგავსო ლექსის ავტორებს, რომლებსაც, პოეტის თქმით, „მოშაირე არა ჰქვია“. მეორე კატეგორიაში შოთა ათავსებს მელექსეებს, რომლებსაც არ შეუძლიათ ძლიერი ემოციური ზეგავლენა მოახდინონ მკითხველზე. ამგვარ პოეტებს რუსთაველი გაუწაფავ ყმაწვილ მონადირეს ადარებს, რომელსაც დიდი მხეცის მონადირება არ შეუძლია. მესამე კატეგორიაში კი პოეტს შეჰყავს მელექსეები, რომელთა ნაწარმოებებიც გასართობად, დროის მოსაკლავად გამოსადეგია. აქ რუსთაველი არ უარყოფს მსუბუქი ჟანრის წვრილი, სალაღობო ლექსების მნიშვნელობასალ. ბარამიძე, შოთა რუსთაველი, ვეფხისტყაოსნის პროლოგი, თბილისი, 1975, გვ. 25.

ვეფხისტყაოსნის პროლოგში შაირობის თემას უშუალოდ, ლოგიკურად, აზრობრივად ებმის მიჯნურობის თემა. რუსთაველის თქმით, კარგი მელექსე თავის შემოქმედებას ფუჭად კი არ უნდა ფანტავდეს, არამედ ამ ხელოვნებას მიჯნურის საქებად, სიყვარულის სადიდებლად უნდა იყენებდესვეფხისტყაოსნის მე-18 სტროფი 1937 წლის საიუბილეო გამოცემის მიხედვით. პოეტი ერთმანეთისაგან მკაცრად ასხვავებს ნამდვილ მიჯნურობასა და ხორციელ წადილს, სიძვასვეფხისტყაოსნის 24-ე სტროფი 1937 წლის საიუბილეო გამოცემის მიხედვით:

მოშაირეების მსგავსად შოთა სიყვარულსაც სამ კატეგორიად ყოფს. „პირველი მიჯნურობა“ პროლოგის მიხედვით „საზეო საქმეა“, ღვთაებრივი მოვლენაა. მეორეა ამქვეყნიური, მიწიერი, ხორციელი სიყვარული, ადამიანური გრძნობა (რომელსაც შოთა სიძვისაგან მკაცრად მიჯნავს). მიჯნურობის მესამე სახეს, ხორციელ წადილს, სქესობრივი ჟინით გატაცებას პოეტი სიყვარულის ცნებიდან საერთოდ გამორიცხავს და დაუფარავად აკრიტიკებსვეფხისტყაოსნის 25-ე სტროფი 1937 წლის საიუბილეო გამოცემის მიხედვით:

რუსთაველი უარყოფს მიჯნურობის ორივე უკიდურეს ფორმას — საზეო-საიმქვეყნო სიყვარულსა და ხორციელ გატაცებას (სიძვას) და პროლოგში ხსნის, რომ მისი პოემა ამქვეყნიურ, ადამიანურ გრძნობაზე, ნამდვილ სიყვარულზეა დაწერილი. კარგი მიჯნურისაგან პოეტი მოითხოვს ერთგულებას, სიტურფეს, სიუხვეს, კარგ ენასა და გონებას, სიძლიერეს და სიმდიდრესაცვეფხისტყაოსნის 23-ე სტროფი 1937 წლის საიუბილეო გამოცემის მიხედვით.

პროლოგში პოეტი ამბობს, რომ პოემაში მოთხრობილი ამბავი დასრულდა, პოემის გმირებმა დაასრულეს ამქვეყნიური ცხოვრება და გარდაიცვალნენ. პროლოგის პირველ სტროფში კიდევ ერთხელაა მოხსენიებული რუსთაველი (თუმცა, პროლოგის სტროფების დაწერას ტრადიციულად შოთა რუსთაველს არ მიაწერენ). დასასრულში პოეტი კიდევ ერთხელ აქებს საქართველოს მმართველებს, თამარ მეფესა და დავით სოსლანს. უკანასკნელ სტროფში მოხსენიებულია იმ პერიოდის ნაწარმოებები მათი ავტორებითურთ, მათ შორის დასახელებულია რუსთაველი, ტარიელის მაქებარი. აღსანიშნავია, რომ აქ რუსთავლი მესამე პირშია დასახელებული, რაც ერთ-ერთი მიზეზია იმისა, რომ პროლოგის სტროფების ავტორად ზოგჯერ შოთა რუსთაველს არ მიიჩნევენალ. ბარამიძე, შოთა რუსთაველი, ვეფხისტყაოსნის ავტორი, თბილისი, 1975, გვ. 33 (ვრცლად ამის შესახებ იხილეთ ამავე სტატიის ქვეთავი ავტორი, ვეფხისტყაოსნის გამგრძელებლები).

 ძირითადი სიუჟეტი 
მინი|ტარიელი, ავთანდილი და ფრიდონი უყურებენ ქაჯეთის ციხეს, მიხაი ზიჩის ილუსტრაცია
ვეფხისტყაოსნის ძირითად ნაწილში ორი ერთმანეთთან მჭიდროდ დაკავშირებული ამბავია მოთხრობილი; ერთია არაბეთის ამბავი, ხოლო მეორე ინდოეთისა. პოემა იწყება არაბეთის (მეფე როსტევანი, თინათინი და ავთანდილი) ამბით. არაბეთის მეფის, როსტევანის მოხუცებულობის გამო ტახტზე მეფის სურვილით მისი ერთადერთი ქალიშვილი, თინათინი ადის. თინათინსა და სპასპეტ ავთანდილს ერთმანეთი უყვარდებათ. ერთხელ, ნადირობისას მეფე და ავთანდილი წყლის პირას მტირალ უცხო მოყმეს წააწყდებიან, რომელიც ვეფხის ტყავითაა შემოსილი (ვეფხისტყაოსანი). მეფემ მისი გაცნობა მოისურვა, თუმცა უცხო მოყმე გაუჩინარდა. მეფე დანაღვლიანდა. თინათინმა ავთანდილს დაავალა უცხო მოყმის მოძებნა, ავთანდილმა შეასრულა მისი დავალება, იპოვა მოყმე — ტარიელი, მოისმინა მისგან სიყვარულის ტრაგიკული ამბავი, დაუძმობილდა და დახმარება აღუთქვა. მართლაც, ავთანდილმა მიაგნო ტარიელის დაკარგული სატრფოს კვალს და ბოლოს და ბოლოს ძმადნაფიცმა მოყმეებმა — ავთანდილმა, ტარიელმა და ფრიდონმა — იხსნეს ქაჯების მიერ შეპყრობილი ნესტანი, ტარიელის სატრფოალ. ბარამიძე, შოთა რუსთაველი, ვეფხისტყაოსნის სიუჟეტური კომპოზიცია, თბილისი, 1975, გვ. 80-81.

მეორე ამბავი არის ის ტრაგიკული ისტორია, რომელიც ტარიელმა ავთანდილს უამბო. ინდოეთის ამირბარსა და ინდოეთის მეფის ასულს, ტარიელსა და ნესტან-დარეჯანს, ერთმანეთი შეუყვარდათ. მშობლები ქალის სხვაზე მითხოვებას აპირებდნენ. ნესტანის რჩევით ტარიელმა სასიძო მოკლა. მეფესა და ამირბარს შორის  კონფლიქტი მოხდა. ნესტანი უმაგალითოდ დასაჯეს — ზღვის შორეულ სივრცეში გადასაკარგავად გაატანეს მონა-ზანგებს. ტარიელი უშედეგოდ ეძებდა თავის სატრფოს, თუმცა იმედგაცრუებული ბოლოს გაშორდა საზოგადოებას და უდაბნოში, გამოქვაბულში დასახლდა ნესტანის მსახურ ერთგულ ასმათთან ერთად. ეს ისტორია სიუჟეტის თანმიმდევრობაში ჩართულია იმ ადგილას, სადაც ავთანდილი იპოვნის ტარიელს და ტარიელი მას თავის ამბავს უამბობს.

 პერსონაჟები 
ვეფხისტყაოსანი საკმაოდ მდიდარი პოემაა პერსონაჟთა წრით. მოქმედება ფართო გეოგრაფიულ არეზეა გაშლილი და პერსონაჟებიც სხვადასხვა ქვეყნის წარმომადგენლები არიან, მათ შორის გამოგონილი ქვეყნებისაც (როგორიცაა, მაგალითად, მულღაზანზარი). პოემაში არაა გამოყვანილი ეროვნებით ქართველი პერსონაჟი. ზოგიერთი მკვლევარის აზრით, ვეფხისტყაოსანში დასახელებულ სამეფოებში იმდროინდელი საქართველოს კუთხეები იგულისხმება. ივანე ჯავახიშვილის თქმით, შოთა რუსთაველის გმირებში ქართული გული ძგერს და მათ მაშინდელი საქართველოს საკითხები აღელვებთქართული ენისა და მწერლობის საკითხები, თბილისი, 1955, გვ. 19.

ვეფხისტყაოსნის პერსონაჟებთან დაკავშირებით ნარკვევები გამოქვეყნებული აქვთ აკაკი წერეთელსასამი ლექცია ვეფხისტყაოსანზე, „კრებული“, V, 1898, განყ. 1, გვ. 11-31სამი ლექცია ვეფხისტყაოსანზე, „კრებული“, VI, 1898, განყ. 1, გვ. 119-56რამდენიმე სიტყვა ბატ. ილია ჭავჭავაძის საპასუხოთ ვეფხისტყაოსნის გამო, „კრებული“, V, 1890, განყ. II, გვ. 1-18აკაკი წერეთელი, თხზულებანი შვიდ ტომად, ტომი VI, ლევან ასათიანის რედაქტორობით, თბილისი, 1957, გვ. 39-69, 87-95 და ილია ჭავჭავაძესაკაკი წერეთელი და მისი ვეფხისტყაოსანი, ილია ჭავჭავაძის ნაწერების კრებული, IV, თბილისი, 1927, გვ. 183-198. აკაკის მოსაზრებით, ვეფხისტყაოსნის ქვეყნები გადარქმეული საქართველოს სხვადასხვა კუთხეებია, შესაბამისად ხალხიც ქართველია. აკაკი პირდაპირ ასახელებს, რომ ტარიელი წარმოშობით ამერიდანაა (აღმოსავლეთ საქართველოდან), ავთანდილი იმერიდან (დასავლეთიდან), ხოლო ფრიდონი შავიზღვისპირელი ქართველია — ამ სამი გმირის ერთობა კი ერთიან, შეკავშირებულ ქართველ ხალხს იძლევა. აკაკიმ ნესტანი წარმოიდგინა საქართველოს სიმბოლოდ, რომელსაც ქართველი ხალხი მხოლოდ ერთიანი ძალებით თუ უშველის. ამგვარად აკაკიმ სცადა ქართველთა სუბეთნიკურ ნიადაგზე ვეფხისტყაოსნის პერსონაჟთა ტიპური ბუნების გარკვევააკაკი წერეთელი, თხზულებათა სრული კრებული, XIV, თბილისი, 1961, გვ. 551-555. აკაკის მოსაზრებას დაეთანხმა დავით კარიჭაშვილიც, თუმცა მან აღნიშნა, რომ ქართველი ხალხის ეთნოგრაფიული წარმომადგენლები რუსთაველს განგებ კი არ დაუხატავს, არამედ ეს თავისთავად, პოეტის უნებურად მოხდავეფხისტყაოსნის 1903 წლის გამოცემის წინასიტყვაობა, გვ. XXV. ვეფხისტყაოსნის პერსონაჟებზე აკაკის აზრი მკაცრად გააკრიტიკა ილია ჭავჭავაძემ. მისი თქმით, აკაკიმ „ვიწრო ფარგლებში მოამწყვდია“ დიდებული ქართული პოემის მნიშვნელობა, ხოლო მისი ავტორი უბრალო ეთნოგრაფად გამოაჩინა. ილიას აზრით, რუსთაველის პერსონაჟები არიან „ზოგადი ადამიანების ტიპები“ და არა რომელიმე „ქართლელი, კახელი, პეტრე, ივანე“ალ. ბარამიძე, შოთა რუსთაველი, ვეფხისტყაოსნის პერსონაჟები, თბილისი, 1975, გვ. 96.

ვეფხისტყაოსნის პერსონაჟების დახასიათებას უძღვნა ნაშრომი ვლადიმერ ნორაკიძემ. მისი თქმით, ტარიელი და ავთანდილი, ასევე ფრიდონიც არიან მსგავსი ხასიათების ადამიანები, თუმცა ისინი მაინც არ კარგავენ საკუთარ ინდივიდუალობასვლ. ნორაკიძე, ადამიანობის იდეა ვეფხისტყაოსანში, თბილისი, 1966, გვ. 272ვლ. ნორაკიძე, ადამიანობის იდეა ვეფხისტყაოსანში, თბილისი, 1966, გვ. 181ვლ. ნორაკიძე, ადამიანობის იდეა ვეფხისტყაოსანში, თბილისი, 1966, გვ. 229ვლ. ნორაკიძე, ადამიანობის იდეა ვეფხისტყაოსანში, თბილისი, 1966, გვ. 230ვლ. ნორაკიძე, ადამიანობის იდეა ვეფხისტყაოსანში, თბილისი, 1966, გვ. 221. ამ მხრივ დიამეტრულად განსხვავებული მოსაზრება აქვს ივანე ჯავახიშვილს. მისი თქმით, პირიქით, ვეფხისტყაოსნის მთავარი გმირები (ტარიელი და ავთანდილი) იმდროინდელი საქართველოს ორ აბსოლუტურად განსხვავებულ ტიპს წარმოადგენენ; ჯავახიშვილი ხსნის, რომ განსხვავება კონკრეტულად ის არის, რომ ტარიელი იბრძვის, არის მამაცი, თუმცა მის ბრძოლას არ აქვს იდეური ხასიათი, ავთანდილი კი პირიქით, ხმალს მხოლოდ იმისათვის იშიშვლებს, რომ შეურაცხყოფილებს დაეხმაროს, გაათავისუფლოს ჩაგრულებიივ. ჯავახიშვილი, ქართული ენისა და მწერლობის ისტორიის საკითხები, თბილისი, 1956, გვ. 17-18. ამ საკითხში ივანე ჯავახიშვილს არ ეთანხმება ალექსანდრე ბარამიძეალ. ბარამიძე, შოთა რუსთაველი, ვეფხისტყაოსნის პერსონაჟები, თბილისი, 1975, გვ. 104.

ვეფხისტყაოსნის ძირითადი პერსონაჟები არიან:
{| cellpadding="2"
 ტარიელი — უცხო მოყმე, ვეფხისტყაოსანი, ნესტანის მიჯნური, ავთანდილისა და ფრიდონის ძმადნაფიცი;
 ავთანდილი — არაბეთის სპასპეტი, თინათინის მიჯნური, ტარიელისა და ფრიდონის ძმადნაფიცი;
 ნურადინ-ფრიდონი — მულღაზანზარის მეფე, ტარიელისა და ავთანდილის ძმადნაფიცი;
 ნესტან-დარეჯანი — ტარიელის მიჯნური, ფარსადანის ქალიშვილი;
 თინათინი — ავთანდილის მიჯნური, როსტევანის ქალიშვილი და თანამესაყდრე;
 როსტევანი — არაბეთის მეფე;
 ფარსადანი — ინდოეთის მეფე;
 დავარი — ფარსადანის და, ქაჯეთში გათხოვილი, ნესტან-დარეჯანის გამზრდელი და მასწავლებელი; შერმადინი — ავთანდილის ერთგული მსახური;
 სოგრატი  - როსტევანის ვაზირი;
 ასმათი — ნესტან-დარეჯანის მონა-მსახური, ტარიელის მსახური და მეგობარი;
 რამაზი — ხატაეთის მეფე;
 უსენი — გულანშაროს მთავარი;
 ფატმანი — უსენის ცოლი;
 ჭაშნაგირი — ფატმანის საყვარელი;
 მელიქ–სურხავი — გულანშაროს მეფე;
 უსამი — ვაჭრების მეთაური.

 ფაბულის წყარო 
ვეფხისტყაოსნის ფაბულის ორიგინალობაზე ეჭვი დაბადა თავად პოემის პროლოგის ერთ-ერთმა სტროფმა, რომელშიც ავტორი წერსვეფხისტყაოსნის მე-9 სტროფი 1937 წლის საიუბილეო გამოცემის მიხედვით:

ამ სტროფის მიხედვით, რუსთაველს ხელთ ჰქონია სპარსულ ენაზე დაწერილი და შემდეგ ქართულად ნათარგმნი პროზაული მოთხრობა და ის გაურითმავს, ლექსად „გარდაუთქვამს“. ამ სტროფის აზრი ამგვარად, პირდაპირი მნიშვნელობით ესმოდათ XVIII საუკუნემდე. პირველად ვეფხისტყაოსნის ფაბულის სპარსულობაში ეჭვი ვახტანგ VI-ს შეეპარა; იგი თავის კომენტარებში კრიტიკულად განიხილავს ამ საკითხს და აღნიშნავსალ. ბარამიძე, შოთა რუსთაველი, ვეფხისტყაოსნის ფაბულის წყაროს საკითხი, თბილისი, 1975, გვ. 59:

ვეფხისტყაოსნის სიუჟეტის სპარსულიდან წარმოშობის თეორიას იცავდა ნიკოლოზ მარი. მას ერთ დროს ბრიტანეთის მუზეუმში ეგულებოდა რუსთაველის პოემის სპარსული პროტოტიპის ხელნაწერი, თუმცა მისი მოლოდინი არ გამართლდა. მიუხედავად ამისა, იგი თავის მონოგრაფიულ ნაშრომებში მაინც ვეფხისტყაოსნის ფაბულის სპარსულობას იცავს Вступительные и заключетенье строфы «Витязя в барсовой шкуре», (ТР, XII, СПб., 1910) Грузинская поэма „Витяз в барсовой шкуре“ Шоты из Рустава и новая культурно-историческая проблема, (ИАН, 1917). ამ მოსაზრებას ეწინააღმდეგებოდა ვაჟა-ფშაველა და აღნიშნავდა, რომ თუ პოემის ფაბულა სპარსულია, მას სპარსეთშიც ბევრი გალექსავდავაჟა-ფშაველა, ფიქრები ვეფხისტყაოსნის შესახებ, თხზულებანი, VII, თბილისი, 1956, გვ. 318. XX საუკუნის მკვლევართა უმრავლესობამ უარყო ძველი შეხედულებები, საყოველთაოდ აღიარეს ვეფხისტყაოსნის სიუჟეტური ორიგინალურობა. მოგვიანებით სარგის კაკაბაძემ მივიწყებული თეორიის აღდგენა სცადა და ივარაუდა, რომ ვეფხისტყაოსანი სპარსულ ენაზე მეხოტბე ჩახრუხაძის ძმამ პროზაულად დაწერა; იგი ქართულად გადმოთარგმნა სარგის თმოგველმა, ხოლო საბოლოოდ კი შოთა რუსთაველმა გალექსას. კაკაბაძე, რუსთველი და მისი ვეფხისტყაოსანი, გვ. 164-166, 169, 172. ამ აზრმა მეცნიერებაში ფეხი ვერ მოიკიდა; იგი გააკრიტიკა რუსთველოლოგმა ალექსანდრე ბარამიძემ, გაიოზ იმედაშვილმა, სოლომონ ცაიშვილმაალ. ბარამიძე, გ. იმედაშვილი, ს. ცაიშვილი, ერთი მცდარი წერილის გამორუსთაველის გარშემო, „საბჭოთა საქართველო“, 1961, N 2, გვ. 81-83.

დღეს როგორც საზოგადოების, ისე მკვლევართა შორის გავრცელებული და მიღებულია მოსაზრება, რომ შოთა რუსთაველმა „სპარსული ამბის“ მომიზეზებით გამოიყენა მსოფლიო ლიტერატურაში ფართოდ გავრცელებული სიუჟეტის ხელოვნურად შენიღბვისა და გაუცხოების ხერხი. ეს ხერხი ფართოდ იყო გავრცელებული განსაკუთრებით შუა საუკუნეებში როგორც ევროპის ქვეყნებში, ისე საქართველოში„ენიმკის მოამბე“, შოთა რუსთაველი, III, 1938, გვ. 232. სიუჟეტის გაუცხოების აუცილობლობა, ალექსანდრე ბარამიძის აზრით, გამოწვეული იყო ვეფხისტყაოსანში ასახული გამჭვირვალე ისტორიული ასოციაციებითა და პოემაში გატარებული შეხედულებების რადიკალიზმითალ. ბარამიძე, შოთა რუსთაველი, ვეფხისტყაოსნის ფაბულის წყაროს საკითხი, თბილისი, 1975, გვ. 65.

ვეფხისტყაოსნის ფაბულის ორიგინალურობის თეორიას ამყარებს იმ მკვლევართა მოსაზრებები, რომლებიც პოემის სიუჟეტში შოთა რუსთაველის თანადროული საქართველოს ისტორიულ სინამდვილეს ხედავენ. რუსთველოლოგთა უმრავლესობა პოემაში აღწერილ თინათინისა და ნესტან-დარეჯანის ამბებში საქართველოს რეალური მეფის, გიორგი III-ის მიერ თამარის გამეფების, რუმის სულთნის მიერ ხელის თხოვნის ისტორიებთან პოულობს მსგავსებას. ამგვარ აზრს ავითარებდნენ მარი ბროსე М. Броссе, Взгляд на историю и литературу грузии, ЖМНП, 1838, VIII, გვ. 310 M. Brosset, Recherches sur la poesie georgienne, Nouveau journal Asiatique, V, 1833, გვ. 372, დავით ჩუბინაშვილი Д. Чубинашвили, О грузинской пеэме Вепхис-Ткаосани или Барсова Кожа, ქართული ქრესტომატია, II, 1846, გვ. V-VIII, დიმიტრი ბაქრაძევახუშტი, საქართველოს ისტორია, I, დ. ბაქრაძის რედაქციით, თბილისი, 1885, გვ. 218-219, მოსე ჯანაშვილიმ. ჯანაშვილი, შოთა რუსთაველი, თბილისი, 1896, გვ. 66-93, ვაჟა-ფშაველავაჟა-ფშაველა, ფიქრები ვეფხისტყაოსნის შესახებ, თხზულებანი, VII, თბილისი, 1956, გვ. 315-330. ეს აზრი მოგვიანებით გაიზიარეს სხვებმაც: დიმიტრი ბენაშვილმად. ბენაშვილი, სახისა და ხასიათის პრობლემა ვეფხისტყაოსანში, თბილისი, 1954, გვ. 79, 99, 100, 232, 235, 306, დ. ქუმსიშვილმად. ქუმსიშვილი, რუსთველის პოეტური ხელოვნების ზოგიერთი საკითხი, თბილისი, 1968, ნიკო მარმა Н. Я. Марр, Древнегрузинские одописцы, ТР, IV, 1902, გვ. 55-56 და სხვებმა. საკმაოდ გავრცელებულია მოსაზრება, რომ შოთა რუსთაველი თავად მონაწილეობს პოემაში, როგორც პერსონაჟი, ავთანდილის ან ტარიელის სახით. ამ აზრს იცავდნენ და ავითარებდნენ ვაჟა-ფშაველავაჟა-ფშაველა, თხზულებანი, VII, თბილისი, 1956, გვ. 323, სერგი გორგაძესერგი გორგაძე, ორიგინალობის საკითხი რუსთაველის შემოქმედებაში, გაზეთი „ბახტრიონი“, 1922, N 5, პავლე ინგოროყვაპ. ინგოროყვა, თხზულებათა კრებული, I, 1963, გვ. 22 და შემდგომნი.

 სტილი 

 „ვეფხისტყაოსნის ქართული“ 

ვეფხისტყაოსნის ენა წარმოადგენს გარდამავალ საფეხურს ძველ ქართულსა და ახალ ქართულ ენას შორის; მასში მოიპოვება როგორც ძველი, ისე ახალი ქართულისათვის დამახასიათებელი ნიშნები. ვეფხისტყაოსნის ენა განსხვავებულია როგორც წინადროული, ისე მისდროინდელი საეკლესიო მწიგნობრული ქართული ენისაგან, იგი უფრო მეტად ახლოსაა ხალხის სამეტყველო ენასთან. ამ განსხვავების გამო მას პირობითად „ვეფხისტყაოსნის ქართულსაც“ უწოდებენ. ქართველოლოგთა აღნიშვნით, ვეფხისტყაოსანი მნიშვნელოვანი დოკუმენტია საშუალი ქართულის საერო მეტყველების შესასწავლადვეფხისტყაოსნის სიმფონია, თბილისი, 1956, გვ. 018.

ვეფხისტყაოსნის ენისათვის განსაკუთრებით დამახასიათებელია ის, რომ აქ ერთმანეთის გვერდით გვხვდება ერთი და იმავე სიტყვის როგორც ახალი, ისე ძველი ფორმები. არნოლდ ჩიქობავამ დაასაბუთა, რომ ვეფხისტყაოსანში შეინიშნება დიალექტიზმები, როგორც დასავლური (მაგალითად აქანა), ისე აღმოსავლური (მაგალითად დაღმა), თუმცა, მისივე თქმით, ეს დიალექტიზმები ავტორისეული არაა და ეს ზოგადად იმდროინდელი სალიტერატურო ენის თვისება იყოა. ჩიქობავა, დიალექტიზმების საკითხისათვის ვეფხისტყაოსანში, ენიმკის მოამბე, III, 1938, გვ. 224. ვეფხისტყაოსნის ქართულს, ძველი ენისაგან განსხვავებით, ახასიათებს მიდრეკილება სინტაქსური სიახლისა და სიმარტივისადმია. ჩიქობავა, დიალექტიზმების საკითხისათვის ვეფხისტყაოსანში, ენიმკის მოამბე, III, 1938, გვ. 221. ამ მხრივ განსაკუთრებით აღსანიშნავია მოთხრობითი ბრუნვის ნიშნის ახალი ხმარების წესი პოემაშიზ. ჭუმბურიძე, მოთხრობითი ბრუნვა ვეფხისტყაოსანში, საქართველოს სსრ მეცნიერებათა აკადემიის მოამბე, ტ. XVIII, № 5, 1957, გვ. 631-635. მიუხედავად ამ სიახლეებისა, რუსთაველის ენა ინარჩუნებს ძველ წესებსაც, ძველი და ახალი ფორმები მის პოემაში პარალელური ფორმების სახით გვხვდებაა. შანიძე, ვეფხისტყაოსნის ენის საკითხები, ვეფხისტყაოსნის სიმფონია, თბილისი, 1956, გვ. 019.

ვეფხისტყაოსნის ქართული მეტად თავისუფალი ენაა; ავტორი ხშირად ქმნის ახალ სიტყვებს, ნეოლოგიზმებს (მაგალითად ნაგუშინდლევი, უმისჟამისო), სახელებს კი ხშირად ზმნებად აქცევს (იირმოს, ითხოს, ეაგეთა და სხვა)ვ. ბერიძე, შოთას პოეტიკისათვის, ენიმკის მოამბე, III,1938, გვ. 178-182. რუსთაველის მიერ გამოყენებული უჩვეულო სიტყვები ზოგ შემთხვევაში გამოწვეულია ლექსის საჭიროებით, რითმისა და რიტმის უკეთ შეწყობისათვის, თუმცა ხშირად პოეტი სიტყვების უჩვეულო ფორმებს სალექსო მოთხოვნილებების ყოველგვარი აუცილებლობის გარეშეც იყენებსალ. ბარამიძე, შოთა რუსთაველი, რუსთველის ენის შესახებ, თბილისი, 1975, გვ. 275-276. ვეფხისტყაოსნის ქართულისათვის ჩვეულებრივი მოვლენაა ე. წ. დიდებულების მრავლობითობა, ანუ მხოლობითი შინაარსის სიტყვების დასმა მრავლობით რიცხვში განსაკუთრებული პატივისცემის გამოსახატავადა. ბარამიძე, კ. კეკელიძე, ა. შანიძე, ვეფხისტყაოსნის ახალი გამოცემის გამო, ლიტერატურული ძიებანი, VIII, 1953, გვ. 346-347.

როგორც მკვლევარები აღნიშნავენ, რუსთველის ენა იმდენადაა დაახლოებული ხალხის მეტყველებასთან, რომ იგი მარტივად გასაგებია და სპეციალურ განმარტებას არ საჭიროებს. თუმცა არის იშვიათი გამონაკლისებიც, როდესაც ცალკეული სიტყვებისა და გამოთქმების შინაარსი დაუდგენელია და მათ შესახებ სპეციალისტებიც ვერ თანხმდებიანალ. ბარამიძე, შოთა რუსთაველი, რუსთველის ენის შესახებ, თბილისი, 1975, გვ. 277.

 მხატვრული ენა 
ვეფხისტყაოსნის მხატვრული ენა გამოირჩევა ე. წ. დარბაისლური მონუმენტური სტილით. პოეტი ხშირად იყენებს ისეთ მხატვრულ ხერხებს, როგორიცაა მეტაფორა, შედარება, გამეორება, ალიტერაცია, ბუნების აღწერები და სხვა. რუსთაველის ენისათვის დამახასიათებელია აფორიზმების სიმრავლე.

 მეტაფორები 
ვეფხისტყაოსანში მეტაფორები იმდენად უხვადაა, რომ პოემის მხატვრულ ენის სტილად ხშირად სწორედ მეტაფორულობას თვლიან. აზრის გამოხატვის მეტაფორული ხერხი ვეფხისტყაოსანში უმთავრესი მხატვრული ხერხია შ. ნუცუბიძე, Творчество Руставели, Тб., 1958, გვ. 398. რუსთაველის ზოგიერთი მეტაფორული სახე, რომელიც ყველაზე ხშირად მეორდება პოემაში, სხვადასხვა კონტექსტში სხვადასხვა მნიშვნელობითაა გამოყენებული. ასეთებია, მაგალითად: ვარდი, ნარგიზი, მელნის ტბა, მზე, მთვარე, მარგალიტი, ბროლი და სხვა. ვარდი ზოგჯერ ადამიანის სახის ცალკეულ ნაკვთს გამოხატავს, ზოგჯერ კი მთელ პირისახეს. მაგალითად, ქვემოთ მოყვანილ ნაწყვეტში ვარდი პირს აღნიშნავს, ძოწ-მარგალიტი კი კბილებსალ. ბარამიძე, შოთა რუსთაველი, რუსთველის მხატვრული ენის თავისებურებანი, თბილისი, 1975, გვ. 279:

მკვლევართა აზრით, რუსთაველის მეტაფორა ხელს უწყობს აზრის სწორად და მოხდენილად ჩამოყალიბებას. ვეფხისტყაოსნის მეტაფორები არ აბუნდოვანებენ ტექსტის შინაარსს. ალექსანდრე ბარამიძის აზრით, რუსთველი ამ მხრივ განსხვავდება ზოგიერთი აღმოსავლელი პოეტისაგან, რომლებიც რომლებიც „თვითმიზნური მეტაფორიზაციით“ არიან გატაცებულნიალ. ბარამიძე, შოთა რუსთაველი, რუსთველის მხატვრული ენის თავისებურებანი, თბილისი, 1975, გვ. 283.

 ეპითეტები 
ვეფხისტყაოსანში უხვადაა ეპითეტებიც. მაგალითად, თითქმის მთლიანად ეპითეტებითაა აგებული პოემის ძირითადი ნაწილის პირველი სტროფი, რომელშიც არაბეთის მეფეა დახასიათებული:

პერსონაჟების აღწერისას ხშირად გამოყენებულია შემდეგი ეპითეტები: ამაყი, ლაღი, უკადრი, კუშტი, მხნე, ლაღადმავალი, ტანის მრხეველი, მხიარული, მორჭმული და სხვა. ვეფხისტყაოსანში გვხვდება ასევე უეცარი და ორიგინალური ეპითეტებიც, როგორიცაა, მაგალითად ხმა შაქრისფერივეფხისტყაოსნის 1335-ე სტროფი 1937 წლის საიუბილეო გამოცემის მიხედვით. ხშირია ე. წ. მუდმივი ეპითეტები, რომლებსაც უშუალო მხატვრული იერი დაკარგული აქვთ: ცხელი ცრემლი ან ცეცხლი ცხელი და სხვაალ. ბარამიძე, შოთა რუსთაველი, რუსთველის მხატვრული ენის თავისებურებანი, თბილისი, 1975, გვ. 286-287.

 მხატვრული შედარება 
პოემაში ბევრია მხატვრული შედარებებიც. ხშირია ორიგინალური, ცოცხალი, რეალისტური შედარებები, რომლებშიც აღბეჭდილია ეროვნული, უბრალო ხალხის ყოფა-ცხოვრება. ზოგიერთი შედარება გამოირჩევა ექსპრესიულობით. აღსანიშნავია, რომ რუსთაველის მხატვრულ შედარებებს ხშირად ჰიპერბოლური ხასიათი აქვთ, თუმცა ვეფხისტყაოსნის ყოველი ჰიპერბოლური შედარების საფუძველი სინამდვილეა და იგი არასოდეს ეხება ფანტასტიკურ წარმოდგენებსალ. ბარამიძე, შოთა რუსთაველი, რუსთველის მხატვრული ენის თავისებურებანი, თბილისი, 1975, გვ. 287-289.

 გამეორება 
ვეფხისტყაოსნისათვის უცხო არაა ეპიკური და სიუჟეტური განმეორებებიც. სიუჟეტური განმეორებები პოემაში მცირეა, ეპიკური კი უფრო ხშირად გვხვდება. სიუჟეტური განმეორების მაგალითია 993-999 სტროფები1937 წლის საიუბილეო გამოცემის მიხედვით, რომლებშიც პოემის ერთ-ერთი მთავარი გმირი — ავთანდილი ფრიდონს მოკლედ უამბობს ტარიელის თავგადასავალს. აღსანიშნავია, რომ ეს თავგადასავალი მკითხველისათვის უკვე ცნობილია ვრცლად, ხოლო სიუჟეტის მიხედვით, ფრიდონმაც უკვე იცის ტარიელის ამბავი. მიუხედავად იმისა, რომ ამბის განვითარებისთვის არანაირ საჭიროებას არ წარმოადგენდა, პოეტი მოკლედ კიდევ ერთხელ იმეორებს ამ ამბავს, რითაც ხაზს უსვამს მის დიდ მნიშვნელობასალ. ბარამიძე, შოთა რუსთაველი, რუსთველის მხატვრული ენის თავისებურებანი, თბილისი, 1975, გვ. 290.

ეპიკური განმეორებები ვეფხისტყაოსანში სხვადასხვაგვარია. არის როგორც მოტივურ-აზრობრივი, ასევე სიტყვიერ-ფრაზეოლოგიური განმეორებებიც. მოტივურ-აზრობრივი განმეორების შემთხვევაში, ზოგჯერ რომელიმე სტროფის შინაარსი სხვა სტროფშიცაა გადმოცემულიალ. ბარამიძე, შოთა რუსთაველი, რუსთველის მხატვრული ენის თავისებურებანი, თბილისი, 1975, გვ. 291. აღსანიშნავია, რომ იმ სტროფებს, რომლებშიც წინა სტროფის შინაარსია გამეორებული, მკვლევართა ერთი ნაწილი ყალბად მიიჩნევს და შემდეგი დროის დამატებად თვლის.

ნიკო მარი აღნიშნავდა, რომ ეპიკური სიტყვიერ-ფრაზეოლოგიური განმეორებები შოთა რუსთაველის ერთ-ერთი საყვარელი მხატვრული ხერხია. ამის დასადასტურებლად იგი რამდენიმე მაგალითს ასახელებს, მათ შორისაა პროლოგის ერთ-ერთი სტროფი Н. Марр, ТР, XII, 38:

ამგვარი ლექსიკური განმეორებები ვეფხისტყაოსანში ათეულობით მოიპოვება. მათთვის, მიუხედავად სიტყვების გამეორებისა, დამახასიათებელია ტავტოლოგიის არარსებობაალ. ბარამიძე, შოთა რუსთაველი, რუსთველის მხატვრული ენის თავისებურებანი, თბილისი, 1975, გვ. 294-295. განმეორების განსაკუთრებული სახეა, როდესაც სიტყვა რამდენიმეჯერ სხვადასხვა ფორმით მეორდება:

გამეორების ამგვარი ფორმები ვეფხისტყაოსანში გამოიკვლია კ. ჭიჭინაძემკ. ჭიჭინაძე, ალიტერაცია ქართულ შაირში და ვეფხისტყაოსნის პრობლემა, თბილისი, 1925, გვ. 33-39. პავლე ინგოროყვა აცხადებს, რომ ამგვარი სპეციფიკური განმეორებანი იშვიათად მოიძებნება მსოფლიო პოეზიაში და მათ შეიძლება „ვერბალური ალიტერაციაც“ ეწოდოსშესავალი წერილი ვეფხისტყაოსნის 1937 წლის საიუბილეო გამოცემისა, გვ. XLIII. ვეფხისტყაოსანში გამოყენებული განმეორებების ერთ-ერთი სახეა სინონიმური სიტყვების დაჯგუფებაალ. ბარამიძე, შოთა რუსთაველი, რუსთველის მხატვრული ენის თავისებურებანი, თბილისი, 1975, გვ. 297-300.

 ალიტერაცია 
ვეფხისტყაოსნისათვის ბგერული გამეორების ორივე სახეა დამახასიათებელი, ასონანსიცა და ალიტერაციაც, თუმცა უფრო ხშირია ალიტერაცია. მაგალითად, ქვემოთ მოცემულ ტაეპში გამოყენებულია როგორც ალიტერაცია, ისე ასონანსივეფხისტყაოსნის 558-ე სტროფი 1937 წლის საიუბილეო გამოცემის მიხედვით.:

ვეფხისტყაოსნისათვის ასევე დამახასიათებელია ალიტერაციის განსაკუთრებული სახე, სიტყვათა ნაწილაკების, ზმნისწინების გამეორება; მაგალითად ერთსა და იმავე ტაეპში გვხვდება: წავე ... წავეფხისტყაოსნის 134-ე სტროფი 1937 წლის საიუბილეო გამოცემის მიხედვით, წაგვივიდა ... წავეფხისტყაოსნის 209-ე სტროფი 1937 წლის საიუბილეო გამოცემის მიხედვით, მირთმა ... მივეფხისტყაოსნის მე-3 სტროფი 1937 წლის საიუბილეო გამოცემის მიხედვით, მისრულვარ ... მივეფხისტყაოსნის 250-ე სტროფი 1937 წლის საიუბილეო გამოცემის მიხედვით, გავიდა ... გავეფხისტყაოსნის 1078-ე სტროფი 1937 წლის საიუბილეო გამოცემის მიხედვით, მომხვდეს ... მოვეფხისტყაოსნის 1268-ე სტროფი 1937 წლის საიუბილეო გამოცემის მიხედვით, მოგკლავს ... მოვეფხისტყაოსნის 1387-ე სტროფი 1937 წლის საიუბილეო გამოცემის მიხედვით და სხვა. ყველა ამ მაგალითში მეორე ნაწილაკი წინა სიტყვის უბრალოდ შემოკლებული გამეორებაა, მათი ერთ ტაეპში არსებობა კი ერთგვარ ალიტერაციას ქმნისალ. ბარამიძე, შოთა რუსთაველი, რუსთველის მხატვრული ენის თავისებურებანი, თბილისი, 1975, გვ. 308-311.

 ბუნების აღწერა 
ბუნების სურათები ვეფხისტყაოსანში შედარებით ნაკლებადააშ. ღლონტი, პეიზაჟის საკითხისათვის ვეფხისტყაოსანში, ქართული მწერლების მხატვრული ოსტატობის თავისებურებანი, გვ. 25-35. რუსთაველი ბუნებას თითქმის არსად არ ხატავს თავისთავად, სიუჟეტისაგან მოწყვეტილად; ვეფხისტყაოსნის ბუნების აღწერილობანი დაკავშირებულია უშუალოდ პერსონაჟებთან, მათ განცდებთან და განწყობასთან. პოემის პერსონაჟებს ბუნება ერთგვარად თანაუგრძნობს მწუხარებას, ხოლო სიხარულის დროს მათთან ერთად „მხიარულობს“. ბუნების შესაბამისობის მოტივი ადამიანის შინაგან სამყაროსთან მოგვიანებით, XIX საუკუნის ქართული კლასიკური მწერლობისათვის ტრადიციული გახდაალ. ბარამიძე, შოთა რუსთაველი, რუსთველის მხატვრული ენის თავისებურებანი, თბილისი, 1975, გვ. 311-315.

 აფორიზმები 
მინიატიურა|193პქ|ერთ-ერთი გვერდი ვეფხისტყაოსნის ბეგთაბეგისეული ნუსხიდან. თითოეული ტაეპის ბოლოს გარითმული სიტყვა წითელი მელნით, გაშლილადაა დაწერილი, რათა უკეთ გამოჩნდეს, თუ როგორ ზუსტად შეესაბამება ერთმანეთს გარითმული სიტყვების უკანასკნელი ასოები
ვეფხისტყაოსანი მდიდარი ნაწარმოებია აფორიზმებით. რუსთველოლოგის, ალექსანდრე ბარამიძის აზრით, შოთას, როგორც აფორიზმებით მაზროვნე პოეტს, მსოფლიო ლიტერატურაში ტოლი არ ჰყავსალ. ბარამიძე, შოთა რუსთაველი, რუსთველის მხატვრული ენის თავისებურებანი, თბილისი, 1975, გვ. 317-318. რუსთაველი აფორიზმების საშუალებით მოკლედ, სხარტად გადმოსცემს ბრძნულ აზრებს. ჩვეულებრივ, ვეფხისტყაოსნის აფორიზმები ერთი სტროფის ფარგლებშია მოქცეული. სტროფის პირველ სამ ტაეპში პოეტი ავითარებს საჭირო მოსაზრებას, თვალსაზრისს, რასაც მეოთხე ტაეპის სახით მოსდევს უფრო ზოგადი აზრის შემცველი დასკვნითი აფორიზმი. ხშირად აფორისტული ხასიათისაა წინა სამი ტაეპიც, შესაბამისად, მთელი სტროფი აფორიზმია, თუმცა გადამწყვეტი მნიშვნელობა ყოველთვის უკანასკნელ, მეოთხე ტაეპს ენიჭება.

რუსთაველის აფორიზმები შთამაგონებელ-აღმზრდელობითი ხასიათისაა. ისინი ფართოდ გავრცელდა ხალხში ხალხური სიბრძნის სახით. აღსანიშნავია, რომ ხალხმა შოთა რუსთაველს მიაწერა ზოგიერთი ხალხური სიბრძნეც.

 ლექსი 

ვეფხისტყაოსანი თავიდან ბოლომდე თექვსმეტმარცვლიანი შაირის მეტრითაა გაწყობილი. ვრცელი პოემის შიგნით ერთფეროვნებისა და მონოტონურობის დასაძლევად შოთა რუსთაველი იყენებს შაირის რიტმული წყობის ვარიაციებს. პოემაში გვხვდება შაირის ორი ძირითადი სახე: დაბალი, ანუ გრძელი შაირი და მაღალი, ანუ მოკლე შაირი. შაირის ორივე სახე თექვსმეტ მარცვალს შეიცავს, განსხვავება მხოლოდ მათ რიტმულ წყობაშია. ქვემოთ მოცემული მაგალითებიდან პირველი მაღალი შაირითაა გაწყობილი, ხოლო მეორე — დაბლითშესაბამისად ვეფხისტყაოსნის 84-ე და 32-ე სტროფი 1937 წლის საიუბილეო გამოცემის მიხედვით:

რაოდენობის მიხედვით პოემაში დაბალი შაირი უფრო მეტია, ვიდრე მაღალი. აზრობრივი თვალსაზრისით რაიმე ზუსტად განსაზღვრული წესი დაბალი და მაღალი შაირების ხმარებისა არ არსებობს, თუმცა გარკვეული ტენდენციები იგრძნობა. მაგალითად, ვუკოლ ბერიძის მოსაზრებით მაღალი შაირით უფრო მეტად მხიარული, სალაღობო სცენებია გადმოცემული, ხოლო დაბალი შაირით, პირიქით, უმეტესად სევდისმომგვრელი სურათებია წარმოდგენილივ. ბერიძე, ვეფხისტყაოსნის მხატვრული ენის სპეციფიკურობის პრობლემა, გვ. 126-130.

დაბალი და მაღალი შარირების რიტმულ წყობას განსხვავებული რითმები შეესაბამება. რითმების ხმარების წესი ვეფხისტყაოსანში მკაცრადაა მოწესრიგებული. ორივე სახის შაირის სტროფი ოთხტაეპიანია, თითოეული ტაეპი ერთმანეთს ერითმება aaaa სქემით. ვეფხისტყაოსანში არ გვხვდება შიდა რითმები. დაბალი შაირის რითმა სამმარცვლიანია, მაღალისა კი ოთხმარცვლიანი. რუსთაველის რითმა, ჩვეულებრივ, ზუსტია, გარითმულ სიტყვებში ზუსტად ემთხვევა არა მარტო ხმოვნები, არამედ თანხმოვნებიც; ნაკიან რითმას ვეფხისტყაოსანი არ იცნობს. მაღალი შაირის რიგს განეკუთვნება ვეფხისტყაოსანში არცთუ იშვიათად გამოყენებული ე. წ. მაჯამა (მაჯამური რითმა), როდესაც ომონიმების საშუალებით რითმაში მთელი სიტყვა შედისალ. ბარამიძე, შოთა რუსთაველი, რუსთველის ლექსი, თბილისი, 1975, გვ. 319-323.

 ავტორი 
შოთა რუსთაველის ფრესკა იერუსალიმში, ჯვრის ქართულ მონასტერში|მინიატიურა|193პქ

ვეფხისტყაოსნის ავტორია XII-XIII საუკუნეების მიჯნაზე მოღვაწე შოთა რუსთაველი. ავტორის საკითხზე, ისევე როგორც პოემის სხვა ისტორიულ-ლიტერატურულ საკითხებზე, ინფორმაციას თავად პოემა იძლევა, კონკრეტულად კი პოემის პროლოგი და ეპილოგი. პროლოგში ავტორი ორჯერ ამჟღავნებს თავის ვინაობას და თავის თავს რუსთველს უწოდებსვეფხისტყაოსნის მე-7 და მე-8 სტროფები 1937 წლის საიუბილეო გამოცემის მიხედვით:

ავტორის სახელი, რუსთველი, ორჯერაა დასახელებული ვეფხისტყაოსნის ეპილოგშიცვეფხისტყაოსნის 1665-ე და 1669-ე სტროფები 1937 წლის საიუბილეო გამოცემის მიხედვით:

აღსანიშნავია, რომ პროლოგში ავტორის სახელი ორივეგან პირველ პირშია, ეპილოგში ორივეგან მესამეში; ამის გათვალისწინებით, მიიჩნევა, რომ ვეფხისტყაოსნის ეპილოგი დაწერილია არა რუსთველის, არამედ მისი გამგრძელებლის მიერ; ამაზე პირდაპირ მიუთითებს ეპილოგის პირველივე სტროფის სიტყვები „მე რუსთველისად ამისა“, რომელიც ალექსანდრე ბარამიძემ ამგვარად გაშიფრა: „რუსთველის მიხედვით, ან რუსთველის კვალობაზე, რუსთველის მსგავსად“ალ. ბარამიძე, შოთა რუსთაველი, ვეფხისტყაოსნის გაგრძელებანი, თბილისი, 1975, გვ. 34. მიუხედავად ამისა, ეს სტროფი მნიშვნელოვანია ვეფხისტყაოსნის ძირითადი ტექსტის ავტორის დასადგენად — გამგრძელებელი ავტორად რუსთველს მიიჩნევს. ამ მხრივ მნიშვნელოვანია ასევე 1669-ე სტროფიც, რომლის ავტორიც ასევე უცნობია, თუმცა ჩანს, რომ იგი კარგად ყოფილა გარკვეული თავისი დროის ქართულ ლიტერატურაში. ამ სტროფის ავტორი ასახელებს კლასიკური პერიოდის ახვადასხვა ქართველ მწერლებს თავიანთი ნაწარმოებებითურთ და მათ შორის მოჰყავს რუსთველიც, რომელიც, სტროფის ავტორის თქმით, ტარიელისათვის არის „ცრემლშეუშრომელი“. ამგვარად, პოემის ეპილოგის სტროფები, ვისი დაწერილიც არ უნდა იყოს ისინი, ადასტუურებენ, რომ ვეფხისტყაოსნის ავტორი რუსთველია.

ე. მსხეთელმა გამოთქვა აზრი, რომ ვეფხისტყაოსანში ჩართულია კრიპტოგრაფიული აკროსტიხები, რომლებიც პოემის ავტორის ვინაობასთან ერთად მის თავგადასავალსაც გვამცნობს. მაგალითად, მსხეთელმა ვეფხისტყაოსნის პირველი სტროფის პირველი ტაეპიდან — „რომელმან შეჰქმნა სამყარო ძალითა მით ძლიერითა“ — შემდეგი სიტყვები ამოიკითხა: რუსთველი შოთაჲ სამცხისა ძეჲ მელექსეჲ ძეული (გაძევებული) Document autografique. Les acrostiches de Chota Rustaveli. Decouverte et explication par E. Mskhetely. Memorial 1946-1956აკროსტიხები ვეფხის-ტყაოსანში, აღმოჩენა და მათი ახსნა ე. მსხეთელის მიერ, პარიზი, 1956. ე. მსხეთელის ეს მოსაზრება მკაცრად გააკრიტიკა ალექსანდრე ბარამიძემ; მას ვეფხისტყაოსანში ვეფხისტყაოსანში აკროსტიხების არსებობა ლაღი ფანტაზიის ნაყოფად მიაჩნია. იგი ამ „აღმოჩენაზე“, რომელსაც, მისი თქმით, საერთო არაფერი აქვს მეცნიერებასთან, ირონიულად საუბრობსალ. ბარამიძე, შოთა რუსთაველი, ვეფხისტყაოსნის გაგრძელებანი, თბილისი, 1975, გვ. 34, სქოლიო N3.

ვეფხისტყაოსანსა და მის ავტორზე არანაირი ცნობა არ მოიპოვება XIII-XIV საუკუნეებიდან. XV-XVIII საუკუნეების ქართული მწერლობა კი ვეფხისტყაოსანს ერთხმად მიაწერს რუსთველს, უფრო გავრცელებული ფორმით კი — რუსთაველს. რუსთველოლოგთა უმრავლესობა მიიჩნევს, რომ ეს ფორმა (რუსთაველი) უფრო გაუმართლებელია, ვიდრე რუსთველი, ვინაიდან პოეტი თავის თავს სწორედ რუსთველს უწოდებს. ფორმა რუსთაველი პირველად შემოიღო ანტონ კათალიკოსმა XVIII საუკუნეშია. შანიძე, ა. ბარამიძე, რუსთაველი თუ რუსთველი? (გაზ. კომუნისტი, 10.I.61.)ა. შანიძე, რუსთაველი თუ რუსთველი? ვეფხისტყაოსნის საკითხები, 1, თბ., 1966, გვ. 260-268 ა. შანიძე, Руставели или Руствели? ვეფხისტყაოსნის საკითხები, 1, თბ., 1966, გვ. 260-268.

რუსთველის სახელია შოთა. ამის თაობაზე პირდაპირ ცნობას იძლევა XVII საუკუნის პოეტი თეიმურაზ I. იგი თავის პოემა „იოსებზილიხანიანის“ შესავალში გადმოგვცემს ვეფხისტყაოსნის მოკლე შინაარსს, ახასიათებს პოემის მთავარ გმირებს და იქვე მიუთითებს, რომ „ესენი შოთა რუსთველმან შეამკო არსთა მკობითა“თეიმურაზ პირველი, თხზულებატა სრული კრებული, ალ. ბარამიძისა და. გ. ჯაკობიას რედაქციით, თბილისი, 1934. შემდეგი ხანის მწერლები რუსთაველს ჩვეულებრივ ყველანი შოთას უწოდებენ.

 ვეფხისტყაოსნის გამგრძელებლები 
ვეფხისტყაოსნის სრული ტექსტიდან ზოგიერთი სტროფი და რამდენიმე თავი სრულად არაა შოთა რუსთაველის დაწერილი. ტრადიციულ ბეჭდურ გამოცემებში პოემის ეს ნაწილები, როგორც წესი, ამოღებულია, თუმცა ვეფხისტყაოსნის შუა საუკუნეების ხელნაწერებში ისინი შენარჩუნებულია. ვეფხისტყაოსნის გამგრძელებლები ძირითადად საკუთარ სტროფებსა და ახალ თავებს პოემას ბოლოში ურთავდნენ და ამგვარად აგრძელებდნენ ამბავს. ტრადიციულ ბეჭდურ გამოცემებთან შედარებით ხელნაწერებს ბოლოში დამატებული აქვს რუსთველის გამგრძელებლების მიერ შეთხზული რამდენიმე თავი, მათ შორის ინდო-ხატაელთა ამბავი, ხვარაზმელთა ამბავი და გმირთა სიკვდილის ამბავი. პირველ მათგანში მოთხრობილია, თუ როგორ დაესხა თავს ხატაელთა ლაშქარი ინდოეთს და როგორ გადაარჩინეს უპატრონოდ დარჩენილი ქვეყანა ტარიელმა და მისმა ძმადნაფიცებმაალ. ბარამიძე, შოთა რუსთაველი, ვეფხისტყაოსნის გაგრძელებანი, თბილისი, 1975, გვ. 393. ინდო-ხატაელტა ამბავს მოსდევს ხვარაზმელთა ამბავი, რომელიც გადმოგვცემს ინდოეთში ტარიელის ავადმყოფობის შემდეგ შემოჭრილ ხატაელთა ჯარს, ბრძოლას, მათ დამარცხებას ავთანდილისა და ფრიდონის მიერ და ტარიელის განკურნებას. ამ ორ ამბავს მოსდევს გმირთა სიკვდილის ამბავი, სადაც მოთხრობილია ტარიელისა და ავთანდილის გარდაცვალება და ფრიდონის მიერ მათი დატირებაალ. ბარამიძე, შოთა რუსთაველი, ვეფხისტყაოსნის გაგრძელებანი, თბილისი, 1975, გვ. 394. ამ ყველაფერს ასრულებს ეპილოგი, რომლის ზოგიერთი სტროფიც ასევე ვეფხისტყაოსნის გამგრძელებლებს ეკუთვნით (მათ შორის „ვინმე მესხ მელექსეს“)ალ. ბარამიძე, შოთა რუსთაველი, ვეფხისტყაოსნის ავტორი, თბილისი, 1975, გვ. 34.

გარდა მთლიანი თავებისა, ვეფხისტყაოსნის გამგრძელებლები პოემის ძირითად ტექსტშიც ურთავდნენ ცალკეულ სტროფებს. ამგვარად ზოგჯერ იქმნებოდა ერთი და იმავე სტროფის ორი ვარიანტი; მაგალითად, ცნობილ სტროფს „იყო არაბეთს როსტევან...“ მოეპოვება შემდეგი ვარიანტული ტექსტი:

შემდგომ დროში ჩამატებული სტროფები მოიპოვება ასევე პროლოგშიც. აღსანიშნავია, რომ ეს სტროფები და გაგრძელებები შუა საუკუნეებში პოემის განუყოფელ ნაწილად მიიჩნეოდა, თუმცა, როგორც ირკვევა, რომ ლიტერატურულ წრეებს კარგად სცოდნიათ გამგრძელებლების მიერ ჩართული და დამატებული სტროფების არსებობის შესახებ. თეიმურაზ I „თეიმურაზისა და რუსთველის გაბაასებაში“ შოთას მიმართავს: 

ერთ-ერთი ამ შემთავებლის სახელს თეიმურაზი პირდაპირ ასახელებს — ნანუჩა. თეიმურაზი ნანუჩას ათვალწუნებით უყურებს და დასცინისალ. ბარამიძე, შოთა რუსთაველი, ვეფხისტყაოსნის გაგრძელებანი, თბილისი, 1975, გვ. 395, თუმცა, როგორც ირკვევა, ინტერპოლატორობა (ყალბისმქნელობა) საზოგადოებაში მოწონებული იყო. XVII საუკუნის I ნახევრის პოეტი მამუკა თავაქალაშვილი ნანუჩას, იგივე მანუჩარს „ტკბილი სიტყვების მხმობელს“ უწოდებს და მას XII საუკუნის ქართველი კლასიკოსების გვერდით აყენებს. დღეისათვის ცნობილია, რომ ვეფხისტყაოსანში ნანუჩას გარდა საკუთარი ნამშევარი სხვადასხვა დროს ჩაურთავთ ვინმე მესხ მელექსეს, იოსებ თბილელს, გიორგი თუმანიშვილსა და სხვებსალ. ბარამიძე, შოთა რუსთაველი, ვეფხისტყაოსნის გაგრძელებანი, თბილისი, 1975, გვ. 396.

ვეფხისტყაოსნის ერთ-ერთი გამგრძელებელია XVII საუკუნის ქართველი მწერალი ქაიხოსრო ჩოლოყაშვილი. მას ეკუთვნის ვეფხისტყაოსნის გაგრძელებების გაგრძელება — ომაინიანი, რომელშიც მოთხრობილია ტარიელის შვილის, სარიდანისა და ავთანდილის ასულის შეუღლების შედეგად დაბადებული ახალი გმირის, ომაინის ამბავიალ. ბარამიძე, შოთა რუსთაველი, ომაინიანი, თბილისი, 1975, გვ. 436-438.

 დათარიღება 
ტრადიციული თვალსაზრისით ვეფხისტყაოსნის დაწერის თარიღად ითვლება XII საუკუნის ბოლო ან XIII საუკუნის დასაწყისი პერიოდი. ეს თვალსაზრისი, რომელიც ყველაზე მეტადაა გავრცელებული და მიღებული მკვლევართა უმრავლესობის მიერ, ემყარება თავად პოემაში არსებულ მონაცემებს. კერძოდ, პროლოგსა და ეპილოგში რამდენიმეჯერ ქებით მოიხსენიება თამარ მეფე და მისი მეუღლე დავით სოსლანი; ამასთან ყველა შემთხვევაში ისინი დასახელებული არიან, როგორც ცოცხალი მმართველები. იქიდან გამომდინარე, რომ თამარისა და დავითის შეუღლება 1189 წელს მოხდა, ხოლო 1207 წელს დავით სოსლანი გარდაიცვალა, ვეფხისტყაოსნის შექმნის თარიღად 1189-1207 წლებს ასახელებენ. ამას ადასტურებს პოემის ძირითად ნაწილში დასახელებული ნაწარმოებებიც, მაგალითად, ირკვევა, რომ რუსთაველი იცნობდა ნიზამი განჯელის პოემას „ლეილი და მაჯნუნი“, რომელიც 1188 წელსაა დაწერილიალ. ბარამიძე, შოთა რუსთაველი, ვეფხისტყაოსნის თარიღი, თბილისი, 1975, გვ. 30.

გარდა საყოველთაოდ მიღებული ტრადიციული თვალსაზრისისა, არსებობს ცალკეულ მკვლევართა განსხვავებული მოსაზრებებიც. სარგის კაკაბაძე ვარაუდობდა, რომ რუსთველის პოემა XIV-XV საუკუნეების ნიმუშიავეფხისტყაოსნის 1913 წლის გამოცემის შესავალი წერილი, ხოლო ნიკო მარს იგი მონღოლთა პერიოდში, XIV საუკუნეში შეთხზულად მიაჩნდა Грузинская моэма «Витязь в барсовой шкуре» Шоты из Рустава и новая культурно-историческая проблема, ИАН, 1917. მოგვიანებით ორივე მკვლევარმა უარყო ეს ვარაუდი და ტრადიციულ თვალსაზრისს დაუბრუნდა. რუსთველოლოგი იუსტინე აბულაძე თვლიდა, რომ შოთამ შოთა რუსთაველმა ვეფხისტყაოსანი თამარის სიკვდილის შემდეგ დაასრულა, უკეთ ჩამოაყალიბავეფხისტყაოსნის 1914 წლის გამოცემის შესავალი წერილი, გვ. XXI-XXIIვეფხისტყაოსნის 1926 წლის გამოცემის შესავალი წერილი, გვ. LXXIII. კორნელი კეკელიძის აზრით ვეფხისტყაოსანი დაწერილია საქართველოში მონღოლების შემოსევების შემდეგ, XIII საუკუნის 30-იანი წლების ბოლოსკ. კეკელიძე, ქართული ლიტერატურის ისტორია, II, თბილისი, 1958, გვ. 149-160.

 ხელნაწერები და ბეჭდური გამოცემები 
ე. წ. „ბეგთაბეგისეული ვეფხისტყაოსნის“ ერთ-ერთი გვერდი. ეს ნუსხა გამორჩეულია გაფორმებით; თითოეულ გვერდს ამკობს ოქრომელნით შესრულებული ჩარჩო, რომლის ორნამენტებიც ყოველ გვერდზე განსხვავებულია. ხელნაწერი გამორჩეულია კალიგრაფიითაც|მინიატიურა|193პქ

დღემდე მოღწეულია ვეფხისტყაოსნის 160-ზე მეტი ხელნაწერი წიგნი, მათ შორის არის ფრაგმენტებიც. უძველესი სრული ხელნაწერი ეკუთვნის მამუკა თავაქალაშვილს და იგი 1646 წლით თარიღდება.ს. ცაიშვილი, ვეფხისტყაოსნის ტექსტის ისტორია, I-II, თბილისი, 1970-1971 თავაქალაშვილისეულ ვეფხისტყაოსნის ნუსხას წინ უსწრებს რამდენიმე ფრაგმენტი, მათ შორის მათ შორის XIV, XV და XVI საუკუნეების მინაწერები, მათ შორისაა ვანის ქვაბების ცნობილი წარწერები.საქართველოს კულტურული მემკვიდრეობის დაცვის ეროვნული სააგენტო. Heritagesites.ge. წაკითხვის თარიღი: 18 ოქტომბერი, 2011თ. ბრეგაძე, ვეფხისტყაოსნის კიდევ რამდენიმე ტაეპი ძველ ხელნაწერთა მინაწერებში, ხელნაწერთა ინსტიტუტის მოამბე, IV, თბილისი, 1962, გვ. 93-96ა. შანიძე, ვეფხისტყაოსნის სიმფონია, თბილისი, 1956, გვ. 016-017ლ. მუსხელიშვილი, ვაჰანის ქვაბთა განგება, თბილისი, 1939, გვ. 10 XIII-XV საუკუნეებიდან არ მოიპოვება არც ერთი სრული ხელნაწერი, უფრო გვიან ნუსხებში კი ტექსტი მნიშვნელოვნადაა დამახინჯებული. ძველი ხელნაწერების განადგურების მიზეზად მიიჩნევა როგორც XIII საუკუნის შემდეგ დაწყებული მონღოლთა ბატონობა საქართველოში, ასევე, უფრო მოგვიანებით, ვეფხისტყაოსნის დევნა. აღსანიშნავია, რომ XIX საუკუნისათვის ჯერ კიდევ ცნობილი იყო XV საუკუნის რამდენიმე ნუსხა, რომლებიც დღეს დაკარგულად ითვლება.ლ. ტატიშვილი, ვეფხისტყაოსნის გადამწერნი, თბილისი, 2000, შესავალი
ვახტანგისეული გამოცემის თავფურცელი, 1712|მინიატიურა|193პქ|მარცხნივ
მინიატიურა წერეთლისეული ვეფხისტყაოსნის ხელნაწერი წიგნიდან|მინიატიურა|193პქ
გარდა მამუკა თავაქალაშვილისეული ვეფხისტყაოსნისა, XVII საუკუნის 60-იანი წლებით თარიღდება და ერთ-ერთი უძველესია იოსებ თბილელის მიერ გადაწერილი ე. წ. „ზაზასეული ვეფხისტყაოსანი“.ლ. ტატიშვილი, ვეფხისტყაოსნის გადამწერნი, თბილისი, 2000, იოსებ თბილელი - სააკაძე კალიგრაფიულად და გაფორმებით ერთ-ერთი გამორჩეულია 1680 წელს ბეგთაბეგ ავთანდილის ძე მარტიროზაშვილის გადაწერილი ვეფხისტყაოსანი („ბეგთაბეგისეული ნუსხა“).ლ. ტატიშვილი, ვეფხისტყაოსნის გადამწერნი, თბილისი, 2000, ბეგთაბეგ თანიაშვილი (მარტიროზაშვილი) აღსანიშნავია ასევე პაპუნა ბებურიშვილისეული ხელნაწერი (გადამწერი უცნობია).ლ. ტატიშვილი, ვეფხისტყაოსნის გადამწერნი, თბილისი, 2000, პაპუნა ბებურიშვილი XVII საუკუნეშია შესრულებული ე. წ. „თარხანმოურავისეული ვეფხისტყაოსანი“, რომელიც დღეს ოქსფორდში ინახება.ლ. ტატიშვილი, ვეფხისტყაოსნის გადამწერნი, თბილისი, 2000, თარხანმოურავისეული ვეფხისტყაოსანი ხელნაწერთა ეროვნული ცენტრის საცავებში დაცულია ასევე სულხან-საბა ორბელიანის ხელით ნაწერი ვეფხისტყაოსანიS-3077. ქართულ ხელნაწერთა აღწერილობა, ტ. IV, 1965, გვ. 272-280ი. ლორთქიფანიძე, ქვემო ქართლი XVII საუკუნის პირ. მეოთხ., ნაწ. 3-4, თბ., 1938. და XVIII საუკუნის ნუსხა, რომელიც „წერეთლისეული ვეფხისტყაოსნის“ სახელწოდებითაა ცნობილი. წერეთლისეული ვეფხისტყაოსანი გამორჩეულია მინიატიურების სიმრავლით.ვეფხისტყაოსნის დასათაურება, მინიატურები შესრულებული XVII-XVIII ს.ს. შ. ამირანაშვილის შესავალი წერილი, 1966, გვ. 17-19. ვეფხისტყაოსნის რამდენიმე ხელნაწერი შესრულებულია XIX საუკუნეშიც.ლ. ტატიშვილი, ვეფხისტყაოსნის გადამწერნი, თბილისი, 2000

სტამბურად ვეფხისტყაოსანი პირველად 1712 წელს ვახტანგ VI-ის რედაქციითა და კომენტარებით დაიბეჭდა. ეს გამოცემა დღეს „ვახტანგის რედაქციის“ სახელითაა ცნობილი. ვახტანგისეული რედაქციის ტექსტი ხელნაწერებთან შედარებით გამოირჩევა სიმოკლით; ტექსტიდან ამოღებულია ძირითადად პოემის ბოლო თავები, რომლებიც ინტერპროლატორთა დამატებებად მიიჩნევა. ერთი პერიოდი მკვლევართა ერთი ნაწილი ვახტანგის რედაქციას თვლიდა კრიტიკულ გამოცემად, მკვლევართა მეორე ნაწილის მოსაზრებით კი ვახტანგის გამოცემა თითქოს უცვლელად იმეორებს რომელიღაც (აწ დაკარგული) ძველი ხელნაწერის ტექსტს. მოგვიანებით აკაკი შანიძემ დაამტკიცა, რომ ვახტანგის გამოცემა კრიტიკულია და, შესაბამისად, ვახტანგმა ვრცელი ხელნაწერი რედაქციიდან დაბეჭდა პოემის მხოლოდ ის ნაწილი, რომელიც მან უტყუარად მიიჩნია შოთა რუსთაველის დაწერილად.ალ. ბარამიძე, შოთა რუსთაველი, ვეფხისტყაოსნის ხელნაწერები და გამოცემები, თბილისი, 1975, გვ. 357 და შემდგომნი

ვეფხისტყაოსანი ბეჭდურად მეორედ პეტერბურგში 1841 წელს მარი ბროსეს, ზაქარია ფალავანდიშვილისა და დავით ჩუბინაშვილის რედაქციით გამოიცა; ეს გამოცემა, ჩვეულებრივ, „ბროსეს გამოცემის“ სახელითაა ცნობილი.ვეფხისტყაოსანი, მარი ბროსეს, ზაქარია ფალავანდიშვილისა და დავით ჩუბინაშვილის გამოცემით, პეტერბურგი, 1841 ვეფხისტყაოსნის ვახტანგისეულმა და ბროსეს გამოცემებმა საფუძველი ჩაუყარეს ვეფხისტყაოსნის მოკლე რედაქციას. შემდეგდროინდელი გამოცემები, რამდენიმე გამონაკლისის გარდა, ძირითადად მათ ემყარება. XX საუკუნეში რამდენიმეჯერ გამოქვეყნდა პოემის ვრცელი ვერსიაც. 1937 წელს, ვეფხისტყაოსნის 750 წლისთავის აღსანიშნავად გამოიცა პირველი საიუბილეო გამოცემა, რომელიც შემდეგ კიდევ რამდენიმეჯერ დაიბეჭდა მცირე შესწორებებით.ალ. ბარამიძე, შოთა რუსთაველი, ვეფხისტყაოსნის ხელნაწერები და გამოცემები, თბილისი, 1975, გვ. 389-392

 ილუსტრაციები 
მიხაი ზიჩის ილუსტრაცია ვეფხისტყაოსნიდან|მინიატიურა|193პქ
ვეფხისტყაოსნის დღემდე მოღწეულ ილუსტრაციებს შორის უძველესია XVII საუკუნის მხატვრის მამუკა თავაქალაშვილის მინიატიურები, რომლებიც დართული აქვს მისივე ხელით 1646 წელს გადაწერილ ვეფხისტყაოსანს. მთლიანობაში მამუკას შექმნილი აქვს 39 მინიატიურა ვეფხისტყაოსათვის. თავაქალაშვილის ილუსტრაციებს ეტყობა ტრადიციული ქართული ხელოვნების გავლენა. გარდა ამ მინიატიურებისა, ვეფხისტყაოსნის თავაქალაშვილისეულ ნუსხას დართული აქვს შოთა რუსთაველის გამოსახულებაც და მამუკას ავტოპორტრეტიც.ქსე, ტ. 4, გვ. 562, თბ., 1979

მინიატიურებით დასურათებულია ასევე XVII საუკუნის ე. წ. თარხანმოურავისეული ვეფხისტყაოსნის ხელნაწერი, თუმცა მხატვარი უცნობია. ხელნაწერი შეიცავს სპარსულ სტილში შესრულებულ 21 მინიატიურას.ს. ცაიშვილი, ვეფხისტყაოსნის ტექსტის ისტორია, ტ. II, 1970, გვ. 33 უცნობია ავტორი იოანე ავალიშვილის XVII საუკუნის ვეფხისტყაოსნის ხელნაწერ წიგნში არსებული მინიატიურებისაც.H-2074 ქართულ ხელნაწერთა აღწერილობა, ტ. V, 1953, გვ. 41-42

მინიატიურების სიმრავლით გამოირჩევა ე. წ. წერეთლისეული ვეფხისტყაოსანი, რომელიც XVII-XVIII საუკუნეებშია გადაწერილი. ამ ნუსხაში 87 ილუსტრაციაა, რომლებიც სხვადასხვა მხატვრის მიერაა შესრულებული. მინიატიურები სპარსულ სტილშია შესრულებული. უცნობია მათი ავტორებიც.ლ. ტატიშვილი, ვეფხისტყაოსნის გადამწერნი, თბილისი, 2000, წერეთლისეული ვეფხისტყაოსანი

1881 წლიდან მოწინავე ქართული ინტელიგენციის თხოვნით ვეფხისტყაოსნის ილუსტრაციებზე მუშაობდა უნგრელი მხატვარი მიხაი ზიჩი. მიუხედავად იმისა, რომ მას მხოლოდ 14 სურათი შეუკვეთეს, მან 34 ნახატი შეასრულა, საიდანაც საგამომცემლო კომისიამ 27 შეარჩია. ზიჩიმ ნამუშევრები ქართველებს უსასყიდლოდ გადასცა. მისი ილუსტრაციები საქართველოს ხელოვნების სახელმწიფო მუზეუმში ინახება.უზნაძე ი., ქსე, ტ. 4, გვ. 521-522, თბ., 1979

1935 წელს საქართველოში ვეფხისტყაოსნის იუბილესთან დაკავშირებით პოემის ილუსტრაციებზე კონკურსი გამოცხადდა. საიუბილეო გამოცემისათვის ნახატები შეასრულეს ლადო გუდიაშვილმა, თამარ აბაკელიამ, ირაკლი თოიძემ, სერგო ქობულაძემ. თამარ აბაკელიას დეკორატიული-სიბრტყობრივად აგებული კომპოზიციები, რომლებშიც ყურადღება გამახვილებულია მოცულობითად, სკულპტურულად გადაწყვეტილ ფიგურებზე, ეპიკურ-რომანტიკულ განწყობილებას ქმნის.შანიძე ლ., ქსე, ტ. 1, გვ. 12, თბ., 1975 ვეფხისტყაოსნის ერთ-ერთ საუკეთესო ილუსტრაციებად ითვლება ამ პერიოდში შექმნილი სერგო ქობულაძის ნამუშევრები. ლადო გუდიაშვილის შემოქმედებაში დიდი ადგილი უკავია ვეფხისტყაოსნის დასურათებას, გრაფიკულ ნამუშევრებს.თბილისის ოფიციალური საიტი, ლადო გუდიაშვილი . tbilisi.gov.ge. წაკითხვის თარიღი: 04.10.2011

1964-1966 წლებში ვეფხისტყაოსანი დაასურათა ნათელა იანქოშვილმა.28 აგვისტო – დაიბადა ნათელა იანქოშვილი. nplg.gov.ge. წაკითხვის თარიღი: 04.10.2011 ვეფხისტყაოსნის ილუსტრაციები შექმნილი აქვს ასევე ლევან ცუცქირიძეს, ირაკლი თოიძეს,„ლიტერატურა – ცხელი შოკოლადი“, მე მომავალში ვიცხოვრე უკვე. georgevna.blogspot.com. წაკითხვის თარიღი: 04.10.2011 ქეთევან ქავთარაძეს (თავაქალაშვილის ნამუშევრების მიხედვით), სევერიან მაისაშვილს. აღსანიშნავია რუსუდან ფეტვიაშვილის ილუსტრაციები ვეფხისტყაოსნის თემაზე; მისი ნამუშევრებით გამოიცა პოემის ფრანგული ვერსია.ქართული თანამედროვე მხატვრობა, რუსუდან ფეტვიაშვილი. qartulimxatvroba.wordpress.com. წაკითხვის თარიღი: 04.10.2011

2011 წელს დაიბეჭდა ვეფხისტყაოსნის ახალი გამოცემა, რომელიც გაფორმებულია მხატვარ დავით მაჭავარიანის ნამუშევრებით. მას ეკუთვნის 31 ილუსტრაცია, რომლებიც, მისივე თქმით, კლასიკური, ტრადიციული ფორმით გამოირჩევიან და ამგვარად მიხაი ზიჩის ნამუშევრებს უახლოვდებიან.სო­ფიო ნემ­სა­ძე, ვეფხისტყაოსანი - ახალი გამოცემა ახალი ილუსტრაციებით, 24 საათი, 30.06.11

 თარგმანები 

მინიატიურა|მარჯორი უორდროპი, ვეფხისტყაოსნის მთარგმნელი ინგლისურ ენაზე|193პქ
მინი|278x278პქ|ვეფხისტყაოსანი უნგრულ ენაზე. გამოცემის ყდა
დღეისათვის ვეფხისტყაოსანი მრავალ ენაზეა გადათარგმნილი. თარგმანი ზოგიერთ ენაზე ნაწილობრივია, უმრავლესობაზე კი სრული. არაერთ ენაზე ვეფხისტყაოსანი ნათარგმნია, როგორც პროზაული გაურითმავი ნაწარმოები.

ვეფხისტყაოსნის თარგმნის ისტორია იწყება XIX საუკუნის დასაწყისიდან, როდესაც 1802 წელს ევგენი ბოლხოვიტინოვმა გამოაქვეყნა პოემის პირველი სტროფის სიტყვასიტყვით ნათარგმნი რუსული ვერსია Историческое изображение Грузии в политическом, церковном и учебном ее состаянии, СПб., 1802. 1828-1831 წლებში მარი ბროსე აქვეყნებდა პროზაული თარგმანის ნაწყვეტებს ფრანგულ ენაზე Premiere Historie de Rostevan, roi d'Arabie, traduite du roman georgien intitule L'homme a la peau de tigre (Nouveau Journal Asiatique, 1828, t. II, გვ. 277-294 Recherches sur la poesie georgienne; notice de deux manuscrits et extraits du roman de Tariel, Nouveau Journal Asiatique, 1830, ტ. V, გვ. 257-284, ტ. VI, გვ. 372-394; ტ. VII, გვ. 321-372. ვეფხისტყაოსნის რუსულ ენაზე თარგმნის პირველი სერიოზული მცდელობაა პოეტ იპოლიტე ბარტდინსკის თარგმანი, რომელიც პირველად 1845 წელს გამოქვეყნდა ჟურნალი Иллюстрация, N 6, 7, Тариель, Барсова кожа. ამ თარგმანში მონაწილეობა მიუღია დავით ჩუბინაშვილსლ. ანდღულაძე, ვეფხისტყაოსნის პირველი რუსული თარგმანი, ძველი ქართული მწერლობის საკითხები, I, 1962, გვ. 206-207ლ. ანდღულაძე, ვეფხისტყაოსნის რევოლუციამდელი რუსი მთარგმნელები, ძველი ქართული მწერლობის საკითხები, III, 1968, გვ. 127 და, როგორც ირკვევა, გრიგოლ დადიანსს. ჯანაშია, ვეფხისტყაოსნის პირველი რუსული თარგმანის გამო, ლიტერატურული გაზეთი, 30.I.35. XIX საუკუნეში ვეფხისტყაოსანი კიდევ რამდენიმეჯერ ითარგმნა რუსულად, მათ შორის ი. ევლახოვის Кавказ, 1846, N 15, ა. აბაშიძის (პროზაულად) Кавказ, 1849, N 22 მიერ. გარდა სრული თარგმანებისა, XIX საუკუნეში გამოიცემოდა პოემის ცალკეული ნაწყვეტების თარგმანები სხვადასხვა ენებზე, მათ შორის რუსულ, ფრანგულ, გერმანულ და სომხურ ენებზე Шота Руставели, грузинский народный поэт, Тбилиси, 1885, 1888. 1840-იან წლებში კაზიმირ ლაფჩინსკიმ გიორგი ერისთავის დახმარებით ვეფხისტყაოსანი პროზაულად პოლონურ ენაზე თარგმნა Biblioteka Warszawska, IV, გვ. 1-38, 250-292, 495-514. 1889 წელს გამოქვეყნდა არტურ ლაისტის თარგმანი გერმანულად Der Mann in Tigerfelle, von Schota Rustaveli, Aus dem georgischen übersetzt von Arthur Leist, Dresden, Leipzig, 1889, რომელიც პირველი პოეტური თარგმანი გახდა დასავლეთ-ევროპულ ენაზე. ამავე საუკუნის მიწურულს პოემა ორჯერ ითარგმნა სრულად ფრანგულად, თუმცა მხოლოდ ერთი თარგმანი გამოიცაალ. ბარამიძე, შოთა რუსთაველი, ვეფხისტყაოსნის თარგმანები, თბილისი, 1975, გვ. 327.

1912 წელს, მთარგმნელის გარდაცვალების შემდეგ გამოიცა მარჯორი უორდროპის ინგლისურენოვანი პროზაული თარგმანი, რომელიც მკვლევართა შეფასებით ერთ-ერთი საუკეთესოა შინაარსობრივად დედანთან სიახლოვის მხრივნ. თაქთაქიშვილი-ურუშაძე, მარჯორი უორდროპი და ქართული საზოგადოება, მნათობი, 1960, N 1, გვ. 142-148ნ. თაქთაქიშვილი-ურუშაძე, მარჯორი უორდროპი, თბილისი, 1965. ასევე ინგლისურად თარგმნა ვეფხისტყაოსანი ვენერა ურუშაძემ The Knight in the Panther's Scin, Translated from the Georgian by Venera Urushadze, Tbilisi, 1968. XX საუკუნის დასაწყისში რუსულ ენაზე კვლავ რამდენიმეჯერ ითარგმნა ვეფხისტყაოსანი, მათ შორის ნიკო მარის (მხოლოდ პროლოგ-ეპილოგი) ТР, XII, СПб., 1910, კ. ბალმონტისა (სრული) Шота Руставели, Носящий барсову шкуру, Грузинская поэма XII века, Перевод К. Бальмонта, Издание М. и С. Сабашниковых, М., 1917 და ს. შარტის თარგმანები (ცალკეული ნაწყვეტების სახით) Шота Руставели, Барсова кожа, в переводе С. Я. Шарти, Выпуск первыи, 1918. ვეფხისტყაოსანი ბელა ვიკარის მიერ ნათარგმნია უნგრულ ენაზეცგრიგოლ ილარიონის ძე წერეთელი, ვეფხისტყაოსანი უნგრულ ენაზე, ლიტერატურული მემკვიდრეობა, I, 1935, გვ. 661-664. არაერთხელ გამოიცა სხვადასხვა მწერლის თარგმანი სომხურადს. ავჩიანი, შოთა რუსთაველი სომხურ ენაზე, გაზეთი კომუნისტი, 20.VII.37ლ. მელიქსეთ-ბეგი, რუსთაველი და სომხური ლიტერატურა, კრებული: შოთა რუსთაველი სკოლაში, თბილისი, 1937, გვ. 281-291 М. Г. Бабурян, Армянские переводы «Витяза в тигровой шкуре», Автореферат, Ереван, 1968.

1937 წლიდან, საბჭოთა კავშირში აღნიშნულ ვეფხისტყაოსნის 750-ე წლისთავთან დაკავშირებით, დაიწყო პოემის რუსულ ენაზე თარგმნის ახალი ტალღა. ვეფხისტყაოსანი რუსულად ამ პერიოდში გადათარგმნეს გიორგი ცაგარელმა Шота Руставели. Витяз в тигровой шкуре. Перевод с грузинского Георгия Цагарели под редакций Вл. Элснера. Москва, 1937, პანტელეიმონ პეტრენკომ Шота Руставели. Витязь в тигровой шкуре. Перевод с древнегрузинского Пантелеймона Петренко, при участии и под редакцией Константина Чичинадзе. Отвественный редактор академик Иосиф Орбели. М.-Л., 1937, შალვა ნუცუბიძემ Шота Руставели. Вытяз в тигровой шкуре. Поема в стихах. Перевод с грузинского Шалвы Нуцубидзе, редакция Сергея Городецкого, М., 1941, აგრეთვე М., 1950, Тб., 1949, 1957, 1966, მოგვიანებით ნ. ზაბოლოცკიმ Шота Руставели, Витяз в тигровой шкуре. Перевел с грузинского Н. Заболоцкий, М., 1957, ასევე თარგმანების ნაწყვეტები გამოაქვეყნეს სხვა მწერლებმაცალ. ბარამიძე, შოთა რუსთაველი, ვეფხისტყაოსნის თარგმანები, თბილისი, 1975, გვ. 333.

გარდა რუსულისა, XX საუკუნეში საბჭოთა კავშირში იუბილესთან დაკავშირებით პოემა ითარგმნა უკრაინულადმთარგმნელი: მიკოლა ბაჟანი. თარგმანი რამდენიმეჯერ დაიბეჭდა კიევში: 1937, 1939, 1950, 1957, 1966, ბელარუსულადთარგმანი ალესია ზვონაკისა და მიკოლა ხვედაროვიჩისა, მინსკი, 1966, სომხურადთარგმანი გ. ასატურისა, ერევანი, 1937, 1966, აზერბაიჯანულადთარგმანი ს. ვურღუნისა, მ. რაჰიმისა და ს. რუსტამისა, ბაქო, 1937, უზბეკურად ორჯერტაშკენტი, 1938, 1941მეორე თარგმანის მთარგმნელები: მ. შაჰზოდა, თ. მირთემირი. 1959, ყაზახურადალმა-ატა, 1938, ყირგიზულადფრუნზე, 1956, თუქმენულადაშხაბადი, 1957, აფხაზურადთარგმანი დ. გულიასი, სოხუმი, 1941, 1953, ოსურადთარგმანი მ. შავლოხოვისა, სტალინირი, 1943, ჩეჩნურადთარგმანი ნურადინ მუზაევისა, გროზნო, 1969, ებრაულად (ნაწილობრივი თარგმანი)მოსკოვი, 1937, ტაჯიკურად (ნაწილობრივი)სტალინაბადი, 1938, ბაშკირულად, ჩუვაშურად, თათრულად და სხვაალ. ბარამიძე, შოთა რუსთაველი, ვეფხისტყაოსნის თარგმანები, თბილისი, 1975, გვ. 344.

გარდა ზემოთ აღნიშნულისა, ევროპაში ვეფხისტყაოსანი ნათარგმნია ასევე უნგრულადთარგმანი შანდორ ვერეშისა, ბუდაპეშტი, 1954, რუმინულად (ორჯერ, ერთხელ პროზაულადთარგმანი ვერა რომანისა, ბუქარესტი, 1947, მეორედ კი ლექსადმთარგმნელი ვიქტორ კერნბახისა, ბუქარესტი, 1956, ასევე მოლდავურ დიალექტზემთარგმნელი იგორ კრეცუ, კიშინიოვი, 1966), პოლონურადდ. მელუხა, ვეფხისტყაოსნის პოლონური გამოცემა, გაზეთი თბილისი, 29.4.61, ჩეხურადმთარგმნელი იარომირ იედლიჩკა, პრაღა, 1958, ესპანურადმთარგმნელი დოქტორი გუსტავო დე ლა ტორე ბოტარო, სანტიაგო დე ჩილე, 1964. 1938 წელს პარიზში დაიბეჭდა კიდევ ერთი ფრანგულენოვანი პროზაული თარგმანი გიორგი გვაზავასა და მარსელ-პაონის მიერ Chota Rustaveli, L'homme a la peau de leopard. Texte francais de m. Georges Gvazava et de m-me Anie Marcel-Paon, Paris, 1938; 1945 წელს — იტალიური პროზაული თარგმანი La pelle di Leopardo di Schotha Rusthaveli, Milano, 1945, 1955 წელს კი — ჰუგო ჰუპერტის გერმანული პოეტური თარგმანი Schota Rusthaveli, Der Recke im Tigerfell, Altgeorgisches Poem, Deutsche Nachdichtung von Hugo Huppert, Berlin, 1955, 1970.

აზიური ენებიდან ვეფხისტყაოსანი სხვადასხვა დროს ითარგმნა ჩინურმთარგმნელი ლი-ცი-ე, შანხაი, 1943, იაპონურნოდარ კოჭლაშვილი, იპეი ფუკურო, ლიტერატურული გაზეთი, 13.4.62, მონღოლურმთარგმნელი დ. გომბოჟავი, ულან-ბატორი, 1965, ებრაულდ. აგიაშვილი, ვეფხისტყაოსანი ებრაულ ენაზე, გაზეთი კომუნისტი, 3.2.67, ქურთულ ენებზემთარგმნელი ჯარდოე ასადი, ბოლო თავები ქერიმ ანყოსისა, 2007. პოემის ნაწყვეტები ნათარგმნია ასევე სპარსულადმთარგმნელი მორთეზა ფათემი, თბილისი, 1966.

 მნიშვნელობა 
შუა საუკუნეებშიცა და შემდეგ დროშიც ვეფხისტყაოსანი დიდ როლს ასრულებდა ქართველი ერის, განსაკუთრებით კი ქართული ლიტერატურის თვითმყოფადობის საკითხებში; ვეფხისტყაოსანი ქართველთათვის ერთ-ერთ საყვარელ წიგნად რჩებოდა. XVII საუკუნის პოეტი არჩილი პოემის ამგვარ დიდ მნიშვნელობას ამ სიტყვებით გადმოცემს (საუბრობს რუსთაველის ენით)არჩილიანი, II, ალ. ბარამიძისა და ნ. ბერძენიშვილის რედაქციით, 78, 1-2:

ვეფხისტყაოსნის დიდი მნიშვნელობა ჩანს იმაშიც, რომ ხშირად მას მოიხსენიებდნენ, როგორც „ქართველთა მეორე ბიბლიას“გ. იმედაშვილი, რუსთველოლოგიური ლიტერატურა, თბილისი, 1957, გვ. 70. აღსანიშნავია, რომ ვეფხისტყაოსანი ყოველთვის იყო ქართველი პატარძლის მზითევში, რუსთაველის ლექსებს მღეროდნენ საქორწილო ზეიმის დროსთეიმურაზ მეორე, თხზულებათა კრებული, გ. ჯაკობიას რედაქციით, თბილისი, 1938. ქართველთა შორის ხშირად იყვნენ ისეთები, რომლებმაც არა მარტო ცაკლეული თავები, არამედ მთელი პოემა ზეპირად იცოდნენქეთევან ცხადაძე, ვეფხისტყაოსნის ზეპირმცოდნეობა, გაზეთი ბოლშევიკური კადრებისათვის, 16.I.38ვარლამ ძიძიგური, მასწავლებლის მოგონებანი, თბილისი, 1957, გვ. 207 ი. მეგრელიძე, Руставели и фольклор, გვ. 141, 159. ბრძოლის დროს, ხშირად, რუსთაველის აფორიზმებს გამამხნევებელი მნიშვნელობაც ენიჭებოდა; ქართლის ცხოვრებაში მოთხრობილია ამბავი, რომლის მიხედვითაც 1699 წელს ქართველთა მცირერიცხოვანმა ლაშქარმა, მას შემდეგ რაც იგი მეთაურმა ვეფხისტყაოსნის აფორიზმით — „უგანგებოდ ვერას მიზმენ, შეცამებან ხმელთა სპანი“ — გაამხნევა, დაამარცხა სპარსელთა მრავალრიცხოვანი არმიაქართლის ცხოვრება, II, 1854, გვ. 314-315.

აღსანიშნავია ვეფხისტყაოსნის მნიშვნელობა როგორც შუა საუკუნეების, ისე ახალ და თანამედროვე ქართულ ლიტერატურაში. XV-XVIII საუკუნეების ქართველი პოეტები შოთა რუსთაველს მიმართავდნენ როგორც შთაგონების წყაროს. ამ პერიოდის ქართულ პოეზიაში ვეფხისტყაოსანი მიჩნეულია იდეალურ ნაწარმოებად, პოეზიის ეტალონად; ხშირია ისეთი შემთხვევები, როდესაც პოეტები თავიანთ ლექსებში რუსთაველს პატიებას თხოვენ იმისთვის, რომ ვეფხისტყაოსნის შემდეგ მათაც გაბედეს „უმსგავსო ლექსების თქმა“მაგ. იხ. გ. ჯაკობია, იოსებზილიხანიანის ქართული ვერსიები, თბილისი, 1927, სტროფი Iმაგ. იხ. შვიდი მთიები, კ. კეკელიძის რედაქციით, თბილისი, 1931, სტროფი 6,1მაგ. იხ. არჩილი, გაბაასება თეიმურაზისა და რუსთაველისა, 36, 3-4. ასევე აიდეალებენ რუსთაველის შემოქმედებას აღორძინების ხანის ქართველი პოეტებიცტ. რუხაძე, აღორძინების პერიოდის მწერლობის ცნობები შოთა რუსთაველსა და ვეფხისტყაოსანზე, თბილისის უნივერსიტეტის შრომები, 1936, III, გვ. 185-213ტ. რუხაძე, ვეფხისტყაოსნის გავლენა აღორძინების ხანის ლიტერატურაზე, კრ. შოთა რუსთაველი სკოლაში, თბილისი, 1937, გვ. 84-121დ. ბრეგაძე, ვეფხისტყაოსნის ეპიზოდები აღორძინებისა და გარდამავალი ხანის ლიტერატურაში, ქუთაისის პედინსტიტუტის შრომები, VIII, 1948, გვ. 149-174, მათ შორის დავით გურამიშვილიც, რომელიც დავითიანში აღნიშნავსდ. გურამიშვილი, დავითიანი, თბილისი, 1955, გვ. 35:

ვეფხისტყაოსნის მნიშვნელობა განსაკუთრებით იზრდება XVI საუკუნიდან, როდესაც საქართველოში სპარსეთის ბატონობა იწყება. ამ პერიოდში სპარსეთი ცდილობს საქართველოში სპარსული ენისა და ლიტერატურის გავრცელებას. ქართულ პოეზიაში ჩნდება ახალი, სპარსული სტილის მიმდინარეობები, რომლებიც დიდი პოპულარობით სარგებლობდნენ. ითარგმნება არაერთი სპარსული ნაწარმოები ქართულ ენაზე. სპარსული ენისა და ლიტერატურის ერთ-ერთი დამცველი ამ პერიოდში არის თეიმურაზ I. ასეთ ვითარებაში ვეფხისტყაოსანი ეროვნული ლიტერატურის დამცველთა მთავარ იარაღს წარმოადგენს, ისინი სწორედ შოთას შემოქმედებას უპირისპირებენ სპარსულ პოეზიას და ამგვარად ცდილობენ, აჩვენონ ქართული მწერლობის უპირატესობა უცხოურთან. მეორე მხრივ, სპარსეთის ბატონობის დროს იზრდება ვეფხისტყაოსნის, როგორც ჰეროიკული ნაწარმოების მნიშვნელობაც — თავისუფლებადაკარგული ქართველებისათვის ვეფხისტყაოსანი ხდება გმირული სულისკვეთებისა და აზრიანი ცხოვრების წამახალისებელი მოწოდებაალ. ბარამიძე, შოთა რუსთაველი, ბრძოლა რუსთველის გარშემო, თბილისი, 1975, გვ. 457 და შემდგომნი.

ვეფხისტყაოსანს მნიშვნელობა არ დაუკარგავს არც XIX-XX საუკუნეებში. პირიქით, ამ პერიოდში კიდევ უფრო იზრდება მისი აღმზრდელობითი მნიშვნელობა. რუსეთის ბატონობის პირობებში ეროვნულ-განმათავისუფლებელი მოძრაობისათვის ვეფხისტყაოსანი წარმოადგენდა ერთ-ერთ ძეგლს, რომელსაც უნდა დასაბუთებინა ქართველი ერის კულტურული მაღალი დონე, სოციალური თავისუფლებისა და ეროვნული დამოუკიდებლობის კანონიერი უფლებები. ვეფხისტყაოსნის გავლენა იგრძნობა ახალი დროის ქართულ ლიტერატურაში, მათ შორის ნიკოლოზ ბარათაშვილის, ილია ჭავჭავაძის, აკაკი წერეთლისა და ვაჟა-ფშაველას ნაწარმოებებშივ. ბერიძე, ილია ჭავჭავაძე და ვეფხისტყაოსანი, თბილისი, 1936გრ. აბაშიძე, ი. ჭავჭავაძის პოეტიკის სათავეები, „ლიტერატურული საქართველო“, 29.5.1937პ. ინგოროყვა, ნ. ბარათაშვილის თხზულებათა 1939 წლის გამოცემის შესავალი წერილიალ. ბარამიძე, ნ. ბარათაშვილი და ძველი ქართული პოეზია, ნარკვევები, III, თბილისი, 1952, გვ. 377-392ალ. ბარამიძე, ილია ჭავჭავაძე და ძველი ქართული მწერლობის საკითხები, საიუბილეო კრებული, თბილისი. 1957, გვ. 22-52ალ. ბარამიძე, ვაჟა-ფშაველა - რუსთველოლოგი, „ლიტერატურული გაზეთი“, 21.7.61. აღსანიშნავია, რომ ვეფხისტყაოსანი მსოფლიო მნიშვნელობის ლიტერატურულ ნაწარმოებადაა მიჩნეული; პოემის ამგვარი მნიშვნელობის გამო დღეს იგი მსოფლიოს მრავალ ენაზეა ნათარგმნი (იხილეთ ამავე სტატიის ქვეთავი „თარგმანები“).

 კრიტიკა 
მიუხედავად ყველა დროში ვეფხისტყაოსნის დიდი მნიშვნელობისა, იგი შუა საუკუნეებში კრიტიკის საგანს წარმოადგენდა ძირითადად ქართული სამღვდელოების მიერვიქტორ ნოზაძე, ვეფხისტყაოსნის ღმრთისმეტყველება, ვეფხისტყაოსნის მჩხრეკელნი ძველად; მეტიც, ზოგიერთი მკვლევარი მიიჩნევს, რომ ვეფხისტყაოსანი იდევნებოდა და ხელნაწერი წიგნები ხშირად იწვებოდა. ზოგიერთი მეცნიერის აზრით ამისი ნამდვილი მიზეზი იყო ის, რომ შოთა რუსთაველის ჰუმანისტური მსოფლმხედველობა და სიცოცხლისმოყვარეობის გრძნობით გამსჭვალული მისი პოეზია იწვევდა კონსერვატიული საზოგადოების გაღიზიანებას, ხშირად კი გაბოროტებასა. გაწერელია, კლერიკალური რეაქცია და რუსთაველი, ნარკვევები ქართული პოეტიკიდან, 1938, გვ. 31-45ტ. რუხაძე, ვეფხისტყაოსნის წინააღმდეგ ბრძოლის სოციალურ-იდეური მოტივები, თბილისი, 1941, გვ. 79-88. ვიქტორ ნოზაძის აზრით კი სამღვდელოების მხრიდან პოემის კრიტიკის მიზეზი გახდა ის, რომ პირველ ქართულ სტამბაში ვახტანგ VI-მ საკუთარი ხარჯებით დააბეჭდინა საერო ნაწარმოები — ვეფხისტყაოსანი, რამაც სამღვდელოების აღშფოთება გამოიწვია; მკვლევარი თვლის, რომ ვეფხისტყაოსნის მოწინააღმდეგე მხოლოდ ვიწრო სამონაზვნო წრე იყო. XV-XVIII საუკუნეების ქართული სამღვდელოება ავითარებს აზრს, რომ პოემა სპარსულია, არ ცნობს სამებას, ერთარსებას, არის ანტიქრისტიანული ნაწარმოები, არსად თვლის ხორცს და არა სულსალ. ბარამიძე, შოთა რუსთაველი, ბრძოლა რუსთველის გარშემო, თბილისი, 1975, გვ. 451.

უცნობია, თუ როდის დაიწყო შოთა რუსთაველისა და მისი პოემის დევნა საქართველოში. არსებობს ტრადიციული, ხალხური შეხედულება, რომლის მიხედვითაც რუსთველი სამშობლოდან თავისივე სიცოცხლეში გააძევეს; თუმცა ეს ვერსია მეცნიერულად არ დასტურდება და დაუსაბუთებელია. ალექსანდრე ბარამიძე მიიჩნევს, რომ ვეფხისტყაოსნის დევნა უნდა დაწყებულიყო საქართველოში მონღოლთა ბატონიბის შემდეგ, როდესაც თანდათან იწყება ქართველთა ახალი იდეოლოგიის ჩამოყალიბებაალ. ბარამიძე, შოთა რუსთაველი, ბრძოლა რუსთველის გარშემო, თბილისი, 1975, გვ. 452.

ვეფხისტყაოსნის დაცვას შეეცადა ვახტანგ VI, რომელმაც პოემის შინაარსი ალეგორიულ-მისტიკური თვალსაზრისით განმარტა, თუმცა მის განმარტებას (როგორც მეფე თავად უწოდებს — „თარგმანს“) შედეგი არ მოუტანია, პირიქით, ამით უფრო მეტად გამწვავდა ვეფხისტყაოსნის მომხრეებსა და მოწინააღმდეგეებს შორის არსებული დაპირისპირება. ვახტანგის განმარტება დაგმო არქიეპისკოპოსმა ტიმოთე გაბაშვილმა. იგი ვახტანგ VI-ის განმარტებისა და თავად რუსთაველის შესახებ წერსტიმოთე გაბაშვილი, მიმოსლვა, თბილისი, 1956, გვ. 80, შენიშვნა:

არსებობს მოსაზრება, რომ XVIII საუკუნის მეორე ნახევარში უცდიათ ვახტანგის მიერ გამოცემული ვეფხისტყაოსნის მოსპობას. ყუბანეიშვილი, ვეფხისტყაოსნის ვახტანგისეული გამოცემისადმი დამოკიდებულება XVIII-XIX საუკუნეებში (ლიტერატურული ძიებანი, I, 1943). პლატონ იოსელიანის გადმოცემით, ტიმოთე გაბაშვილის აზრისავე იყო კათოლიკოსი ანტონ I, რომელმაც ვახტანგის სტამბაში დაბეჭდილი მრავალი წიგნი ვეფხისტყაოსნისა დააწვევინა და მტკვარში ჩააყრევინამიმოხილვა წმიდათა ადგილთა ტიმოთესაგან..., პ. იოსელიანის გამოცემა, თბილისი, 1852, გვ. 154. ამავეს იმეორებს 1909 წელს ზაქარია ჭიჭინაძეც. ამ ცნობებს არაერთი მკვლევარი სარწმუნოდ მიიჩნევს, თუმცა არსებობს აზრიც, რომ ეს მხოლოდ ბრალდებებია ანტონ კათოლიკოსის წინააღმდეგ. გაიოზ იმედაშვილი აღნიშნავს, რომ ვეფხისტყაოსნის დევნას საქართველოში მხოლოდ შემოქმედებითი კრიტიკის სახე ჰქონდა, ხოლო ამ კრიტიკის „ფიზიკური გამოვლინებები“ დოკუმენტურად არ დასტურდება. ვიქტორ ნოზაძის თქმით, არ არსებობს არავითარი საბუთი იმისა, რომ ანტონი და ტიმოთე ვეფხისტყაოსანს არაქრისტიანული ან მწვალებლური ხასიათის გამო გმობდნენ. ვიქტორ ნოზაძეს მოჰყავს ანტონ კათალიკოსის ციტატა:

მკვლევარი ყურადღებას ამახვილებს სიტყვებზე „ღუთის-მეტყუელიცა მაღალ“ და ასკვნის, რომ ანტონ კათალიკოსი შოთას ამ სიტყვებით არ მოიხსენიებდა, ეკლესიის მიერ იგი მწვალებლად ან არაქრისტიანული იდეოლოგიის პოეტად რომ ყოფილიყო მიჩნეული. ამავე დროს ვიქტორ ნოზაძე არ უარყოფს, რომ სამღვდელოების ვიწრო წრეები გმობდნენ რუსთაველის შემოქმედებას, მაგრამ მიიჩნევს, რომ ამისათვის ისინი არ არიან „გასაკიცხი და ქოქოლა დასაყრელი“.

მართალია ვეფხისტყაოსნის დევნა და კრიტიკა ძირითადად სამღვდელოების მხრიდან ხდებოდა, მაგრამ სასულიერო წრეშიც საკმაოდ იყვნენ პოემის დამცველები, მათ შორის ისეთებიც, რომლებმაც საკუთარი ხელით გადაწერეს პოემის სრული ტექსტი. მეორე მხრივ, საერო პირებიც ხშირად აკრიტიკებდნენ შოთა რუსთაველის ნაწარმოებსალ. ბარამიძე, შოთა რუსთაველი, ბრძოლა რუსთველის გარშემო, თბილისი, 1975, გვ. 456-457.

1889 წელს ჟურნალში „Северный Вестник“ ივანე ჯაბადარი აქვეყნებდა ქართველი ერის ღირსების დამამცირებელ წერილებს სათაურით „Письма о Грузии“. ერთ-ერთ წერილში ივანე ჯაბადარმა დამცინავად გააკრიტიკა ვეფხისტყაოსანი Северный Вестник, № № 9 და 10. ჯაბადარს საპასუხო წერილი დაუბრუნა ილია ჭავჭავაძემალ. ბარამიძე, ნარკვევი: ილია ჭავჭავაძე და ძველი ქართული მწერლობის საკითხები, ილია ჭავჭავაძისადმი მიძღვნილი საიუბილეო კრებული, თბილისი, 1957, გვ. 22-52.

2003 წლის 15 თებერვალს გაზეთ „24 საათში“ გამოქვეყნდა ინტერვიუ რობერტ სტურუასთან, სადაც მან განაცხადა, რომ, მისი აზრით, ვეფხისტყაოსანი არის ირონიული ნაწარმოები ქართულ ზნე-ჩვეულებებზე, ავტორი პირდაპირ ვერ წერს ქართველების სიმდაბლეზე და რომანტიზმით უკეთებს კონტრასტს მათ ცხოვრებას. რობერტ სტურუას სურდა დაედგა სპექტაკლი „ვეფხისტყაოსანი“, სადაც ერთ-ერთი პერსონაჟია „კაცი რომელიც ვერ იტანს ამ წიგნს, მაგრამ ნაწარმოებს დგამს იმისათვის, რომ აუხსნას ქართველებს ეს იდიოტიზმი“. სპექტაკლის დასაწყისში ამ პერსონაჟს უნდა დაემცირებინა პოემა და მისი ფურცლები მიმოეფანტალაშა ბერულავა, რობერტ სტურუა: „ვეფხისტყაოსანი“ იდიოტიზმია. Droni.ge. წაკითხვის თარიღი: 17 ოქტომბერი, 2011. რობერტ სტურუას ეს განცხადება ბევრმა აღიქვა, როგორც ქართული კულტურის დამცირებაქეთი ხატიაშვილი, რობერტ სტურუას საფინალო სცენა. Ptpress.ge. წაკითხვის თარიღი: 17 ოქტომბერი, 2011გურამ შარაძე, ,,ვეფხისტყაოსანი’’ სტურუას „ქაჯეთის თეატრს“ შეიწირავს! წაკითხვის თარიღი: 17 ოქტომბერი, 2011შორენა კოკორაშვილი, სიმონ მასხარაშვილი: „რობეტ სტურუას ბაბუა, ისევე, როგორც მამის ბიძა, საქართველოს ოკუპანტები იყვნენ და ისინი საქართველოში რუსეთის არმიას მოუძღოდნენ“, წაკითხვის თარიღი: 17 ოქტომბერი, 2011. თუმცა, მოგვიანებით, 2010 წელს გაზეთ „კვირის პალიტრასთან“ მიცემულ ინტერვიუში რობერტ სტურუამ განაცხადა, რომ მას უბრალოდ სურდა თეატრალურად გადმოეცა რუსთაველის არაჩვეულებრივი პოეზია, მისი ჰუმანიზმი, თუმცა სპექტაკლის დადგმისათვის დაფინანსება ვერ მოიპოვალელა ჯიყაშვილი, კვირის პალიტრა, „რად უნდათ ეს „კარგად მოქცეული“ რეჟისორები?!“ 27-12-2010.

ეკრანიზაცია
„ვეფხისტყაოსნის“ ეკრანიზაცია არ განხორციელებულა მიუხედავად იმისა, რომ ჯერ კიდევ 1911 წლიდან არსებობდა მისი კინოვერსიების შექმნის მცდელობა.

ვეფხისტყაოსნის პირველი კინოსცენარი 1911 წელს შეიქმნა. ერთ-ერთმა ფრანგულმა კინოფირმამ სცენარის დაწერა შალვა დადიანს შესთავაზა. დადიანმა დაწერა სცენარი, რომელიც კომპანიამ მოიწონა. დადიანს რეჟისორის ასისტენტობა და კონსულტანტობაც უნდა გაეწია, მაგრამ ეს წამოწყება პირველი მსოფლიო ომის გამო ჩაიშალა. 

„ვეფხისტყაოსნის“ ეკრანიზაციის აზრი ხელმეორედ გაჩნდა 1920-იანი წლების შუა ხანებში. ამჯერად ეკრანიზაციის იდეა საქართველოს სსრ სახკომსაბჭოს თავმჯდომარე შალვა ელიავას ეკუთვნოდა. გერმანე გოგიტიძე მივლენილი იქნა გერმანიაში, „ნიბელუნგების“ რეჟისორ ფრიც ლანგთან შესახვედრად. თავად გოგიტიძე ეჭვით უცქერდა ნაწარმოების ეკრანიზაციის იდეას.გოგიტიძე, გ. „ქართული კინოს წარსულიდან“ გვ. 120 — საგა, 2013 წ.გოგიტიძე ლანგს მოუყვა პოემის მოკლე შინაარს. რეჟისორი დასთანხმდა და ასისტენტისა და ოპერატორების თანხლება მოითხოვა. როცა ხარჯთაღრიცხვა დაიანგარიშეს, უზარმაზარი თანხა გამოვიდა. გოგიტიძე ამბობდა, ფრიც ლანგმა იმდენი თანხა მოითხოვა, იმ ფულით რამდენიმე ზაჰესსა და რიონჰესს ავაშენებდიოთო.გოგიტიძემ, რომელსაც არ სჯეროდა, რომ ამ პროექტს მომავალი ექნებოდა, როგორც შემდგომში თავის მოგნენებში აღწერა, განზრახ გააზვიადა ლანგის მიერ წამოყენებული მოთხოვნები.

1935-1937 წლებში რუსთაველის საიუბილეო კომისიამ გამოაცხადა კონკურსი საუკეთესო სცენარის მოსამზადებლად. საცდელად გადაღებულ იქნა მოკლემეტრაჟიანი ფილმი „ქაჯეთი“, რომელიც კოტე მიქაბერიძემ გადაიღო საკუთარი სცენარის მიხედვით. ფილმი დაეფუძნა ნესტან-დარეჯანის ქაჯეთის ციხიდან გამოხსნის ეპიზოდს. მთავარ როლებს ასრულებდნენ თამარ ციციშვილი (ნესტან-დარეჯანი) და კოხტა ყარალაშვილი (ტარიელი). ეს იყო მთლიანად პავილიონებში გადაღებული ფილმი, რომელსაც წინ დიდი სარეკლმაო კამპანია უძღოდა. ნაწარმოები სუსტი და უღიმღამო გამოვიდა, რის შემდეგაც ქართველი რეჟისორები აღარ დაბრუნებიან „ვფხისტყაოსნის“ ეკრანიზაციის იდეას.მახარაძე, ი., „დიადი მუნჯი“ გვ 44-45 — ბაკურ სულაკაურის გამომცემლობა, თბილისი, 2014 ISBN 978-9941-23-104-9

 იხილეთ აგრეთვე 
 შოთა რუსთაველი
 ვეფხისტყაოსნის ქართული
 ვეფხისტყაოსნის თარგმანები

 ლიტერატურა 








 ვეფხისტყაოსნის სიმფონია, შედგ. ა. შანიძის ხელმძღვანელობით, თბ., 1956;
 „ვეფხისტყაოსნის“ სიმფონის. ფუძეთა და სიტყვა-ფორმათა ინდექსი, თბ., 1973;

 რესურსები ინტერნეტში 

 ვეფხისტყაოსანი (ქართულ ენაზე) Allgeo.org-ზე
 ვეფხისტყაოსანი (ინგლისურ ენაზე) Allgeo.org-ზე

 სქოლიო 

კატეგორია:ვეფხისტყაოსანი
კატეგორია:ქართული პოემები
კატეგორია:ეპიკური პოემები
კატეგორია:შუა საუკუნეების ლიტერატურა