კრაკოვი

კრაკოვი (), სრული სახელი: სამეფო დედაქალაქი კრაკოვი () — ერთ-ერთი უძველესი და უდიდესი ქალაქი პოლონეთში, მისი ძველი ნაწილი იუნესკოს მიერ მსოფლიო მემკვიდრეობად არის მიჩნეული.Properties inscribed on the World Heritage list, Poland. Ratification of the convention: June 29, 1976. UNESCO World Heritage Center. Last updated: July 6, 2009 იგი მდებარეობს ზემო ვისლას სანაპიროზე მცირე პოლონეთში, დედაქალაქიდან სამხრეთით 250 კმ-ში.

კრაკოვი ისტორიულად იყო ქვეყნის წამყვანი სამეცნიერო, კულტურული და ხელოვნების ცენტრი. 1038 წლიდან 1596 წლამდე იყო პოლონეთის სამეფოს დედაქალაქი და დღესაც მრავალთა მიერ მიიჩნევა ქვეყნის გულად, საკუთარი ათასწლოვანი ისტორიის წყალობით. 1846 წლიდან 1918 წლამდე ეს დასახლება წარმოადგენდა კრაკოვის დიდი საჰერცოგოს ადმინისტრაციულ ცენტრს. ქალაქი ასევე მალოპოლსკის სავოევოდოს დედაქალაქია 1999 წლიდან, მანამდე კრაკოვის სავოევოდოს დედაქალაქი იყო XIV საუკუნიდან. კრაკოვი ასევე რეგიონისა და საერთაშორისო ტურიზმის ცენტრია, წელიწადში 2 მილიონზე მეტი მნახველით.

ქალაქის სიახლოვეს აღმოჩენილი უძველესი ნასახლარები ქვის ხანით თარიღდება. კრაკოვის როგორც დასახლების მოხსენიება ხდება 965 წლიდან, ქალაქის სტატუსი კი მიენიჭა 1257 წელს. პოლონეთის მეორე რესპუბლიკის არსებობის დროს აქ გაიხსნა რამდენიმე ახალი უნივერსიტეტი, კრაკოვი კიდევ უფრო მნიშვნელოვანი კულტურულ როლს ასრულებს ქვეყნის ცხოვრბაში. ქალაქში მცხოვრებთათვის განსაკუთრებით რთული იყო გერმანელების მმართველობის პროცესი მეორე მსოფლიო ომის პერიოდში, ამ ტერიტორიიდან მრავალი ებრაელი გადაიყვანეს სხვადასხვა საკონცენტრაციო ბანაკში, მათი უმრავლესობა მოხვდა ოსვენციმში.

2009 წლის მონაცემებით მოსახლეობა შეადგენს 754 854 კაცს.

 ისტორია 

 ადრეული ისტორია 

კრაკოვისთვის პრეისტორია იწყება ქვის ხანის დროიდან, ამის დამამტკიცებელია ქალაქის სიახლოვეს არსებულ ვაველის ბორცვზე აღმოჩენილი, ნასახლარები. ვაველის ბორცვი წარსული და აწმყო ლეგენდების თანახმად ქალაქი აგებულია მითური კრაკის მიერ.ვაველის სამეფო ციხესიმაგრე, მთავარი გვერდი. Maria Dębicka,  პირველი წერილობით ჩანაწერები, რომლის მიხედვითაც ქალაქის არსებობა დასტურდება თარიღდება 965 წლით. ამ ტერიტორიას ბოჰემის საჰერცოგო განაგებდა.

მეათე საუკუნის ბოლოს, ქალაქი ხდება მთელს ამ რეგიონში წამყვანი სავაჭრო ცენტრი. კრაკოვს უკვე განაგებენ პიასტების დინასტიის წარმომადგენლები. ამავე პერიოდიდან იწყება აღმშენებლობის მნიშვნელოვანი პროცესი, აქ აიგო აგურით ნაგები ვაველის ციხესიმაგრე, რომანულ არქიტექტურულ სტილში აშენებული წმინდა ადალბერტის ტაძრის კათედრალი და ბაზილიკა. ქალაქი თითქმის სრულად გაანადგურა 1241 წელს პოლონეთში მონღოლების შეჭრამ, ამას დაემატა 1259 და 1287 წლებში მათი ხელმეორედ შეჭრა.ედუარდ კოლოძიეჯსკი, "პოლონეთი. გეოგრაფია, პოლიტიკის_ისტორია და ეკლესიის მდგომარეობა." კათოლიკური_ენციკლოპედია,  ეს დასახლება მოგვიანებით ხელახლა აღდგა. 1257 წელს ბოლესვალ V-მ გამოსცა დადგენილება, რომელიც უშუალოდ კრაკოვს ეხებოდა, სწორედ ამ წელს კრაკოვს მიენიჭა ქალაქის სტატუსი. ძველი სამეფო ციხესიმაგრე ვაველი, შეერთებული იქნა ახალ ქალაქთან, რომელიც აგებული იქნა მის ჩრდილოეთით, აქვე იყო ბაზრის მოედანიც. XIV საუკუნემდე ქალაქის მოსახლეობაში უმრავლესობას შეადგენდა გერმანელები, უკვე მოგვიანებით ამ დასახლებამ განიცადა პოლონიზაცია. შემდგომ წლებში ქალაქის ფართობი მნიშვნელოვნად გაიზარდა და ამასთანავე მეტად გაიზარდა მისი მნიშვნელობაც. 1364 წელს კაზიმირ III-ის უშუალო ინიციატივის შედეგად აქ გაიხსნა კრაკოვის უნივერსიტეტი,Sharon & Peter Pfeiffer, "Krakow. A brief history."  მეორე უძველესი უნივერსიტეტი ცენტრალურ ევროპაში იყო კარლის უნივერსიტეტი პრაღაში. ქალაქის გაზრდა კიდევ უფრო ინტენსიური გახდა იაგელონების დინასტიის დროს. კრაკოვი იქცა პოლონეთის სამეფოს ადმინისტრაციულ ცენტრად და ის შევიდა ჰანზაში. სწორედ ამ პერიოდიდან დაიწყო ქალაქში ოქროს ხანა.Hanseatic towns: Kraków , Polonia Online, Retrieved on 25 September 2007.

 ოქროს ხანა 
|thumb|225px|ქალაქი კრაკოვი, ნიურნბერგის ქრონიკა (1493)

XV - XVI საუკუნეები კრაკოვისთვის არის ოქროს ხანის პერიოდი.p.118. See vol.1, chapter 5. ამ დროს პოლონეთში არის რენესანსი,Michael J. Mikoś, Polish Renaissance Literature: An Anthology. Ed. Michael J. Mikoś. Columbus, Ohio/Bloomington, Indiana: Slavica Publishers. 1995. ISBN 978-0-89357-257-0 First chapters online , Retrieved on 25 September 2007Cracow's Historic center, UNESCO report, retrieved on 4 October 2007 ქალაქის ებრაულ კვარტალში აიგო რამდენიმე სინაგოგა, მათგან აღსანიშნავია ძველი სინაგოგა.Old Synagogue in Krakow, Retrieved on 25 September 2007. პოლონეთის მეფის კაზიმირ IV-ის მმართველობის ხანაში, ქალაქში მრავალი ხელოვანი დასახლდა, ისინი სწორედ აქ მოღვაწეობდნენ მათი კვალი ქალაქზე აისახა. მათგან აღსანიშნავია იოჰან ჰალერი, სწორედ მისი უშუალო ხელმძღვანელობით შეიქმნა ბეჭდვითი პრესაHarold B. Segel, Renaissance Culture in Poland: The Rise of Humanism, 1470–1543, Cornell University Press, 1989, ISBN 0-8014-2286-8, Google Print, p.252 პოლონეთის ტერიტორიაზე შექმნილი პირველი ბეჭდვითი ნამუშევარი 1473 წლით თარიღდება და ის სწორედ კრაკოვში გამოიცა.Wieslaw Wydra, "Die ersten in polnischer Sprache gedruckten Texte, 1475–1520", Gutenberg-Jahrbuch, Vol. 62 (1987), pp.88–94 (88)

1520 წელს იოჰან ბეჰემმა გააკეთა უდიდესი საეკლესიო ზარი, რომელსაც პოლონეთის მეფის სიგიზმუნდ I-ის პატივსაცემად სიგიზმუნდის ზარი ეწოდა."The Warsaw Voice", April 11, 1999.  ამავე პერიოდში ჰანს დიურერის უმცროსი ძმა ალბრეხტ დიურერი იყო სამეფო სასახლის კარის მხატვარიც.T. Sturge Moore, "Albert Durer"; and Janusz Wałek,  1572 წელს მეფე სიგიზმუნდ II ავგუსტი გარდაიცვალა, მას ძე არ დარჩენია. პოლონელი დიდებულების გადაწყვეტილებით ქვეყნის მეფე გახდა ფრანგი ანრი III ვალუა. ამ პერიოდიდან კრაკოვის მნიშვნელობამ და მისმა ფუნქციებმა დაკნინება დაიწყო, პოლონეთში განხორციელდა შვედების შეჭრა. 1596 წელს სიგიზმუნდა III ვაზამ სამეფო ტახტი გადაიტანა ვარშავაში.Jagiellonian_University Center for European Studies, "A Very Short History of Kraków", see: 

 XVIII საუკუნე და XX-ის დასაწყისი 

დასუსტებული პოლონეთ-ლიტვის თანამეგობრობა, მისმა მეზობრლებმა ორჯერ გაინაწილეს. პოლონეთის ტერიტორიის გარკვეული ნაწილი შევიდა: რუსეთის იმპერიის, ჰაბსბურგების სახელმწიფოსა და პრუსიის სამეფოს შემადგენლობაში.Dorota Wasik, Cracow_University_of_Economics, International Programs Office: "A short long history of Cracow", see:  1794 წელს ტადეუშ კოსტიუშკოს ინიციატევით კრაკოვის ცენტრალურ მოედანზე დაიწყო აჯანყება, რომელიც წარუმატებლად დასრულდა. ქალაქი რუსების მმართველობის ქვეშ დარჩა. პოლონეთის შემდგომი დაყოფის შემდეგ კრაკოვი მოექცა ავსტრიის შემადგენლობაში. 1807 წელს დადებული ტალზიტიის ზავით, შეიქმნა ახალი სახელმწიფო ვარშავის საჰერცოგო, რომელშიც კრაკოვიც გაერთიანდა. ეს სახელმწიფო საფრანგეთის იმპერატორის ნაპოლეონ ბონაპარტის უშუალო ინიციატივით იყო შექმნილი. ნაპოლონის დამარცხების შემდეგ, 1815 წელს გამართულმა ვენის კონგრესმა, ეს სახელმწიფო დაშლილად გამოაცხადა და აღდგენილი იქნა ომამდე არსებული მდგომარეობა, თუმცა კრაკოვისთვის სიტუაცია ნაწილობრივ შეიცვალა, ამ დასახლებას მიენიჭა თავისუფალი ქალაქის სტატუსი. კრაკოვმა ამ სტატუსის ქვეშ 1846 წლამდე იარსება. შემდგომ კი შეიქმნა კრაკოვის დიდი საჰერცოგო.

1866 წელს ავსტრიამ გალიციას მიანიჭა ავსტონომიურობა. რამდენიმე წლის შემდეგ დაიწყო ომი ავსტრიასა და პრუსიას შორის,Marek Strzala, "History of Krakow"  ამ პერიოდიდან კრაკოვის როლი პოლენეთის ცხოვრებაში მნიშვნელოვნად იზრდება და ის ქვეყნის კულტურული ცხოვრების ცენტრი გახდა Bożena Szara, Przeglad Polski (6 April 2001):  სწორედ აქ ცხოვრობდა გამოჩენილი პოლონელების დიდი ნაწილი, მათგან აღსანიშნავია მხატვარი იან მეტეიკო (მეტეიკო სწორედ კრაკოვში გარდაიცვალა 1893 წელს). 1901 წელს ქალაქში გაიყვანეს ტრამვაი Artur Turyna,  1909 და 1915 წლების შუალედში მოხდა დასახლების ტერიტორიის მნიშვნელოვნად გაფართოება.

1914 წელს დაწყებული პირველი მსოფლიო ომი აისახა კრაკოვზეც. ამავე წელს რუსების მერ ქალაქზე განხორციელეს ალყა, თუმცა ამან წარმატება ვერ მოუტა რუსულ მხარეს. ავსტრიელთა მმართველობა დასრულდა 1918 წელს.

 1918 წლიდან დღემდე 

პოლონეთის მეორე რესპუბლიკის არსებობის პერიოდში კრაკოვი იქცა მთელ ქვეყანაში განათლების თვალსაზრისით უმნიშვნელოვანეს დასახლებადა, ამ პერიოდში აქ გაიხსნა რამდენიმე უნივერსიტეტი. კრაკოვში ცხოვრობდა პოლონელი ებრაელების დიდი ნაწილი.


1939 წლის 1 სექტემბერს ნაცისტური გერმანიის მიერ განხორციელდა პოლონეთში შეჭრა, მათ მალევე მოახერხეს ქალაქის დაკავება. კრაკოვი გახდა გერმანელების მიერ შექმნილი სახელმწიფოს ადმინისტრაციული ცენტრი, რომლის სათავეშიც იდგა ჰანს ფრანკი. გერმანელებმა ქალაქის ინტელიგენცია დააპატიმრა და ისინი გააგზავნეს სხვადასხვა საკონცენტრაციო ბანაკში, მათი უმრავლესობა მოხვდა ზაკზენჰაუზენის და დაჰაუს საკონცენტრაციო ბანაკში, მათი გარკვეული ნაწილი გარკვეული ხნის შემდეგ გაათავისუფლეს ტყვეობიდან.Anna M. Cienciala, History 557 Lecture Notes, 2002 (Revised Fall. 2003),  Edward Burek, (editor). “Sonderaktion Krakau” in Encyklopedia Krakowa. Krakow: PWM, 2000 უმძიმეს მდგომარეობაში აღმოჩნდა აქ მცხოვრები ებრაელები, ისინი თავდაპირველად კრაკოვის გეტოში განაწესეს, ხოლო შემდგომ გადაიყვანეს პლაშუვის და ოსვენციმი ბანაკებში.Bieberstein: Zagłada Żydów w Krakowie. Kraków 1985. J. Kast, B. Siegler, P. Zinke: Das Tagebuch der Partisanin Justyna. Jüdischer Widerstand in Krakau. Berlin 1999. Articles from Kraków newspapers (mostly from the local "Gazeta_Wyborcza") published in March 2003 on the 60th anniversary of the liquidation of the Kraków ghetto. Featuring historical maps. 

ეს დასახლება შედარებით ნაკლებად დაზიანდა მეორე მსოფლიო ომის პერიოდში.Jerzy Lukowski, Hubert Zawadzki, A Concise History of Poland, Cambridge University
Press, 2006, ISBN 0-521-85332-X, Google Print, p.66 ომის დასრულების შემდგომ კრაკოვში, ისევე როგორც სრულიად პოლონეთში დამყარდა სოციალისტური წყობილება. პოლონეთის სახალხო რესპუბლიკის კომუნისტური მთავრობის მიერ გამოცემული ბრძანების მიხედვით, კრაკოვისთვის ახლად შეერთებულ რაიონ ნოვა ფუტაში დაიწყო ქვეყნის უმსხვილესი ფოლადის ქარხნის მშენებლობის პროცესი.Jagiellonian_University center for European Studies, see: 

1978 წელს იუნესკომ ეს დასახლება მსოფლიო მემკვიდრეობის ძეგლთა სიაში შეიყვანა. ამავე წელს პოლონელი კაროლ იოზეფ ვოიტილა გახდა რომის პაპი იოანე-პავლე II, ეს ერთობ მნიშვნელოვანი მოვლენა იყო რადგან 455 წლის განმავლობაში არაიტალიელი რომის პაპი არ გამხდარა.

 გეოგრაფია და ადმინისტრაციული დაყოფა 
მინი|მარჯვნივ|px|ვაველი ციხესიმაგრე და მდინარე ვისლა

კრაკოვი მდებარეობს პოლონეთის სამხრეთ ნაწილში და ის გაშენებულია აქ გამავალი მდინარე ვისლის ორივე სანაპირო ზოლში. მდინარე ვისლის სამხრეთით არის კარპატის მთათა სისტემა, თუმცა ამ მიდამოებში მთები მნიშვნელოვანი სიმაღლით არ გამოირჩევა. ჩრდილოეთით არის ტატრის ქედი. ქალაქიდან სამხრეთით 100 კილომეტრში მდებარეობს პოლონეთ-ჩეხეთის და პოლონეთ-სლოვაკეთის სახელმწიფო საზღვარი. ხოლო დასავლეთით 230 კილომეტრში პოლონეთ-უკრაინის საზღვარი. ქალაქის სიახლოვეს არის ხუთი ნაკრძალი, რომელთა საერთო ფართობი შეადგენს 48.6 ჰექტარს. ამ ყველაფრის გამო აქ ეკოლოგიური გარემო მნიშვნელოვნად შენარჩუნებულია.

ქალაქი ხასიათდება ზომიერი კლიმატით. ზაფხულობით აქ საშუალო ტემპერატურა 18 °C შეადგენს, ხოლო ზამთრის საშუალო ტემპერატურა −2.1 °C - 0 °C. საშუალო წლიური ტემპერატურა შეადგენს 8.9 °C. ზაფხულობით ხშირად ტემპერატურა 25 °C აღემატება, ხოლო ზოგჯერ 30 °C. ზამთარში ტემპერატურა მცირდება -5 °C-მდე. ქალაქში არსებულ კლიმატზე უდიდეს გავლენას ახდენს ტარტის ქედი, ამის გამო კრაკოვში ხშირად არის ქარიანი ამინდი.

კრაკოვი იყოფა 18 ადმინისტრაციულ ოლქად. თითოეული მათგანი თავისი სტატუსით ჰგავს, პატარა ქალაქს. თვრამეტივე ოლქში არის სპეციალური თვითმართველობა. 1991 წლის მარტამდე ქალაქი დაყოფილი იყო ოთხ თითქმის თანაბარ ნაწილად.

 ტრანსპორტი 

ქალაქში განვითარებულია საზოგადოებრივი სატრანსპორტო სისტემა. აქ არის ტრამვაის და ავტობუსის სპეციალური ხაზები. ამგვარი ტრანსპორტის საშუალებით მარტივად უკავშირდება ქალაქის ცენტრალური ნაწილი პერიფერიებს. კრაკოვში ხშირადაა გამოყოფილი სპეციალური ქუჩები ფეხით მოსიარულეთათივის.Marek Strzala,  ეს დასახლებული პუნქტი წარმოადგენს მცირე პოლონური სავოევოდოს სარკინიგზო ცენტრს, რკინიგზის საშუალებით ხდება დაკავშირება ქვეყნის თითქმის ყველა მნიშვნელოვან დასახლებიდან, მათ შორის დედაქალაქ ვარშავასთანაც. გარდა ამისა აქედან აგრეთვე სრულდება საერთაშორისო მიმოსვლებიც, ბერლინში, ბუდაპეშტში, პრაღაში, ჰამბურგში, კიევსა და ოდესაში. Magiczny Kraków, city's official website.  ცენტრალური სადგური მდებარეობს ქალაქის ძველ ნაწილში.

დასახლებიდან დასავლეთით 11 კილომეტრში მდებარეობს იოანე-პავლე II-ის საერთაშორის აეროპორტი. აქედან ხორციელდება როგორც ადგილობრივი, ასევე საერთაშორისო რეისებიც. აეროპორტი ყოველწლიურად დაახლოებით 1.3 მლნ მგზავრს მასპინძლობს. ქალაქიდან 75 წუთის სავალზე არის აგრეთვე კატოვიცეს საერთაშორისო აეროპორტი."Lotnisko w Pyrzowicach" on www.e-krakow.com 

 საერთაშორისო ურთიერთობები 

 დაძმობილებული და დობილი ქალაქები 
კრაკოვის დაძმობილებული და დობილი ქალაქაებია:

 ბორდო, საფრანგეთი (1993 წლიდან)
 ბრატისლავა, სლოვაკეთი
 ბუდაპეშტი, უნგრეთი (2005 წლიდან)
 კემბრიჯი, აშშ (1989 წლიდან)"A Message from the Peace Commission: Information on Cambridge's Sister Cities," February 15, 2008. Retrieved 2008-10-12. Also in: Richard Thompson, "Looking to strengthen family ties with 'sister cities'," Boston Globe, October 12, 2008. Retrieved 2008-10-12.
 კურიტიბა, ბრაზილია (1993 წლიდან)
 კუსკო, პერუ
 ედინბურგი, შოტლანდია, გაერთიანებული სამეფო (1995 წლიდან)
 ფესი, მაროკო (2004 წლიდან)
 ფლორენცია, იტალია (1992 წლიდან)
 მაინის ფრანკფურტი, გერმანია (1991 წლიდან)
 გეტებორგი, შვედეთი (1990 წლიდან) გროზნო, რუსეთი (1997 წლიდან) 
 ინსბრუკი, ავსტრია (1998 წლიდან)
 კიევი, უკრაინა (1993 წლიდან)
 ლაჰორი, პაკისტანი

 ლა-სერენა, ჩილე (1995 წლიდან)
 ლაიფციგი, გერმანია (1995 წლიდან)
 ლიოვენი, ბელგია (1991 წლიდან)
 ლვივი, უკრაინა (1995 წლიდან)
 მილანი, იტალია (2003 წლიდან)
 ნიურნბერგი, გერმანია (1991 წლიდან)
 ორლეანი, საფრანგეთი (1992 წლიდან) პეჩი, უნგრეთი (1998 წლიდან)
 როჩესტერი, აშშ (1973 წლიდან)
 კიტო, ეკვადორი
 სანქტ-პეტერბურგი, რუსეთი (2006 წლიდან)
 სან-ფრანცისკო, აშშ '' (2009 წლიდან)
 სევილია, ესპანეთი (2002 წლიდან)
 ზოლოტურნი, შვეიცარია (1990 წლიდან)
 თბილისი, საქართველო
 ველიკო-ტირნოვო, ბულგარეთი (1975 წლიდან)
 ვილნიუსი, ლიეტუვა
 ზაგრები, ხორვატია (1975 წლიდან) from the municipality official website

 კრაკოვში დაბადებული და მოღვაწე გამოჩენილი პიროვნებები 

 ვლადისლავ II, პოლონეთის მეფე
 სალომონ ბოხნერი, ცნობილია, როგორც ამერიკელი მათემატიკოსი (1899–1982)
 რობერტ კუბიცა, პოლონელი ფორმულა 1-ის მრბოლელი

 ოსკარ შინდლერი
 რომან პოლანსკი, რეჟისორი
 ნიკოლოზ კოპერნიკი (1473–1543), სწავლობდა აქ

 რესურსები ინტერნეტში 

 მაგიური კრაკოვი - ქალაქის ოფიციალური საიტი 

 სქოლიო 

კატეგორია:პოლონეთის ქალაქები
კატეგორია:მსოფლიო მემკვიდრეობის ძეგლები პოლონეთში
კატეგორია:ევროპის კულტურული დედაქალაქები