ქუთაისის გუბერნია

ქუთაისის გუბერნია () — რუსეთის იმპერიის ადმინისტრაციულ-ტერიტორიული ერთეული 1846-1917 წლებში. ადმინისტრაციული ცენტრი — ქუთაისი.

ისტორია
ადმინისტრაციული დაყოფა
შექმნა 1846 წელს
საქართველო-იმერეთის გუბერნიის დაშლის შედეგად ამიერკავკასიაში წარმოიქმნა ორი ადმინისტრაციულ-ტერიტორიული ერთეული: ტფილისისა და ქუთაისის გუბერნია. 

1846 წლის 14 დეკემბერს ნიკოლოზ I-ის ბრძანებით საქართველო-იმერეთის გუბერნიას გამოეყო ქუთაისის და გურიის მაზრები; ახალციხის მაზრის აბასთუმნისა და ხერთვისის უბნები, ქალაქ ახალციხესთან ერთად; გორის მაზრის ხეფინისხევის ქედის დასავლეთით მდებარე სოფლები და ოსეთის ოკრუგის მამისონის ხეობა. ასევე ქუთაისის გუბერნიაში შევიდა სამეგრელო და სვანეთი. საგუბერნიო ქალაქად გამოცხადდა ქალაქი ქუთაისი.

ქუთაისის გუბერნია თავდაპირველად იყოფოდა 5 მაზრად: 

ახალციხის მაზრა (ცენტრი — ახალციხე);
ქუთაისის მაზრა (ცენტრი — ქუთაისი);
ოზურგეთის მაზრა (ცენტრი — ოზურგეთი);
რაჭის მაზრა (ცენტრი — ონი);
შორაპნის მაზრა (ცენტრი — საქასრია)

ქუთაისის მაზრაში შედიოდა მდინარე ძირულას მარჯვენა სანაპირო, შორაპნის მაზრაში მარცხენა სანაპირო. რაჭის მაზრაში შედიოდა ასევე მამისონის ხეობა (დვალეთის მხარე), ხოლო ახალციხის მაზრაში გაერთიანებული იყო აბასთუმანისა და ხერთვისის უბნები.

ცვლილებები 1848-1903 წლებში
მინი|ქუთაისის საგენერალგუბერნატოროს რუკა 1858 წელს
1848 წლის 21 მაისს შავი ზღვის სანაპირო ხაზის უფროსის დაქვემდებარებაში მყოფი სამურზაყანოს ოკრუგი ქუთაისის გუბერნიის შემადგენლობაში შევიდა. 

1849 წლის 9 ივნისს ერევნის გუბერნიის შექმნისას, ქუთაისის გუბერნიის ახალციხის მაზრას შეუერთეს, ტფილისის გუბერნიიდან გამოყოფილი ალექსანდროპოლის მაზრის ახალქალაქის უბანი.

1853-1856 წლების აღმოსავლეთის ომის დროს სამხედრო ვითარებამ დასავლეთ საქართველოს ტერიტორიაზე გამოიწვია ქუთაისის გუბერნიის სამოქალაქო და სამხედრო ხელისუფლების გაერთიანება.

1856 წლის 16 აგვისტოს შეიქმნა ქუთაისის საგენერალგუბერნატორო, რომელშიც გაერთიანდა მანამდე არსებული ქუთაისის გუბერნია და შავი ზღვის სანაპირო ზოლის მე-5 განყოფილება.

1857 წლის 24 ოქტომბერს სახელმწიფო სენატის დადგენილებით სამეგრელოს სამთავრო დაექვემდებარა ქუთაისის გუბერნიას.

1859 წლის 19 ივნისს მამისონის ხეობა, რომელიც მანამდე საქართველო-იმერეთის გუბერნის დაშლისას ქუთაისის გუბერნიის რაჭის მაზრაში იყო გადმოტანილი, ოსეთის ოკრუგის ნარის უბანის მსგავსად გადაეცა კავკასიის ხაზის მარცხენა ფრთას.

1866 წლის 11 აგვისტოს რუსეთის იმპერატორის ბრძანებით, ქუთაისის გუბერნიის დაქვემდებარების ქვეშ შეიქმნა სოხუმის სამხედრო განყოფილება, რომელშიც გაერთიანდა ქუთაისის გუბერნიაში 1848 წლიდან არსებული სამურზაყანოს ოკრუგი, აფხაზეთის აწ გაუქმებული სამთავრო და ახლად-დაპყრობილი წებელდა.

1867 წლის 16 აპრილს გაუქმდა ქუთაისის საგენერალგუბერნატორო. ახლადწარმოქმნილ ქუთაისის გუბერნიაში სამეგრელოს სამთავრო, რომელიც ქუთაისის გუბერნიას 1857 წლიდან დაუქვემდებარეს, გაუქმდა და მის ბაზაზე შეიქმნა სამი (ზუგდიდის, სენაკისა და ლეჩხუმის) მაზრა.

1867 წლის 9 დეკემბერს ახალციხის მაზრა თბილისის გუბერნიის გამგებლობაში გადავიდა. 

ქუთაისის გუბერნია იყოფოდა 7 მაზრად:
ქუთაისის მაზრა (ცენტრი — ქუთაისი);
ოზურგეთის მაზრა (ცენტრი — ოზურგეთი);
რაჭის მაზრა (ცენტრი — ონი);
შორაპნის მაზრა (ცენტრი — საქასრია);
ზუგდიდის მაზრა (ცენტრი — ზუგდიდი);
სენაკის მაზრა (ცენტრი — სენაკი);
ლეჩხუმის მაზრა (ცენტრი — ლეჩხუმი).

1968 წლის 27 მაისს, 1866 წლის 11 აგვისტოს შექმნილი და 4 (წებელდის, ბიჭვინთის, დრანდისა და ოქუმის) ოკრუგისგან შემდგარი სოხუმის სამხედრო განყოფილება, გაიყო 3 (წებელდის, ბიჭვინთისა და ოჩამჩირის) ოკრუგად:
წებელდის ოკრუგი დარჩა ხელუხლებელი;
ბიჭვინთის ოკრუგში შევიდა გუმისთისა და გუდაუთის საპოლიციო უბნები (ოკრუგის ტერიტორია — გაგრის ქედიდან მდინარე კოდორამდე);
ოჩამჩირის ოკრუგში შევიდა კოდორისა და სამურზაყანოს საპოლიციო უბნები (ოკრუგის ტერიტორია — მდინარე კოდორიდან მდინარე ენგურამდე).

1868 წლის 12 ოქტომბერს სვანეთის საბოქაულო შევიდა ქუთაისის გუბერნიის ლეჩხუმის მაზრის შემადგენლობაში და გაიყო თავისუფალი სვანეთის, სადადეშქელიანო სვანეთისა და სადადიანო სვანეთის თემებად.

1870 წლის 29 ოქტომბერს მიღებულ იქნა ქუთაისის გუბერნიისა და ქალაქ ქუთაისის გერბი.

1883 წელს ქუთაისის გუბერნიას დაემატა ბათუმის ოლქი და სოხუმის ოკრუგი.

ცვლილება 1903 წელს
1903 წლის 17 მარტის დადგენილებით ართვინის, ბათუმის და სოხუმის ოკრუგები გამოეყვნენ ქუთაისის გუბერნიას.Полное собрание законов Российской империи, собрание 3-ое, т. XXIII, ბრძ. 22663, გვ. 156-157

ფართობი 25 942 კვ. ვერსი. მოსახლეობა 914 ათასის ადამიანი (მათ შორის ქალაქად 62 ათ.). ქართლელი 282, იმერელი 271, მეგრელი 239, აფხაზი 59, სვანი 16, რუსი 13 ათასი. მთავარი სასოფლო-სამეურნეო კულტურა სიმინდი და ყურძენი. ვითარდებოდა მეთამბაქეობა. ასევე შავი ზღვის სანაპიროს გასწვრივ მრავლად იყო ხეხილის ბაღები. 314 ფაბრიკა-ქარხანა (1900), რომელთა წარმოების მოცულობა 8,5 მილიონ მანეთს შეადგენდა. რკინიგზის სიგრძე 379 ვერსი. შვიდი უეზდი: ქუთაისის, ზუგდიდის, ლეჩხუმის, ოზურგეთის, რაჭის, სენაკის და შორაპნის. ოთხი ქალაქი.

ქუთაისის გუბერნია გაუქმდა 1917 წელს.

ცხრილი, რომელიც გვიჩვენებს წლების მიხედვით უბნების, მაზრებისა და მოსახლეობის რაოდენობის ცვლილებას ქუთაისის გუბერნიის ტერიტორიაზე.
მაზრები, ოკრუგები, საპოლიციო უბნები100x100px|(1902 წელი)მოსახლეობა«Кавказский календарь» на 1902 год: 57-й год - Тифлис, 1901 ქუთაისის მაზრასაპოლიციო უბნები:192 513 I. ქუთაისის უბანი (რეზიდ. ქუთაისი)35 660 II. ტყიბულის უბანი (რეზიდ. ტყიბული)28 947 III. ბაღდათის უბანი (რეზიდ. ბაღდათი)46 102 IV. სამტრედიის უბანი (რეზიდ. სამტრედია)40 844 V. ხონის უბანი (რეზიდ. ხონი)40 960  ზუგდიდის მაზრასაპოლიციო უბნები:124 220 I. ზუგდიდის უბანი (რეზიდ. ზუგდიდი)45 537 II. წალენჯიხის უბანი (რეზიდ. წალენჯიხა)48 433 III. რედუტ-კალეს უბანი (რეზიდ. ხობი)30 250  ლეჩხუმის მაზრასაპოლიციო უბნები:51 646 I. ალპანის უბანი (რეზიდ. აჟარა)20 431 II. ცაგერის უბანი (რეზიდ. ცაგერი)19 521 III. სვანეთის უბანი (რეზიდ. ბეჩოს თემი)11 694  ოზურგეთის მაზრასაპოლიციო უბნები:87 455 I. გურიანთას უბანი (რეზიდ. ოზურგეთი)23 095 II. ლანჩხუთის უბანი (რეზიდ. ლანჩხუთი)29 124 III. ჩოხატაურის უბანი (რეზიდ. ჩოხატაური)35 236 რაჭის მაზრასაპოლიციო უბნები:67 918 I. ონის უბანი (რეზიდ. ონი)32371 II. ამბროლაურის უბანი (რეზიდ. ამბროლაური)35 547  სენაკის მაზრასაპოლიციო უბნები:109 482 I. აბაშის უბანი (რეზიდ. აბაშა)33 812 II. მარტვილის უბანი (რეზიდ. მარტვილი)37 053 III. ნაქალაქევის უბანი (რეზიდ. ძველი სენაკი)29 727 სენაკის პრისტავსტვო (რეზიდ. ქვემო სენაკი)8890  შორაპნის მაზრასაპოლიციო უბნები:156 201 I. ყვირილას უბანი (რეზიდ. ყვირილა)29 264 II. საჩხერის უბანი (რეზიდ. საჩხერე)31 994 III. ჭიათურის უბანი (რეზიდ. ჭიათურა)30 945 IV. ჩხარის უბანი (რეზიდ. ჩხარი)29 828 V. ბელოგორის უბანი (რეზიდ. ბელოგორი31 137 VI. ჭიათურის სამრეწველო უბანი3033  სოხუმის ოკრუგისაპოლიციო უბნები:67 846 I. გუმისთას უბანი (რეზიდ. სოხუმი)6609 II. გუდაუთის უბანი (რეზიდ. გუდაუთა)14 887 III. კოდორის უბანი (რეზიდ. ოჩამჩირე)15 821 IV. სამურზაყანოს უბანი (რეზიდ. ოქუმი)30 529  ბათუმის ოკრუგისაპოლიციო უბნები:54 853 I. ზემო-აჭარის უბანი (რეზიდ. ხულო)20 146 II. ქვემო-აჭარის უბანი (რეზიდ. ქედა)14 396 III. გონიის უბანი (რეზიდ. ზემო მარადიდი)9934 IV. კინტრიშის უბანი (რეზიდ. ჩურუქსუ)10 377  ართვინის ოკრუგისაპოლიციო უბნები:49 085 I. ართვინის უბანი (რეზიდ. ართვინი)12 406 II. არტანუჯის უბანი (რეზიდ. არტანუჯი)14 698 III. შავშეთ-იმერხევის უბანი (რეზიდ. სათლელ-რაბათი)21 981

დემოგრაფია
1897 წლის აღწერით ქუთაისის გუბერნიის მოსახლეობა შეადგენდა 807 478 ადამიანს, რომელთაგან ქართველები იყვნენ 779  881 სული.

ლიტერატურა

რესურსები ინტერნეტში
 КУТАИ́ССКАЯ ГУБЕ́РНИЯ
Обзор Кутаисской губернии. - Кутаис, 1888-1916.
О новом разделении Кавказского края, а также об учреждении там вновь двух губерний Кутаисской и Дербентской и о назначении военных Губернаторов, управляющих и Гражданскою частию за Кавказом

სქოლიო