ქართველური ენები

ქართველური ენები, ან სამხრეთკავკასიური ენები — სამხრეთ კავკასიის მკვიდრი ენათა ოჯახი, ძირითადად გავცრელებულია საქართველოში. მოიცავს ქართულ, მეგრულ, ლაზურ და სვანურ ენებს.

 კლასიფიკაცია 
ქართველურ ენათა ოჯახში ოთხი ახლომონათესავე ენა შედის:Boeder (2002), გვ. 3Boeder (2005), გვ. 6Gamkrelidze (1966), გვ. 69ფენრიხი & სარჯველაძე (2000)ქაჯაია (2001)Климов (1998), გვ. 14
 ქართული: 4,1 მილიონი ადამიანის მშობლიური ენა, აქედან 3,3 მილიონი საქართველოში, დანარჩენი მსოფლიოს სხვადასხვა ქვეყანაში.
 ზანური ენები
 მეგრული (მეგრ. მარგალური ნინა): 500 000 ადამიანის მშობლიური ენა 1989 წლის მონაცემებით, ძირითადად სამეგრელოსა და აფხაზეთის რეგიონში. აფხაზეთიდან დევნილი მეგრულენოვანი მოსახლეობა გაფანტულია საქართველოს მთელ არაოკუპირებულ ნაწილში, მსხვილი ჯგუფებით თბილისსა და ზუგდიდში.
 ლაზური (ლაზ. ლაზური ნენა, lazuri nena. ქართ. ასევე ჭანური): 233 000 ადამიანის მშობლიური ენა 1980 წლისთვის, ძირითადად შავი ზღვისპირა რეგიონში ჩრდილოაღმოსავლეთ თურქეთში, და დაახ. 2000-მდე მოსაუბრე აჭარის რეგიონში.
 სვანური ენა (სვან. ლუშნუ ნინ): დაახ. 40 000 ადამიანის მშობლიური ენა სვანეთის რეგიონში, ჩრდილო-დასავლეთ საქართველოში.

 გენეალოგიური ხე 

ზემოხსენებული ენები ურთიერთგასაგები არაა, თუმცა აშკარაა მათი ნათესაობა. კავშირი ამ ენათა შორის პირველად აღნიშნული იყო ლინგვისტურ ლიტერატურაში ი. გიულდენშტედტის მიერ XVIII საუკუნეში, რაც მოგვიანებით დადასტურდა გ. როზენის, მ. ბროსესა და ფ. ბოპის მიერ 1840-იან წლებში. ლაზური და მეგრული ზოგჯერ ერთი, ზანური ენის დიალექტებად მიიჩნევა.

მიღებულია, რომ ქართველური ენები ერთი ფუძე-ენიდან, ე.წ. პროტო-ქართველური ენიდან წარმოიშვა, რომელიც დღევანდელი საქართველოსა და ჩრდ. თურქეთის ტერიტორიებზე უნდა ყოფილიყო გავრცელებული. გლოტოქრონოლოგიური ანალიზის საფუძველზე გ. კლიმოვი ამ ენიდან სვანურის გამოყოფის დაწყებას ათარიღებდა დაახლ. ძვ. წ. XIX ს-ით,Климов (1998), გვ. 14Klimov (1994), გვ. 91 ხოლო ქართ-ზანურის დაშლის დასაწყისს - დაახლ. ძვ. წ. VIII ს-ით.Klimov (1994), გვ. 91 თუმცა თავადვე აღნიშნავდა, რომ ესა უაღრესად წინასწარი დათარიღება და შემდგომი საფუძვლიანი კვლევა აუცილებელია.Климов (1998), გვ. 14 ამ გლოტოქრონოლოგიური ანალიზისგან განსხვავებით, კვლევა, რომელიც აერთიანებს ბაიესურ ლინგვისტურ ანალიზს არქეოლოგიურ, ეთნოეკოლოგიურ და ადამიანთა პოპულაციურ გენეტიკურ მონაცემებთან, ვარაუდობს, რომ საერთო ქართველურის გაყოფა სვანურად და ქართულ-ზანურად მოხდა უფრო ადრე, დაახლოებით 7600 წლის წინ, ადრეულ სპილენძის ხანაში.


 შესაძლო კავშირი სხვა ენებთან 
ჩრდილო-კავკასიურ ოჯახთან ან სხვა ენებთან ნათესაური კავშირი ჯერ არ დადგენილა. ზოგი ლინგვისტის მოსაზრებით ქართველური ენების ოჯახი შესაძლოა უფრო ვრცელი ნოსტრატული ენების ოჯახის ნაწილი იყო, თუმცა ამგვარი ნათესაობაც საკამათოა.

გარკვეული გრამატიკული მსგავსებანი აღინიშნება ბასკურ ენასთან, განსაკუთრებით ბრუნებაში. თუმცა, ლინგვისტთა უმრავლესობა უარყოფს ამგვარ მსგავსებებს, როგორც უმნიშვნელოსა და ზედაპირულს, რაც შესაძლოა უბრალო დამთხვევა იყოს, ვიდრე მემკვიდრეობით გადმოცემული თვისება საერთო წინაპარი ენიდან.

ნებისმიერი მსგავსება სხვა ლინგვისტურ წარმონაქმთან შესაძლოა ტერიტორიული სიახლოვის გავლენის შედეგი იყო. ორმხივი სესხების პროცესი (ჩრდილო და სამხრეთ კავკასიურ ენებს შორის) დაფიქსირდა, და ამგვარად სავსებით შესაძლებელია, რომ მას გარკვეულ გრამატიკულ ნიშნებზეც მოეხდინოს გავლენა. დადგენილია გარკვეული ქართველურ-ინდოევროპული ლექსიკური კავშირები ფუძე-ენათა დონეზე,Gamkrelidze & Ivanov (1995), გვ. 774-776 რაც მიეწერება უძველეს კონტაქტებს პროტო-ქართველურ და პროტო-ინდოევროპულ პოპულაციათა შორის.Gamkrelidze & Ivanov (1995), გვ. 768

 შედარებითი გრამატიკა 

 ფონეტიკა 

 თანხმოვნები 

+პროტო-ქართველური თანხმოვნებიGamkrelidze (1966), გვ. 70Fähnrich (2002), გვ. 5 ხშულები აფრიკატები სიბილანტები ნაზალი მთრთოლი ნახევარ-
ხმოვნები მჟღერი ყრუ მჟღერი ყრუ მჟღერი ყრუ გლოტ. ფშვინ. გლოტ. ფშვინ. ბაგისმიერი ბ [] პ [] ფ []      მ []  უ̂ [] დენტალი დ [] ტ [] თ [] ძ [] წ [] ც [] ზ [] ს [] ნ [] ლ []  დენტ-ალვეოლარი    ძ₁ [] წ₁ [] ც₁ [] ზ₁ [] ს₁ []    ალვეოლარი    ჯ  [] ჭ [] ჩ  [] ჟ  [] შ  []  რ [] ჲ [] ველარი გ [] კ [] ქ []    ღ [] ხ []    უვულარი  ყ [] ჴ  []       ლარინგალი        ჰ []    ლატერალიFähnrich (2002), გვ. 5     ტ‘ []   ლ‘ []   

 კანონზომიერი ბგერათშესატყვისობა 

+ხმოვნებიFähnrich (2002), გვ. 5 პროტო-ქართვ. ქართული ზანური სვანური *ა [] ა [] ო [] ა [] *ე [] ე [] ა [] ე [] *ი [] ი [] ი [] ი [] *ო [] ო [] ო [] ო [] *უ [] უ [] უ [] უ []

+თანხმოვნებიFähnrich (2002), გვ. 5-6 პროტო-ქართვ. ქართული ზანური სვანური *ბ [] ბ [] ბ [] ბ [] *პ [] პ [] პ [] პ [] *ფ [] ფ [] ფ [] ფ [] *გ [] გ [] გ [] გ / ჯ [] / [] *კ [] კ [] კ [] კ / ჭ [] / [] *ქ [] ქ [] ქ [] ქ / ჩ [] / [] *დ [] დ [] დ [] დ [] *ტ [] ტ [] ტ [] ტ [] *თ [] თ [] თ [] თ [] *ზ [] ზ [] ზ [] ზ [] *ზ₁ [] ზ [] ჟ [] ჟ [] *ს [] ს [] ს [] ს [] *ს₁ [] ს [] შ [] შ [] *შ [] შ [] შქ / სქ [] / [] შგ / სგ [] / [] *ც []   ც []   ც []   ც []   *ც₁ [] ც [] ჩ [] ჩ [] *ჩ [] ჩ [] ჩქ [] ჩქ / შგ [] / [] *ძ [] ძ [] ძ [] ძ / ზ  [] / [] *ძ₁  [] ძ  [] ჯ [] ჯ / ჟ [] / [] *ჯ [] ჯ [] ჯგ / ძგ [] / [] ჯგ / სგ [] / [] *წ [] წ [] წ [] წ [] *წ₁ [] წ [] ჭ [] ჭ [] *ჭ [] ჭ [] ჭკ / წკ [] / [] ჭკ / შკ  [] / [] *ღ [] ღ [] ღ [] ღ [] *ყ [] ყ [] ყ / ჸ / კ [] / [] / [] ყ [] *ხ [] ხ [] ხ [] ხ [] *ჴ [] ხ [] ხ [] ჴ [] *უ̂ [] ვ [] ვ [] უ̂ [] *რ [] რ [] რ [] რ [] *ლ [] ლ [] ლ [] ლ [] *მ [] მ [] მ [] მ [] *ნ [] ნ [] ნ [] ნ [] *ლ‘ [] ს [] ∅ [∅] ლ [] *ტ‘ [] წ [] ჭ [] ჰ []

 არსებით სახელთა კლასიფიკაცია 

ქართველურ ენებში ობიექტები იყოფა გონიერთა (კითხვა „ვინ?“) და არაგონიერთა (კითხვა „რა?“) კლასებად. გრამატიკული სქეს-კატეგორია არ არსებობს.

+ არსებით სახელთა საკლასიფიკაციო სქემაკონკრეტულიაბსტრაქტულისულიერიუსულოადამიანი და „მსგავსი“ არსებები (მაგ. ღმერთი, ღვთაებები, ანგელოზები)ცხოველებიუსულო ფიზიკური ობიექტებიაბსტრაქტული ობიექტებიგონიერიარაგონიერი „ვინ“-კლასი „რა“-კლასი

 ბრუნება 
+ბრუნვის ნიშნებიბრუნვა მხოლობითი მრავლობითი მეგრული ლაზური ქართული სვანური მეგრული ლაზური ქართული სვანურისახელობითი  -ი  -ი/-ე  -ი -∅  -ეფ-ი  -ეფ-ე  -ებ-ი -ა̈რმოთხრობითი  -ქ  -ქ  -მა  -დ   -ეფ-ქ  -ეფე-ქ  -ებ-მა  -ა̈რ-დმიცემითი  -ს  -ს  -ს  -ს   -ეფ-ს  -ეფე-ს  -ებ-ს  -ა̈რ-სნათესაობითი  -იშ  -იშ  -ის  -იშ   -ეფ-იშ  -ეფე-შ  -ებ-ის  -არე-შმიმართულებითი  -იშა  -იშა  --  --   -ეფ-იშა  -ეფე-შა  --  --დაშორებითი  -იშე  -იშე  --  --   -ეფ-იშე  -ეფე-შე  --  --მოქმედებითი  -ით  -ითე  -ით  -შუ̂   -ეფ-ით  -ეფე-თე  -ებ-ით  -ა̈რ-შუ̂ვითარებითი  -ო(თ)/-თ  -ოთ  -ად/-დ  -დ   -ეფ-ო(თ)  --  -ებ-ად  -ა̈რ-დდანიშნულებითი  -იშო(თ)  --  -ისად  -იშდ   -ეფ-იშო(თ)  --  -ებ-ისად  -ა̈რ-იშდწოდებითი  --  --  -ო (/-ვ)  --   --  --  -ებ-ო  --

+ ზედსართავის ბრუნების მაგალითი ძირი: ჯვეშ- (მეგ.), მჯვეშ- (ლაზ.), ძველ- (ქართ.), ჯვინელ- (სვან.) ბრუნვა მხოლობითი მრავლობითი მეგრული ლაზური ქართული სვანური მეგრული ლაზური ქართული სვანურისახელობითი  ჯვეშ-ი  მჯვეშ-ი  ძველ-ი ჯვინელ    ჯვეშ-ეფ-ი  მჯვეშ-ეფ-ე  ძველ-ებ-ი ჯვინელ-ა̈რმოთხრობითი  ჯვეშ-ქ  მჯვეშ-ი-ქ  ძველ-მა  ჯვინელ-დ   ჯვეშ-ეფ-ქ  მჯვეშ-ეფე-ქ  ძველ-ებ-მა  ჯვინელ-ა̈რ-დმიცემითი  ჯვეშ-ს  მჯვეშ-ი-ს  ძველ-ს  ჯვინელ-ს   ჯვეშ-ეფ-ს  მჯვეშ-ი-ეფე-ს  ძველ-ებ-ს  ჯვინელ-ა̈რ-სნათესაობითი  ჯვეშ-იშ  მჯვეშ-იშ  ძველ-ის  ჯვინლ-იშ   ჯვეშ-ეფ-იშ  მჯვეშ-ეფე-შ  ძველ-ებ-ის  ჯვინელ-ა̈რ-იშმიმართულებითი  ჯვეშ-იშა  მჯვეშ-იშა  -- --   ჯვეშ-ეფ-იშა  მჯვეშ-ეფე-შა  -- --დაშორებითი  ჯვეშ-იშე  მჯვეშ-იშე  --  --   ჯვეშ-ეფ-იშე  მჯვეშ-ეფე-შე  --  --მოქმედებითი  ჯვეშ-ით  მჯვეშ-ითე  ძველ-ით  ჯვინელ-შუ̂   ჯვეშ-ეფ-ით  მჯვეშ-ეფე-თე  ძველ-ებ-ით  ჯვინელ-ა̈რ-შუ̂ვითარებითი  ჯვეშ-ო  მჯვეშ-ოთ  ძველ-ად  ჯვინელ-დ   ჯვეშ-ეფ-ო  --  ძველ-ებ-ად  ჯვინელ-ა̈რ-დდანიშნულებითი  ჯვეშ-იშო  --  ძველ-ისად  ჯვინელ-იშდ   ჯვეშ-ეფ-იშო  --  ძველ-ებ-ისად  ჯვინელ-ა̈რ-იშდწოდებითი  --  --  ძველ-ო  --   --  --   ძველ-ებ-ო  --

 ზმნა 
ქართველურმა ზმნამ შეიძლება გამოხატოს ერთი, ორი, ან სამი გრამატიკული პირი. მოქმედი პირია სუბიექტი, ხოლო მოქმედება ხდება ობიექტების მიმართ (პირდაპირ ან ირიბად). პირი შეიძლება იყოს მხოლობითი ან მრავლობითი. პირთა რაოდენობის შესაბამისად, ზმნები იყოფა ერთ-, ორ- და სამპირიან ზმნებად.

 ერთპირიან ზმნას გააჩნია მხოლოდ სუბიექტი და ყოველთვის გარდაუვალია.
 ორპირიან ზმნას გააჩნია სუბიექტი და ერთ-ერთი ობიექტი (პირდაპირი ან ირიბი):
 პირდაპირი ობიექტის შემთხვევაში ზმნა გარდამავალია;
 თუ ობიექტი ირიბია - გარდაუვალი.
 სამპირიან ზმნას გააჩნია ერთი სუბიექტი და ორივე ობიექტი (პირდაპირიც და ირიბიც) და ყოველთვის გარდამავალია.

+ზმნის პირიანობის ცხრილი ერთპირიანი ორპირიანი სამპირიანი გარდაუვალი გარდამავალი გარდაუვალი გარდამავალი სუბიექტი + + + + პირდაპირი ობიექტი  +  + ირიბი ობიექტი   + +

სუბიექტების და ობიექტების გამოსახატად გამოიყენება სპეციალური აფიქსები.

+ პირის ნიშნები სუბიექტური მხოლობითი მრავლობითი ძვ. ქართ. ახ. ქართ. მეგ./ლაზ. სვან. ძვ. ქართ. ახ. ქართ. მეგ./ლაზ. სვან.S1 ვ-  ვ-  ვ- ხუ̂- ვ-...-თ  ვ-...-თ  ვ-...-თ ხუ̂-...-(შ)დ (ექსკლ.)
ლ-...-(შ)დ (ინკლ.) S2  ხ/ჰ-  ∅,(ჰ/ს)-  ∅  ხ-/∅   ხ/ჰ-...-თ  ∅,(ჰ/ს)-...-თ  ∅-...-თ  ხ/∅-...-(შ)დS3 -ს,-ა/ო,-ნ,-ედ  -ს,-ა/ო  -ს,-უ,-ნ  (ლ)-...-ს/(ა)   -ან,-ენ,-ეს,-ედ -ენ,-ან,-ეს  -ან,-ეს  (ლ)-...-ხ ობიექტურიO1  მ-  მ-  მ-  მ-   მ- (ექსკლ.)
გვ- (ინკლ.) გვ-  მ-...-თ,-ან,-ეს  ნ- (ექსკლ.)
გუ̂- (ინკლ.)O2 გ-  გ-  გ-  ჯ-   გ-  გ-...-თ  გ-...-თ,-ან,-ეს  ჯ-...-ხO3 ხ/ჰ,∅- ∅,ს/ჰ/∅- ∅ ∅,ხ- ხ/ჰ,∅- ∅,ს/ჰ/∅-...-თ ∅-...-თ,-ან,-ეს ∅,ხ-...-ხ

სპეციალური ნიშნების მეშვეობით ქართველურ ზმნებს შეუძლიათ დანიშნულების ოთხი ტიპის გამოხატვა ("ქცევა"):
 სათავისო — მოქმედება განკუთვნილია საკუთარი თავისთვის,
 სასხვისო — მოქმედება განკუთვნილია სხვა (მესამე) პირისთვის,
 სასხვისო-პასიური — მოქმედება განკუთვნილია სხვისთვის, იმავდროულად სუბიექტის პასიურობის გამოხატულებით,
 საარვისო — ნეიტრალურია დანიშნულების თვალსაზრისით.

+ ქცევის ნიშნები ქცევა მეგრული ლაზური ქართული სვანური სათავისო -ი- -ი- -ი- -ი- სასხვისო -უ- -უ- -უ- -ო- სასხვისო-პასიური -ა- -ა- -ე- -ე- საარვისო -ო-/-ა- -ო- -ა- -ა-

 ძირეული ლექსიკის მაგალითები 

+რაოდენობითი რიცხვითი სახელები  პროტო-ქართვ. 
ფორმაქართ-ზანურისვანურიპროტო-ფორმაქართულიმეგრულილაზური ა. ერთი, ბ. სხვა *ს₁ხუ̂ა *ს₁ხუ̂ა სხვა(ბ) შხვა(ბ) ჩქვა / შქვა(ბ, კიდევ ერთი) ე-შხუ(ა) 1 -- *ერთი ერთი ართი ართ -- 2 *ჲორი *ჲორი ორი ჟირი / ჟჷრი ჟურ / ჯურ  ჲორი 3 *სამი *სამი სამი სუმი სუმ სემი 4 *ო(ს₁)თხო *ოთხო ოთხი ოთხი ოთხო უ̂-ოშთხუ̂ 5 *ხუ(ს₁)თი *ხუთი ხუთი ხუთი ხუთ  უ̂ო-ხუშდ 6 *ექს₁უ̂ი *ექს₁უ̂ი ექვსი ამშვი ანში უსგუ̂ა 7 *შუ̂იდი *შუ̂იდი შვიდი შქვითი შქვით ი-შგუ̂იდ 8 *არუ̂ა *არუ̂ა რვა რუო / ბრუო ოვრო არა 9 *ც₁ხარა *ც₁ხარა ცხრა ჩხორო ჩხორო ჩხარა 10 *ა(ს₁)თი *ათი ათი ვითი ვით ეშდ 20 -- *ოც₁ი ოცი ეჩი ეჩი -- 100 *ას₁ი *ას₁ი ასი ოში ოში აშ-ირ

+ნაცვალსახელები პირის  პროტო-ქართვ.ქართულიმეგრულილაზურისვანური მე *მე მე მა მა მი შენ *სენ შენ სი სი სი ეს *ე- ე-სა ე-ნა (ჰ)ე-ჲა ე-ჯა ჩვენ *ჩუ̂ენ ჩვენ ჩქი(ნ) / ჩქჷ(ნ) ჩქინ / ჩქუნ  თქვენ *სთქუ̂ენ თქვენ თქვა(ნ) თქვან სგა̈ჲ კუთვნილებითი  პროტო-ქართვ.ქართულიმეგრულილაზურისვანური ჩემი *ჩ(უ̂)ე-მი ჩე-მი ჩქი-მი ჩქი-მი მი-შგუ შენი *შ(უ̂)ენი შენი სქანი სქანი ი-სგუ მისი *მ-ის₁ მ-ის-ი მუ-შ-ი მუ-შ-ი მ-იჩ-ა ჩვენი *ჩუ̂ენი ჩვენი ჩქინი / ჩქჷნი ჩქინი / ჩქუნი გუ-შგუ̂ეჲ (ექსკლ.)
ნი-შგუ̂ეჲ (ინკლ.) თქვენი *სთქუ̂ენი თქვენი თქვანი თქვანი ი-სგუ̂ეჲ

 სოციალური და კულტურული სტატუსი 
ქართული ენა საქართველოს ოფიციალური ენაა (მას ქვეყნის მოსახლეობის 90% ფლობს), და ასევე მთავარი ენაა ლიტერატურისა და ბიზნესის წარმართვისთვის ყველა ქართველურ მოსაუბრეთათვის საქართველოში. ამ ენას ორიგინალური და გამორჩეული ანბანი აქვს; უძველესი დღემდე შემორჩენილი ლიტერატურული ტექსტი ამ ენაზე თარიღდება ახ. წ. V საუკუნით.

მეგრული ენაც ქართული ანბანით იწერება 1864 წლიდან, განსაკუთრებით 1930-38 წლებში და 1989 წლის შემდეგ, როცა მეგრელებს გარკვეული კულტურული ავტონომია მიეცათ.

ლაზური ენა ძირითადად იწერებოდა 1927-37 წლებში, და ამჟამად თურქეთში, ლათინური ანბანით. თუმცა ლაზური ენა ბოლო დროს საკმაოდ სწრაფად უჩინარდება, ამ ენოვანი ხალხის თურქულ საგოზადოებაში აღრევის გამო.

 შენიშვნები 

 ბიბლიოგრაფია 

 Boeder, W. (2005). "The South Caucasian languages", Lingua, Vol. 115, Iss. 1-2 (Jan.-Feb.), Pages 5-89



 Gamkrelidze, Th. (1966) "A Typology of Common Kartvelian", Language, Vol. 42, No. 1 (Jan. - Mar.), pp. 69-83











 რესურსები ინტერნეტში 
 კავკასიური ენების ატლასი, ქართველური ენები 
 ლაზური ნენა - სილვია კუტჩერის მიერ.
 არნოლდ ჩიქობავას ლინგვისტიკის ინსტიტუტი , საქ. მეცნიერებათა აკადემიასთან.
 არტურ ჰოლმერი, The Iberian-Caucasian Connection in a Typological Perspective
 რუკა. ქართველური ენები.

*