ილორის ეკლესია

ილორის წმინდა გიორგის ეკლესია — XI საუკუნის ქართული ხუროთმოძღვრების ძეგლი, რომელიც აგებულია სოფ. ილორის (ოჩამჩირის მუნიციპალიტეტი) შუაგულში, შუა საუკუნეების საქართველოს უმნიშვნელოვანეს სალოცავს წარმოადგენდა. პროპორციათა მოხდენილობითა და შესრულების ტექნიკური დონით იგი ექცევა ნაგებობათა იმ წრეში, რომელშიც ჩანს შუა საუკუნეების საქართველოს წამყვანი რეგიონების მხატვრული მისწრაფებანი. 2006 წლის 7 ნოემბერს, საქართველოს პრეზიდენტის ბრძანებულების თანახმად მიენიჭა ეროვნული მნიშვნელობის კულტურის უძრავი ძეგლის კატეგორია.

ილორის ეკლესია აფსიდით დასრულებული ერთნავიანი ნაგებობაა, რომელსაც ჩრდილოეთიდან, სამხრეთიდან და დასავლეთიდან სხვადასხვა ხანის მინაშენები აქვს. აღმოსავლეთ ფასადზე შემონახულია ძველი ქართული წარწერებიანი 5 ქვა, რომლებიც ასევე XI საუკუნის I მეოთხედით თარიღდება. XVII საუკუნეში ილორის ეკლესია ლევან II დადიანმა შეაკეთა. 1730 წელს ოდიშის სამთავროში შემოჭრილმა თურქთა ლაშქარმა გადაწვა. მაშინ განადგურდა ტაძრის მოხატულობაც), თუმცა მალევე აღადგინეს ოდიშის მთავრებმა. იმერეთის მეფეებმა  ალექსანდრე V-მ (1720-1752 წწ.), სოლომონ I-მა (1752-1784 წწ.), დავით II-მ (1784-1789 წწ.) და სოლომონ II-მ (1789-1810 წწ) მას ყმები და მამულები შესწირეს. ძეგლი საფუძვლიანად შეაკეთეს XIX საუკუნის 40-იან წლებში.

ისტორიულ-არქიტექტურული აღწერილობა 
ილორის წმინდა გიორგის ეკლესია თარიღდება XI საუკუნით. ტაძარი მდიდარი იყო ქრისტიანული სიწმინდეებით. თავდაპირველად წარმოადგენდა ოდიშის ჩრდილო-დასავლეთ ნაწილის ეკლესია-მონასტრების საეკლესიო ნივთების სალაროს, სადაც მრავალ საეკლესიო სიწმინდესა და ძვირფასეულობასთან ერთად დაცული იყო ბედიის ბარძიმი. 

ილორის წმინდა გიორგის ეკლესიის წარწერებში წარმოდგენილია ქართული დამწერლობის განვითარების სამივე საფეხური: ასომთავრული, ნუსხახუცური და მხედრული წარწერები. გამომდინარე იქიდან, რომ წარწერები დათარიღებულია იმავე დროით, ამომკვეთი შესაძლოა ერთი და იგივე პიროვნება იყოს. 

XI საუკუნიდან შემონახულია დასავლეთ სარკმლის მოჩუქურთმებული საპირე და თავსართი, ფრონტონის არეში მოთავსებულია ორნამენტული სწორკუთხა ფილა ჯვრის გამოსახულებით, აღმოსავლეთ ფასადზე კი წარმოდგენილია წმინდა გიორგის რელიეფური გამოსახულება.

ლაპიდარული წარწერები
ილორის ყველა წარწერა მოთავსებულია ესკლესიის აღმოსავლეთ ფასადში ჩასმულ ქვის ფილებზე. სულ აღმოსავლეთ ფასადზე გამოიყოფა 5 ფილა, რომელთაგან ერთი ბარელიეფია, ხოლო დანარჩენი 4 ლაპიდარული წარწერები. აღნიშნულმა წარწერებმა იმთავითვე მ. ბროსესაBrosset, Rapports sur un voyage archeologique, 1-8, SPB 1849-1851 და შემდეგ დ. ბაქრაძეს ყურადღება მიიქციეს.Бакрадзе Д., Очерки мингрелии, Самурзакани и Абхазии: Кавказ, 1860, №48-49 მათი წაკითხვის პირველი მცდელობა პალეოგრაფმა თ. ბარნაველმა სცადა.Кация А., «Илори» (Памятник ХI века), Сухуми, 1963, сс. 46-49 ტექსტის წაკითხვის შემდეგი მცდელობა ვ. სილოგავას ეკუთვნის, რომელმაც ზოგი წარწერა ოდნავ განსხვავებულად წაიკითხა.დასავლეთ საქართველოს წარწერები : IX-XIII სს. : ნაკვეთი I, თბ., 1980, გვ. 159-161 აღნიშნული წარწერები ასევე გამოქვეყნა ლ. ახალაძემ.ახალაძე ლ., „აფხაზეთის ეპიგრაფიკა, როგორც საისტორიო წყარო“, თბ., 2005, გვ. 96-108 2024 წელს, გ. კალანდიამ რუსეთის ეთნოგრაფიულ მუზეუმში დაცული ქვედა ფილის 1912 წლის ფოტო მოიძია, რომელზეც დღემდე არსებულ გამოსახულებებს შორის ყველაზე კარგადაა შემონახული აღნიშნული წარწერის სრული ტექსტი და შეძლო მისი მაქსიმალურად ზუსტი ამოკითხვა.კალანდია გ., „შამანდავლე დადიან-გურიელის უცნობი გამოსახულება“, ჟურნ. ისტორიანი N4 (134) : ზამთარი, 2024, გვ. 27-34

 ავტორი წარწერის (№5) გაშიფვრა სურათით. ბარნაველი„წმინდაო გიორგი ილორისაო შეიწყალე გიორგი... (ზედა)ქ. წმინდაო გიორგი შეიწყალე მთავარეპისკოპოსი გიორგი. (ქვედა)“ 100პქვ. სილოგავა„წ(მიდა)ო გ(იორგ)ი ილორ(ი)საო (შ)(ეიწყალ)ე გ(ა)ლ[ატოზი] (ზედა)+წ(მიდა)ო გ(იორგ)ი შეიწყალე [...] გ(იორგ)ი [...]. (ქვედა)“გ. კალანდია„წ(მიდა)ო გ(იორგ)ი ილორ(ი)საო (შ)(ეიწყალ)ე გ(ა)ლ[ატოზი] (ზედა)ქ. წ(მიდა)ო გ(იორგ)ი შეიწყალე მ(თავა)რ(ეპი)ზ(კოპოზ)ი გ(იორგ)ი ბ(ე)დ(იე)ლ(ი). (ქვედა)“

მეორე წარწერა (თ. ბარნაველი):

 ავტორი წარწერის (№3) გაშიფვრა სურათით. ბარნაველი„წმინდაო გიორგი შეიწყალე გიორგი ქო-ჩოლვაჲ მღვდელი; წმინდაო გიორგი, მფარველ მექ-მენ დიდსა მას დღესა“. 100პქვ. სილოგავა„წ(მინდა)ო გ(იორგ)ი შეიწყალე გიორგი ქო/ჩო[ლ]ვაჲ მღვდ[ე]ლი; წმინდაო გ(იორგ)[ი], მფარ(ვე)ლ მექმენ დიდს/ ამას დღესა“.თ. ხაჟომია„წმინდაო გიორგი შეიწყალე გიორგი ქოჩოლვაჲ მღაღადებელი; წმინდაო გიორგი, მფარველ მექმენ დიდს ამას დღესა“.

მეოთხე წარწერა (თ. ბარნაველი): სამსტრიქონიანი ნუსხური ტექსტია, მისი წაკითხვა ფოტოფირიდან დიდ სირთულეს წარმოადგენდა და მისი უკეთ გასაცნობად ადგილზე იყო საჭირო ტექსტის ამოკითხვა.

 თანამედროვე მდგომარეობა 
2010 წლის 18 ნოემბერს ტელეკომპანია რუსთავი 2 იტყობინებოდა, რომ სეპარატისტებმა და ოკუპანტებმა XI საუკუნის ქართულ ეკლესიას რუსული გუმბათი დაადგეს, ქართული კვალის წასაშლელად გარე ფასადი მთლიანად და შიდა კი ნაწილობრივ თეთრად გადაღებეს, აღმოსავლეთის მხარე კი, სადაც ქართული წარწერები იყო ამოკვეთილი, მთლიანად შელესილია. ეკლესიაზე ასევე დამონტაჟებულია კონდიციონერები. ტელეკომპანიის ცნობით, საფრთხე უნიკალურ ფრესკებსაც ემუქრება. გარდა ამისა, სატელევიზიო კადრებიდან ჩანდა, რომ აფხაზეთისა და სამეგრელოს მთავრების მთავარ სალოცავთან რუსული მძიმე ტექნიკა დგას.

ილორის წმინდა გიორგის ეკლესიის ხელყოფისთვის, საქართველოს მთავრობა მსოფლიო სიძველეთა დაცვის ორგანიზაციებისთვის სპეციალური მიმართვის გაგზავნა გადაწყვიტა. ქართულმა მხარემ ასევე გადაწყვიტა, რომ იუნესკოსგან, ხუროთმოძღვრული ძეგლის დაზიანების გამო, ოკუპანტების ქმედებებზე დაუყოვნებლივი რეაგირება მოითხოვოს.В Тбилиcи озабочены ситуацией с грузинскими храмами в Абхазии //  NEWSru.com 

ტაძარი რუსეთის მიერ ოკუპირებულ საქართველოს ტერიტორიაზე მდებარეობს, ამიტომაც ტაძრის შესწავლა და შესაბამისი სამუშაოების ჩატარება  შეუძლებელია.

გვაქვს ინფორმაცია, რომ 2010 წელს აფხაზმა სეპარატისტებმა და რუსმა ოკუპანტებმა XI საუკუნის ეკლესიას რუსული გუმბათი დაადგეს და ქართული კვალის წასაშლელად გარე ფასადი მთლიანად, ხოლო შიდა კედლები ნაწილობრივ თეთრად გადაღებეს, აღმოსავლეთის მხარე კი, სადაც ქართული წარწერები იყო ამოკვეთილი, მთლიანად გადალესეს. ეკლესიის გარე ფასადზე  კონდიციონერების თანამედროვე სისტემა დაამონტაჟეს. 

ილორის ტაძარს მინიჭებული აქვს  საქართველოს ეროვნული მნიშვნელობის ძეგლის სტატუსი.

საგანძური
1848 წლის 19 აპრილს მარი ბროსემ არქეოლოგიური მოგზაურობისას სამურზაყანოსა და აფხაზეთში ინახულა ილორის ეკლესია და აღწერა იქ არსებული სიძველეები. ესენია: წმინდა გიორგის კარედი (კარებზე: დიმიტრი და თეოდორე), რვა წმინდა გიორგის ხატი, ილორის დიდი ჭედური ჯვარი, წმინდა ონოფრეს ხატიsur un voyage archeologique dans la Georgie et dans l'Armenie ... - Marie-Felicite Brosset. 

1860-1868 წლებში ტაძარი მოინახულა და აღწერა დიმიტრი ბაქრაძემ. მან ასევე მოინახულა საგანძურიც, თუმცა დეტალურად არ აღუწერიაЗаписки Общества любителей кавказской археологии, т. 1, Тифлис, 1875, ст. 74. 

1888 წელს 9 ივნისს ანდრეი პავლინოვმა აფხაზეთში არქეოლოგიური ექსპედიციისას ინახულა ილორის ეკლესიაც და მასში არსებული სიწმინდეებიცМатериалы по археологии Кавказа, собранные экспедициями Московского археологического общества : Выпуск III, Тифлис, 1893. აღსანიშნავია, რომ ექსპედიციის დროს გადაღებული ფოტოები დაცულია რუსული არქიტექტურული ფოტოგრაფიის პიონერის ივანე ბარშჩევსკის კოლექციაში. ექსპედიციის დროს აღწერილი იყო ილორის ეკლესიაში დაცული ორი ბარძიმი და მტრედის გამოსახულების საეკლესიო ნივთი, ასევე წმინდა გიორგის ორი, წმინდა ონოფრეს ორი, მაცხოვრისა და წინდა გიორგის სასწაულების ჭედური ხატები, ასევე წმინდა გიორგის ჭედური კარედი, რომელიც ილორის წმინდა გიორგის ეკლესიის უმთავრეს სარწმუნოებრივ რელიკვიას წარმოადგენდა. 1963 წლისთვის ტაძარში ინახებოდა მხოლოდ ოთხი ხატი (მათ შორის მთავარანგელოზთა ხატიც)Кация А., «Илори : Памятник ХI века», Сухуми, 1963, გვ. 14.

 საიუბილეო მონეტა 
მარცხნივ|მინი|ილორის ტაძარი, დონ კრისტოფორო დე კასტელი
2009 წლის 23 ნოემბერს, გიორგობის დღესასწაულის აღსანიშნავად საქართველოს ეროვნულმა ბანკმა გამოუშვა ილორის წმინდა გიორგის ეკლესიისადმი მიძღვნილი 10 ლარის ნომინალის ვერცხლის სამახსოვრო, საკოლექციო მონეტა.

ნომინალი: 10 ლარი

წონა: 28,28 გრ, დიამეტრი:  38,61 მმ,

შემადგენლობა: Ag.925,

ხარისხი: უმაღლესი – „ფრუფი“,

რაოდენობა: 1500 ცალი.

მონეტები მოიჭრა 2009 წელს ფინეთის ზარაფხანაში.

გამოშვების ლიმიტი: 3000 ცალი

მონეტის დიზაინის ავტორები არიან: მამუკა გონგაძე (რევერსი) და თემურ აფხაძე (ავერსი).

ავერსი: დიზაინის კომპოზიციას წარმოადგენს იტალიელი ბერის კრისტოფორო დე კასტელის მიერ XVII საუკუნეში გაკეთებული ჩანახატები – ილორის წმ. გიორგის სახელობის ეკლესია, სოფელი ილორი, მხედრები. კომპოზიციას ფონად გასდევს კავკასიონის ქედი. მონეტის დიზაინის დაბალ მარჯვენა ნაწილში განთავსებულია წარწერა „საქართველო“ და  გამოშვების წელი „2009“.

რევერსი: მონეტის შუაგულში გამოსახულია წმინდა გიორგის სახელობის ეკლესია დღევანდელი სახით, ხოლო მის ქვედა ცენტრალურ ნაწილში კი ეკლესიის აშენების თარიღი რომაული ციფრით „XI-ს“. მონეტის წრის მარცხენა ნაწილში მოთავსებულია ნომინალის აღმნიშვნელი ციფრი „10“ და წარწერა „ლარი“, ხოლო წრის ზედა ნაწილში გამოსახულია საქართველოს გერბი და წარწერა „ილორი“.

წიბო:  გლუვი წარწერებით (საქართველოს ეროვნული ბანკი National Bank of Georgia).

 იხილეთ აგრეთვე 
 ილორი
 ილორის წმინდა გიორგის ხატი
 ოჩამჩირის მუნიციპალიტეტის ძეგლების სია

 ლიტერატურა 
 ახალაძე ლ., აფხაზეთის ეპიგრაფიკა, როგორც საისტორიო წყარო: ლაპიდარული და ფრესკული წარწერები, I, თბ.,2005, გვ.96-108 
 ხორავა ბ., ილორის წმინდა გიორგის ეკლესია, ჟურნ. „რიწა“, 2015, № 1.
 მიბჩუანი თ., აფხაზეთი, ნაწ. I, თბ.,2003, გვ. 215-217  
 მაკალათია ს., სამეგრელოს ისტორია და ეთნოგრაფია, თბ., 1941, გვ.348-349 
 კასტელი, დონ კრისტოფორო დე, ცნობები და ალბომი საქართველოს შესახებ, თბ., 1976, გვ.450 
 ქართველთა უძველესი ეკლესია ილორში, სახალხო გაზეთი.-1912 (25 ივლ.), გვ. 3
 ქართული ლაპიდარული წარწერების კორპუსი, II.: დასავლეთ საქართველოს წარწერები. ნაკვ. I (IX-XIII სს.), თბ., 1980, გვ.159-161 
 საქართველოს კულტურული მემკვიდრეობა. აფხაზეთი, ტ. I, თბ., 2007, გვ. 16-17 
 საქართველოს სულიერი საგანძური, თბ., 2005, გვ.182-184 
 როგავა გ., რელიგია და ეკლესია აფხაზებში, თბ., 2007, გვ. 157-158
 როგავა გ., აფხაზეთის ისტორიის საკითხები, თბ., 2009, გვ.158  
 ქობალია ნ., „ყურესა მცირესა დაშთომილ ვართ...“, გაზ. „კომუნისტი“, 1990 (8 აგვ.), გვ. 4
 კულტურული მემკვიდრეობა აფხაზეთში, თბ., 2015
 კულტურული მემკვიდრეობა აფხაზეთში, მეორე შევსებული გამოცემა, თბ., 2020, გვ. 120
 ხვისტანი რ., „ენგურ-მოქვისწყალის აუზის (აფხაზეთი) ქრისტიანული ხუროთმოძღვრული ძეგლები“, თბ., 2015. - გვ. 73-74.

 რესურსები ინტერნეტში 
 აფხაზური მხარე ჟენევის მოლაპარაკებებზე ილორის ტაძრის ფოტოებს წარადგენს // InterPressNews 03-03-2011

 სქოლიო 

კატეგორია:წმინდა გიორგის სახელობის ეკლესიები
კატეგორია:ეროვნული მნიშვნელობის კატეგორიის კულტურის უძრავი ძეგლები

კატეგორია:კულტურული მემკვიდრეობის ძეგლები აფხაზეთის ავტონომიურ რესპუბლიკაში
კატეგორია:XI საუკუნის ეკლესიები