მაქს ბორნი

მაქს ბორნი (; დ. 11 დეკემბერი, 1882, ბრესლაუ, სილეზია (დღევანდელი ვროცლავი, პოლონეთი) — გ. 5 იანვარი, 1970, გეტინგენი) — გერმანელი ფიზიკოსი, კვანტური მექანიკის ერთ-ერთი ფუძემდებელი.

ბიოგრაფია
სწავლობდა ბრესლაუს ჰაიდელბერგის, ციურიხის, გეტინგენის უნივერსიტეტებში (1900-1907). მუშაობდა კემბრიჯში ჯ. ლარმორისა და ჯ. ჯ. ტომსონის ლაბორატორიებში (1907--08). 1908 წელს იყო ჰ. მინკოვსკის თანამშრომელი, 1909 წელს — გეტინგენის უნივერსიტეტის პრივატ-დოცენტი, 1909-1910 წლებში — ა. ე. მაიკელსონის თანამშრომელი ჩიკაგოში, 1919 წელს — მაინის ფრანკფურტის უნივერსიტეტის პროფესორი, 1921-1933 წლებში — გეტინგენის უნივერსიტეტის პროფესორი. გერმანიაში ფაშისტური რეჟიმის დამყარების შემდეგ გადასახლდა ინგლისში (1933) და განაგებდა თეორიული ფიზიკის კათედრას კემბრიჯში, ხოლო 1936 წლიდან — ედინბურგში. 1953 წელს სამსახურიდან გადადგა, დაბრუნდა სამშობლოში და დასახლდა ბად-პირმონტში, გეტინგენის მახლობლად. 

ბორნის ძირითად შრომებში განვითარებულია მყარი სხეულების პრობლემებთან და ატომის აღნაგობასთან დაკავშირებული აინშტაინის იდეები. მან დაამუშავა კვანტური პროცესების მათემატიკური თეორია — კვანტური (მატრიცული) მექანიკა (ვ. ჰაიზენბერგთან და პ. იორდანთან ერთად) და დაასაბუთა მისი სტატისტიკური არსი. ბორნმა მრავალი შრომა მიუძღვნა ფარდობითობის თეორიას. მ. ლაუესთან ერთად შექმნა კრისტალური მესრის დინამიკური თეორია (1913-1915) და შემოიღო (1919) მესრის ენერგიის მნიშვნელოვანი თერმოდინამიკური ცნება, რომლის საფუძველზე გამოთვალა მრავალი ფიზიკურ-ქიმიური მუდმივა. ბორნმა მოგვცა ატომის ელექტრონული გარსების გაანგარიშების ხერხი და დაამუშავა (1926) მიკრონაწილაკების დაჯახების თეორიის მიახლოებითი მეთოდი, რომელიც მის სახელს ატარებს; შემოიტანა ოპერატორის ცნება კვანტურ მექანიკაში (1926, ნ. ვინერთან ერთად). ბორნისთვის დამახასიათებელი იყო ფიზიკის განვითარების ახალი ეტაპის ფილოსოფიური გააზრება. იგი იცავდა თეორიისა და ექსპერიმენტის მჭიდრო კავშირის იდეას, უარყოფდა ფიზიკის წარმოდგენებისა და თეორიის განვითარების მიმართ დოგმატურ და აპრიორულ მიდგომას. ბორნი ხელმძღვანელობდა ცნობილ თეორიულ სემინარს გეტინგენში. იყო მშვიდობისათვის აქტიური მებრძოლი. კვანტური მექანიკის განვითარებაში დიდი დამსახურებისათვის მიენიჭა ნობელის პრემია (1954). იყო რამდენიმე უცხოური აკადემიის წევრი, 1934 წლიდან — სსრკ მეცნიერებათა აკადემიის უცხოელი წევრი.

ხსოვნა
მის პატივსაცემად, მთვარის ერთ-ერთ კრატერს დაარქვეს ბორნი.

ლიტერატურა

 პარკაძე მ., „მაქს ბორნი“ ː კრ. „ფიზიკოსების შესახებ“, ტ. IV, თბ., 1980, გვ. 213-216

სქოლიო

კატეგორია:გერმანელი ფიზიკოსები
კატეგორია:გერმანელი ნობელის პრემიის ლაურეატები
კატეგორია:ნობელის პრემიის ლაურეატები ანბანის მიხედვით
კატეგორია:ებრაელი ნობელის პრემიის ლაურეატები