ხმელთაშუა ზღვა

ხმელთაშუა ზღვა ატლანტის ოკეანის აუზის ნაწილია და თითქმის მთლიანად ხმელეთითაა შემოსაზღვრული ჩრდილოეთიდან ევროპით, სამხრეთიდან აფრიკით, ხოლო აღმოსავლეთიდან კი აზიით. მისი ფართობია დაახ. 2,5 მილიონი კმ². ოკეანოლოგიაში მისი ალტერნატიული სახელებია ევროაფრიკული ხმელთაშუა ზღვა ან ევროპის ხმელთაშუა ზღვა სხვა ხმელეთშორისი ზღვებისგან განსასხვავებლად.

უძველესი დროიდან ხმელთაშუა ზღვა დატვირთული სატრანსპორტო მაგისტრალი იყო, რაც საშუალებას აძლევდა რეგიონის ამომავალ ერებს - ეგვიპტელებს, ბერძნებს, რომაელებსა და ახლო აღმოსავლეთის ხალხებს სავაჭრო და კულტურული გაცვლები ეწარმოებინათ. ხმელთაშუა ზღვას მნიშვნელოვანი ადგილი უჭირავს დასავლეთის ცივილიზაციის დაბადებისა და განვითარების მიზეზთა შეცნობაში.

 სახელი 
ხმელთაშუა ზღვის ლათინური სახელია mediterraneus (medius, „შუა“ + terra, „მიწა, ხმელეთი“), ბერძნულში „mesogeios“.

ისტორიის მანძილზე მას ალტერნატიული სახელებიც ჰქონია. მაგ. რომაელები მას უწოდებდნენ Mare Nostrum (ლათ. ჩვენი ზღვა). ბიბლიაში მას მოიხსენიებენ, როგორც „დიდი ზღვა“ ან „დასავლეთის ზღვა“. თანამედროვე ებრაულში მას „ჰა-იამ ჰა-ტიხონ“ (הים התיכון, შუა ზღვა) ჰქვია, რაც გერმანული ვერსიის Mittelmeer პირდაპირი ადაპტაციაა. თურქულად მას Akdeniz (თეთრი ზღვა) ჰქვია. არაბულად „ალ-ბაჰრ ალ-აბიად ალ-მუტავასიტ“ (البحر الأبيض المتوسط, შუა თეთრი ზღვა). ბრიტანეთში მას არაფორმალურად შემოკლებით „The Med-ს“ უწოდებენ.

 გეოგრაფია 
 ხმელთაშუა ზღვის აუზის ქვეყნები 
ხმელთაშუა ზღვაზე გასასვლელი აქვს 21 (სუვერენულ) ქვეყანას, მათგან 11 ევროპულია, 5-5 კი აზიასა და აფრიკას ეკუთვნის.

ხმელთაშუა ზღვის სანაპირო ქვეყნები ქვეყანა სანაპირო ზოლის სიგრძე საპორტო ქალაქები ევროპა    მალაგა, კარტახენა, ალიკანტე, ვალენსია, ტარაგონა, ბარსელონა    მარსელი, აიაჩო, ნიცა, კანი, ტულონი   4,1 კმ    ≈7 500 კმ გენუა, ლივორნო, ნეაპოლი, სალერნო, მესინა, კალიარი, კატანია, პალერმო, ტარანტო, ბარი, ტრიესტი   ≈47 კმ კოპერი    დუბროვნიკი, სპლიტი   ბოსნია და ჰერცეგოვინა20 კმ       476 კმ დურესი   13 676 კმ სალონიკი, კერკირა, როდოსი, ხანია, ჰერაკლიონი    ვალეტა აზია    იზმირი, ანტალია, აივალიქი, ბოდრუმი    ლატაკია   225 კმ ბეირუთი, სიდონი, ტვიროსი, ბიბლოსი, ტრიპოლი    ლიმასოლი, ლარნაკა   273 კმ აკო, აშდოდი, აშკელონი, თელ-ავივი აფრიკა    ალექსანდრია, პორტ-საიდი, ელ-არიში, მარსა-მატრუჰი   1770 კმ ტრიპოლი, ზუვარა, ელ-ხუმსი, სურთი, რას-ელ-ანუფი, ბენღაზი, ელ-ბაიდა, ტობრუკი   ≈1200 კმ ტუნისი, სფაქსი, სუსი, მონასტირი    ალჟირი, ორანი, მოსთაღანემი    ტანჟერი, თეტუანი

 10 უდიდესი კუნძული 
330px|მინიატიურა|მარჯვნივ|სიცილია და სარდინია — ხმელთაშუა ზღვის ორი უდიდესი კუნძული.
330px|მინიატიურა|მარჯვნივ|მალიორკა ბალეარის კუნძულების უდიდესი, ხოლო ხმელთაშუა ზღვაში სიდიდით მე-7 კუნძულია.
რუკაკუნძულიკუთვნილებაფართობი (კმ²) მოსახლეობა50px|frameless|ცენტრისიცილია25.4605.048.99550px|frameless|ცენტრისარდინია24.0901.672.80450px|frameless|ცენტრიკვიპროსი (უმეტესი ნაწილი)9.248803.14750px|frameless|ცენტრიკორსიკა8.680299.20950px|frameless|ცენტრიკრეტა8.336623.66650px|frameless|ცენტრიევბეია3.684218.03250px|frameless|ცენტრიმალიორკა3.640869.06750px|frameless|ცენტრილესბოსი1.63290.64350px|frameless|ცენტრიროდოსი1.400117.00750px|frameless|ცენტრიქიოსი84251.936

 კლიმატი 

 ზღვის ტემპერატურა (°C) 
+იანთებმარაპრმაიივნივლაგვსექოქტნოემდეკმარსელი 131313141618212221181614ბარსელონა 131313141720232523201715ვალენსია 141314151721242624211815ნეაპოლი 151414151822252725221916მალაგა 161515161720222322201816გიბრალტარი 161516161720222222201817ათენი 161515161821242424211917ირაკლიონი 161515161922242524222018მალტა 161615161821242625232118პაფოსი 181717182024262726242219ლარნაკა 181717182024262727252219ლიმასოლი 181717182024262727252219ალექსანდრია  181717182023252626252220თელ-ავივი 181717182124262827262320

 გეოლოგია 
მინი|300პქ|ხმელთაშუა ზღვის რელიეფური რუკა
ხმელთაშუა ზღვის ფსკერი დაყოფილია რამდენიმე ქვაბულად, რომელთა სიღრმე 2 000-4 000 მ-მდეა. გეომორფოლოგიურად ხმელთაშუა ზღვაში სამი აუზი გამოიყოფა: 
 დასავლეთი — ალჟირ-პროვანსის აუზი, რომლის მაქსიმალური სიღრმე 2 800 მ-ს აღემატება და მოიცავს ალბორანის, ბალეარის, ლიგურიის ზღვების ღრმულებსა და 3 600 მ-ზე მეტად ღრმა ტირენიის ზღვის ღრმულს; 
 ცენტრალური — 5 100 მ-ზე უფრო ღრმა ცენტრალური ქვაბული და ადრიატიკისა და იონიის ზღვების ღრმულები; 
 აღმოსავლეთი — ლევანტის აუზი, დაახლოებით 4 380 მ სიღრმისა, ლევანტის, ეგეოსისა და მარმარილოს ზღვების ღრმულები. 

ზოგიერთი ქვაბულის ფსკერი დაფარულია ნეოგენ-ანთროპოგენური დანალექი და ვულკანური ქანებით, რომელთა სისქე ალაგ-ალაგ 5-7 კმ-ს აღწევს. ალჟირ-პროვანსის ქვაბულის გვიანდელ მიოცენურ ნალექებში მნიშვნელოვან როლს თამაშობს ევაპორიტის მარილშემცველი ფენა (სისქე 1,5-2 კმ), რომელიც წარმოქმნის მარილის ტექტონიკისათვის დამახასიათებელ სტრუქტურებს. ტირენიის ქვაბულის კიდეებზე და ცენტრში გადაჭიმულია რამდენიმე რღვევის ხაზი, რომლებთანაც დაკავშირებულია ჩამქრალი და მოქმედი ვულკანები; ზოგი მათგანი აჩენს დიდ წყალქვეშა მთებს (ლიპარის კუნძულები და სხვა). 

ხმელთაშუა ზღვის ქვაბულების წარმოქმნას უკავშირებენ კონტინენტური დედამიწის ქერქის გაჭიმვას, ზოგის აზრით კი, პირიქით, მის შემჭიდროებასა და ჩაწევას, ზოგიც მას ტეთისის რელიქტად მიიჩნევს.

 ეკოლოგია 

 ტურიზმი 
მინიატიურა|მარცხნივ|ანტალია თურქეთის ხმელთაშუა ზღვისპირეთის უმნიშვნელოვანესი კურორტია, რომელსაც წელიწადში რამდენიმე მილიონი ტურისტი სტუმრობს.
მინიატიურა|მარჯვნივ|ნიცა  ლაჟვარდოვანი ნაპირის მთავარი ტურისტული ცენტრია.
სასიამოვნო კლიმატის, ლამაზი სანაპირო ზოლის, მდიდარი ისტორიისა და მრავალფეროვანი კულტურის უნიკალური კომბინაცია ხმელთაშუა ზღვას ყველაზე პოპულარულ ტურისტულ რეგიონად აქცევს მსოფლიოში, რომელიც ტურისტთა საერთო რაოდენობის დაახლოებით მესამედს იზიდავს.

ხმელთაშუა ზღვის სანაპირო ქვეყნებისათვის ტურიზმი წარმოადგენს შემოსავლის ერთ-ერთ უმთავრეს წყაროს. ის, ასევე, სანაპირო პროვინციებს, მცირე დასახლებებსა და კუნძულებს ურბანული ცენტრებისაგან დამოუკიდებლად განვითარების საშუალებას აძლევს (თუმცა არცთუ იშვიათად ასეთი ცენტრები სწორედ ზღვის სანაპიროზე ყალიბდება). თუმცა, აღსანიშნავია, რომ სწორედ ტურიზმი წარმოადგენს სანაპირო ზოლისა და საზღვაო გარემოს დეგრადაციის მთავარ გამომწვევ ფაქტორს. ქვეყნისა თუ რეგიონის სწრაფი განვითარების მიზნით ხმელთაშუაზღვისპირეთის მრავალი ქვეყნის მთავრობა ხელს უწყობს ყოველწლიურად დიდი რაოდენობით ტურისტის მოზიდვას, თუმცა ეს ხშირად საზღვაო ჰაბიტატების დაზიანებისა და სანაპირო ზოლის დაბინძურების მიზეზი ხდება. სერიოზული საფრთხე ემუქრებათ ზღვის ორგანიზმებს, რომელთა მრავალი სახეობა უკვე გადაშენების ზღვარზეა. ეს ყოველივე კი ზოგ ქვეყანაში ტურიზმის სამომავლო განვითარებას ეჭვქვეშ აყენებს.www.greenpeace.org

 იხილეთ აგრეთვე 
 ხმელთაშუა ზღვები
 ხმელთაშუა ზღვის კავშირი
 ხმელთაშუაზღვისპირული რასა
 ხმელთაშუა ზღვის რეგიონი (თურქეთი)

 ლიტერატურა 

 რესურსები ინტერნეტში 

 გრინპისის კამპანია "დავიცვათ ჩვენი ხმელთაშუ ზღვა": საფრთხეები, გადაწყვეტილებები და ფოტო პეტიციები 
 პლანბლუა - ხმელთაშუა ზღვის რეგიონის გარემო და განვითარება 
   ხმელთაშუა ზვაზე გემების მოძრაობა.
 ხმელთაშუა ზღვის მიკრო ორგანიზმები: სურათები და ინფორმაცია

 სქოლიო 


კატეგორია:ატლანტის ოკეანის ზღვები
კატეგორია:ზღვები ანბანის მიხედვით