რუმინეთი

რუმინეთი ()  — ქვეყანა სამხრეთ-აღმოსავლეთ ევროპაში, უმთავრესად ქვემო დუნაის აუზში, რომელიც ესაზღვრება შავ ზღვას. რუმინეთის მოსაზღვრე ქვეყნებია: დასავლეთიდან უნგრეთი და სერბეთი, აღმოსავლეთიდან უკრაინა და მოლდოვა, ხოლო სამხრეთით ბულგარეთი. მისი ფართობია 238 397 კმ² და ევროპაში სიდიდით მე-12 ქვეყანაა, ხოლო  მოსახლეობის რაოდენობთ ევროკავშირის ქვეყნებში მეშვიდე ადგილს იკავებს, თუმცა ბოლო წლებში მათი რაოდენობა საგრძნობლად შემცირებულია და  2019 წლის მონაცემებით 19,405,156-ს შეადგენს."Resident population on 1st January 2019" [The usually resident population on 1 January 2019] (ინგლისური) National Institute of Statistics. რუმინეთი.  No 212 / 29.08.2019 

რუმინეთის  დედაქალაქი და ასევე ტერიტორიულად უდიდესი ქალაქი, ქვეყნის კულტურული და ეკონომიკური ცენტრი 1862 წლიდან არის ბუქარესტი (Municipiul București), ბუქარესტში 2019 წლის მდგომარეობით 1,87 მილიონი ადამიანი ცხოვრობს.

სხვა მსხვილი ქალაქებია: კლუჟ-ნაპოკა, ტიმიშოარა, იასი, კონსტანცა, კრაიოვა და ბრაშოვი.

თანამედროვე რუმინეთის სახელმწიფო 1859 წელს შეიქმნა   ვლახეთისა და მოლდოვის გაერთიანებული სამთავროს შედეგად,  რომელსაც მოგვიანებით   ტრანსილვანიაც შეუერთდა.

 სახელწოდება 
 ოფიციალური: რუმინეთი (ადრე რუმინეთის რესპუბლიკა ერქვა).
 ეროვნული: Romania, ადრე Republica Romania.
 ეტიმოლოგია:     სახელი წარმოსდგება რომისაგან, რომის იმპერიისაგან. უფრო კონკრეტულად კი     ლათინური სიტყვა „ROMANUS“-ისგან, რაც ნიშნავს რომის იმპერიის  მოქალაქეს."Romanian Language", Romania natural and cultural

 ენები 
რუმინეთის ოფიციალური ენა რუმინული ენაა - რომელიც ინდოევროპული ოჯახის რომანულ ჯგუფს მიეკუთვნება.

ქვეყნის მეორე ენად ინგლისური ითვლება, რომელმაც სწრაფად დაჩაგრა ფრანგული, როგორც ქვეყნის მეორე ენა, იგი განსაკუთრებით პოპულარულია ახალგაზრდებში. დიდ ქალაქებში ინგლისურ ენაზე კომუნიკაცია პრობლემას არ წარმოადგენს.

ქვეყანაში ასევე საუბრობენ ფრანგულად და გერმანულად.

წარსულში რუმინეთში არსებობდა მნიშვნელოვანი გერმანელი უმცირესობა, თუმცა დღესდღეობით გერმანულენოვანი მოსახლეობის რაოდენობა მცირდება.

მიუხედავად ამისა, გერმანული ენა ჯერ კიდევ გამოიყენება სამხრეთ ტრანსილვანიასა და ბანატში (დასავლეთ რუმინეთი) ადგილობრივ თემებში.

უნგრულს ფართოდ იყენებენ კოვასნასა და ჰარგიტიტას ოლქებში, აღმოსავლეთ ტრანსილვანიაში.

ცენტრალური და დასავლეთ რუმინეთის ზოგიერთი უფრო დიდი ქალაქის (ორადია, კლუჟ-ნაპოკა, სატუ-მარე და სხვ.) მოსახლეობის 15%-35% საუბრობს უნგრულად.

სხვა რომანული ენები (განსაკუთრებით ესპანური და იტალიური) ისწავლება სკოლების უმრავლესობაში.

 ისტორია 

II ს-ის დასაწყისში ადრინდელი კლასობრივი სახელმწიფო დაკია რუმინეთის ტერიტორიასაც მოიცავდა. თანამედროვე რუმინეთის ტერიტორია დაიპყრო რომმა. რომის ბატონობა 271 წლამდე გაგრძელდა. მესამე საუკუნეში დაკიაში შესვლა დაიწყეს გუთებმა და გეპიდებმა, ხოლო IV–VI საუკუნეებში – ჰუნებმა და ავარებმა. შემდეგ გამოჩნდნენ სლავური ტომები, რომლებმაც დიდი ზეგავლენა მოახდინეს რუმინული ეროვნებისა და ენის შემდგომი ფორმირების პროცესზე.

VIII–X საუკუნეებში რუმინეთის დიდი ნაწილი შედიოდა ბულგარეთის სამეფოს შემადგენლობაში. X საუკუნეში იქმნება პირველი ვლახურ-სლავური პოლიტიკური გაერთიანებები.

XIV საუკუნეში შეიქმნა ვლახეთისა და მოლდოვის დამოუკიდებელი ფეოდალური სახელმწიფოები. ფეოდალური ჩაგვრის გაძლიერებამ გამოიწვია გლეხთა აჯანყებები — რუმინელი და უნგრელი გლეხების ერთობლივი გამოსვლები (1437 და 1514 წლები ტრანსილვანიაში, 1490–1494 წლები მოლდოვაში და სხვ.). ასევე იყო ბრძოლები ოსმალთა ბატონობის მოახლოების საფრთხის წინააღმდეგ, თუმცა საბოლოოდ ფეოდალური სახელმწიფოები იძულებულნი გახდნენ თავი ოსმალეთზე დამოკიდებულად ეცნოთ."Romania Demographics", World  meter 

XVI–XVII საუკუნეებში ოსმალეთმა დაიპყრო უნგრეთი. რუმინეთის სამმა პროვინციამ — ვლახეთმა, მოლდოვამ და ტრანსილვანიამ — სცადეს შეენარჩუნებინათ თავიანთი ავტონომია, თუმცა თურქებს ხარკს უხდიდნენ.

მოლდოვის სამთავრომ თავისი ძლიერების მწვერვალს მიაღწია შტეფან III დიდის (1457–1504) მმართველობის დროს. თუმცა მისი გარდაცვალების შემდეგ მოლდოვაც ოსმალეთის გავლენის ქვეშ მოექცა, ხოლო 1526 წელს ტრანსილვანია დაექვემდებარა ოსმალეთს.Georgescu, Vlad (1991). The Romanians: A History. Ohio State University Press. ISBN 978-0-8142-0511-2.

1541 წლისთვის ბალკანეთის მთლიანი ნახევარკუნძული და უნგრეთის ნაწილი ოსმალეთის იმპერიის პროვინციებად იქცა. მალევე ასპარეზზე გამოჩნდა რუსეთი, რომელიც ასევე საფრთხეს უქმნიდა რუმინულ სამთავროებს.1699 წელს ტრანსილვანია შეუერთდა ჰაბსბურგთა იმპერიას, ხოლო 1765 წელს გამოცხადდა ტრანსილვანიის დიდ სამთავროდ. 1821 წელს მოლდავეთმა დაკარგა თავისი აღმოსავლეთი ტერიტორიები მდინარე პრუტის გაღმა (რუსეთი). 

1859 წელს ვლახეთისა და მოლდოვის გაერთიანების შედეგად, რომელსაც მოგვიანებით ტრანსილვანიაც შეუერთდა, ჩამოყალიბდა თანამედროვე რუმინეთის სახელმწიფო. იმავე წელს ალექსანდრო იოან კუზა არჩეულ იქნა ვლახეთისა და მოლდოვის ტახტებზე, თუმცა 1866 წელს იგი გადააყენეს და მის ნაცვლად ტახტი დაიკავა კაროლ I-მა. ბერლინის ხელშეკრულების საფუძველზე, 1877-1878 წლების რუსეთ-ოსმალეთის ომის შემდეგ, რუმინეთი დამოუკიდებელ სახელმწიფოდ აღიარეს. რუსეთისთან მიღწეული შეთანხმების შედეგად, მან შავ ზღვაზე გასასვლელიც მოიპოვა.Hitchins, Keith (2014). A Concise History of Romania. Cambridge University Press. ISBN 978-0-521-69413-1.Pop, Ioan-Aurel (1999). Romanians and Romania: A Brief History. Boulder. ISBN 978-0-88033-440-2.

1881 წელს რუმინეთის სამთავროს სტატუსი შეიცვალა და ის სამეფოდ გამოცხადდა. თავადმა კაროლ I-მა მეფის ტიტული მიიღო.

1913 წელს რუმინეთი ჩაერთო ბალკანეთის მეორე ომში. ბუქარესტის საზავო ხელშეკრულებით (1913) რუმინეთმა მიიღო სამხრეთი დობრუჯა.

პირველ მსოფლიო ომში, 1916 წელს, რუმინეთი მოკავშირეთა ზეწოლით ჩაერთო და ტრანსილვანიის, ბესარაბიის და ბუკოვინას დაბრუნების მიზნით ავსტრია-უნგრეთს ომი გამოუცხადა. თუმცა მცდელობები წარუმატებლად დასრულდა, რუმინეთი დასუსტდა და გერმანიასთან სამშვიდობო ხელშეკრულებას მოაწერა ხელი. ომის დასრულების შემდეგ დაიშალა რუსეთისა და ავსტრია-უნგრეთის იმპერიები. ტრანსილვანიის, ბესარაბიის და ბუკოვინას მთავრობებმა რუმინეთის სამეფოსთან შეერთების გადაწყვეტილება მიიღეს.

1918 წლისთვის პოლიტიკური მოვლენების დადებითად განვითარების შედეგად რუმინეთის ტერიტორიაზე მოხვდა რამდენიმე მსხვილი ეთნიკური ჯგუფი: უნგრელები, გერმანელები, ებრაელები, უკრაინელები. ამასთან, რუმინეთის ტერიტორიაში შედიოდა ყველა ის მიწა, რომლის მოსახლეობის უმრავლესობას თავად რუმინელები წარმოადგენდნენ.

1940-იანი წლებიდან რუმინეთს მართავდა კომუნისტური რეჟიმი. 1960-იან წლებში დაიწყო მოძრაობა საბჭოთა კავშირის გავლენის სფეროდან გამოსვლისკენ. 1989 წლის სახალხო აჯანყების შედეგად ნიკოლაე ჩაუშესკუს კომუნისტური ხელისუფლება დამხობილი იქნა. 1990 და 1992 წლებში ჩატარდა პირველი დემოკრატიული არჩევნები, თუმცა ხელისუფლებაში კვლავ ყოფილი კომუნისტები დარჩნენ.

2003 წლის ოქტომბერში, რუმინეთის მოსახლეობამ რეფერენდუმზე მხარი დაუჭირა ქვეყნის კონსტიტუციის ევროპულ სტანდარტებთან შესაბამისობაში მოყვანას, რაც უპირველეს ყოვლისა, ეროვნულ უმცირესობათა (უნგრელები, ბოშები) უფლებების დაცვას ეხება. რუმინეთმა 2002 წელს პრაღის სამიტზე მიიღო მიწვევა ნატოსაგან, ხოლო ეკონომიკური რეფორმების წარმატების შედეგად 2007 წელს ევროკავშირში გაწევრიანდა.

 გეოგრაფია 
მარცხნივ|მინი|რუმინეთის ტოპოგრაფიული რუკა
ქვეყანა მდებარეობს ბალკანეთის ნახევარკუნძულის ჩრდილოეთ ნაწილში. მისი მოსაზღვრე სახელმწიფოებია: უნგრეთი, უკრაინა, მოლდოვა, ბულგარეთი, სერბეთი. ფართობი - 238 397 კვ. კმ.

რუმინეთის სანაპირო ხაზის სიგრძე 245 კილომეტრია. ქვეყნის ტერიტორიაზე თითქმის თანაბრად არიან განაწილებული საშუალმთიანეთის მაღლობები და დაბლობები. მთავარი ოროგრაფიული სისტემა კარპატებია. ქვეყნის ფარგლებშია აღმოსავლეთი კარპატები, სამხრეთ კარპატები და დასავლეთ რუმინეთის მთები. რელიეფი დაახლოებით თანაბრად ნაწილდება მთებს, გორაკებსა და დაბლობებს შორის. რუმინეთის ცენტრში დომინირებს კარპატების მთები, რომელთაგან 14 მთის მწვერვალი აღწევს 2,000 მეტრზე. ყველაზე მაღალია მოლდოვანის მწვერვალი 2,544 მ.

რუმინეთში დაცული ტერიტორიებს თითქმის 10,000 კმ2  (მთლიანი ტერიტორიის დაახლოებით 5%) უჭირავს, მოიცავს 13 ეროვნულ პარკს და ბიოსფეროს სამ ნაკრძალს. რუმინეთს აქვს ევროპაში გადაუჭრელი ტყეების ერთ-ერთი უდიდესი ტერიტორია, რომელიც მოიცავს მისი ტერიტორიის თითქმის 27%-ს. ქვეყანაში არსებობს 3,700 სახეობის მცენარე, მათ შორის უამრავია იშვიათი და გადაშენების პირას მყოფი.

რუმინეთის ფაუნა მოიცავს 33,792 სახეობის ცხოველს, 33.085 უხერხემლო, 707 ხერხემლიანსა და  400-მდე უნიკალური სახეობის ძუძუმწოვრებს, ფრინველებს, ქვეწარმავლებსა და ამფიბიებს.

 კლიმატი 
რუმინეთს აქვს ზომიერი კლიმატი:

გაზაფხული - სასიამოვნოა ზომიერად გრილი და თბილი დღეებით.

ზაფხული - საკმაოდ თბილია, უფრო გრძელი მზიანი დღეებით. ზაფხულში ყველაზე მეტად დაბლობებში ცხელა ასეთი ადგილებია მაგ: სამხრეთ და აღმოსავლეთ რუმინეთში, სადაც ტემპერატურა 37-38°C გრადუსს ხშირად აღწევს ივლისსა და აგვისტოში. მთებში ყოველთვის უფრო მეტად ცივა.

შემოდგომა - ცივი და შედარებით მშრალია.

ზამთარი - საკმაოდ ცივია განსაკუთრებით მთებში. შესაძლოა თოვლმა დეკემბრიდან მარტის შუა რიცხვებამდეც გაატანოს.

რეკორდულად მაღალი ტემპერატურა 44.5°C დაფიქსირდა 1945 წლის 10 აგვისტოს სამხრეთ-აღმოსავლეთ რუმინეთში, ხოლო ყველაზე დაბალი ტემპერატურა: - 38.5 °C - 1942 წლის 24 იანვარს ცენტრალური რუმინეთში. ყველაზე ცხელი თვე ივლისია, ხოლო ყველაზე ცივი იანვარი."Klimatafel von Rumänien". Baseline climate means (1961–1990) from stations all over the world (in German). Deutscher Wetterdienst. Archived from the original on 14 July 2015. Retrieved 20 December 2016."Climate" Natural an Cultural

 სასარგებლო წიაღისეული 
სასარგებლო წიაღისეულიდან მნიშვნელოვანია: 

 ნავთობი
 ბუნებრივი აირი
 ქვანახშირი
 რკინის მადანი
 ბოქსიტი
 ქვამარილი და სხვ.

 სახელმწიფო/პოლიტიკა 
სახელმწიფო სისტემა: განვითარებადი დემოკრატია.
სახელმწიფოს მეთაური: პრეზიდენტი ნიკუშორ დანი (Nicușor Dan)
მთავრობის მეთაური: პრემიერ-მინისტრი ილიე ბოლოჟანი (Ilie Bolojan)
საკანონმდებლო ორგანო: ორპალატიანი პარლამენტი (140+345 წევრი).
ადმინისტრაციული დაყოფა: 41 ოლქი (judet) და 1 მუნიციპალიტეტი (municipiu).

 დემოგრაფია 
ყველაზე ხალხმრავალი ცენტრებიფართი (კმ²)რეგიონების ყველაზე ხალხმრავალი ცენტრები"Population Density",  World meter 2019ჩრდილო-დასავლეთი34 159კლუჟ-ნაპოკა (317 748)ცენტრი34 082ბრაშოვი (276,088)ჩრდილო-აღმოსავლეთი36 850იასი (318,012)სამხრეთ-აღმოსავლეთი35 762კონსტანცა (303,399)სამხრეთი34 489პლოეშტი (228,851)ბუქარესტ-ილფოვი1 811ბუქარესტი (1,877,155)სამხრეთ-დასავლეთი29 212კრაიოვა (304,142)დასავლეთი32 028ტიმიშოარა (315,053)

 მოსახლეობა - 20 121 641 ათასი (2011), მათ შორის რუმინელები 88,9 %, უნგრელები 6,5 %, ბოშები 3,3 %, სხვა 1,3 %.
 მოსახლეობის სიმჭდროვე კმ2-ზე -   84 ადამიანი 1კმ2-ზე
 სახელმწიფო ენა: რუმინული. გავრცელებული ენები: უნგრული, გერმანული.
 რელიგია - ძირითადად მართლმადიდებლობა.
 დედაქალაქი - ბუქარესტი (1 877 155).
 ქალაქები - ბრაშოვი, კონსტანცა, ტიმიშოარა, იასი, კლუჟ-ნაპოკა, კრაიოვა, გალაცი.

 ეკონომიკა 
 რესურსები - ნავთობი (მცირე მარაგი), საშენი ხე-ტყე, ბუნებრივი აირი, ქვანახშირი, რკინის მადანი, მარილი, სასოფლო-სამეურნეო მიწები, ჰიდროენერგია.
 ექსპორტი - ნავთობპროდუქტები, ცემენტი, ქიმიური წარმოების მოწყობილობანი.
 ეროვნული შემოსავალი ერთ სულზე - 16 518 $.
 ვალუტა - რუმინული ლეი (RON).

ცხრილში მოცემულია რუმინეთის მთლიანი შიდა პროდუქტისა და მსყიდველობითი უნარის პარიტეტის ცვლილება 2007-2014 წლებში, დათვლილია საერთაშორისო სავალუტო ფონდის მიერ 2013 წლის ოქტომბრის მონაცემებით:, საერთაშორისო სავალუტო ფონდი მსოფლიოს ეკონომიკური მონაცემები, ოქტომბერი 2013

 წელი  მშპ მილიარდი აშშ დოლარი  მშპ-ს პროცენტული ცვლილება 2007 246 750   6.317 2008 270 056   7.349	 2009 254 240   6.576 2010 254 361   1.149 2011 264 953   2.158 2012 271 441   0.689 2013 (შეფ.) 280 658   1.997 2014 (შეფ.) 291 401   2.156

 მემკვიდრეობა 
მინი|ბიერტანის ციხე-სიმაგრე და ეკლესია
ბიერტანის გამაგრებული ეკლესია, მოლდოვის ეკლესიები, დუნაის დელტა, ჰორეზუს მონასტერი, სიგიშოარის ციტადელი, ტრანსილვანიის გამაგრებული სოფლები, მარამურეშის ხის ეკლესიები.

 რესურსები ინტერნეტში 

 Romania entry at The World Factbook 
 Romania information from the United States Department of State
 რუმინეთის ატლასი ვიკიმედიისგან
 რუმინეთის მინისტრთა კაბინეტი 
 რუმინეთის მთავრობა 
 რუმინეთის პრეზიდენტი
 რუმინეთის პარლამენტი 
 რუმინეთის კონსტიტუცია 

 სქოლიო 


კატეგორია:ევროპის ქვეყნები
კატეგორია:ევროკავშირის წევრი სახელმწიფოები
კატეგორია:ნატოს წევრი სახელმწიფოები
კატეგორია:გაეროს წევრი სახელმწიფოები
კატეგორია:ქვეყნები ანბანის მიხედვით