ახალციხე

ახალციხე, ძველად ლომსია — ქალაქი საქართველოში, სამცხე-ჯავახეთის მხარის და ახალციხის მუნიციპალიტეტის ადმინისტრაციული ცენტრი, ისტორიული სამცხის ცენტრი.

გეოგრაფია
მდებარეობს სამხრეთ საქართველოში, ახალციხის ქვაბულში, მდინარე ფოცხოვისწყლის ორივე ნაპირზე, ზღვის დონიდან 1000 მ სიმაღლეზე. თბილისიდან 214 კმ. ახალციხეში მთის სტეპების ჰავაა. იცის ცივი, მცირეთოვლიანი ზამთარი და ხანგრძლივი, თბილი ზაფხული. იანვრის საშუალო ტემპერატურაა -3,8 °C, აგვისტოსი 20,5 °C. აბსოლუტური მინიმუმი -32 °C, აბსოლუტური მაქსიმუმი 39 °C.

სამკურნალო წყლები
ახალციხე ბალნეოლოგიური კურორტია. სამკურნალო ფაქტორია ნახშირმჟავა-ჰიდროკარბონატული, მაგნიუმ-ნატრიუმიანი თერმული (39 °C) მინერალური წყალი (დებიტი 0,5 მლნ ლ/დღ-ღ), რომელსაც იყენებენ აბაზანებისთვის. სამედიცინო ჩვენებები: საყრდენ-სამოძრაო ორგანოთა, პერიფერიული ნერვული სისტემის და გინეკოლოგიური დაავადებები (ქრონ. სტადიაში).

 ისტორია 
ქალაქ ახალციხის ტერიტორიაზე პირველი ქალაქის ტიპის დასახლება გაჩნდა მდინარე ფოცხოვისწყლის მარცხენა სანაპიროზე, სადაც 1953 წელს არქეოლოგიური გათხრების დროს აღმოჩნდა ენეოლითის ადრინდელი ბრინჯაოს ხნის ნასახლარი, ეს ადგილი  ცნობილია „ამირანის–გორის“ სახელით, რომელზეც არის ლომისის სალოცავის ნაშთები. ლეგენდის მიხედვით აქედან გადაუბრძანებიათ ლომისის ხატი ლომისას სალოცავში. ახალციხეში შემორჩენილია ასეთი ლექსი:

ლომისის ხატიდან გამომდინარე ამ დასახლებულ პუნქტს ერქვა ლომისა, რომელიც მოიცავდა მდინარე ფოცხოვისწყლის მარცხენა სანაპიროს ამირანის გორიდან დღევანდელი რაბათის დასახლების ჩათვლით. ხოლო მარჯვენა სანაპიროზე მდებარეობდა რამდენიმე დასახლებული პუნქტი: მოღნისი, ზემო მარდა, ქვემო მარდა, ურია მარდა, ხვანა მარდა და მარდა, ასევე ქვემო ლაშიხევი.

ლომსიას წარმოშობა და სამცხის ეკონომიკურ, პოლიტიკურ და კულტურულ ცენტრად გახდომა, განაპირობა მისმა მოხერხებულმა გეოგრაფიულმა მდებარეობამ, რადგან იგი წარმოადგენს სტრატეგიულ გზაჯვარედინს, ქართლს, ჯავახეთს, აჭარა-იმერთსა და ტაო-კლარჯეთს შორის. ახალციხე წყაროებში XII საუკუნიდან იხსენიება, როცა სამცხის ათაბაგებმა - ჯაყელებმა - აღადგინეს და განაახლეს ციხე სიმაგრე ლომსია და მას ეწოდა ახალციხე.

XIII-XVII სს-ში ციხე-ქალაქი სამცხის ათაბაგ ჯაყელს ეკუთვნოდა და ამ საგვარეულოს მფლობელობაში იყო. 1578 წელს ოსმალებმა დაიპყრეს, ხოლო 1628 წლიდან ახალციხის საფაშოს ცენტრი გახდა. XVII-XVIII საუკუნეებში იყო ლეკი ფეოდალების მიერ ტყვე ქრისტიანებით ვაჭრობის ბუდე.

ვახუშტი ბატონიშვილის XVIII საუკუნის ცნობებივ. ბატონიშვილი "საქართველოს გეოგრაფიული აღწერა"

ჟან შარდენის ცნობით ახალციხე 1723 წლისთვის 400 კომლზე მეტს შეიცავდა. ახალციხის მოსახლეობა ეკუთვნოდა ხუთ ეროვნებას, ცხოვრობდნენ თურქები, სომხები, ქართველები, ბერძნები და ებრაელები.. ქალაქში ძირითადად ხის შენობები იყო, იდგა ხისავე ქარვასლა.

რაფიელ დანიბეგაშვილის 1795 წლის ცნობებივ. ბერიძე სამცხის ხუროთმოძღვრული ძეგლები გვ. 15. 1970 წ.

ახალციხის წინააღმდეგ გალაშქრება რუსეთმა ჯერ კიდევ 1810 წელს სცადა. მაგრამ მაშინ ქალაქის აღება ვერ მოხერხდა. ეპიდემიით შეშინებული ტორმასოვი მოშორდა ახალციხეს. 1828 წელს ახალციხე აიღო ი. პასკევიჩმა. 3 ოქტომბერს ქალაქი რუსეთის იმპერიის შემადგენლობაში შევიდა, მიუხედავად იმავე წლის თურქების მცდელობისა დაებრუნებინათ ახალციხე მარცხით დამთავრდა. 1829 წლის სექტემბერში, ანდრიანოპოლის საზავო ხელშეკრულებით, თურქეთმა რუსეთს გადასცა ახალციხის საფაშოს ნაწილი. რადგანაც ძველი დასახლება ვეღარ იტევდა ახალმოსახლეებს, ქალაქი განვითარდა ფოცხოვისწყლის მარჯვენა სანაპიროზე, რის შედეგადაც გაქრა ადრე არსებული მარდიების დასახლებები. ახალციხეს ქალაქის სტატუსი მიენიჭა 1840 წელს. ამავე წელს გახდა ახალციხის მაზრის ცენტრი.


შვეიცარელი მოგზაურის მონპერეს ცნობები ახალციხის შესახებ

ქალაქის აღწერალეილა მაღრაძე. იქვე: გვ. 80

ვითარება XIX საუკუნის 30–იან წლებში

ქალაქის დაცემა

ქალაქის აღდგენალეილა მაღრაძე. იქვე: გვ. 80–81

სტრატეგიული ცვლილებებილეილა მაღრაძე. იქვე: გვ. 82

1853 წლის 14 ნოემბერს ყირიმის ომის დროს, ციხეში გამაგრებულმა რუსმა ჯარმა გენერალ-ლეიტენანტი ივანე ანდრონიკაშვილის მეთაურობით მოიგერია ოსმალთა იერიში. 1871 წელს შემუშავდა ახალი გეგმა მდ. ფოცხოვის მარჯვენა მხარეს ქალაქის გასაშენებლად 1876 წელს ახალციხემ საქალაქო თვითმმართველობის უფლება მიიღო.

1918 წლის ივნისიდან ნოემბრამდე ახალციხე კვლავ ოსმალეთის იმპერიამ დაიკავა. ნოემბერში ადგილობრივმა ბეგებმა ომარ ფაიკის ხელმძღვანელობით შექმნეს  ე.წ. ახალციხის მთავრობა და ახალციხე-ახალქალაქის ცალკე გამოყოფა დააპირეს. საქართველოს დემოკრატიული რესპუბლიკის სამხედრო ძალებმა ეს ავანტურა დროულად აღკვეთეს. მხარის გენერალ-გუბერნატორმა ბალო მაყაშვილმა ომარ ფაიკი დააპატიმრა და ქალაქში წესრიგი აღადგინა.1919 წლის 11 თებერვალს ქალაქი დაიკავა ყარსის რესპუბლიკამ სერვერ-ბეგ ათაბაგის ხელმძღვანელობით. საქართველოს ჯარმა გიორგი კვინიტაძის მეთაურობით გაზაფხულზე დაიბრუნა ახალციხე და დაიკავა ყოფილი არტაანის ოკრუგი. 

1930 წლიდან ახალციხე გახდა ახალციხის რაიონის ადმინისტრაციული ცენტრი. საბჭოთა პერიოდში ახალციხე იყო სამხრეთ საქართველოს სამრეწველო ცენტრი, მოქმედებდა ღვინის ჩამომსხმელი, ლიმონათის, ყველ-კარაქის, ხე-ტყის ქარხნები, ხორცკომბინატი. 1944 წელს ბორჯომიდან გაყვანილ იქნა რკინიგზა.

2014-2017 წლებში არსებობდა, როგორც ცალკე ადმინისტრაციული ერთეული.ადგილობრივი თვითმმართველობის კოდექსი; მუხლი 151. თვითმმართველი ქალაქები და მუნიციპალიტეტების ადმინისტრაციული ცენტრები

 დემოგრაფია
ჟაკ ფრანსუა გამბას მიხედვით 1820 წელს ქალაქის მოსახლეობა შეადგენდა დაახლოებით 40 000 სულს, მათ შორის იყო 500 კათოლიკური ოჯახი. ლეილა მაღრაძე. ფრედერიკ დიუბუა დე მონპერეს ცნობები სამცხე-ჯავახეთის შესახებ. ჯავახეთი. ისტორია და თანამედროვეობა. ახალციხე. 2002წ. გვ. 82

XX საუკუნის დასაწყისში ახალციხე უპირატესად ქრისტიანული ქალაქი იყო. მოსახლეობის ნახევარზე მეტს შეადგენდნენ სომხები, მესამედს მართლმადიდებელი ქრისტიანები – ქართველები, რუსები, უკრაინელები და ბერძნები – და 1%-ზე ნაკლებს კათოლიკე პოლონელები. დაახლოებით 10%-ს შეადგენდნენ ებრაელები.
 აღწერის წელი  მოსახლეობა  კაცი  ქალი 1864Кавказский календарь на 1865 год გვ. 305   14 722  --  --  1882Кавказский календарь на 1883 год გვ. 268   13 265  1910Кавказский календарь на 1912 год   22 095 11 704 10 391 1939   12 200    1959   16 900    1970   26 300    1974   19 300    1989   24 650  --  -- 2002   18 452  --  -- 2014   17 903  8500  9403 2022Cities and towns of Georgia pop-stat.mashke.org  16 955   

 ღირსშესანიშნაობები 
ქალაქის ძველ ნაწილში შემორჩენილია ციხეახალციხის ციხის ისტორია, სასახლე, მეჩეთი, სინაგოგაყველაზე ძველი სინაგოგა საქართველოში. ახალციხეშია ჯაყელების ციხესიმაგრე (XIII-XIV სს.), წმ. მარინეს ეკლესია, სამცხე-ჯავახეთის ისტორიული მუზეუმი, აჰმედ-ფაშა ჯაყელის მიერ აშენებული აბანო.

გალერეა

 ლიტერატურა 

 მაღრაძე, ლ.. ფრედერიკ დიუბუა დე მონპერეს ცნობები სამცხე-ჯავახეთის შესახებ. ჯავახეთი. ისტორია და თანამედროვეობა. ახალციხე. 2002 წ. გვ. 76–100.

 რესურსები ინტერნეტში 
 ქალაქის ოფიციალური საიტი
 ახალციხის ისტორია ახალციხის მუნიციპალიტეტის საიტზე 
 Akhaltsikhe.EU 
 ჯაყელების საგვარეულოს წარმომადგენელი მეჩეთის აღდგენის წინააღმდეგ - Presage.tv
 რაბათის რეაბილიტაცია, გაზეთი „სამხრეთის კარიბჭე"

 სქოლიო 

კატეგორია:ახალციხის მუნიციპალიტეტის ქალაქები
კატეგორია:ახალციხის მუნიციპალიტეტის კურორტები