საგარეჯო

საგარეჯო — ქალაქი საქართველოში, საგარეჯოს მუნიციპალიტეტის ადმინისტრაციული ცენტრი. ქალაქში არის სამრეწველო საწარმოები, ჯანდაცვის, განათლებისა და კულტურის დაწესებულებები. ქალაქში დგას XVIII საუკუნის ძეგლი საგარეჯოს პეტრე-პავლეს ეკლესია.

გეოგრაფია
მდებარეობს გომბორის ქედის სამხრეთ-დასავლეთ კალთის მთისწინეთში, მდინარე თვალთხევის ნაპირას, თბილის-გურჯაანის საავტომობილო გზაზე. ზღვის დონიდან 770 მ, თბილისიდან 58 კმ რკინიგზით, 48 კმ საავტომობილო გზით.

არის ზომიერად თბილი სტეპურიდან ზომიერად ნოტიოზე გარდამავალი ჰავა. იცის ცხელი ზაფხული და ნალექების ორი მინიმუმი წელიწადში. ჰაერის საშუალო წლიური ტემპერატურაა 11 °C წელიწადში; იანვრისა -0,1 °C, ივლისის — 22 °C. აბსოლუტური მინიმუმი -24 °C, აბსოლუტური მაქსიმუმი 38 °C. ნალექები 860 მმ წელიწადში.

სახელწოდება
სახელწოდება საგარეჯო მომდინარეობს დავითგარეჯას მონასტრის მამულის — საგარეჯოს — ზოგადი სახელიდან. წერილობითი წყაროებით ირკვევა, რომ ქალაქ საგარეჯოს ადრე „თვალი“ ერქვა, იგი ზოგჯერ მოხსენიებულია როგორც „თვალნი“, „თვალ-საგარეჯო“ და „საგარეჯო“.

სახელწოდებად „თვალი“ ისტორიულ საბუთებში XIX საუკუნიდან ჩნდება. სახელწოდება „თვალნი“ კი მიუთითებს იმაზე, რომ აქ რამდენიმე სოფელი იყო გაერთიანებული, რასაც მატერიალური კულტურის ძეგლების სიმრავლეც მოწმობს. თუმცა ახლა ამ სოფლებს შორის საზღვრები უკვე აღარ გაირჩევა. სახელწოდება „საგარეჯო“ ჩნდება XV საუკუნის შუა წლებიდან. პირველად ეს ტერმინი გარეჯის მონასტრების მფლობელობაში მყოფ სოფლებსა და მამულებზე ვრცელდებოდა. ვახუშტი ბატონიშვილის მიხედვით: „ამან მოიგო სახელი, ოდეს შესწირეს გარეჯის უდაბნოს დაბნები ესე, უწოდეს საგარეჯო“. XVIII საუკუნეში გაჩნდა სახელწოდება „თვალ-საგარეჯო“. რადგანაც სოფელი საგარეჯოს სენიორიაში შედიოდა, ამ ორი სახელის შერწყმა სავსებით გასაგები ხდება.

XIX საუკუნის დასაწყისისათვის სოფლის სახელწოდებას „თვალი“ მთლიანად ჩამოსცილდა და, როგორც დავითგარეჯის კუთვნილ სოფელს, დარჩა სახელი — „საგარეჯო“. საგარეჯო დღესაც სამი ძირითადი უბნისაგან შედგება: დოდოსუბანი, ვაკისუბანი, გაღმაუბანი. არსებობს ვარაუდი, რომ ეს უბნები ძველად ცალკე სოფლები იყო და შემდეგ გაერთიანდა. ამ სოფლებს საერთო სახელად (ოფიციალურად) თვალი ერქვა, ადგილობრივ კი, ერთმანეთისაგან რომ გაერჩიათ, სხვადასხვა სახელს უწოდებდნენ. საისტორიო წყაროებსა თუ სიგელ-გუჯრებში ხშირად გვხვდება ტოპონიმები: წინასაგარეჯო, უკანასაგარეჯო, პირიქითასაგარეჯო, პირაქეთასაგარეჯო, თვალსაგარეჯო.

ისტორია
არქეოლოგიური მონაცემების მიხედვით, ქალაქ საგარეჯოს ტერიტორიაზე ადამიანის ცხოვრების კვალი ძვ. წ. II ათასწლეულიდან შეიმჩნევა.

XIV–XVIII საუკუნეები
საგარეჯომ მრავალჯერ განიცადა მტრის გამანადგურებელი თავდასხმა. XIV საუკუნის ბოლოს, თემურ ლენგის მრავალგზის შემოსევების შედეგად, დავითგარეჯის სამონასტრო ცხოვრება მოიშალა და მისი კუთვნილი სოფლები, მათ შორის თვალიც, ალექსანდრე I-მა მცხეთის საკათალიკოსოს გადასცა. 1741 წელს საგარეჯო ირანელთა მარბიელთა რაზმებმა ააოხრეს. გვიანდელ შუა საუკუნეებში ხშირი იყო ლეკთა თავდასხმები.

საგარეჯო, მთელი შუა საუკუნეების მანძილზე და შემდგომაც, მნიშვნელოვანი სტრატეგიულ-ეკონომიკური პუნქტი იყო. აქ გადიოდა თბილისიდან კახეთში მიმავალი სავაჭრო-სატრანზიტო გზა. საგარეჯოზე გადიოდა აგრეთვე უკანამხრის „ცხვრის გზის“ ერთი ტოტი, რომლითაც ფშაველებს, ერწო-თიანელებს და თუშებს ცხვარი შირაქიდან საზაფხულო საძოვრებზე გადაჰყავდათ.

XV საუკუნეში გარეკახეთი სამოურავოს წარმოადგენდა. მის მოურავს, რომელიც სამეფო კარის დიდმოხელე იყო, მეფე ნიშნავდა. სამოურავოს ადმინისტრაციული ცენტრი სოფელი თვალი იყო.

XVI საუკუნეში ქართლის მეფემ დავით X-მ კახეთის დაკავების მიზნით, ორჯერ ილაშქრა კახეთში. საგარეჯოელებმა მას მხარი დაუჭირეს, რის გამოც, მეფე, მეორედ, ლაშქრობის დროს მხედრიონთან ერთად, სწორედ საგარეჯოში დაბანაკდა.

XVII საუკუნეში, შაჰ-აბასის ლაშქრობების შედეგად განადგურებული საგარეჯოს აღდგენა XVII საუკუნეშივე, გარეჯის წინამძღვრის ონოფრე მაჭუტაძის ძალისხმევით დაიწყო, რომელიც საქართველოს სხვადასხვა, შედარებით მჭიდროდ დასახლებულ კუთხეებში დადიოდა და ხალხს შაჰ-აბასის მიერ იავარქმნილ და გაპარტახებულ კახეთში ჩამოსახლებისკენ მოუწოდებდა. მტრის ხელახალი შემოსევის შიშით, ხალხი თავიდან მაინც ერიდებოდა კახეთში ჩამოსახლებას, თუმცა XVII საუკუნის ბოლოს და XVIII საუკუნის დასაწყისში მასობრივად დაიწყო ჩამოსახლება საქართველოს სხვადასხვა კუთხიდან. 

პირველები, ვინც სოფელ თვალზე მოისურვეს დასახლება იყვნენ მთიანეთიდან, ქურუხის ხეობიდან ჩამოსახლებული ქურხულები, მათ მოყვნენ ასევე ჭიაურის ხეობიდან ჩამოსახლებული ჭიაურელები, ირანიდან გადმოსახლებული ჯაბადრები და სხვები. ონოფრე მაჭუტაძემ, თვალზე და ნინოწმინდაში აღადგინა თავდაცვითი ნაგებობები — საგარეჯოს ციხე, ასევე შეაკეთა დანგრეული ციხეები მანავსა და ხაშმზე. მისსავე სახელთანაა დაკავშირებული სოფელ თვალზე, გაღმაუბანში წმ. შიოს ყვავიანის ღვთისმშობლის ეკლესიების აღდგენა და ახალი ტაძრის აგება გაღმათვალზე — ნადარბაზევის გორაზე. მანვე მოძებნა და თვალზე ახალი ეკლესიის ასაშენებლად მოიწვია ბერძენი ხუროთმოძღვრები და 1710–1712 წლებში ააშენა საგარეჯოს პეტრე-პავლეს ეკლესია. იმავე პერიოდში აშენდა მთიულეთიდან ახლად ჩამოსულთა ხარჯითა და უშუალო მონაწილეობით — ლაშარის ჯვრის ეკლესია. ონოფრე მაჭუტაძის ხელმძღვანელობით აღდგენილი იქნა სოფელ თვალზე — ნათლისმცემლის, წმ. დოდოს და ზემოუბანში — ღვთისმშობლის მიძინების სახელობის ეკლესია.

გერმანელი მეცნიერისა და მოგზაურის იოჰან გიულდენშტედტის ცნობით: „კახეთის მხარეს თვალსაგარეჯოს უჭირავს იორის ქვედა დინება და მთისწინეთის ქვემო ნაწილი და მისი ვაკეები. მასვე ეკუთვნის კედლებით და ციხეებით აღჭურვილი ადგილები: 1. მანავი, ყველაზე განაპირა აღმოსავლეთ ადგილი, 2. ნათლუღი, 3. მარტყოფი, რომელსაც თვლიან ქალაქად, 4. ნორია, 5. ლოჭინი, 6. ბატორო 7. სეოლი,აღნიშნულ თემატიკაზე მომუშავე მკვლევართა აზრით, „ბატორო“ და „სეოლი“ შეცდომითაა დაყოფილი და მათი გაერთიანების შემთხვევაში (ბატორო+სეოლი) უნდა იყოს — პატარძეული. 8. მონასტერი ნინოწმინდა, 9. ნანიანი, 10. საგარეჯო, რომელსაც აგრეთვე ქალაქი ჰქვია“.აქ ნავთლუღი, მარტყოფი, ნორიო და ლოჭინი სრულიად ზედმეტია და მხოლოდ არასწორი ინფორმაციის შედეგი, რაც შეეხება ნანიანს, ესაა კაჭრეთსა და ქიმითთან მდებარე სოფელი, ქიმითი კი ეკუთვნოდა „საგარეჯოს სენიორიას“, მაგრამ აქ გულდენშტედტს მასზე არა აქვს ლაპარაკი და ნანიანიც ასევე ზედმეტია. რჩება მანავი, პატარძეული, ნინოწმინდა და საგარეჯო, რაც სწორედ საგარეჯო ქვეყნის კუთვნილი სოფლებია, ისიც მანავი მხოლოდ სანახევროდ. შესაძლოა, გიულდენშტედტი საგარეჯოს მოურავის დაქვემდებარებულ მხარეს აღწერს, რადგან ერთგან იგი მიუთითებს, რომ „კახეთი, საერთო ქართული წყობილების მიხედვით, იყოფა მხარეებად, რომლებიც ზოგჯერ რაიონებადაა დაყოფილი. თითო მათგანს ეკუთვნის არათანაბარი რაოდენობა ე. წ. ქალაქებისა, ციხე-სიმაგრეებისა, მსხვილი სოფლებისა ან ადგილებისა, პატარა სოფლების და დასახლებული ადგილებისა, აგრეთვე უმეტესად ზოგი მონასტრისა. იხ. თენგიზ თოდრია, გარეკახეთის ისტორიული გეოგრაფიის საკითხები, 2012, გვ. 177.

XIX საუკუნე
რუსეთის იმპერიის მიერ ქართლ-კახეთის სამეფოს გაუქმებისა და რუსული სამმართველო-ადმინისტრაციული მმართველობის შემოღების შემდეგ, საგარეჯო და მთლიანად გარეკახეთი, ჯერ თელავის მაზრის, ხოლო შემდეგ 1829 წლიდან 1928 წლამდე საგარეჯო და მთელი გარეკახეთი თბილისის მაზრის სართიჭალის საბოქაულოში შედიოდა. 

XIX საუკუნის მეორე ნახევრიდან, საქართველოში საბჭოთა ხელისუფლების დამყარებამდე, საგარეჯო თბილისის მაზრის ერთ-ერთ უდიდეს სოფლად და გარეკახეთის კულტურის ცენტრად ითვლებოდა. 1874 წელს აქ საძირკველი ჩაეყარა „დაბალ საერო სასწავლებელს“, რომლის პირველ მასწავლებლად დაინიშნა ალექსანდრე ცხვედაძე. ამის შემდეგ, რამდენიმე წელიწადში, საგარეჯოში დაარსდა „ივრის დამზღვევი ამხანაგობა“, რომლის წესდება შეიმუშავა საინიციატივო ჯგუფმა, ხოლო მის დამტკიცებაში უმაღლეს მთავრობის მიერ (ე. ი. გუბერნატორთან 1877 წ.) ქმედითი დახმარება აღმოუჩინა საზოგადოებას ილია ჭავჭავაძემ.

1878 წელს ნიკო ავალიშვილის, ალექსანდრე ცხვედაძის, ანდრია კაპანაძისა და დემიტრი ციციშვილის თაოსნობით საგარეჯოში პირველად დაარსდა „საგარეჯოს მომხმარებელთა საზოგადოება“, რომლის წესდება შეიმუშავეს ნ. ავალიშვილმა და ალექსანდრე ცხვედაძემ, ხოლო დაამტკიცა თბილისის გუბერნატორმა. ამ საზოგადოებამ იმავე წელს გახსნა სავაჭრო დუქანი (კოოპერატივი), რომელიც მალე საქონლითაც მომარაგდა. სავაჭროს ნოქრად მიიწვიეს იმ ხანად ფერეიდნიდან საქართველოში ახლად ჩამოსული ალექსანდრე ონიკაშვილი, რომელმაც სანიმუშოდ დააყენა ამ კოოპერატიული სავაჭროს საქმიანობა.

XX საუკუნე
XX საუკუნის დამდეგისათვის (1901) საგარეჯოს მოსახლეობის რაოდენობამ ათას კომლს გადააჭარბა — 4200 მცხოვრებით, რომელთა დიდი უმრავლესობა ქართველებისაგან შედგებოდა. მოსახლეობა ძირითადად მებაღეობა-მევენახეობას და მემინდვრეობას მისდევდა, მცირე ნაწილი კი ვაჭრობდა. მაშინ საგარეჯოში 10 საწვრილმანო, 9 ღვინის სავაჭრო, 1 სადურგლო, 7 სამჭედლო, ორი-სამი პრიმიტიული აგურ-კრამიტის ქარხანა, თიხის ჭურჭლის სახელოსნო და ბორბლის მრავალი პატარ-პატარა წისქვილი მოქმედებდა. გარდა ამისა საგარეჯოს ცენტრში მოწყობილი იყო სასოფლო-სამეურნეო სკოლა, სოფლის სამკურნალო, ორკლასიანი სასწავლებელი 100 მოსწავლითა და 2 მასწავლებლით, კერძო სამრეწველო სასწავლებელი 40 მოსწავლით. ორკლასიანი სკოლის გარდა, დანარჩენი სკოლები გახსნა ქართველთა შორის წერა-კითხვის გამავრცელებელმა საზოგადოებამ, რომლის ერთ-ერთი აქტიური წევრთაგანი იყო ნიკო ავალიშვილი, რომელიც დროგამოშვებით, სამსახურიდან თავისუფალ დროს, როგორც ადგილობრივი მაცხოვრებელი, საგარეჯოში ჩამოდიოდა.

1928 წელს შეიქმნა გარეკახეთის რაიონი, რომლის ცენტრიც იყო სოფელი საგარეჯო. 1954 წელს სოფელი საგარეჯო დაბად გადაკეთდა, ხოლო საქართველოს სსრ უმაღლესი საბჭოს პრეზიდიუმის 1962 წლის 30 დეკემბრის ბრძანებულებით, დაბა საგარეჯო რესპუბლიკური დაქვემდებარების ქალაქად გარდაიქმნა.

1962–63 წლებში სწრაფი ტემპით დაიწყო საგარეჯოს განაპირას ორი უდიდესი ობიექტის — ქ. საგარეჯოს ავტოსაბურავების შემკეთებელი ქარხნისა და ქვემო სამგორის სარწყავი არხის მშენებლობა. აშენდა ქარხნის კორპუსი, საგარეჯოს რკინიგზის სადგურისა და მინდორ ნასადგომარის მიმდებარე ტერიტორიაზე აშენდა მრავალი დამხმარე ნაგებობა, მშენებლობებზე დასაქმებული მუშა-მოსამსახურეთა დაბა, საცხოვრებელი სახლები და მშენებლობის ხელშემწყობი ინფრასტრუქტურა, რამაც საგარეჯოს მთლიანად შეუცვალა იერსახე. გაფართოვდა და მოასფალტდა ქალაქის ქუჩები, აშენდა საკონსერვო, ღვინის, რძის გადამამუშავებელი, მსუბუქი, ავტოსაბურავების, აგურისა და საშენ-მასალების, სასოფლო-სამეურნეო პროდუქტების გადამამუშავებელი, სასოფლო-სამეურნეო ტექნიკის (სოფლ-ტექნიკის) სარემონტო ქარხნები და სხვა დამხმარე საწარმოები. საგარეჯოში განლაგდა 4 სამშენებლო-სარემონტო ორგანიზაცია.

პარალელურად დაიწყო კულტურულ-საგანმანათლებლო, ჯანდაცვის, სავაჭრო და საყოფაცხოვრებო ობიექტების მშენებლობანი. ამ მხრივ, განსაკუთრებით ნაყოფიერი გამოდგა 1960-დან 1985 წლამდე პერიოდი, როდესაც საგარეჯოში აშენდა № 2 (1962), № 3 (1973), № 4 (1978) საშუალო სკოლების, საგარეჯოს ჰიდრომელიორაციული ტექნიკუმის (1962) პროფტექნიკური სასწავლებლის სასწავლო და საცხოვრებელი კორპუსები (1980-იანები), სპორტული ბაზა, სტადიონი და საჭიდაო დარბაზი (1970-1980), № 1 და № 3 ბაგა-ბაღების მშენებლობა (1962-1973) და სხვ. მასშტაბური მოცულობის სამშენებლო სამუშაოები ჩატარდა ქალაქისა და სოფლების გაზიფიცირებისათვის. ქალაქს შეემატა ახალი კულტურის სახლი, ასევე სახალხო თეატრისა და კინოთეატრის შენობები (1970-80-იანი წლები).

ქალაქ საგარეჯოს ეკონომიკური აღორძინების საქმეში მნიშვნელოვანი როლი შეასრულა ქალაქის ტერიტორიაზე ისეთი დიდი სასოფლო-სამეურნეო კომპლექსების დაარსებამ, როგორიც იყო გარეჯის მეძროხეობის კომპლექსი, მეფრინველეობის ფაბრიკები, მეღორეობის კომპლექსი და სხვა ფაბრიკა-ქარხნები, რომლებმაც მიიზიდა და დაასაქმა ათასობით მუშახელი. ქალაქ საგარეჯოში და მის მეზობელ სოფლებში მთლიანად აღმოიფხვრა უმუშევრობა. ყველა შრომისუნარიან მოქალაქეს ჰქონდა გარანტირებული სამუშაო და ანაზღაურება, მოისპო სოციალურად დაუცველი ფენა. კანონი მკაცრად იცავდა შრომის უფლებებს. დაწყებითი, საშუალო და უმაღლესი განათლება ყველასთვის ხელმისაწვდომი გახდა.

XXI საუკუნე
2012 წლის პირველი იანვრის მდგომარეობით ქალაქის სავარგულების მთლიანი ფართობი 12 703 ჰექტარს აღემატებოდა, საიდანაც სასოფლო-სამეურნეო დანიშნულების მიწებს 10 548 ჰექტარი ეკავა. აქედან, სახნავი ფართობების წილად მოდიოდა 4084 ჰექტარი. მრავალწლიან ნარგავებს — 1 017, საძოვრებს — 5 399, ვენახებს — 550 ჰექტარი ეკავათ. ამ 550 ჰექტარი ზვრიდან — 440 ჰექტარზე „რქაწითელი“ იყო გაშენებული, დანარჩენ 110 ჰექტარზე კი — „საფერავი“. მთლიანი ტერიტორიიდან საგარეჯოელებს სათიბებისათვის 26 ჰექტარი ჰქონდათ გამოყოფილი, 22 ჰექტარი კი — თევზის სატბორე მეურნეობებს ჰქონდათ დათმობილი. 2012 წლის დასაწყისისათვის მოსახლეობის მფლობელობაში აღრიცხული იყო 6 000 სული მსხვილფეხა რქოსანი პირუტყვი, 17 ათასი ცხვარი, 24 ათასი ფრთა ფრინველი, 700 ღორი, 450 ოჯახი ფუტკარი, 90 ცხენი და სხვ.

რაც შეეხება ქალაქის ტერიტორიას — იგი სამოსახლო-საკარმიდამო ნაკვეთებიანად 92 ჰექტარზე, ანუ 92 000 კვადრატულ მეტრზე იყო განაშენიანებული. 2012 წლის 1 იანვრის მდგომარეობით საგარეჯოში 4 351 კომლი მოსახლე იყო აღრიცხული, რომელთა საერთო რაოდენობა 12 566 ადამიანს აღწევდა. 

2011–12 წლისათვის საგარეჯოში 1 672 სასკოლო ასაკის მოსწავლე იყო აღრიცხული, რომელთა სწავლა-განათლების საქმეს ოთხი საჯარო და ერთი კერძო სკოლა ემსახურებოდა. ქალაქის ერთ-ერთი პირველი და უძველესი სასწავლო დაწესებულებაა საგარეჯოს პირველი საჯარო სკოლა, სადაც 2011–12 სასწავლო წელს 533 მოსწავლე იყო დარეგისტრირებული, რომელთა სწავლა-აღზრდას 44 პედაგოგი ემსახურებოდა. იმავე პერიოდისათვის საგარეჯოს ნ. ჭანტურიას სახელობის მეორე საჯარო სკოლაში 360 მოსწავლე ირიცხებოდა.

რამდენადაც საგარეჯო მუნიციპალიტეტის ადმინისტრაციული ცენტრის ფუნქციასაც ასრულებს, ქალაქში თავმოყრილია ამ და სხვა დანიშნულების სამსახურები და უწყებები — საგარეჯოს მუნიციპალიტეტის გამგეობისა და საკრებულოს ადმინისტრაცია, ქალაქის მერია, საჯარო და სამოქალაქო რეესტრის სამსახურები, სასამართლო, პოლიცია, სანოტარო კანტორა, სოციალურად დაუცველი მოსახლეობის მომსახურების სააგენტო. ქალაქში მოქმედებს სხვადასხვა სახის გადამამუშავებელი საამქროები, ავტოპროფილაქტიკები, სავაჭრო, კვებისა და საყოფაცხოვრებო დანიშნულების ობიექტები. ქალაქის ტერიტორიაზე განლაგებულია ექვსი ავტო და გაზგასამართი სადგური. მოქმედებს სამი პირველადი ღვინის ქარხანა, რკინიგზის სადგური. ქალაქის და მთელი მუნიციპალიტეტის კულტურის ცენტრია საგარეჯოს კულტურის სახლი. ქალაქში მუნიციპალიტეტის ადმინისტრაციის, სავაჭრო, საგანმანათლებლო თუ სხვა ორგანიზაცია-დაწესებულებების სიმრავლის მიუხედავად, მოსახლეობის უმრავლესობის საქმიანობის ძირითადი სფერო სოფლის მეურნეობაა — მისდევენ მევენახეობას, მემინდვრეობას, მეცხოველეობას, მეფუტკრეობას, საკვებწარმოებას და სხვა.

კულტურა
1875 წელს ადგილობრივი სცენისმოყვარე ენთუზიასტების თაოსნობით, რომელთა შორის განსაკუთრებით გამოირჩეოდნენ — ნიკო ავალიშვილი, იერემია გულისაშვილი, დ. მაისურაძე, ალ. ცხვედაძე, ლევან ჩერქეზიშვილი, სამსონ მჭედლიშვილი, დიმიტრი ჯაბადარი, კოლა ქურდოვანიძე, ალექსანდრე ბურთიკაშვილი, ალექსანდრე ბედიანაშვილი და სხვები, — საგარეჯოში სცენისმოყვარეთა დასი ჩამოყალიბდა.

ამ დასმა 1876 წელს საგარეჯოში გამართა პირველი წარმოდგენა, დადგა გიორგი ერისთავის პიესა „ძუნწი“ და შემდეგ 1878 წელს ალექსანდრე ცხვედაძის პიესა „ბედნიერი ქორწილი“ ლევან ჩერქეზიშვილის რეჟისორობით. ამავე წლის ბოლოს დასმა გაიმეორა გიორგი ერისთავის პიესა „ძუნწი“. მალე ამ დასის მოღვაწეობა საგარეჯოს ფარგლებს გასცილდა და საქველმოქმედო ხასიათი მიიღო. წარმოდგენები იმართებოდა ბაზრის ეზოში, კალოებზე, სახლის აივნებზე, სახლების ბანებზე, მეკომურთა ეზოებში. ამ წარმოდგენებს მრავალი მაყურებელი ესწრებოდა.1894 წელს გუნიას „და-ძმა“ დაუდგამთ ქურდიანთ საძნე ჩარდახზე, სადაც დარბაზი ყოფილა მოწყობილი, ხოლო სცენა გაუმართავთ კალოზე, მონაწილეობა მიუღიათ: ელენე ბილანიშვილს (მარინე), ზაქრო ბილანიშვილს (გიორგი), ლენტო გულისაშვილს (გიორგი) და სხვებს. წარმოდგენა. მიუხედავათ ტეხნიკურ დაბრკოლებისა, მშვენივრად ჩაუტარებიათ, განსაკუთრებით აღტაცებაში მოუყვანია საზოგადოება ლენტო გულისაშვილის მოხდენილ და ცოცხალ თამაშს. 1895 წელს ზაფხულში დაუდგამთ „ციმბირელი“. უმთავრესი მონაწილეობა მიუღიათ იგივე ბილანიშვილებს. როგორც გადმოგვცემს ალექს. არუთინოვი. 1896 წელს ქურდიანთა კალოზე დაუდგამთ „თამარ-ბატონიშვილი“. როგორც დამსახურებული მსახიობი ლიზა ვაშაკიძე გადმოგვცემს, მონაწილეობა მიუღიათ ბილანიშვილებს (დებს და ძმებს); სცენის მომწყობნი სოლიკო და გიგო ქურდაშვილები; პიესაში მონაწილეობა მიუღიათ, გარდა ბილანიშვილებისა, ლიზა ვაშაკიძეს და სხვებს, რომელთა გვარებიც ისტორიისათვის გამოურკვეველი რჩება. 1897 წელს სხვა პიესების გარდა დაუდგამთ დ. ერისთავის „სამშობლო“, სადაც მონაწილეობა მიუღიათ მეზობელ სოფლის სცენის მოყვარეთაც. ასე, მაგალითად: იოსებ იმედაშვილს (შაჰი), დათიკო ნახუცრიშვილს (ლეონიძე); ადგილობრივთაგან: ლენტო გულისაშვილს (ხიმშიაშვილი), დარო გარსიაშვილს (ფაიხოში), თამარ ავალიშვილს (გლეხის დედაკაცი), ლიზა ვაშაკიძეს (ქეთევან), კოლო ქურდოვანიძეს (გლეხის ბიჭი); თათრის როლები შეუსრულებიათ სპ. ბედიაშვილს, სამსონ მჭედლიშვილს და სხვებს. თუ როგორ კმაყოფილებას ჰპოვებდა საზოგადოებაში ისეთი პიესები, როგორიც იყო „სამშობლო“ და „თამარ-ბატონიშვილი“, ამის თქმა მეტად ძნელია. მხოლოდ ეს კია, რომ ხალხი ყოველთვის უამრავი ესწრებოდა. 

1900-იანი წლების დასაწყისში დაიდგა შემდეგი პიესები: „პეპო“, „ციმბირელი“, „რაც გინახავს, ვეღარ ნახავ“, „ჯერ დაიხოცნენ, მერე იქორწინეს“, „ხანუმა“ და სხვა. ამ ხანებში წარმოდგენების გარდა, საზოგადოებამ დაიწყო სალიტერატურო საღამოების მართვა. 1907 წელს, გამართული იქნა ილია ჭავჭავაძის მოსაგონებელი საღამო. 1909 წლიდან დასი გადადის შაქარა პეპანოვის სახლში, სადაც უფრო უკეთესი ბინა და დარბაზი იყო და აქ პირველად იქმნება საზამთრო და საზაფხულო სეზონები და რეგულარულად იდგმება პიესები. გილაანთ ჩარდახში ყოფნის დროსვე (1902) ჩაისახა თეატრის ასაშენებლად ფონდის შექმნის იდეა, რა მიზნითაც ხშირად იდგმებოდა წარმოდგენები. „საგარეჯოს დრამატულმა საზოგადოებამ“ 1910 წელს აირჩია პირველი გამგეობა. მოუხდენიათ წევრთა აღრიცხვა და შემოუღიათ საწევრო გადასახადები წევრთა შორის, ვინაიდან თეატრი არსაიდან სუბსიდიას არ ღებულობდა.

ფასიანი წარმოდგენებიდან შეგროვილი თანხებით და შემოწირულობებით 1910 წელს საგარეჯოში წამოწყებულ იქნა თეატრის შენობის აგება, რომელიც მრავალი დაბრკოლების გადალახვის შემდეგ 1914 წელს დამთავრდა და მასში წარმოდგენებიც დაიწყო.

1923 წელს საგარეჯოს თეატრმა გამართა ცნობილი ქართველი დრამატურგის შალვა დადიანის მოღვაწეობის 30 წლის აღსანიშნავი დიდი საზეიმო საღამო.

1924 წლიდან დაიწყო საგარეჯოს თეატრის მოღვაწეობის ახალი პერიოდი, როდესაც დრამატული დასის გარდა, დაარსდა „ახალგაზრდათა საოპერეტო დასი“ მსახიობ ვანო კობახიძის ხელმძღვანელობით, რომელთაც დადგეს უზეირ ჰაჯიბეკოვის „არშინ მალ ალან“, „ვანო წამებული“ და სხვ. 1925 წელს ალექსანდრე ბურთიკაშვილის ძველი დასი დაიშალა და ახალმა დასმა ვანო კობახიძის რეჟისორობით განაგრძო მუშაობა.

2017 წლის 19–25 ნოემბერს საგარეჯოს მიხეილ ჭიაურელის სახელობის სახალხო თეატრი, ლიეტუვის სახალხო თეატრის მიწვევით ლიეტუვაში საგასტროლოდ იმყოფებოდა, სადაც ლიეტუველი მაყურებლის წინაშე წარმოადგინა სპექტაკლი „საქართველო“ ნიკოლოზ საბაშვილის რეჟისორობით. სპექტაკლმა მაყურებლისა და ჟიურის მოწონება დაიმსახურა და თეატრალური ფესტივალის გრან-პრი მოიპოვა.გვაგვალია, ნ. თეატრი // „გარეჯის მაცნე“, 2017, № 22 (155), გვ. 6.

სპორტი
ქართველ ფალავანთა ბრწყინვალე გამარჯვებებში ოლიმპიურ სარბიელზე, მსოფლიოს, ევროპის, საერთაშორისო, საკავშირო თუ ეროვნულ ჩემპიონატებში — საგარეჯოს მუდამ გამორჩეული ადგილი ეკავა და დღესაც წარმატებით გრძელდება ეს ტრადიცია. საგარეჯოს ჭიდაობის სკოლა იყო და დღესაც არის ერთ-ერთი წარმატებული სკოლა. მსოფლიოს ლეგენდარული ფალავნების — არსენ მეკოკიშვილისა და ლევან თედიაშვილის გარდა, გამოსარჩევია, ისეთი სახელგანთქმული მოჭიდავეები, როგორებიც იყვნენ — მიხა ქურხული, შალვა გზირიშვილი, არჩილ ონაშვილი, ნიკა ბუზარიაშვილი, იოსებ გრატიაშვილი, თენგიზ და მურთაზ ელერდაშვილები, გოგი გზირიშვილი, გივი ონაშვილი, ბიჭიკო მარიდაშვილი, სპარტაკ ქარსაულიძე, ვაჟა და როინ ქაიხოსროშვილები, კობა კუპატაძე, მამუკა კურდღელაშვილი, ნუკრი გაგნიაშვილი, უშანგი კუზანაშვილი, დავით ხუციშვილი, ანზორ ზურაბაული და სხვები.ანზორ ზურაბაული // „გარეჯელები“ (გაზეთ „გარეჯის მაცნეს“ დამატება), 2014, № 1 (8), გვ. 28-29.

1958 წელს საგარეჯოში ჩატარდა ქართულ ჭიდაობაში საქართველოს ფალავნობა (აბსოლუტური წონა), რომელშიც მონაწილეობდნენ აღიარებული ოსტატები — ანზორ კიკნაძე, ბუღდან ბაღაკაშვილი, ამირან ვარდოშვილი, ანზორ ქიბროწაშვილი, გივი კახაბრიშვილი, გოგი გზირიშვილი და სხვები.

დემოგრაფია
2014 წლის აღწერის მონაცემებით ქალაქში ცხოვრობს 10 871 ადამიანი.

 აღწერის წელი  მოსახლეობა  კაცი  ქალი 1901  4 500 --  -- 1989   14 439  --  -- 2002   12 566  --  -- 2014   10 871  5154  5717

არქიტექტურული ძეგლები
საგარეჯოს არქიტექტურული ძეგლებიდან აღსანიშნავია სხვადასხვა პერიოდში აგებული ეკლესიები და ტაძრები, მათ შორის — საგარეჯოს პეტრე-პავლეს ეკლესია, საგარეჯოს ღვთისმშობლის ეკლესია, საგარეჯოს ღვთისმშობლის მიძინების ტაძარი, საგარეჯოს ღვთისმშობლის შობის ეკლესია, საგარეჯოს წმინდა გიორგის ეკლესია, საგარეჯოს წმინდა დოდო გარეჯელისა და სვიმეონ მესვეტის ეკლესია, საგარეჯოს კვირაცხოვლის ეკლესია და სხვ.

</center>

საგარეჯოს უბნები
საგარეჯოს ისტორიულ უბნებს შორის გამოყოფენ შემდეგ უბნებს — გაღმაუბანი, ქურხულიანთუბანი, ქვლივიძიანთუბანი, ფორესუბანი, ესაიანთუბანი, ილაურიანთუბანი, კუჭუანთუბანი, კოხტანთუბანი, დოდოსუბანი, სომხის უბანი, კოპრომაანთ უბანი, ქურდაანთ უბანი.

ქალაქი საგარეჯო განფენილია მდინარე თვალთხევის ორივე სანაპიროზე არსებულ მთებს შორის მოთავსებულ ტაფობზე და მისი განფენილობა ჯვარს მოგვაგონებს. ამ ჯვრის მარჯვენა ფრთა თვალთხევიდან ნინოწმინდის მიმართულებით მიემართება, ხოლო მარცხენა ფრთა თვალთხევიდან აღმოსავლეთით — გიორგიწმინდისკენ არის მიმართული, ხოლო ამ ჯვრის ღერძი ჩრდილოეთიდან სამხრეთისკენაა განფენილი. ქალაქს ძველთაგანვე შუა ჰყოფდა მდინარე თვალთხევი. ჩრდილოეთიდან, ჩრდილო-დასავლეთიდან და ჩრდილო-აღმოსავლეთიდან ქალაქს ზემოდან დაჰყურებს ტყით შემოსილი მთები, ბებერი კლდე, თავწმიდა გიორგისა და ელია წინასწარმეტყველის მთები. გაღმაუბანი იწყება ტყე-პარკ „სათავიდან“ და მთავრდება ნინოწმინდის საზღვართან „ქანანას“ ხევის მარცხენა სანაპიროთი. 

გაღმაუბანი გეოგრაფიულად დანაწევრებულია პატარ-პატარა ღელე-ხევებით, რომლებიც სათავეს იღებენ წმიდა ელია წინასწარმეტყველის მთიდან. ამ ღელე-ხევებიდან ყველაზე მოზრდილია ტოპეშაურას და კოტომაანთ ხევები, რომლებიც გაღმაუბანშივე ერთიანდებიან და ერთვიან მდინარე თვალთხევს. ისტორიულ წარსულში გაღმაუბნელები უფრო ჩრდილოეთით ცხოვრობდნენ წმიდა ელია წინასწარმეტყველის მთის სამხრეთის და ჩრდილო-სამხრეთის ფერდობებზე, სადაც ახლა გაღმაუბნელთა და საგარეჯოელთა სასაფლაოებია განლაგებული, ხოლო მეცხრამეტე საუკუნის დასაწყისიდან გაღმაუბნელები უფრო დაბლა ვაკობზე ჩამოსახლდნენ, სადაც ახლაც ცხოვრობენ. გაღმაუბანს ადრე, წინა საუკუნეებში — „დაღმა თვალს“ უწოდებდნენ, ვინაიდან არსებობდა გამოღმა „თვალიც“ და ამ დიდ დაბა-სოფელს კრებითად, მრავლობით რიცხვში მოიხსენიებდნენ. ისე კი, ორივე დასახლებას „თვალნნი“ ეწოდებოდა. ხოლო მას შემდეგ, XVIII საუკუნის ბოლოდან, ახლანდელ საგარეჯოს ჩამოსცილდა ტოპონიმი „თვალნნი“ და დავითგარეჯას მონასტრებისადმი კუთვნილების აღმნიშვნელად ეწოდა — „საგარეჯო“. ამის შემდეგ მის მარჯვენა სანაპიროს გაღმაუბანი დაერქვა.

გაღმაუბნის მოსახლეობა ეთნიკურად მთლიანად ქართველებისგან შედგებოდა და უბან-უბან კომპაქტურად იყო დასახლებული გვარების მიხედვით. ეს გვარები იყო — შაქარაშვილები, მამამთავრიშვილები, ფანოზიშვილები, თედიაშვილები, მამისაშვილები, ციციშვილები, კურდღელაშვილები, როსტიაშვილები, ქურთიშვილები, კავთუაშვილები, მამარდაშვილები, ფურცელაძეები, ურდულაშვილები, ლაფერიშვილები, სულიკაშვილები, ტიგინაშვილები, თულაშვილები, მათიაშვილები, ჩეკურაშვილები, კვერაშვილები, ჭიაურელები, დარისპანაშვილები და სხვები.

ცნობილი საგარეჯოები
 ლევან თედიაშვილი
 გივი ყანდარელი
 ნიკოლოზ ავალიშვილი
 არჩილ გულისაშვილი
 სიმონ მთვარაძე
 თეიმურაზ ჯანგულაშვილი
 გიორგი რევაზიშვილი
 მამუკა კურდღელაშვილი
 უშანგი კუზანაშვილი

ლიტერატურა







პერიოდიკა
 გაზეთი მოგზაური, 1901, № 2, გვ. 120-127.

რესურსები ინტერნეტში

 საგარეჯოს მუნიციპალიტეტი
 ქალაქი საგარეჯო — 50 წელი
 ქალაქი ტერიტორიაზე გავრცელებული ტოპონიმები
 საგარეჯოს საარჩევნო ოლქში შემავალი უბნები და საზღვრები

კომენტარები

სქოლიო

კატეგორია:კახეთის მხარის ქალაქები