იოსებ სტალინი

იოსებ ბესარიონის ძე სტალინი (, დაბადებისას — ჯუღაშვილი, დ. , 1878 (ოფიციალური ვერსიით , 1879), გორი — გ. 5 მარტი, 1953, მოსკოვი) — საბჭოთა პოლიტიკოსი და რევოლუციონერი, საბჭოთა კავშირის ხელმძღვანელი 1924 წლიდან მის სიკვდილამდე 1953 წელს. მის მიერ დაკავებული ოფიციალური თანამდებობა 1922-1952 წლებში იყო საბჭოთა კავშირის კომუნისტური პარტიის გენერალური მდივანი, ხოლო 1941 წლიდან — სიცოცხლის ბოლომდე - მინისტრთა საბჭოს თავმჯდომარე. თავდაპირველად სსრკ-ს ხელმძღვანელობდა კოლექტიური ხელმძღვანელობის ფარგლებში, თუმცა მოგვიანებით, ძალაუფლების კონსოლიდაციის შემდეგ, 1930-იანი წლებისთვის გახდა აბსოლუტური დიქტატორი. საბჭოთა კავშირის კომუნისტური პარტიისთვის სტალინმა ჩამოაყალიბა მარქსიზმის ინტერპრეტაცია - მარქსიზმ-ლენინიზმი, ხოლო მის მიერ შექმნილი ტოტალიტარული რეჟიმი ცნობილია სტალინიზმის სახელით.

დაიბადა ღარიბ ქართულ ოჯახში გორში, რუსეთის იმპერიის მიერ საქართველოს ოკუპაციის პერიოდში. სტალინმა სწავლა თბილისის სასულიერო სემინარიაში დაიწყო, თუმცა მალევე  მარქსისტული რუსეთის სოციალ-დემოკრატიული მუშათა პარტიის წევრი გახდა. იმ პერიოდში სტალინის ფუნქცია იყო ლენინის ბოლშევიკური ფრთისთვის ფულის შოვნა, ხშირად - ბანკების ძარცვითა და სხვა დანაშაულების მეშვეობით. ამავე დროს იგი იყო პარტიული გაზეთის, პრავდას რედაქტორი. იყო არაერთხელ  დაპატიმრებული და ციმბირში გადასახლებული. 1917 წლის რევოლუციის შემდეგ, სტალინი გახდა პოლიტბიუროს წევრი, ხოლო 1922 წლიდან გენერალური მდივნის თანამდებობიდან გაზარდა საკუთარი გავლენა პარტიის ბიუროკრატიაზე. სტალინისა და სერგო ორჯონიკიძის უშუალო ჩარევით საქართველოს ჩამოეჭრა ლორე და ზაქათალა. 1924 წელს ლენინის გარდაცვალების შემდეგ, მან შიდაპარტიულ დაპირისპირებაში დაამარცხა მეტოქეები, მათ შორის ლევ ტროცკი, და ძალაუფლება მოიხვეჭა. მისი თეორია „სოციალიზმი ერთ ქვეყანაში“ გახდა პარტიის იდეოლოგიის ბირთვი. მანვე 1928 წლიდან შექმნა „ხუთწლედები“ - ხუთწლიანი გეგმები, რაც სოფლის მეურნეობის კოლექტივიზაციას, ინდუსტრიალიზაციასა და ცენტრალიზებულ დაგეგმილ ეკონომიკაზე გადასვლას გულისხმობდა. ამ პოლიტიკამ ხელი შეუწყო 1932–1933 წლების შიმშილს, რასაც მილიონობით ადამიანის სიცოცხლე ემსხვერპლა. ამავე პოლიტიკის შედეგი უკრაინაში გახდა ჰოლოდომორი. 1936-1938 წლებში სტალინმა ჩაატარა დიდი წმენდა, რომლის დროსაც ასიათასობით ადამიანი დახვრიტეს. მისი მმართველობის პერიოდში გულაგის ტიპის იძულებითი შრომის ბანაკებში დაახლოებით 18 მილიონი ადამიანი გადაასახლეს; ექვს მილიონზე მეტი ადამიანი, მათ შორის კულაკები და მთელი ეთნიკური ჯგუფები, იძულებით გადაასახლეს საბჭოთა კავშირის შორეულ რეგიონებში.

მარქსიზმ-ლენინიზმის უცხოეთში გასავრცელებად სტალინი აქტიურად იყენებდა კომინტერნს. იგი უჭერდა მხარს ევროპაში ანტიფაშისტურ მოძრაობებსაც, თუმცა ეს მიმართულება მოლოტოვ-რიბენტროპის პაქტის შემდეგ შეწყდა. 1939 წელს მისი მთავრობა ხელს აწერს მოლოტოვ-რიბენტროპის პაქტს ნაცისტურ გერმანიასთან, რის შემდეგაც საბჭოთა კავშირი პოლონეთში შეიჭრა. სსრკ-სა და ნაცისტური გერმანიის ერთობლივი მოქმედებები მეორე მსოფლიო ომის დაწყების ერთ-ერთი მიზეზი გახდა. გერმანიამ პაქტი 1941 წელს დაარღვია საბჭოთა კავშირში შეჭრით, რის შემდეგაც სტალინი მოკავშირეთა მხარეს გადავიდა. სტალინის სარდლობით და ამერიკული ლენდ-ლიზის დახმარებით წითელმა არმიამ მოახერხა გერმანიის შეჭრიეს მოგერიება და 1945 წელს ბერლინი აიღო, რითაც 1945 წლის 8 მაისს მეორე მსოფლიო ომი ევროპაში დასრულდა. საბჭოთა კავშირმა დააარსა სოციალისტური ბანაკი - საბჭოთა კავშირზე ორიენტირებული სახელმწიფოების ბლოკი აღმოსავლეთ ევროპაში და აშშ-სთან ერთად გახდა ზესახელმწიფო. ორი ქვეყანა გადავიდა ცივი ომის ფაზაში. ომის დასრულების შემდეგ სტალინი ზედამხედველობდა საბჭოთა კავშირის აღდგენას და პირველი ატომური ბომბის გამოცდას. ამავე პერიოდში სსრკ-ში გავრცელებული იყო შიმშილი და ქვეყანა მოიცვა ანტისემიტურმა კამპანიამ, რომელიც „ექიმების საქმით“ დასრულდა. 1953 წელს სტალინი ინსულტით გარდაიცვალა. იგი შეცვალა გიორგი მალენკოვმა, მოგვიანებით კი - ნიკიტა ხრუშჩოვმა, რომელმაც 1956 წელს გააკრიტიკა სტალინის კულტი და დაიწყო დესტალინიზაცია.

სტალინის მემკვიდრეობა დღემდე უაღრესად საკამათოა. XX საუკუნის ერთ-ერთი ყველაზე გავლენიანი მმართველობის მიუხედავად, მისი რეჟიმი ფართოდ არის დაგმობილი ტოტალიტარული რეჟიმის შექმნის, მასობრივი პოლიტიკური რეპრესიების, ეთნიკური წმენდების, ხალხთა მასობრივი დეპორტაციების, ასობით ათასი სიკვდილით დასჯილი ადამიანისა და მასობრივი შიმშილობების გამო, რასაც მილიონობით ადამიანის სიცოცხლე შეეწირა.

 ბიოგრაფია 
 ადრეული ბიოგრაფია 
მინი|168პქ|მარცხნივ|სოსო ჯუღაშვილი — ტფილისის სასულიერო სემინარიის მოსწავლე, 1894.
იოსებ ბესარიონის ძე ჯუღაშვილი დაიბადა მეწაღე ხელოსნის ოჯახში, 1878 წლის 18 დეკემბერს, (ოფიციალური ვერსიით 21 დეკემბერი) თბილისის გუბერნიის ქალაქ გორში. მისი მშობლები იყვნენ ეკატერინე (კეკე) გელაძე და ბესარიონ ჯუღაშვილი. ჰყავდა უფროსი ძმები, გიორგი და მიხეილი, რომლებიც ჩვილობის ასაკში გარდაიცვალნენ.

1894 წელს დაამთავრა გორის სასულიერო სემინარია და შევიდა თბილისის მართლმადიდებლურ სასულიერო სემინარიაში. ინგლისელი ისტორიკოსი საიმონ სებაგ-მონტეფიორე აღნიშნავს, რომ სემინარიაში სწავლისას სტალინმა თავი გამოავლინა, როგორც ძალიან ნიჭიერმა მოსწავლემ, რომელსაც მაღალი შეფასება ჰქონდა ყველა საგანში, მათ შორის მათემატიკაში, თეოლოგიაში, ბერძნულ ენასა და რუსულ ენაში. სტალინი გატაცებული იყო პოეზიით და ახალგაზრდობაში თავად წერდა ლექსებს ქართულ ენაზე.Семанов С. Н., Кардашов В. И. Иосиф Сталин: жизнь и наследие. — М.: Новатор, 1997. с.25 — ISBN 5-85862-057-4

ამიერკავკასიაში მცხოვრები რუსი მარქსისტების გავლენით ჩაება რევოლუციურ მოძრაობაში. არალეგალურ წრეში შეისწავლა კარლ მარქსის, ფრიდრიხ ენგელსის, ვლადიმერ ლენინის, გიორგი პლეხანოვის შრომები.

მინი|220პქ|მარჯვნივ|ახალგაზრდა სტალინი, 1902.
ეწეოდა მარქსისტული იდეების პროპაგანდას თბილისის რკინიგზის მთავარი სახელოსნოების მუშებს შორის. 1899 რევოლუციური მოღვაწეობისათვის სემინარიიდან გარიცხეს, რის შემდეგაც არალეგალურად დაიწყო ცხოვრება. გაწევრიანდა რსდმპ-ის თბილისის ორგანიზაციაში, სადაც დაუპირისპირდა სილიბისტრო ჯიბლაძეს. ამის გამო გარიცხა პარტიულმა სასამართლომ. თბილისიდან გადავიდა ბათუმში, სადაც ცივად მიიღეს, რის შემდეგაც გადავიდა ბაქოში.მონაწილეობდა გაზეთების „ბაკინსკი პროლეტარიატის“, „გუდოკის“, „ბაკინსკი რაბოჩის“ გამოცემაში. ბაქოდან მალე დაბრუნდა ბათუმში, სადაც მონაწილეობა მიიღო ბათუმის მუშათა გაფიცვაში, რის გამოც დააპატიმრეს და მოათვასეს ქუთაისის ციხეში. 1903 წლის სექტემბერში გადაასახლეს რუსეთში. რსდმპ-ში მომხდარი განხეთქილების შემდეგ მიემხრო ბოლშევიკებს. 1905 წელს იყო რსდმპ I ყრილობის დელეგატი ტამპერეში, სადაც პირველად შეხვდა ვ. ი. ლენინს. 1906 წელს ჩავიდა რსდმპ IV ყრილობაზე, როგორც ბორჩალოს დელეგატი, მაგრამ რამდენადაც ბორჩალოში პარტიული ორგანიზაცია არ არსებობდა, ის არ დაუშვა სამანდატო კომისიამ და ყრილობაში მონააწილეობა მიიღო მხოლოდ სათათბირო ხმით. მისი მანდატი სადავო იყო რსდმპ V ყრილობაზეც, თუმცა აქ სამანდატო კომისიამ ის დაუშვა დელეგატად. 

ცხოვრობდა ბაქოში. დაპირისპირებული იყო კავკასიაში ბოლშევიკების ლიდერ სტეფანე შაუმიანთან. ბაქოში დააპატიმრეს, მაგრამ მოახერხა გაქცევა. ამის შემდეგ ძირითადად ცხოვრობდა რუსეთის შიდა ტერიტორიებზე და იშვიათად ჩადიოდა კავკასიაში.

1912 წელს სრულიად რუსეთის ბოლშევიკების VI (პრაღის) კონფერენციის ცკ-ის სხდომაზე დაუსწრებლად აირჩიეს და კოოპტაციით შეიყვანეს ცკ-ის რუსეთის ბიუროში. 1912–1913 წლებში მუშაობდა პეტერბურგში, აქტიურად თანამშრომლობდა გაზეთებში — „ზვეზდა“ და „პრავდა“. მონაწილეობდა რსდმპ ცკ-ის თათბირში პარტიულ მუშაკებთან (კრაკოვი, 1912). ამ პერიოდში დაწერა შრომა „მარქსიზმი და ნაციონალური საკითხი“, რომელშიც გააშუქა ეროვნული საკითხის გადაჭრის ლენინური პრინციპები, გააკრიტიკა „კულტურულ-ნაციონალური ავტონომიის“ ოპორტუნისტული პროგრამა. აღნიშნულ შრომას ლენინმა მაღალი შეფასება მისცა. 1913 წლის თებერვალში კვლავ დააპატიმრეს და გადაასახლეს ტურუხანსკის მხარეში.

 რევოლუციის შემდეგ 
რუსეთში მონარქიის დამხობის შემდეგ, 1917 წლის 12 (25) მარტს, დაბრუნდა პეტროგრადში, სადაც იგი მაშინვე შეიყვანეს რსდმპ(ბ) ცკ-ის ბიუროში და „პრავდის“ რედაქციაში. სტალინმა აქტიური მონაწილეობა მიიღო ახალ პირობებში პარტიული მუშაობის გაშლაში. მხარი დაუჭირა ბურჟუაზიულ-დემოკრატიული რევოლუციის სოციალისტურ რევოლუციაში გადაზრდის ლენინურ კურსს. რსდმპ (ბ) სრულიად რუსეთის VII (აპრილის) კონფერენციაზე აირჩიეს პარტიის ცკ-ის წევრად (ამ დროიდან მოყოლებული ცკ-ის წევრად არჩეული იყო ყველა პარტყრილობაზე XIX ყრილობის ჩათვლით). რსდმპ(ბ) VI ყრილობაზე ცკ-ის დავალებით გამოვიდა ცკ-ის პოლიტიკური ანგარიშითა და მოხსენებით მიმდინარე პოლიტიკური მდგომარეობის შესახებ.

როგორც ცკ-ის წევრი, სტალინი აქტიურად მონაწილეობდა 1917 წლის ოქტომბრის სოციალისტური რევოლუციის მომზადებასა და გატარებაში. შედიოდა ცკ-ის პოლიტბიუროს შეიარაღებული აჯანყების ხელმძღვანელი პარტიული ოარგანოს — სამხედრო-რევოლუციური ცენტრის პეტროგრადის სამხედრო რევკომის შემადგენლობაში. სრულიად რუსეთის საბჭოების II ყრილობაზე, 1917 წლის 26 ოქტომბერს (8 ნოემბერი), აირჩიეს პირველი საბჭოთა მთავრობის შემადგენლობაში ეროვნებათა საქმეების სახკომად (1917–1923). ერთდროულად, 1919–1922 წლებში, ხელმძღვანელობდა სახელმწიფო კონტროლის სახალხო კომისარიატს, რომელიც 1920 წელს გადაკეთდა მუშათა და გლეხთა ინსპექციად.

სამოქალაქო ომისა (1917–1923) და უცხოეთის სამხედრო ინტერვენციის პერიოდში (1918–20) სტალინი ასრულებდა რკპ (ბ) ცკ-ისა და საბჭოთა მთავრობის მთელ რიგ საპასუხისმგებლო დავალებებს: იყო რესპუბლიკის სამხედრო რევკომის წევრი, პეტროგრადის დაცვის ერთ-ერთი ორგანიზატორი, სამხრეთის, დასავლეთის, სამხრეთ-დასავლეთის ფრონტების სამხედრო საბჭოს წევრი, სრულიად რუსეთის ცაკის წარმომადგენელი მუშათა და გლეხთა თავდაცვის საბჭოში. სტალინმა თავი გამოიჩინა, როგორც პარტიის ერთგულმა სამხედრო-პოლიტიკურმა მოღვაწემ. სრულიად რუსეთის ცაკის დადგენილებით, 1919 წლის 27 ნოემბერს სტალინი წითელი დროშის ორდენით დააჯილდოვეს.

სამოქალაქო ომის დამთავრების შემდეგ სტალინი აქტიურად მონაწილეობდა პარტიის ბრძოლაში სახალხო მეურნეობის აღდგენის, ახალი ეკონომიკური პოლიტიკის განხორციელებისა და გლეხობასთან მუშათა კავშირის განმტკიცებისათვის. პროფკავშირების დისკუსიის დროს, რომელიც ტროცკიმ თავს მოახვია პარტიას, სტალინი იცავდა სოციალისტურ მშენებლობაში პროფკავშირების როლის ლენინურ პლატფორმას. რკპ (ბ) X ყრილობაზე (1921) გამოვიდა მოხსენებით „პარტიის მორიგი ამოცანები ეროვნულ საკითხში“. 1922 წლის აპრილში ცკ-ის პლენუმზე სტალინი აირჩიეს ცკ-ის გენერალურ მდივნად და ამ პოსტზე იმყოფებოდა 30 წელზე მეტხანს.

 სსრ კავშირის შექმნა 

სტალინმა მონაწილეობა მიიღო სსრკ-ის შექმნაში. მაგრამ ამ ახალი და რთული ამოცანის პირველად გადაწყვეტაში დაუშვა შეცდომა — წამოაყენა „ავტონომიზაციის“ პროექტი (რფსრ-ში ყველა რესპუბლიკების შესვლა როგორც ავტონომიის საფუძველზე). ეს პროექტი ლენინმა გააკრიტიკა და დაასაბუთა ერთიანი სამოკავშირეო სახელმწიფოს თანაბარუფლებიანი რესპუბლიკების კავშირის შექმნის გეგმა. სტალინმა დაუჭირა მხარი ლენინის იდეას და რკპ (ბ) ცკ-ის დავალებით საბჭოების I სრულიად საკავშირო ყრილობაზე (1922 დეკემბერი) გამოვიდა მოხსენებით სსრ კავშირის შექმნის შესახებ.

პარტიის XII ყრილობაზე (1923) სტალინი გამოვიდა ცკ-ის მუშაობის შესახებ ორგანიზაციული ანგარიშით და მოხსენებით „ეროვნული მომენტები პარტიულ და სახელმწიფო მშენებლობაში“.

 სსრ კავშირის სათავეში მოსვლა 
ლენინის გარდაცვალების შემდეგ სტალინი აქტიურად მონაწილეობდა სკკპ ცკ-ის პოლიტიკის, სამეურნეო და კულტურული მშენებლობის, გეგმების, ქვეყნის თავდაცვისუნარიანობის განმტკიცების საკითხთა შემუშავებასა და განხორციელებაში, პარტიისა და საბჭოთა სახელმწიფოს საგარეო პოლიტიკური კურსის გატარებაში. პარტიის სხვა ხელმძღვანელ მოღვაწეებთან ერთად სტალინი შეურიგებლად ებრძოდა ლენინიზმის მოწინააღმდეგეებს, მან დიდი როლი შეასრულა ტროცკიზმისა და მემარჯვენე ოპორტუნიზმის იდეურ-პოლიტიკურ განადგურებაში, სსრკ-ში სოციალიზმის გამარჯვების შესაძლებლობის ლენინური მოძღვრების დაცვაში, პარტიის ერთიანობის განმტკიცებაში. ლენინური იდეური მემკვიდრეობის პროპაგანდაში დიდი მნიშვნელობა ჰქონდა სტალინის შრომებს: „ლენინიზმის საფუძვლების შესახებ“ (1924), „ტროცკიზმი თუ ლენინიზმი“ (1924), „ლენინიზმის საკითხებისათვის“ (1926), „ერთხელ კიდევ სოციალ-დემოკრატიული გადახრის შესახებ ჩვენს პარტიაში“ (1926), „მემარჯვენე გადახრის შესახებ საკ. კპ (ბ)-ში“ (1929), „აგრარული პოლიტიკის საკითხებზე სსრ კავშირში“ (1929) და სხვ.

საბჭოთა ხალხმა კომუნისტური პარტიის ხელმძღვანელობით განახორციელა სოციალიზმის მშენებლობის ლენინური გეგმა, ჩაატარა თავისი სირთულითა და მსოფლიო-ისტორიული მნიშვნელობით გიგანტური რევოლუციური გარდაქმნები. ამ ამოცანების გადაწყვეტაში პარტიისა და საბჭოთა სახელმწიფოს სხვა ხელმძღვანელებთან ერთად თავისი პირადი წვლილი შეიტანა ი. სტალინმა.

 ინდუსტრიალიზაცია 
სოციალიზმის მშენებლობის ქვაკუთხედად გადაიქცა სოციალისტური ინდუსტრიალიზაცია, რომელიც უზრუნველყოფს ქვეყნის ეკონომიკურ დამოუკიდებლობას, სახალხო მეურნეობის ყველა დარგის ტექნიკურ რეკონსტრუქციას, ქვეყნის თავდაცვისუნარიანობის განმტკიცებას. რევოლუციური გარდაქმნების ყველაზე რთული და მძიმე ამოცანა იყო სოფლის მეურნეობის გარდაქმნა სოციალისტურ საფუძველზე. სოფლის მეურნეობის გარდაქმნაში დაშვებულ იქნა შეცდომები და გადახრები, რისთვისაც პასუხისმგებლობა სტალინსაც ეკისრება, მაგრამ პარტიამ სტალინის მონაწილეობით გადამწყვეტი ზომები მიიღო და ეს შეცდომები დაძლია.

მინი|300პქ|მარჯვნივ|სტალინი, კადრი ფილმიდან „კომუნიზმი“, 1952.
სსრკ-ში სოციალიზმის გამარჯვებისათვის დიდი მნიშვნელობა ჰქონდა კულტურულ რევოლუციურ განხორციელებას, რომელშიც დიდი როლი ითამაშა სტალინმა. მოახლოებული ომის საშიშროებისა და დიდი სამამულო ომის (1941-1945) დროს სტალინი ხელმძღვანელობდა პარტიის მრავალმხრივ მოღვაწეობას სსრკ თავდაცვის განმტკიცებასა და ფაშისტური გერმანიის და მილიტარისტული იაპონიის განადგურების ორგანიზებაში. 1941 წლის 6 მაისს სტალინი დაინიშნა სსრკ სახკომსაბჭოს თავმჯდომარედ (1946-იდან სსრ კავშირის მინისტრთა საბჭოს თავმჯდომარე), 1941 წლის 30 ივნისს — თავდაცვის სახელმწიფო კომიტეტის თავმჯდომარედ, 19 ივლისს - სსრკ თავდაცვის სახკომად, 8 აგვისტოს. სსრკ — შეიარაღებული ძალების უმაღლეს მთავარსარდლად. როგორც საბჭოთა სახელმწიფოს მეთაური, მონაწილეობდა 3 სახელმწიფოს — სსრკ-ის, აშშ-ისა და დიდი ბრიტანეთის თეირანის (1943), ყირიმისა (1945) და პოტსდამის (1945) კონფერენციებში. ომის შემდგომ პერიოდში სტალინი განაგრძობდა მუშაობას პარტიის ცკ-ის გენერალურ მდივნად და სსრკ მინისტრთა საბჭოს თავმჯდომარედ. ამ წლებში პარტიამ და საბჭოთა მთავრობამ დიდი მუშაობა ჩაატარეს საბჭოთა ხალხის მობილიზების, სახალხო მეურნეობის აღდგენისა და შემდგომი განვითარების, სსრკ საერთაშორისო პოლიტიკური კურსის განხორციელების, მსოფლიო სოციალისტური სისტემის განმტკიცების, მუშათა და კომუნისტური მოძრაობის შეკავშირების, კოლონიური და დამოკიდებული ქვეყნების ხალხთა განმათავისუფლებელი ბრძოლების მხარდაჭერის, მშვიდობისა და ხალხთა უშიშროების უზრუნველყოფისათვის მთელ მსოფლიოში.

 1935–1938 წლების მასობრივი რეპრესიები 
მინი|260პქ|მარცხნივ|მარცხნიდან: ვ. მოლოტოვი, ი. სტალინი, კ. ვოროშილოვი და ნ. ეჟოვი სსრკ უმაღლესი საბჭოს არჩევნებზე, 1937.
1935–1938 წლებში სსრკ-ში ჩატარდა მასობრივი რეპრესიები. სახელმწიფო სამსახურებმა დააპატიმრეს „ხალხის მტრები“, რომლებსაც უცხო ქვეყნების ჯაშუშობასა თუ სხვა ანტისახელმწიფოებრივ საქმიანობაში ედებოდათ ბრალი.

ამ მოვლენებს თავისი მიზეზები ჰქონდა. ამათგან, მთავარი იყო ბრძოლა ძალაუფლებისათვის. ლენინის გარდაცვალების შემდეგ ხელისუფლების სათავეში მოსვლისათვის კომუნისტური პარტიის სამი დაჯგუფება იბრძოდა: სტალინელი ცენტრისტები, ტროცკისტელი მემარცხენეები და ბუხარინელი მემარჯვენეები. უპირატესობა იმთავითვე სტალინელმა ცენტრისტებმა მოიპოვეს, ამიტომ ისინი არსებითად ძალაუფლების შენარჩუნებისათვის იბრძოდნენ. ამ ბრძოლის პირველი მსხვერპლი ტროცკისტები გახდნენ, რომლებიც 20-იანი წლების ბოლოს პარტიულ ბრძოლაში დამარცხდნენ და მათი მეთაური ლევ ტროცკი 1929 წელს სსრკ-იდან გააძევეს. ამის შემდეგ სტალინელები ბუხარინელებს იოლად გაუსწორდნენ და 30-იან წლებში ერთადერთ გაბატონებულ ძალად იქცნენ.

მეორე მსოფლიო ომის მოახლოებასთან ერთად სსრკ-ის ხელმძღვანელობა მიიჩნევდა, რომ საჭირო იყო იდეურად განადგურებული მემარცხენეების და მემარჯვენეების ფიზიკურად მოსპობა, რაც კომუნისტების მიერ დიდი ხნის წინ იყო ათვისებული, კერძოდ სამოქალაქო ომის და წითელი ტერორის მიერ. განსხვავება ის იყო, რომ ამჯერად ეს ტერორი სხვასთან ერთად თვით კომუნისტების წინააღმდეგაც იქნებოდა მიმართული.

გამოიყოფა რეპრესიების ორი ტალღა: პირველი დაკავშირებული იყო სოფლებში კოლექტივიზაციის პროექტთან. რეპრესიების ტალღას შეეწირნენ მსხვილი გლეხები, ე. წ. კულაკები.

მეორე ტალღა მოდის 1936–1937 წლებზე. რეპრესიებს საფუძვლად დაედო ცნობილი კომუნისტის, სერგეი კიროვის საიდუმლოებით მოცული მკვლელობა 1934 წელს, ლენინგრადში. სწორედ ამ მკვლელობის (მისი ორგანიზატორი ჯერაც არაა ცნობილი) შემდეგ გაიმართა საჩვენებლი სასამართლო პროცესები კომუნისტური პარტიის სხვადასხვა მოღვაწეების მიმართ.

ამ წლების ტერორის თვისება იყო ის, რომ იგი უპირველეს ყოვლისა მიმართული იყო არა მარტო პარტიულ ბრძოლაში დამარცხებული კომუნისტების, არამედ არსებითად მთელი ხალხის წინააღმდეგ. კერძოდ, ამ წლებში ფიზიკურად გაანადგურეს საბჭოთა ინტელიგენციის, სამღვდელოების, აგრეთვე, ხალხი იმ ფენების ნაწილი, რომლებიც გადაურჩნენ უფრო ადრეული ხანის წითელ ტერორს.

თავდაპირველად სტალინი და მისი მიმდევრები ცდილობდნენ, რომ ფორმალობა გარეგნულად მაინც დაეცვათ მაგრამ მალე ეს გზა უარყვეს და შემოიღეს ე. წ. „ტროიკები“ („სამეულები“) რომლებსაც „ოპერატიულად“ გამოჰქონდათ სხვადასხვა განაჩენი (მ. შ. სასიკვდილოც).

ამ წლების რეპრესიების მსხვერპლთა რიცხვი საბოლოოდ დადგენილი არ არის, სავარაუდოდ იგი 680,000-1.3 მლნ შორის მერყეობს.

 რელიგია 
სტალინის მთავრობა ქადაგებდა და მხარს უჭერდა ათეიზმს, სპეციალური ათეისტური განათლების სკოლებში დანერგვით, ანტი-რელიგიური პროპაგანდით, საზოგადოებრივი ინსტიტუტების ანტი-რელიგიური მუშაობით, დისკრიმინაციული კანონების მიღებით და მორწმუნეებზე ტერორით. 1930-იანი წლების მეორე ნახევარში რელიგიასთან კავშირი საბჭოთა მოქალაქეებისათვის სახიფათო გახდა.Pospielovsky, Dimitry V. (1988) A History of Soviet Atheism in Theory and Practice, and the Believer, vol 2: Soviet Anti-Religious Campaigns and Persecutions, St Martin's Press, New York. - გვ. 89

1930-იანი წლების მასობრივმა რეპრესიებმა რუსული ეკლესია, როგორც ინსტიტუტი, თითქმის მთლიანად გაანადგურა: 1939 წლისათვის, სტალინის ბრძანებით განადგურებული იყო მრავალი ეკლესია,Куртуа С., Верт Н., Панне Ж-Л., Пачковский А., Бартосек К., Марголин Дж-Л. Чёрная книга коммунизма = Le Livre Noir du Communisme. — М.: «Три века истории», 2001. — გვ. 36. — 864. — ISBN 2-221-08-204-4. ათობით ათასი მღვდელი, ბერი და მონაზონი რეპრესირებული და მოკლული იყო. 1937-1938 წლების ტერორისას 100,000-ზე მეტი დახვრიტეს. მეორე მსოფლიო ომის დროს, მართლმადიდებელი ეკლესიის მიმართ ხელისუფლებამ პოზიცია შეარბილა და მას აღდგენის საშუალება მისცა, როგორც პატრიოტულ ორგანიზაციას. ამავე დროს, რუსულმა ეკლესიამ აღიარა საბჭოთა მთავრობა და სტალინი, რასაც ქვეყნის ფარგლებს გარეთ არსებული რუსული მართლმადიდებლური წარმომადგელობების მხრიდან მათი სქიზმა მოჰყვა.

სტალინის მმართველობისას, მართლმადიდებელი ეკლესიის მსგავსი ბედი გაიზიარეს სხვა რელიგიურმა ორგანიზაციებმაც: კათოლიკეებმა, ბაპტისტებმა, მუსლიმებმა, ბუდისტებმა, იუდეველებმა. მოხდა ათასობით ბერის რეპრესია, განადგურდა ასობით სინაგოგა, მეჩეთი, ტაძარი და სხვა რელიგიური დაწესებულება.Helene Carrere d'Encausse, The National Republics Lose Their Independence, in Edward A. Allworth, (edit), Central Asia: One Hundred Thirty Years of Russian Dominance, A Historical Overview. Duke University Press, 1994.Crouch, Dave. "The Bolsheviks and Islam." International Socialism: A quarterly journal of socialist theory. 110. 14 Feb 2007. Kowalsky, Sharon A. Book Review: Veiled Empire: Gender and Power in Stalinist Central Asia. by Douglas Northrop Journal of World History: Vol. 26, No. 2, June 2005.

 სტალინის კულტის ჩამოყალიბება 
სტალინის მოღვაწეობაში დადებით მხარეებთან ერთად ადგილი ჰქონდა თეორიულ და პოლიტიკურ შეცდომებს, უარყოფითად გამომჟღავნდა ზოგიერთი მისი პიროვნული თვისება. თუ ვ. ი. ლენინის გარდაცვალების შემდეგ მუშაობის პირველ წლებში სტალინი ანგარიშს უწევდა მის მიმართ გამოთქმულ კრიტიკულ შენიშვნებს, შემდგომში დაიწყო კოლექტიური ხელმძღვანელობისა და პარტიული ცხოვრების ნორმების ლენინური პრინციპებიდან გადახვევა, პარტიისა და ხალხის წარმატებებში საკუთარი დამსახურების გაზვიადება. თანდათანობით ჩამოყალიბდა სტალინის პიროვნების კულტი, რომელმაც გამოიწვია სოციალისტური კანონიერების უხეში დარღვევები, სერიოზული ზიანი მიაყენა პარტიის მოღვაწეობას, კომუნისტური მშენებლობის საქმეს.

სკკპ XX ყრილობამ გააკრიტიკა პიროვნების კულტი, როგორც მარქსიზ-ლენინიზმის სულისკვეთებისათვის, სოციალისტური საზოგადოების წყობის ბუნებისათვის უცხო მოვლენა. სკკპ ცკ-ის 1956 წლის 30 ივნისის დადგენილებაში „პიროვნების კულტისა და მის შედეგების დაძლევის შესახებ“ პარტიამ მოგვცა სტალინის მოღვაწეობის ობიექტური შეფასება, პიროვნების კულტის ფართო კრიტიკა. სტალინის პიროვნების კულტს არ შეუცვლია და ვერც შეცვლიდა საბჭოთა წყობილების სოციალისტური არსი, სკკპ მარქსისტულ-ლენინური ხასიათი და მისი ლენინური კურსი, საზოგადოების განვითარების კანონზომიერი სვლა. პარტიამ შეიმუშავა და განახორციელა ღონისძიებათა სისტემა, რომლებმაც უზრუნველყვეს პარტიული ცხოვრებისა და პარტიული ხელმძღვანელობის პრინციპების ლენინური ნორმების აღდგენა და შემდგომი განვითარება.

 ჯილდოები 
მინი|მარჯვნივ|სტალინი კრემლის სამუშაო კაბინეტში, 1935.
სტალინი იყო საკავშირო კპ(ბ) ცკ-ის პოლიტბიუროს წევრი (1919–52), სკკპ ცკ-ის პრეზიდიუმის წევრი (1952–53), კომინტერნის აღმასკომის წევრი (1925–43), სრულიად რუსეთის ცაკის წევრი 1917-იდან, სსრკ ცაკისა - 1922-იდან, სსრკ I–III მოწვევების უმაღლესი საბჭოთა დეპუტატი. მინიჭებული ჰქონდა სოციალისტური შრომის გმირისა (1939) და საბჭოთა კავშირის მარშლის (1943) წოდებები. 1945 წლის 27 ივნისს, საკავშირო კპ(ბ) ცკ-ის პოლიტბიუროს წინადადებისა და ფრონტების სარდალთა წერილობითი წარდგინების საფუძველზე, „დიდ სამამულო ომში გაწეული განსაკუთრებული ღვაწლისა და დამსახურებისათვის“ საბჭოთა კავშირის უმაღლესი საბჭოს პრეზიდიუმის დადგენილებით მიენიჭა საბჭოთა კავშირის გენერალისიმუსის უმაღლესი სამხედრო წოდება და საბჭოთა კავშირის გმირის წოდება.ბრძანებულება სსრ კავშირის უმაღლესი საბჭოს პრეზიდიუმისა // „კომუნისტი“, 27 ივნისი, 1945, № 126 (7341), გვ. 1. დაჯილდოებულია 3 ლენინის ორდენით,Ведомости Верховного Совета СССР. № 66 (613). 21 декабря 1949 года. vedomosti.vs.sssr.su. წაკითხვის თარიღი: 17 ივნისი, 2018. „გამარჯვების“ 2 ორდენით,Ведомости Верховного Совета СССР. № 40 (300). 29 июля 1944 года. vedomosti.vs.sssr.su. წაკითხვის თარიღი: 17 ივნისი, 2018. 3 წითელი დროშის ორდენით,Валерий Дуров, Николай Стрекалов (11 დეკემბერი, 2012). Орден Красного Знамени — Иосиф Виссарионович был отмечен тремя орденами «Красное Знамя» – 1919, 1930, 1944. archive.li. წაკითხვის თარიღი: 17 ივნისი, 2018. სუვოროვის I ხარისხის ორდენით,Ведомости Верховного Совета СССР. № 47 (253).  7 ноября 1943 года. vedomosti.vs.sssr.su. წაკითხვის თარიღი: 17 ივნისი, 2018. აგრეთვე მედლებით.Ведомости Верховного Совета СССР. № 40 (63). 31 декабря 1939 года. vedomosti.vs.sssr.su. წაკითხვის თარიღი: 17 ივნისი, 2018.

 ლიტერატურა 
მინი|მარჯვნივ|გენერალისიმუსი სტალინი საბჭოთა კავშირის მარშლის ფორმაში პოტსდამის კონფერენციაზე, 1945.
 ქართულენოვანი გამოცემები 
 პიროვნების კულტისა და მისი შედეგების დაძლევის შესახებ. სკკპ ცკ დადგენილება. 1956 წლის 30 ივნისი, თბ., 1956
 საბჭოთა კავშირის კომუნისტური პარტიის ისტორია, თბ., 1973
 ქსე, ტ. 9, გვ. 545-545, თბ., 1985
 ვასაძე, აკაკი. სამი დღე იოსებ სტალინთან (მოგონებები). თბილისი, 1990
 რიბინი, ალექსეი. სიმართლე სტალინზე (პირადი მცველის ჩანაწერები). თბილისი : შპს „ურანი“, 1997
 სოლოვიოვი, ბორის; სუხოდეევი, ვლადიმერ. უმაღლესი მთავარსარდალი სტალინი. თბილისი, 2002




































 რუსულენოვანი გამოცემები 
 XX съезд КПСС Стенографич. отчет, т. 1–2 М., 1956
 История КПСС т. 1–5, М., 1964–70 






















 ინგლისურენოვანი გამოცემები 




























  Vol. 11, No. 2, pp. 70–88







 გერმანულენოვანი გამოცემები 


 რესურსები ინტერნეტში 

 იოსებ სტალინი
 იოსებ სტალინი
 სტალინი 
 სტალინის სახლ-მუზეუმი 
 ი. ბ. სტალინი. თხზულებათა კრებული. ტომი 1
 ი. ბ. სტალინი. თხზულებათა კრებული. ტომი 2
 ი. ბ. სტალინი. თხზულებათა სრული კრებული. ტ. 1-18
 ი. ბ. სტალინი. თხზულებათა სრული კრებული. ტ. 1-16
 ი. ბ. სტალინზე შექმნილი სიმღერების არქივი
 ი. ბ. სტალინი (აუდიო, ვიდეო, ტექსტური და სხვა მასალები) – Internet Archive

 ტექსტური მასალები 
 საიმონ სებაგ-მონტეფიორე – ახალგაზრდა სტალინი
 ემზარ ხვიჩია – სტალინის ფენომენი

 საბიბლიოთეკო რესურსები 
 საქართველოს პარლამენტის ეროვნული ბიბლიოთეკა
 სტალინური სიები საქართველოდან (ელექტრონული მონაცემთა ბაზა)

 ქართულენოვანი მედია რესურსები 
 რადიო თავისუფლება
 სტალინური სიები საქართველოდან – დახვრეტილთა არდასავიწყებელი ამბავი 
 ცოცხალი ჰიტლერი, როგორც სტალინის ლაზიერი ცივ ომში
 რუსეთში გამოკითხულთა 57%-ს სტალინი „ბრძენ ხელმძღვანელად“ მიაჩნია
 ჯორჯ მარშალი – ევროპის დავიწყებული მამა
 9 მაისი: ვიზეიმოთ თუ ვიგლოვოთ?
 „ხელისუფლებამ უნდა გაუძლოს ელექტორატის შენარჩუნების ცდუნებას“
 ჰიტლერული ბლიცკრიგის ხელახალი ანალიზი
 (რელიგიური) ერებისა და (ქართული) ბრბოს ფსიქოლოგია
 რა კვალი დაამჩნია სტალინმა საქართველოს
 სტალინგრადი 75 წლის შემდეგ
 დაცინვის პატივი
 რუსეთი აღნიშნავს სტალინგრადის ბრძოლაში საბჭოთა კავშირის გამარჯვების 75-ე წლისთავს
 ვის არ სურს რუსეთში „სტალინის სიკვდილის“ ჩვენება
 ნადავლი ფილმები
 კომპ(ერთ)პარტიული მემკვიდრეობა და მესიანიზმი
 სტალინის დაბადების დღე გორში
 სტალინის დაბადების დღეს ულტიმატუმი ხელისუფლებას
 სამყარო, რომელიც კაფკასაც კი განაცვიფრებდა
 სტალინის მთავარი შეცდომა ომის წინ
 მწერალი, მოსწავლეები და ევროპული ღირებულებები
 გორში სტალინისტებისა და ანტისტალინისტების მოსაზრება ბელადის განსასვენებელთან დაკავშირებით ერთმანეთს დაემთხვა
 კადიროვი გამოდის წინადადებით, რომ საქართველოს გადაეცეს სტალინის ნეშტი
 რუსეთის ოლიმპიური კომიტეტის წევრი მოითხოვს დოპინგზე ინფორმაციის გამავრცელებელი პირის „დახვრეტას“
 მითხარი, რას ზეიმობ და გეტყვი, ვინ ხარ შენ
 სტეფან კურტუა: ქართველ მენშევიკთა მთავრობა დიდი პოპულარობით სარგებლობდა ევროპის სოციალისტურ წრეებში
 რეპრესიების მოწმე საგნები
 სტალინის ძეგლის საკითხი წინასაარჩევნო კამპანიის კონტექსტში
 კუნდერას უმნიშვნელობისა და არასერიოზულობის დეკადანსი
 ენ ეპლბაუმი უკრაინის ჰოლოდომორზე: „ვფიქრობ, ეს გენოციდი იყო“
 „ჯარისკაცს ფელდმარშალში არ ვცვლი“
 1947 წლის 26 მაისს, სტალინის თავში
 გარდაიცვალა იოსებ სტალინის შვილიშვილი
 სტალინი მოსკოვსა და რუსეთში
 ლავრენტი ბერიას „დინამო“
 ცხოვრება მხიარულია
 რა განძს ინახავს ხელოვნების მუზეუმი
 სტალინის მეორე სიკვდილი
 წმინდანები, სტალინი და ქართული იდენტობა
 წმინდანები, სტალინი და ქართული იდენტობა (მოხსენება თემაზე „სტალინის მუზეუმის წარსული და მომავალი“)
 რევიზიონისტებსა და სხვა რჯულის კონსპირატოლოგებზე
 რატომ უნდა იყო ფრთხილად რუსეთში კომენტარების წერისას
 25 წელი საბჭოთა კავშირის გარეშე
 მოსკოვში გარდაიცვალა იოსებ სტალინის შვილიშვილი, ევგენი ჯუღაშვილი
 მარო მაყაშვილი სტალინის ნაცვლად
 დღე, როცა სტალინის პირველი ძეგლი ჩამოაგდეს
 ბელადები – ფსკერზე
 დემოკრატიის რთული, მაგრამ შედეგიანი გზა
 ლევან ცუცქირიძე პროექტზე – „13 მითი სტალინის შესახებ“
 სტალინი კვლავ პრაღაშია
 გორში სტალინის ქუჩისთვის სახელის გადარქმევა დღის წესრიგში დგება
 „სადღესასწაულო“ დაპირისპირება გორში

 ციფრული არქივი 
 Yale University Press – Stalin Digital Archive
 University of Pittsburgh – Stalinka: Digital Library of Staliniana
 ი. ბ. სტალინის ინტერნეტ ბიბლიოთეკა – Stalin Internet Library
 ი. ბ. სტალინის ინტერნეტ არქივი – Joseph Stalin Internet Archive

 ფოტოარქივი 
 Pinterest by World War Items 
 Pinterest by Kenneth
 Pinterest by Пётр Никитин 
 Getty Images – Stalin Pictures and Images
 Getty Images – Stalin Pictures and Images 
 Getty Images – Joseph Stalin Photo Gallery
 Getty Images – Joseph Stalin Pictures and Images

 ვიდეოარქივი 
 ქართულენოვანი ვიდეო მასალები 
 ქართული დოკუმენტალისტიკა – 1924 წლის დაისი – პირველი არხი – ფილმები
 ახალგაზრდა სტალინი – VakhoSanaiasReport
 შეხვედრა წარსულთან (კანდიდ ჩარკვიანი სტალინის შესახებ) – Fitter Happier

 ინგლისურენოვანი ვიდეო მასალები 
 The Death of Stalin 
 Stalin: Inside the Terror – Dr Alan Brown
 Stalin's Final Speech 1952 – Scott W. Palmer
 Red Army Parade (1945 – English) – bydloscum
 Double life of Joseph Stalin – Телеканал СТБ
 Mystery of Stalin's Death (RT Documentary) – RT
 Apocalypse – Stalin Documentary – Nikola Raider
 Biography of Soviet Leader Joseph Stalin – For All
 A Portrait of Stalin: Mind Control – georgeweatherby
 A Portrait of Stalin: Secret Police – georgeweatherby
 BBC Horizon – Stalin, Inside The Terror – Abram Ivanov
 Stalin's Bodyguard Talks About Stalin – TheFinnishBolshevik
 Soviet Files: The Mystery of Stalin's Death – RT Documentary
 NBC News White Paper: The Death of Stalin – 1963 – YorkVid
 The Private Life of Joseph Stalin (full documentary) – docukino
 The Startling Truth Behind Stalin's Last Plot – The Film Archives
 Stalin, Volume I: Paradoxes of Power, 1878–1928 – Ellison Center
 Biography Joseph Stalin Red Terror Documentary – History Of Wars
 Joshua Rubenstein | "The Last Days of Stalin" – Harvard Law School
 Stalin's Great Terror. An interview with Prof. J. Arch Getty (UCLA) – The Faculties
 Stalin Documentary on the Real Life and Reign of Joseph Stalin – BBC Documentary
 Inside The Stalin Archives: The Secrets of The Great Terror – Massachusetts School of Law at Andover

 რუსულენოვანი ვიდეო მასალები 
 ნაწილი პირველი 
 А. А. Зиновьев о Сталине и сталинизме – vikinformburo
 Александр Бурдонский, режиссёр-постановщик, внук Сталина 
 Александр Бурдонский. "В гостях у Дмитрия Гордона". 1/2 (2013) 2/2 (2013)
 Андрей Фурсов – Убийство Сталина – Берия, Хрущев – insight attitude
 Антисталинисты впадают в истерику – RedPenza
 Апокалипсис: Сталин – 1 серия 2 серия 3 серия – Шухрат Гулямов
 Архивный историк Юрий Жуков. Руководство СССР. Сталин – Наталина
 В.А. Ефимов о Сталине. Думайте и решайте сами – MrZaval11
 Василий Сталин. Расплата за отца – Документальный Channel
 Василий Сталин. Тайны кремлевского узника – Документальный Channel
 Великий Сталин? Или Джугашвили? А. Фурсов – От Создателей
 Видеоархив выступлений Сталина – kob.su
 Вся правда о Сталине – Белый Рус
 Выступление Сталина (1937 год) – HistoryTVru
 Выступления Сталина – Vaxa Elimxanov

 ნაწილი მეორე 
 Дача Сталина на Рице – Вадим Мурашкин
 Дело Иосифа Сталина (1 серия) – Имперское ТВ
 Дело Иосифа Сталина, серии 1–12 – Леонид Грингауз
 Дети Сталина. Из цикла "Кремлевские дети" – 1 – ЖЗЛ
 Дети Сталина. Из цикла "Кремлевские дети" – 2 – ЖЗЛ
 Дом-музей И.В. Сталина в г. Гори – null
 Дневник охранника вождя. Документальный фильм о начальнике охраны Сталина
 Евгений Спицын «Как создавали ложь о Сталине и о 22-м июня 1941 года» – День ТВ
 Загадки века. Почему Сталин пощадил Гитлера? – Татося Хор
 Зачем очерняют имя Сталина – Antonina Ageeva
 Железный еврей Сталина. Фильм Владимира Чернышёва – НТВ
 Жена Сталина – 1 серия 2 серия 3 серия 4 серия – Алексей Граф

 ნაწილი მესამე 
 И. Сталин в первые дни войны – Ежи Васлица
 И. Сталин и А. Гитлер. Особая папка – Канал Победы
 И. Сталин. Речь 11 декабря 1937 г. перед избирателями – Бородач Канарейка
 И. Сталин. Речь о Конституции СССР 25 ноября 1936 г. – Бородач Канарейка
 Имя Россия – Иосиф Сталин – NCnews
 Имя Россия – Иосиф Сталин – Васильев Константин
 Иосиф Сталин – биография – Документальный жанр MaxTV
 Иосиф Сталин – Путь к власти – Величайшие биографии
 Иосиф Сталин. Речь к Победе над Германией 9 мая 1945 года – Охранные системы
 История жизни сына Сталина – Василия – Канал о Войне – оружии истории
 Как погиб Яков Джугашвили, старший сын Сталина – Hunters History
 Кедми развенчал мифы о Сталине – Вечер с Владимиром Соловьевым
 Кем был Сталин на самом деле. Доклад Петрова К.П. – stalinizator
 Кем был Сталин. НТВ против мнения народа, кто такой Сталин – Потребительского общества "ВИТАРА"
 Крипто. Смерть Сталина. Было ли убийство? – InteresMedia
 Культ и личности: как "стирали" Сталина – Pravda
 Mировая революция для тов Сталина. (НТВ Россия) – L1452VALERY999
 Мог ли Сталин остановить Гитлера? – glagolgag
 Музей Сталина на Мамаевом Кургане – Антон Щепетнов

 ნაწილი მეოთხე 
 Особая папка: И. В. Сталин и А. Гитлер – Bobby Lechner
 Ошибка Сталина, которую нельзя простить. Исторические заблуждения и реальные факты – Территория Непознанного
 Парад Победы 1945 года на Красной площади в Москве – imenabratska
 Покушения на Сталина | Телеканал "История" – История
 Последнее выступление И. В. Сталина – Communist World
 Последние дни Сталина – Angeisss
 Последний год Сталина, как он его провел и как умер – Канал о Войне – оружии истории
 Похороны Сталина – Sasha Alsaif
 Почему востребован Сталин? – Документальный Channel
 Правда на ОТР. Роль Сталина в истории – OTVrussia
 Правда на ОТР. Сталин снова живее всех живых – OTVrussia
 Приказ: убить Сталина. Документальное кино Леонида Млечина – TV Center
 Путь Сталина – Пятый канал Россия
 Радзинский о Сталине и Ленине – smi lv
 Радзинский – Смерть Сталина. Другая версия 1 – NCnews
 Радзинский – Смерть Сталина. Другая версия 2 – NCnews

 ნაწილი მეხუთე 
 Секретная речь Сталина. Особая папка – TV Center
 Секретно. Сталину. Главная загадка Великой Отечественной. Документальный фильм – Россия 24
 Семья Сталина. фильм 1-й, младший сын Василий Иосифович. Взлет – Виктор Тарасов
 Семья Сталина. фильм 2-й, младший сын Василий Иосифович. Падение – Виктор Тарасов
 Семья Сталина. фильм 3-й, старший сын Яков Иосифович – Виктор Тарасов
 Семья Сталина. фильм 4-й, дочь Светлана Иосифовна. Золотое Детство – Виктор Тарасов
 Семья Сталина. фильм 5-й, дочь Светлана Иосифовна. Личная жизнь – Виктор Тарасов
 Семья Сталина. фильм 6-й, дочь Светлана Иосифовна. Побег – Виктор Тарасов
 Семья Сталина. фильм 7-й, хозяин Иосиф Виссарионович, 1953 год – Виктор Тарасов
 Семья Сталина. фильм 8-й, Иосиф Виссарионович, последние дни жизни – Виктор Тарасов
 Семья Сталина. фильм 9-й, Иосиф Виссарионович, смерть – Виктор Тарасов
 Семья Сталина. фильм 10-й, Иосиф Виссарионович, дача – Виктор Тарасов
 Смерть Сталина. Как умирал один из самых могущественных людей ХХ века – Загадки Вселенной
 Совершенно секретно – XXI. В. Сталин. Часть 1 2 3 4 5 – TheLeoVel

 ნაწილი მეექვსე 
 Сталин и Великая Отечественная: Мифы и реальность – postactualidad
 Сталин и Великая Отечественная: Мифы и реальность – Sarah Lyons
 Сталин и ветер правды – Рассвет правды
 Сталин и его роль в Победе. Вечер с Владимиром Соловьевым – Politics Russia–Ukraine
 Сталин против Ленина. Поверженный кумир – TV Center
 Сталин Радзинского. Часть 1 2 3 4
 Сталин. Дневник охранника вождя – Aleksandr
 Сталин. Некоторые страницы личной жизни. Часть Первая – NCnews
 Сталин. Первое поражение – День ТВ
 Сталин. Последнее дело | Телеканал "История" – История
 Сталин. Речь по радио 9 мая 1945 года – Aleks59
 Сталин. Тайны власти – День ТВ
 Сталин. Что же произошло на самом деле? – Документальный Channel
 Сталин: от революции до сверхдержавы – вова печеный
 Стратегия Сталина. Юрий Жуков – Концептуал ТВ
 Сын Сталина – СТВ ГОСРГТРК
 Сын Сталина В. М. Жухрай. 16 марта 2010 года на квартире – Проект Stalker

 ნაწილი მეშვიდე 
 Товарищ Сталин. 1 Серия 2 Серия 3 Серия 4 Серия – NCnews
 Трагедии внуков Сталина | Телеканал "История" – История
 Троцкий против Сталина – sluza2
 Троцкий против Сталина. Серия 1 Серия 2 – Александр Новиков
 Убить Сталина. Все серии подряд с 1 по 4 с 5 по 8 – Star Media
 Феномен Сталина в русской истории – gremlintreasure

 ნაწილი მერვე 
 Хлеб для Сталина. Истории раскулаченных – НТВ
 Человек за спиной Сталина – Документальный Channel
 Шокирующие планы и идеи сталина, о которых принято умалчивать! – Николай Воронин
 Шокирующие цитаты Сталина которых вы точно не слышали. Вся правда о Сталине – Крамола
 Эдвард Радзинский о Сталине и Иване Грозном – Vasil Shelekhaw
 Эдвард Радзинский. Сталин 1 2 3 4 5 6 7 8 9 10 
 Эксгумация Сталина. Отравление Сталина – baiigor
 Эпоха Сталина – Николай Стариков
 Юрий Емельянов: «Убийство Сталина: новые факты и версии» – KM.RU/TV
 Юрий Жуков. Руководство СССР. Интересное о Сталине – s_sedoy
 Юрий Жуков. СССР при Сталине – Непредсказуемая Предопределенность
 Я служил в охране Сталина. документальный фильм воспоминания – Андрей Ли

 საბჭოთა პერიოდის ამსახველი საიტები 
 Sovetika.ru

სქოლიო

კატეგორია:დაბადებული 21 დეკემბერი
კატეგორია:დაბადებული 1879
კატეგორია:გორში დაბადებულები
კატეგორია:გარდაცვლილი 5 მარტი
კატეგორია:გარდაცვლილი 1953
კატეგორია:ქართველი რევოლუციონერები
კატეგორია:XX საუკუნის პოლიტიკოსები
კატეგორია:სსრკ-ის სახელმწიფო მეთაურები
კატეგორია:სსრკ-ის მინისტრთა საბჭოს თავმჯდომარეები
კატეგორია:ლენინის ორდენის კავალრები
კატეგორია:გამარჯვების ორდენის კავალრები
კატეგორია:წითელი დროშის ორდენის კავალრები
კატეგორია:სუვოროვის I ხარისხის ორდენის კავალრები
კატეგორია:ანტიფაშისტები
კატეგორია:საბჭოთა კავშირის მარშლები
კატეგორია:ცივი ომის ლიდერები
კატეგორია:დიქტატორები
კატეგორია:გენერალისიმუსები
კატეგორია:საბჭოთა კავშირის გმირები საქართველოდან
კატეგორია:ქართველი ათეისტები
კატეგორია:ქართველი კომუნისტები
კატეგორია:ქართველი პოლიტიკოსები
კატეგორია:ქართველი პოეტები
კატეგორია:მეორე მსოფლიო ომის პოლიტიკური ლიდერები
კატეგორია:სოციალისტური შრომის გმირები
კატეგორია:იოსებ სტალინი
კატეგორია:სსრკ-ის I მოწვევის უმაღლესი საბჭოს დეპუტატები
კატეგორია:სსრკ-ის II მოწვევის უმაღლესი საბჭოს დეპუტატები
კატეგორია:სსრკ-ის III მოწვევის უმაღლესი საბჭოს დეპუტატები
კატეგორია:სტალინიზმი
კატეგორია:საკავშირო კპ-ის (ბ) XV ყრილობის დელეგატები
კატეგორია:საკავშირო კპ-ის (ბ) XVI ყრილობის დელეგატები
კატეგორია:საკავშირო კპ-ის (ბ) XVII ყრილობის დელეგატები
კატეგორია:საკავშირო კპ-ის (ბ) XVIII ყრილობის დელეგატები
კატეგორია:სკკპ-ის XIX ყრილობის დელეგატები
კატეგორია:რსდმპ(ბ)-ის VI ყრილობის დელეგატები
კატეგორია:რსფსრ-ის I მოწვევის უმაღლესი საბჭოს დეპუტატები
კატეგორია:რსფსრ-ის II მოწვევის უმაღლესი საბჭოს დეპუტატები
კატეგორია:რსფსრ-ის III მოწვევის უმაღლესი საბჭოს დეპუტატები
კატეგორია:საქართველოს სსრ-ის II მოწვევის უმაღლესი საბჭოს დეპუტატები
კატეგორია:ლატვიის სსრ-ის II მოწვევის უმაღლესი საბჭოს დეპუტატები
კატეგორია:უკრაინის სსრ-ის I მოწვევის უმაღლესი საბჭოს დეპუტატები
კატეგორია:დაკრძალულები ნეკროპოლში კრემლის კედელთან
კატეგორია:მოსკოვის დაცვისათვის მედლით დაჯილდოებულები
კატეგორია:1941-1945 წლების დიდ სამამულო ომში გერმანიაზე გამარჯვებისათვის მედლით დაჯილდოებულები
კატეგორია:იაპონიაზე გამარჯვებისათვის მედლით დაჯილდოებულები
კატეგორია:მუშურ-გლეხური წითელი არმიის XX წლის მედლით დაჯილდოებულები
კატეგორია:რუსეთის სამოქალაქო ომის მონაწილეები
კატეგორია:მხედართმთავრები დიდ სამამულო ომში