იოანე-ზოსიმე

იოანე-ზოსიმე — X საუკუნის ქართველი სასულიერო მწერალი, ჰიმნოგრაფი. მის შესახებ მეტად მწირი ბიოგრაფიული ცნობები მოგვეპოვება. როგორც სინის მთის ქართული ხელნაწერების ანდერძ-მინაწერებიდან ჩანს, მოღვაწეობდა პალესტინაში, ჯერ საბაწმინდის ლავრაში, ხოლო X საუკუნის 70-იანი წლებიდან — სინის მთაზელ. ჯღამაია, ქსე, ტ. 5, თბილისი, 1980, გვ. 189-190.

იოანე-ზოსიმეს ეკუთვნის ენციკლოპედიური ხასიათის ნაშრომი „საგალობელნი იადგარნი“ (Sin-34), რომელიც სხვადასხვა ლიტურგიკული ძეგლიდან გამოკრებილ თხზულებათა კრებულია. ორიგინალური თხზულებათაგან აღსანიშნავია პატრიოტული საგალობლები „ქებაჲ ქართულისა ენისაჲ“სრული ტექსტი და „ქართულისა ენისათჳს“ (გამოაქვეყნა პავლე ინგოროყვამ 1924, ჟურნალი „კავკასიონი“, №1-2).

იოანე-ზოსიმეს წვლილი მიუძღვის ხელნაწერთა დამზადება-გამრავლებაშიც. იგი ცნობილია როგორც ხელნაწერთა „განმაცხოველებელი“, „შემმოსელი“, „მომგებელი“ და ტექსტის „მჩხრეკალი“.

 სახელი 
იოანე-ზოსიმე მის მიერ დამუშავებული ძეგლების „ანდერძებში“ ძირითადად მოხსენიებულია ერთი სახელით — იოანე. ასევე ხშირად გვხვდება მისი ორმაგი სახელი იოანე-ზოსიმე ან იოანე ფრიად ცოდვილი ზოსიმე. ორმაგ სახელს პროფესორი ალექსანდრე ცაგარელი ორ სხვადასხვა პიროვნებად მიიჩნევს და სინას მთის ხელნაწერთა კატალოგში მათ ამგვარად აღნიშნავს: „იოანე, ზოსიმე“№ 9 ხელნაწერი, ალ. ცაგარელის აღწერილობა. ან „იოანე და ზოსიმე“№ 12, 37 და 83 ხელნაწერები, ალ. ცაგარელის აღწერილობა.. კორნელი კეკელიძე ამ ორი სახელიდან ერთ–ერთს საერისკაცოდ მიიჩნევს, ხოლო მეორეს — საბერმმონაზვნოდკ. კეკელიძე, ძველი ქართული ლიტერატურის ისტორია, თბილისი, 1980, გვ. 164. თავის სახელს იოანე ერთგან კრიპტოგრაფიულადაც აღნიშნავს. მაგალითად, ერთ–ერთ მის მიერ გადაწერილ „დასდებელთა“ წიგნში№ 2 ხელნაწერი, ფურც. 185a, ივ. ჯავახიშვილის აღწერილობა იგი აღნიშნავს: 
რხფჭ პროფესორ აკაკი შანიძის მიერ აღმოჩენილი კრიპტოგრაფიული სისტემით იშიფრება, როგორც ივანე.ქართული კრიპტოგრაფიის ახალი ნიმუშები, "საქართველოს მუზეუმის მოამბე", N 1, გვ. 65

 ბიოგრაფია 
იოანე–ზოსიმეს დაბადების ზუსტი თარიღი და ადგილი უცნობია. ყველაზე ადრინდელი ხელნაწერი, რომელიც მას გადაუწერია, 949 წლით თარიღდება. ამის საფუძველზე კორნელი კეკელიძე ვარაუდობს, რომ იოანე X საუკუნის დამდეგს უნდა დაბადებულიყოკ. კეკელიძე, ძველი ქართული ლიტერატურის ისტორია, თბილისი, 1980, გვ. 165. იოანე, როგორც ირკვევა, უბრალო ბერი ყოფილა და მღვდლის ხარისხი არ ჰქონია. ამას მოწმობს ის გარემოება, რომ არც ერთ მისსავე ანდერძ–მინაწერში, სადაც მისი თანამშრომლების სახელები და ხარისხებიცაა მითითებული, ის მღვდლად არაა მოხსენიებული. ამიტომ იგი, როგორც ჩანს, თავისუფალი იყო ისეთი საეკლესიო თანამდებობებისაგან, როგორიცაა მოძღვარი, დეკანოზი, მამასახლისი და მთელი თავისი დრო ლიტერატურულ მოღვაწეობას დაუთმო. მიუხედავად მისი პროფესიისათვის შესაფერისი საჭირო ენერგიისა, იოანე–ზოსიმე ფიზიკურად სუსტი ყოფილა. ამაზე მეტყველებს თავისივე ანდერძ–მიანაწერები, რომლებშიც იგი თვალნაკლოვანებას, ხაშმს"ხაშმი" საბას განმარტებით "ხორცთა დამარღვეველ სენს" აღნიშნავს. დღეს ამ სიტყვით აღნიშნავენ ციებას, მალარიას. "ანდერზებში" ხაშმი ნახმარია partic. pass.-ის მნიშვნელობით. და მოხუცებულობას უჩივის. მაგალითად, 956 წელს გადაწერილ ძეგლში იოანე წერს№ 34 ხელნაწერი ივ. ჯავახიშვილის აღწერილობით№ 19 ხელნაწერი ალ. ცაგარელის აღწერილობით.:

978 წლის ოთხთავში შენიშნავს№ 15 ხელნაწერი ივ. ჯავახიშვილის აღწერილობით№ 8 ხელნაწერი ალ. ცაგარელის აღწერილობით.:

ამავეს იმეორებს 979 წლის სახარებასა№ 38 ხელნაწერი ივ. ჯავახიშვილის აღწერილობით№ 12 ხელნაწერი ალ. ცაგარელის აღწერილობით. და 982 წლის "კანონში"А. Цагарели, Сведения, II. გვ. 67–68:

იოანე თავდაპირველად პალესტინაში, საბა განწმედილის ლავრაში მოღვაწეობს. 978 წელს იგი უკვე სინას მთაზეა. კორნელი კეკელიძე ფიქრობს, რომ X საუკუნის 60–იან წლებში საბაწმინდის ლავრიდან სინას მთაზე გადასულ ქართველ მოღვაწეთა შორის იოანე–ზოსიმეც იყოკ. კეკელიძე, ქართული ლიტერატურის ისტორია, ტ. I, თბილისი, 1980, გვ. 165. მასთან ერთად უნდა ყოფილიყვნენ გიორგი, გაბრიელი და ბასილი, რომელთა სახელებსაც ვხვდებით როგორც საბას ლავრაში დაწერილ "იადგარში"ხელნაწერი № 34 ივანე ჯავახიშვილის აღწერილობით.ხელნაწერი № 19 ალექსანდრე ცაგარელის აღწერილობით., ასევე სინას მთაზე 974–987 წლებში დამუშავებულ ხელნაწერებში№ 8, 12, 17, 30, 53, 81, 83, 92 ხელნაწერებიუ ალ. ცაგარელის კატალოგით.. უკანასკნელი ხელნაწერი იოანე–ზოსიმესი 987 წელს ეკუთვნის. სავარაუდოა, რომ იოანეს გარდაცვალების თარიღიც 987 წელთან ახლოს იყოს.

 შემოქმედება 
იოანე–ზოსიმეს ლიტერატურული მოღვაწეობა პირობითად ორ ნაწილად იყოფა — საბა განწმენდილის ლავრაში (პალესტინა) მოღვაწეობა და სინას მთაზე მოღვაწეობის პერიოდი. საბაწმინდის ლავრიდან ცნობილია იოანეს სამი ხელნაწერი: ერთი 949 წლისა, რომელიც დღეს პეტერბურგის საჯარო წიგნსაცავში ინახება და მარი ბროსეს მიერაა აღწერილიM. Brosset, "Études de chronologie technique, Mémorie de l'Académie des sciences" t. XI, N13,  მეორე — 954 წლის „საგალობელნი“№ 26 ხელნაწერი ი. ჯავახიშვილის აღწერით. და მესამე — „იადგარი“, რომელიც 956 წლითაა დათარიღებული№ 34 ხელნაწერი ი. ჯავახიშვილის აღწერილობით.. ამავე პერიოდს უნდა ეკუთვნოდეს „იადგარი საწელიწდოჲ“№ 1 ხელნაწერი ი. ჯავახიშვილის აღწერილობით. მისი შედგენილობისა და შინაარსის მიხედვით. 956 წლიდან მოყოლებული (იადგარის დაწერის შემდეგ) 973 წლამდე იოანე–ზოსიმეს ნაშრომები აღარ გვხვდება. 973 წელს, უკვე სინას მთაზე მყოფს, მას შეუმოსია ერთ–ერთი წიგნი, რომელიც მისი მოღვაწეობის მეორე პერიოდის პირველ შრომად ითვლებაА. Цагарели, Сведения, II. გვ. 70.

იოანე–ზოსიმეს ერთ–ერთ დამსახურებად ითვლება მის ხელნაწერებზე მის მიერვე დართული ე. წ. „ანდერძები“, რომლებშიც აღნიშნულია თარიღი (ქართულათან ერთად ხშირად უცხოურიც) წიგნის გადაწერის ან შემოსვის, ავტორის თანამშრომლები და სინას მთის მოღვაწეები. იოანეს „ანდერძებიდან“ ირკვევა, რომ იგი სხვადასხვა სამუშაოს ასრულებდაკ. კეკელიძე, ძველი ქართული ლიტერატურის ისტორია, ტ. I, გვ. 165–166:
 ტექსტის „განმაცხოველებელი“ — წაშლილი ადგილების აღმდგენი.
 „შემმოსველი“ — ამკინძავი და გარეკანის გამკეთებელი როგორც ახალი, ისე ძველად გადაწერილი წიგნებისათვის№ 9, 53, 55, 69, 70, 71, 73, 83 ხელნაწერები ალ. ცაგარელის აღწერილობით.
 „შემკვეთელი“ და „მომგებელი“ სხვადასხვა წიგნისა№ 6, 71 ხელნაწერები ალ. ცაგარელის აღწერილობით.
 „დამჩხრეკი“ ან „მჩხრეკელი“ — ტექსტის გადამწერი№ 11, 17, 30, 53, 64, 81, 92 ხელნაწერები ალ. ცაგარელის აღწერილობით.№  1, 20 ხელნაწერები ივ. ჯავახიშვილის აღწერილობით..

კორნელი კეკელიძე აღნიშნავს, რომ მიუხედავად ბერძნული ენის კარგად ცოდნისა, იოანე–ზოსიმე მთარგმნელობას არ მისდევდა. ხელნაწერები, რომლებიც მის მიერ „დაჩხრეკილ“ (გადაწერილ), „შემოსილ“ და შეკვეთილ წიგნებს აღნიშნავენ, არსად მიუთითებენ, რომ მას რაიმე ეთარგმნოსკ. კეკელიძე, ძველი ქართული ლიტერატურის ისტორია, ტ. I, გვ. 166. გადასაწერ ტექსტებში იოანე–ზოსიმე უფრო ბიბლიურ და ლიტურგიკულ ტექსტებზე მუშაობს.

ორიგინალური შემოქმედება

 ლიტერატურა 
 ბერაძე პ., ქართული იამბიკოს შესახებ, «საქართველოს სსრ მეცნიერებათა აკადემიის მოამბე», 1943, ტ. 4, № 6;
 კეკელიძე კ., ქართული ლიტერატურის ისტორია, ტ. 1, თბ., 1960;

რესურსები ინტერნეტში
 იოანე ზოსიმეს შემოქმედება
 ულტრაიისფერი სინათლის გამოყენებით, ახალი აღთქმის ერთი თავის აქამდე უცნობი თარგმანი აღმოაჩინეს 1tv.ge

 სქოლიო 

კატეგორია:ქართველი ჰიმნოგრაფები
კატეგორია:ქართველი კალიგრაფები