ზესტაფონი

ზესტაფონი — ქალაქი დასავლეთ საქართველოში (იმერეთის მხარე), ზესტაფონის მუნიციპალიტეტის ადმინისტრაციული ცენტრი, ქვეყნის სარკინიგზო და საავტომობილო გზების ერთ-ერთი მნიშვნელოვანი კვანძი. ქალაქში მოქმედებს შავი მეტალურგიის დიდი საწარმო — ზესტაფონის ფეროშენადნობთა ქარხანა. 

ზესტაფონი ქალაქის ტიპის დასახლებად XIX საუკუნის 60-იანი წლებიდან გადაიქცა. 1937 წლამდე, სხვადასხვა დროს, მას ოფიციალურად ერქვა ასევე ყვირილა და ჯუღელი, თუმცა ადგილობრივი მოსახლეობა ტრადიციულად ზესტაფონს უწოდებდა. ქალაქის სტატუსი 1917 წელს, საბოლოოდ კი 1926 წელს მიიღო.

 გეოგრაფია 
მდებარეობს კოლხეთის დაბლობის უკიდურეს აღმოსავლეთ ნაწილში, მდინარე ყვირილის ორივე ნაპირზე, იქ, სადაც დაბლობი გორაკ-ბორცვებში გადადის, ზღვის დონიდან 160 მ სიმაღლეზე. თბილისიდან დაშორებულია 197 კმ-ით.

ზესტაფონში ზღვის სუბტროპიკული ნოტიო ჰავაა, იცის ზომიერად ცივი ზამთარი და შედარებით ცხელი ზაფხული. საშუალო წლიური ტემპერატურაა 13,9°C. იანვრის საშუალო ტემპერატურაა 3,7°C, აგვისტოსი — 23,9°C; აბსოლუტური მინიმუმი — –20°C, აბსოლუტური მაქსიმუმი — 42°C. ნალექები 1300 მმ წელიწადში.

ზესტაფონი რამდენიმე უბნად იყოფა. ლეგენდის თანახმად ზესტაფონის მიდამოები ტყეებითა და ჭაობებით იყო დაფარული. მოსახლეობა სახლების მშენებლობისას სახურავისთვის ყავარს აკეთებდა, შესაბამისად ერთ-ერთ უბანს „საყავრია“ შეარქვეს. ქალაქში რამდენიმე სარეკრეაციო ადგილია, მათ შორის ვარინკა მაჭავარიანი-წერეთლის სახელობის სკვერი, „ირინეს პარკი“ და სხვ.

 ისტორია 
ზესტაფონი წერილობით წყაროებში პირველად მოხსენიებულია ვახუშტ აბაშიძის შეწირულობის წიგნში, რომელიც 1550–1570 წლების პერიოდით თარიღდება.კაკაბაძე ს., დასავლეთ საქართველოს საეკლესიო საბუთები, წიგნი I, ტფ., 1921. — გვ. 24–26. სახელწოდება „ზესტაფონი“, გადმოცემის თანახმად, მომდინარეობს მდ. ყვირილაზე არსებული ზედა ფონისაგან (არსებობდა ასევე „ქვედა ფონი“). XIX საუკუნის შუა წლებში აქ იყო რუსეთის არმიის კაზაკთა პოსტი, რომელსაც მდინარის სახელწოდების მიხედვით ყვირილის პოსტი უწოდეს და დასახლებასაც ოფიციალურად ყვირილა (რუსულენოვან წყაროებში — Квирилы) დაერქვა, თუმცა ადგილობრივი მოსახლეობა მას კვლავ ზესტაფონს უწოდებდა.Хускивадзе Ф., Местечко Квирилы, Сборник материалов для описания местностей и племен Кавказа. 1894. Вып. 19. — с. 160-180. 

1872 წელს ფოთი-თბილისის რკინიგზის გაყვანის შემდეგ დაბა ყვირილაში სადგური ააშენეს, იმატა მოსახლეობამ (1886 წლის „ოჯახური სიებით“ სოფელში იყო 659 მცხოვრები), გაჩნდა ახალი სავაჭრო და სახელოსნო ობიექტები, 1877 წელს გაიხსნა პირველი საგანმანათლებლო დაწესებულება — ორკლასიანი დაწყებითი სასწავლებელი. ჭიათურაში მანგანუმის მადნის მოპოვების დაწყების შემდეგ ყვირილა მისი მთავარი სატრანსპორტო კვანძი გახდა. ამავე პერიოდში ყვირილაში შორაპნიდან გადმოიტანეს შორაპნის მაზრის ადმინისტრაცია. 1887–1910 წლებში დაბაში დეკანოზი დავით ღამბაშიძე გამოსცემდა სასულიერო შინაარსის ჟურნალ „მწყემსს“. 1896 წელს მრეწველმა გედევან ჩუბინიძემ ყვირილაში წმ. დავითისა და კონსტანტინეს სახელზე ააგო ქვის ეკლესია. 1898 წელს ალ. არაბიძის კუთვნილ შენობაში მოეწყო მუდმივი თეატრი. 

1892 წელს მოსახლეობამ ხელისუფლებას სთხოვა ყვირილისთვის სამაზრო ქალაქის სტატუსი მიეცა, მაგრამ უშედეგოდ. ამავე წელს აქ, ილია კაკაბაძის ბინაში გაიმართა ქართული სოციალ-დემოკრატიული ორგანიზაციის (შემდგომში „მესამე დასი“) დამფუძნებელი არალეგალური კრება.

რუსეთის 1905 წლის რევოლუციის დროს ყვირილა ბრძოლის ასპარეზად იქცა. 1905 წლის დეკემბერში შორაპნის მაზრაც შეუერთდა საყოველთაო გაფიცვას. 30 დეკემბერს 500-კაციანი „წითელი რაზმი“ თავს დაესხა ყვირილაში განთავსებულ ტენგინის ქვეითი პოლკის ასეულს, ჯარისკაცები განაიარაღა და დაატყვევა (შეტაკებისას დაიღუპა ასეულის მეთაური დავიდოვი). იმავე დღეს რევოლუციონერებმა ყვირილის ხაზინიდან წაიღეს 201 ათას მანეთზე მეტი ოდენობის თანხა. დაბაში დამყარდა ფაქტობრივი სახალხო მმართველობა — ე. წ. „ყვირილის რესპუბლიკა“. 1906 წლის 6 იანვარს ქუთაისის გუბერნატორ სტაროსელსკის შუამდგომლობით დატყვევებული ჯარისკაცები გაათავისუფლეს და გაფიცვა შეწყდა. მიუხედავად ამისა, გენერალ ალიხანოვ-ავარსკის ბრძანებით 7 იანვარს ჯარი ყვირილაში შევიდა და დაბის ცენტრალური ნაწილი (საცხოვრებელი სახლები, ბაზარი, ბანკი, თეატრი, სამკითხველო, სკოლა) გადაწვა. ტერორი გაგრძელდა მანამ, სანამ დაბის დეპუტაციამ ალიხანოვს მორჩილება არ გამოუცხადა და შორაპნის მაზრის მოსახლეობამ ყვირილის ხაზინის ექსპროპრიაციის დროს გატაცებული თანხა არ აანაზღაურა.გაზ. „ცნობის ფურცელი“ №2979, 14 იანვ. 1906. — გვ. 2.გაზ. „ცნობის ფურცელი“ №2997, 7 თებ. 1906. — გვ. 2.გაზ. „ცნობის ფურცელი“ №2995, 4 თებ. 1906. — გვ. 2.

1917 წლის თებერვლის რევოლუციის შემდეგ, 1917 წლის ივლისში ყვირილა (ზესტაფონი) ქალაქად გამოცხადდა.გაზ. „ჩვენი ქვეყანა“ №79, 15 ივლისი, 1917. — გვ. 3. საქართველოს დამოუკიდებლობის გამოცხადების (1918 წლის 26 მაისი) შემდეგ, 1919 წლის იანვარში ყვირილაში ჩატარდა ქალაქის საბჭოს არჩევნები: 20 მანდატიდან 13 მიიღო სოციალ-დემოკრატიულმა პარტიამ, 5 — ეროვნულ-დემოკრატიულმა პარტიამ, თითო ხმა — ეროვნულმა (ნაციონალისტურმა) და სოციალისტ-ფედერალისტთა პარტიებმა.ადგილობრივი თვითმმართველობის არჩევნები საქართველოს დემოკრატიულ რესპუბლიკაში, თბ., 2019. — გვ. 304.

საბჭოთა მთავრობამ ზესტაფონს ქალაქის სტატუსი 1926 წელს დაუმტკიცა. 1930 წელს ქალაქი გახდა ახალშექმნილი ზესტაფონის რაიონის ცენტრი. 1933 წელს ამოქმედდა ზესტაფონის ფეროშენადნობთა ქარხანა, რამაც ქალაქი აქცია საქართველოს ერთ-ერთ ინდუსტრიულ ცენტრად. 1935 წლის აპრილში ზესტაფონს გარდაცვლილი ბოლშევიკი მოღვაწის სიმონ ჯუღელის საპატივსაცემოდ ჯუღელი ეწოდა, 1937 წლის რეპრესიების დროს მისი დაგმობის შემდეგ კი ქალაქს დაუბრუნდა ძველი სახელი. 1955 წელს შედგა ქალაქის დაგეგმარებისა და რეკონსტრუქციის (არქიტ. ე. ბაგრატიონი, თანაავტორი ვ. გოგიჩაიშვილი), 70-იან წლებში — განაშენიანების (არქიტ. ვ. გოგიჩაიშვილი) პროექტები, შემდგომ მდ. ყვირილის ნაპირზე გაკეთდა ჯებირები, აშენდა მრავალსართულიანი საცხოვრებელი სახლები, კეთილმოეწყო ქუჩები (ე. ბაგრატიონი).

დემოგრაფია
მოსახლეობა 20 814 ადამიანი (2014 წ.).
 აღწერის წელი  მოსახლეობა  კაცი  ქალი 1897 Cities and towns of Georgia pop-stat.mashke.org 2010   1922   4902   1926   5363   1939  13 728   1959   17 213   1970   21 701   1979   21 101  1989   26 098  2002  24 158   2014   20 814  

 რელიგია 
ზესტაფონში არის მარგვეთისა და უბისის ეპარქიის კათედრა და რეზიდენცია. ქალაქში არის 4 მართლმადიდებლური ტაძარი: წმინდა გიორგის, წმინდა ნინოს, წმინდა იოანესა და ღვთისმშობლის სახელობის.

 ეკონომიკა 
ზესტაფონში მოქმედებს ზესტაფონის ფეროშენადნობთა ქარხანა, სააქციო საზოგადოება „საქკაბელი“, ღვინის, ხორცპროდუქტებისა და პურის საწარმოები. ქალაქში გადის საქართველოს საავტომობილო მაგისტრალი ს1 და გომი-საჩხერე-ჭიათურის საავტომობილო გზა. ზესტაფონში არის რკინიგზის სადგური; აქ გადის საქართველოს რკინიგზის მაგისტრალი და ჭიათურა-საჩხერის განშტოება. მდინარე ყვირილაზე აგებულია კაშხალი.

 საზოგადოებრივი სფერო 
ქალაქში არის ჯანდაცვის დაწესებულებები, მათ შორის რამდენიმე სტომატოლოგიური კაბინეტი, 4 საავადმყოფო, ბავშვთა პოლიკლინიკა, სამშობიარო სახლი, ფსიქონევროლოგიური, დერმატო-ვენეროლოგიური და ტუბდისპანსერები, საზოგადოებრივი ჯანდაცვის რაიონული ცენტრი, სადეზინფექციო განყოფილება, 2 თერაპიული კაბინეტი.

ზესტაფონში არის ზესტაფონის რაიონული სასამართლო, რომლის იურისდიქცია ვრცელდება ზესტაფონის, თერჯოლისა და ხარაგაულის მუნიციპალიტეტების ტერიტორიებზე.

 განათლება 
ქალაქში არის სოხუმის პროფესორ აკაკი ჩხარტიშვილის სახელობის ეკონომიკურ-ჰუმანიტარულ უნივერსიტეტი, 7 საჯარო სკოლა, 4 კერძო სკოლა და 8 საჯარო ბაღი.

 კულტურა 
ქალაქში მოქმედებს უ. ჩხეიძის სახელობის ზესტაფონის სახელმწიფო დრამატული თეატრი, ზესტაფონის მხარეთმცოდნეობის მუზეუმი და ზესტაფონის სურათების გალერეა.

 სპორტი 
ქალაქს ჰყავს საფეხბურთო კლუბი ზესტაფონი, მისი საშინაო არენაა დავით აბაშიძის სტადიონი. „ზესტაფონი“ რეგულარულად ასპარეზობდა საქართველოს საფეხბურთო ჩემპიონატის უმაღლეს ლიგაში არის საქართველოს ორგზის ჩემპიონი 2011 და 2012 წლებში და მოპოვებული აქვს საქართველოს თასი.

 ცნობილი ადამიანები 
ქალაქში დაიბადნენ:
 ვახტანგ ღამბაშიძე — ექიმი
 ვასილ არაბიძე — მსახიობი
 თამარ აბაშიძე – მსახიობი
 შალვა დადიანი — მწერალი
 ბორის აკუნინი — მწერალი
 გურამ ნიშნიანიძე — ფეხბურთელი
 რუსუდან სებისკვერაძე — კომპოზიტორი
 ნუკრი კაპანაძე — მუსიკოსი

ლიტერატურა

 რესურსები ინტერნეტში 

ზესტაფონის პორტალი

 სქოლიო 

კატეგორია:ზესტაფონი