ლონდონი

ლონდონი (  ) — დიდი ბრიტანეთისა და ჩრდილოეთ ირლანდიის გაერთიანებული სამეფოსა და ინგლისის დედაქალაქი და უმსხვილესი ქალაქი, რომელშიც 9.1 მილიონი ადამიანი ცხოვრობს. ლონდონის მეტროპოლისი, რომელშიც 15.1 მილიონი ადამიანი ცხოვრობს, უდიდესია დასავლეთ ევროპაში. ლონდონი მდებარეობს სამხრეთ-აღმოსავლეთ ინგლისში, მდინარე ტემზის ორივე სანაპიროზე, ჩრდილოეთის ზღვისკენ მიმავალი 50 მილის სიგრძის ესტუარის სათავეში და თითქმის 2000 წელია, რაც უმნიშვნელოვანესი დასახლებაა. ქალაქის უძველესი ბირთვი და ფინანსური ცენტრი, ლონდონის სითი, რომაელებმა ლონდინიუმის სახელით დაარსეს, რომლის შუასაუკუნოვანი საზღვრები დღემდე შენარჩუნებულია. სითის დასავლეთით მდებარე ქალაქი უესტმინსტერი საუკუნეების განმავლობაში იყო გაერთიანებული სამეფოს მთავრობისა და ბრიტანეთის პარლამენტის ადგილსამყოფელი. ლონდონი სწრაფად გაიზარდა XIX საუკუნეში და იმ დროისთვის მსოფლიოს უდიდესი ქალაქი გახდა. XIX საუკუნიდან მოყოლებული, სახელწოდება „ლონდონი“ აღნიშნავს მეგაპოლისს სითის გარშემო, რომელიც ისტორიულად გაყოფილი იყო მიდლსექსის, ესექსის, სურეის, კენტისა და ჰერტფორდშირის საგრაფოებს შორის. 1965 წლიდან ლონდონი მეტწილად მოიცავს დიდი ლონდონის ადმინისტრაციულ ზონას, რომელსაც 33 ადგილობრივი ორგანო და დიდი ლონდონის სამმართველო მართავს.

მსოფლიოს ერთ-ერთი უმნიშვნელოვანესი გლობალური ქალაქი,; ;  ლონდონი უზარმაზარ გავლენას ახდენს მსოფლიო ხელოვნებაზე, გართობაზე, მოდაზე, კომერციაზე, ფინანსებზე, განათლებაზე, ჯანდაცვაზე, მედიაზე, მეცნიერებაზე, ტექნოლოგიებზე, ტურიზმზე, ტრანსპორტსა და კომუნიკაციებზე.;  ლონდონი ევროპის უდიდესი საქალაქო ეკონომიკაა და მსოფლიოს ერთ-ერთი წამყვანი ფინანსური ცენტრია. ლონდონში თავმოყრილია ევროპაში უმაღლესი საგანმანათლებლო დაწესებულებების ყველაზე დიდი კონცენტრაცია, რაც მოიცავს 50-ზე მეტ უნივერსიტეტსა და კოლეჯს, სადაც 2023 წელს 500,000-ზე მეტი სტუდენტი ირიცხებოდა. აქ მდებარეობს მსოფლიოს რამდენიმე წამყვანი აკადემიური დაწესებულება: ლონდონის საიმპერატორო კოლეჯი, რომელიც საერთაშორისოდ აღიარებულია საბუნებისმეტყველო და გამოყენებით მეცნიერებებში, და ლონდონის საუნივერსიტეტო კოლეჯი (UCL), მრავალპროფილური კვლევითი უნივერსიტეტი; ორივე მათგანი მუდმივად ხვდება მსოფლიოს საუკეთესო ათეულში. სხვა ცნობილ დაწესებულებებს შორისაა ლონდონის სამეფო კოლეჯი (KCL), რომელიც მაღალი რეპუტაციით სარგებლობს სამართლის, ჰუმანიტარული და ჯანდაცვის მეცნიერებების დარგში; ლონდონის ეკონომიკისა და პოლიტიკურ მეცნიერებათა სკოლა (LSE), რომელიც გლობალურად გამორჩეულია სოციალურ მეცნიერებებსა და ეკონომიკაში; ასევე სპეციალიზებული ინსტიტუტები, როგორიცაა ხელოვნების სამეფო კოლეჯი (RCA), მუსიკის სამეფო აკადემია (RAM), დრამატული ხელოვნების სამეფო აკადემია (RADA), აღმოსავლეთმცოდნეობისა და აფრიკულ კვლევათა სკოლა (SOAS) და ლონდონის ბიზნესის სკოლა (LBS). ის ევროპის ყველაზე მონახულებადი ქალაქია და ემსახურება მსოფლიოში ყველაზე დატვირთულ საქალაქო აეროპორტების სისტემას. ლონდონის მეტროპოლიტენი მსოფლიოში უძველესი სწრაფი ტრანზიტის სისტემაა.

ლონდონის მოსახლეობა 300-ზე მეტ ენაზე საუბრობს.  2025 წელს დიდი ლონდონის მოსახლეობამ 9,8 მილიონს გადააჭარბა, რითაც იგი ევროპის მესამე ყველაზე დასახლებული ქალაქი გახდა, რომელშიც გაერთიანებული სამეფოს მოსახლეობის 13,1%-ს და ინგლისის მოსახლეობის 15,5% ცხოვრობს. დიდი ლონდონის ურბანული ზონა ევროპაში მეოთხეა მოსახლეობის მიხედვით, 2011 წლის მონაცემებით დაახლოებით 9,8 მილიონი მცხოვრებით. ლონდონის მეტროპოლისის არეალი ევროპაში მესამე ყველაზე დასახლებულია და 2025 წლისთვის დაახლოებით 15 მილიონ მცხოვრებს ითვლის, რაც ლონდონს მეგაპოლისად აქცევს.

ლონდონში მდებარეობს მსოფლიო მემკვიდრეობის ოთხი ძეგლი: კიუს ბაღები; ლონდონის ტაუერი; მოიცავს უესტმინსტერის სასახლეს, წმინდა მარგარეტის ეკლესიასა და უესტმინსტერის სააბატოს; ასევე ისტორიული დასახლება გრინვიჩში, სადაც გრინვიჩის სამეფო ობსერვატორია განსაზღვრავს ნულოვან მერიდიანს (0° გრძედი) და გრინვიჩის დროს. სხვა ღირსშესანიშნაობებს შორისაა ბაკინგემის სასახლე, ლონდონის თვალი, პიკადილის მოედანი, წმინდა პავლეს ტაძარი, ტაუერის ხიდი და ტრაფალგარის მოედანი. ქალაქში ყველაზე მეტი მუზეუმი, სამხატვრო გალერეა, ბიბლიოთეკა და კულტურული ცენტრია გაერთიანებულ სამეფოში, მათ შორის ბრიტანეთის მუზეუმი, ეროვნული გალერეა, ლონდონის საბუნებისმეტყველო მუზეუმი, ტეიტ მოდერნი, ბრიტანეთის ბიბლიოთეკა და მრავალი უესტ-ენდის თეატრი.  

მნიშვნელოვან სპორტულ ღონისძიებებს შორის არის ინგლისის ასოციაციის თასის ფინალი, უიმბლდონის ტურნირი და ლონდონის მარათონი. ლონდონი გახდა პირველი ქალაქი, რომელმაც სამჯერ უმასპინძლა ზაფხულის ოლიმპიურ თამაშებს. 

 ეტიმოლოგია 
ლონდონის ეტიმოლოგია უცნობიაMills, David (2001). Dictionary of London Place Names. Oxford Paperbacks. ISBN 978-0-19-280106-7. OCLC 45406491 https://www.amazon.co.uk/Dictionary-London-Place-Names-Oxford-Reference/dp/019956678X. ეს ანტიკური სახელი უკვე II საუკუნის ისტორიულ წყაროებში გვხვდება. დაახლოებით 117 წელს ლონდინიუმს ტაციტუსი უწოდებს მნიშვნელოვან სავაჭრო ცენტრს. სახელის აღნიშნული ფორმა მის რომაულ-ბრიტანულ წარმომავლობაზე მიუთითებს.

ქალაქის სახელწოდების განმარტება პირველმა XII საუკუნის ჟამთააღმწერმა  ჯეფრი მონმუთელმა  სცადა ნაშრომში „ბრიტანეთის მეფეთა ისტორია“ (Historia Regum Britanniae)Historia Regum Britanniae http://www.yorku.ca/inpar/geoffrey_thompson.pdf. მონმუთელის მოსაზრებით, ამ სახელის წარმოშობა უკავშირდება ლეგენდარულ მეფე ლუდს, რომელმაც ხელთ იგდო ქალაქის კონტროლი და მას კეირლუდი უწოდა. მოგვიანებით სახელი კეირლუნდაინად გადაკეთდა, არაერთი ტრანსფორმაცია განიცადა და, საბოლოოდ, ლონდონი გახდაLegendary Origins and the Origin of London's place name http://www.chr.org.uk/legends.htm. თანამედროვე მეცნიერებმა კატეგორიულად უარყვეს ჯეფრი მონმუთელის ჰიპოთეზა.

1898 წლიდან, ზოგადად, ითვლებოდა, რომ ლონდონი კელტური წარმოშობის სახელი იყო და აღნიშნავდა ადგილს, რომელიც ვინმე ლონდინოსს ეკუთვნოდა. საბოლოოდ, ეს განმარტებაც უარყვეს.

1998 წელს რიჩარდ კოუტსმა წამოაყენა მოსაზრება, რომ სახელი მომდინარეობს წინარეკელტური ძველევროპული სიტყვიდან „პლოვონიდა“, რაც ნიშნავს „ისეთ ფართო მდინარეს, ფონს რომ ვერ უპოვი მეორე ნაპირზე გადასასვლელად“. მისი ვარაუდით, ეს სახელი ეწოდებოდა მდინარე ტემზას ვესტმინსტერის ქვემოთ. მოგვიანებით, დასახლებას ამ სიტყვის კელტური ფორმა „ლოვონიდონიონი“ (Lowonidonjon)Coates, Richard (1998). "A new explanation of the name of London". Transactions of the Philological Society. 96 (2): 203–229. doi:10.1111/1467-968X.00027 ეწოდა. უნდა აღინიშნოს, რომ ინგლისელი ენათმეცნიერები კოუტსის თეორიაში სერიოზული შესწორების აუცილებლობას ხედავენ.

1889 წლამდე ლონდონი მხოლოდ ქალაქის ისტორიულ ნაწილს ეწოდებოდა, რომელიც დღევანდელი დედაქალაქის მხოლოდ ერთ უბანშია მოქცეული. XX საუკუნიდან მოყოლებული, ეს სახელი ლონდონის საგრაფოსაც აღნიშნავდა, ახლა კი დიდ ლონდონს გულისხმობსMills, David. A Dictionary of London Place-Names (Oxford Quick Reference), 2011, p. 140 https://www.amazon.co.uk/Dictionary-London-Place-Names-Oxford-Reference/dp/019956678X.

 ისტორია 
 წინარეისტორიული პერიოდი 
1999 წელს ვოქსჰოლის ხიდის ჩრდილოეთით არქეოლოგებმა აღმოაჩინეს ბრინჯაოს ხანის ხიდის ნარჩენები. სავარაუდოდ, ამ ხიდით ტემზის ერთი ნაპირიდან მეორეზე გადადიოდნენ, ანდა - უწინ მდინარეში არსებულ კუნძულზე, რომელიც ახლა დაკარგულია მადათოვის კუნძულივით. ხის ექსპერტიზამ ხიდის ასაკი ქრისტეშობამდე დაახლოებით 1500 წლით დაათარიღა.

2010 წელს ვოქსჰოლის ხიდის სამხრეთით აღმოაჩინეს ხის ვრცელი სტრუქტურის საფუძველი, რომლის მიახლოებითი ასაკი მეცნიერებმა განსაზღვრეს ქრისტეშობამდე 4 500 წლით. ამ მეზოლითური პერიოდის კონსტრუქციის ფუნქცია უცნობია.

ორივე არტეფაქტი ნაპოვნია მდ. ტემზის სამხრეთ ნაპირზე, იქ, სადაც ლონდონის დედამდინარეს უერთდება მდ. ეფრა.

 რომაული პერიოდი 
თუმცა დამტკიცებულია, რომ ლონდონის ტერიტორიაზე ბრიტები უძველესი დროიდან ცხოვრობდნენ, პირველი მსხვილი დასახლება რომაელებმა დააარსეს 43 წელს ბრიტანეთის დაპყრობის შემდეგ. იგი 61 წელს მთლიანად გაანადგურა დედოფალ ბუდიკას მეთაურობით იცენების ტომის თავდასხმისას გაჩენილმა ხანძარმა. მალე ქალაქი გეგმაზომიერად ისეთი წარმატებით აღადგინეს, რომ 100 წელს კოლჩესტერის ნაცვლად, ლონდინიუმი გახდა რომის პროვინციის - ბრიტანიის დედაქალაქი. II საუკუნეში ლონდონის მოსახლეობის მაქსიმუმმა 60 ათას სულს მიაღწია.

 ანგლო-საქსური ლონდონი 
VII საუკუნეში ანგლო-საქსებმა ახალი დასახლება შექმნეს რომაული ლონდონიდან 2 კილომეტრის დაშორებით და ლუნდენვიკი (Lundenwic) დაარქვეს. დღეს ამ ადგილს კოვენტ-გარდენია.

როგორც ჩანს, მდინარის უბეში ნავმისადგომი უნდა ყოფილიყო, რასაც მეთევზეები და ვაჭრები იყენებდნენ. ქალაქის ეკონომიკური ზრდა მანამ გრძელდებოდა, სანამ ქალაქს ვიკინგები დაიპყრობდნენ. სკანდინავიელი მებრძოლების შემოსევას ლონდონმა ვერ გაუძლო. აქ ვიკინგებმა გამაგრებული ადგილი შექმნეს და ქალაქის საზღვრები რომაულ ლონდონამდე გადასწიეს, რომელიც გალავნით იყო დაცული. ვიკინგთა შემოსევები თანდათანობით მცირდებოდა და 886 წლიდან, ფაქტობრივად, შეწყდა. იმხანად ალფრედ დიდმა დანიის წინამძღოლ გუთრუმთან ერთად ლონდონში მშვიდობა დაამყარა. საქსონთა მიერ დაარსებული ლუნდენვიკი ელდვიკად (Ealdwic „ძველი დასახლება“) გადაიქცა. ეს სახელი დღემდეა შემორჩენილი თანამედროვე ლონდონში „ოლდვიჩის“ (Aldwych) ფორმით. ვესტმინსტერის ოლქში არის ოლდვიჩის ქუჩა, რომლის სიგრძე 1 კმ-ია. აქვეა მეტროსადგური ოლდვიჩი.

 ვიკინგები ლონდონში 
V საუკუნის დასაწყისში რომის იმპერიის დაცემის შედეგად, ლონდონმა დაკარგა პროვინციის დედაქალაქის სტატუსი და, მოსახლეობისგან მიტოვებული, თანდათან დაკნინდა. VI საუკუნის გარიჟრაჟზე რომაული ქალაქიდან ოდნავ დასავლეთით სწრაფი განვითარება დაიწყო ანგლო-საქსების დასახლებამ - ლუნდენვიკმა, რომლის მოსახლეობა მალე 12 000-მდე გაიზრდა. 680 წლისთვის იგი მსხვილ პორტად იქცა. თუმცა უცნობია ქალაქში წარმოების არსებობის თაობაზე.

820-იანი წლებიდან მოყოლებული ლონდონი ისევ შემცირდა ვიკინგების უწყვეტი შემოსევების შედეგად. ისტორიული წყაროებით დოკუმენტურად დასტურდება სამი შემოსევის ფაქტი. 851 და 886 წლებში ვიკინგებმა ქალაქის ორი წარმატებული შტურმი განახორციელეს, მაგრამ ძალიან მალე ალფრედ დიდმა აღადგინა ლონდონი, ოღონდ ძველ, რომაული ქალაქის საზღვრებში. თანდათანობით ვაჭრობა განახლდა.  950 წლამდე ქალაქი ნელ-ნელა ძლიერდებოდა, მერე კი ტემპი საგრძნობლად გაიზარდა. 994 წელს ვიკინგების ლონდონზე მესამე თავდასხმის მცდელობა სრული კრახითა და მომხდურთა დამარცხებით დამთავრდა.

XI საუკუნეში ლონდონი ინგლისის უმსხვილესი საერთაშორისო სავაჭრო ცენტრი გახდა და ვერავინ შეედრებოდა. ვესტმინსტერის სააბატო, რომელიც ამავე პერიოდში რომაულ სტილში აღადგინდა მეფე ედუარდ აღმსარებელმა, ჭეშმარიტად ევროპის ერთ-ერთ უდიდესს ტაძარს წარმოადგენდა. თუ მანამდე ვინჩესტერი იყო ანგლო-საქსური ინგლისის დედაქალაქი, ამ პერიოდიდან მოყოლებული, ლონდონი წარმოადგენდა ეკონომიკურ დ აპოლიტიკურ სატახტო ქალაქს, რომელსაც განუწყვეტლივ ემატებოდა სიძლიერე, დოვლათი და ეროვნული მასშტაბის მნიშვნელობა.

 შუა საუკუნეები 
1066 წლის 14 ოქტომბერს ჰასტინგის ბრძოლაში მოპოვებული გამარჯვების შემდეგ, ნორმანდიის ჰერცოგი, უილიამ დამპყრობელი ინგლისის მეფედ ეკურთხა ახლადდასრულებულ ვესტმინსტერის სააბატოში იმავე წლის შობადღეს.

უილიამის ბრძანებით აიგო ლონდონის ტაუერი. ეს იყო პირველი იმ მრავალრიცხოვან ნორმანდიულ ციხე-სიმაგრეთა შორის, რომლებიც ქვით შენდებოდა. ლონდონის ტაუერი ქალაქის სამხრეთ-აღმოსავლეთით მდებარეობდა და ადგილობრივი მოსახლეობის დასაშინებლად იყო გამიზნული.

1097 წელს უილიამ II-მ ვესტმინსტერის დარბაზის მშენებლობა დაიწყო ამავე სახელწოდების სააბატოსთან ახლოს. სწორედ ეს დარბაზი გახდა ვესტმინსტერის სასახლის საფუძველი.

დედაქალაქი იზრდებოდა როგორც დემოგრაფიულად, ისე ეკონომიკურ-პოლიტიკური ასპექტითაც. თუ 1100 წელს ლონდონის მოსახლეობა 18 ათასამდე იყო, 1300 წელს თითქმის 100 ათასს მიაღწია. XIV საუკუნის შუა წლებში გავრცელებულმა შავი ჭირის ეპიდემიამ ლონდონის მოსახლეობის ლამის მესამედი შეიწირა. ამას 1981 წელს მასშტაბური გლეხთა აჯანყება დაემატა.

 კლიმატი 

 შენიშვნები 

 სქოლიო 

კატეგორია:გაერთიანებული სამეფოს ქალაქები
კატეგორია:ევროპის დედაქალაქები
კატეგორია:მსოფლიოს უდიდესი ქალაქები
კატეგორია:ზაფხულის ოლიმპიური თამაშების მასპინძელი ქალაქები