ჩეჩნური ენა

ჩეჩნური ენა, ჩაჩნური ენა () — ნახურ-დაღესტნური ენათა ოჯახის ნახური ჯგუფის ვაინახური ქვეჯგუფის ენა. მასზე 1 354 705 კაცი ლაპარაკობს, რომელთა უმრავლესობა ჩეჩნეთში, ჩრდილო კავკასია (ამჟ. რუსეთის ფედერაციის ნაწილი) სახლობს.

 კლასიფიკაცია 
ლინგვისტურად ჩეჩნური ენა ნახურ-დაღესტნურ ენათა ოჯახის ნახურ ჯგუფს მიეკუთვნება ახლომონათესავე ინგუშურ და ბაცბურ ენებთან ერთად. ინგუშურსა და ჩეჩნურს შორის შუალედური დიალექტები არსებობს.

 გავრცელების არეალი 
ჩეჩნურად მოსაუბრე ადამიანთა უმრავლესობა ჩრდილო კავკასიაში - ჩეჩნეთსა და ინგუშეთში, ნაწილობრივ დაღესტანში, საქართველოში - პანკისის ხეობაში და ახლო-აღმოსავლეთის ქვეყნებში (ჩეჩენთა დიასპორა), განსაკუთრებით კი იორდანიაში ცხოვრობს.

 ოფიციალური სტატუსი 
ჩეჩნური ენა ჩეჩნეთის (ავტ. რესპუბლიკა რუსეთის ფედერაციაში) ოფიციალური ენაა.

 დიალექტები 
ჩეჩნურის დიალექტებია:
 ბარის დიალექტი
 გალაჲნ-ჭაჟური (ა̈ჴჴური, ქისტური, მა̈ლხური, ნაშხური, ორსტხური, ტერლური)
 ითონ-ჴალლური
 ჭებერლოური
 ოუხური
 შაროული

 ბგერითი შედგენილობა 
ჩეჩნურს აქვს ხმოვანთა და თანხმოვანთა რთული სისტემა. ხმოვანთა სისტემაში, გარდა ხუთი მარტივი ხმოვნისა, მოიპოვება გრძელი, უმლაუტიზებული, უმლაუტიზებულ-გრძელი და ვიწრო ხმოვნები. თანხმოვანთა სისტემით ჩეჩნური ახლოს დგას ქართულთან. ჩეჩნურს, ქართულისგან განსხვავებით აქვს სამი სპეციფიკური თანხმოვანი: ფარინგალური მჟღერი ჵ, ფარინგალური ყრუ ჰ' და ლარინგალური აბრუპტივი ' (იგივეა, რაც მეგრული ' სიტყვაში 'უდე „სახლი“)

 მორფოლოგიური მიმოხილვა 
ჩეჩნურში არსებობს ხუთი გრამატიკული კლასი: 1) მამაკაცის (ნიშანია ვ-), 2) ქალის (ნიშანია ჲ-), 3) ნივთის (ნიშანია დ-), 4) აბსტრაქტულ ცნებათა (ნიშანია ჲ-) და 5) ცხოველთა (ნიშანია ბ-), თუმცა გრამატიკულ კლასთა სისტემისადმი ცნებათა კუთვნილების პრინციპები ჯერ არაა დადგენილი. ძირითადი ბრუნვებია: სახელობითი, მოთხრობითი, ნათესაობითი, მიცემითი, გამსჭვალვითი, მოქმედებითი:

სახ. სთაგ „კაცი“
მოთხ. სთაგა „კაცმა“
ნათეს. სთაგან „კაცის“
მიც. სთაგანა „კაცს“
გამსჭ. სთაგახ „კაცში“
მოქმ. სთაგაცა „კაცით, კაცთან“

ჩეჩნურს აქვს აგრეთვე თხუთმეტამდე ლოკატიური (ადგილობითი) ბრუნვა.

ჩეჩნური ზმნა იუღლვის კლასთა მიხედვით. გარდამავალ ზმნაში აღინიშნება ობიექტის კლასი: სან ვოშას ზუდა ჲიგირა „ჩემმა ძმამ ცოლი მოიყვანა“, გარდაუვალში - სუბიექტისა: სუო წა ვე'ანა „მე (მამაკაცი) სახლში მოვედი“. ზმნას აქვს რთული დრო-კილოთა სისტემა - როგორც სინთეზური ('ოოხუ „ხნავს“) ისე ანალიზური ('ოოხუშ ვუ „ხნავს, ხვნის პროცესშია“) ფორმები.

 ბრუნვები 
ბრუნვამხოლობითიIPAმრავლობითიIPANominativ   бедар  /bʲɛdər/  бедарш  /bʲɛdərʃ/Genitiv     бедаран  /bʲɛdarən/  бедарийн  /bʲɛdariːn/Ergativ     бедаро  /bʲɛdaruo/  бедарша  /bʲɛdarʃə/Dativ       бедарна  /bʲɛdarnə/   бедаршна  /bʲɛdarʃnə/Instrumental   бедарца  /bʲɛdərtsʰ/   бедаршца  /bʲɛdarʃtsʰə/Materialis     бедарах  /bʲɛdarəx/   бедаршех  /bʲɛdarʃɛx/Komparativ     бедарал  /bʲɛdarəl/   бедарел  /bʲɛdarɛl/  Allativ       бедаре  /bʲɛdarie/   бедаршка  /bʲɛdarʃkʰə/Ablativ II     бедарехьара  /bʲɛdarieʜarə/   бедаршкара  /bʲɛdarʃkʰarə/Allativ II     бедарехьа  /bʲɛdarieʜə/   бедаршкахьа  /bʲɛdarʃkʰaʜə/Essiv          бедарехь  /bʲɛdarieʜ/   бедаршкахь /bʲɛdarʃkʰəʜ/Komparativ II   бедаралла  /bʲɛdaralːə/   бедарелла  /bʲɛdarʲɛlːə/Translativ      бедарехула  /bʲɛdariexulə/   бедаршкахула  /bʲɛdarʃkʰaxulə/

 ლექსიკა 
ჩეჩნურს მდიდარი საკუთარი ლექსიკური ფონდი აქვს. გვხვდება ნასესხები სიტყვები ქართულიდან, ოსურიდან, არაბულ-სპარსულიდან, თურქულიდან, დაღესტნური ენებიდან და რუსულიდან

 ისტორია 
თანამედროვე ჩეჩნური სალიტერატურო ენა შეიქმნა 1917-ის ოქტომბრის რევოლუციის შემდეგ. ჩეჩნური ანბანი ლათინურ გრაფიკაზე შექმნა ხალიდ ოშაევმა 1925 წელს. მანამდე გამოიყენებოდა არაბული გრაფიკა - ე.წ. „აჯამური დამწერლობა“, რომელიც შეიხ შამილის დავალებით შეიმუშავა დაღესტნელმა მოლამ დიბირ-ყადი ხუნძახელმა. 1938 წლიდან ჩეჩნური გრაფიკა შეიცვალა - ახალი ანბანი კირილიცაზე დაყრდნობით შეიმუშავეს (რუსულ ანბანს ემატებოდა ასოთშეერთებები და ლათინური ერთიანი). 1992 წელს, ჩეჩნეთის რესპუბლიკა-იჩქერიის გამოცხადების შემდეგ, დამწერლობა გადაიყვანეს ისევ ლათინურ გრაფიკაზე, რომელსაც დღესაც იყენებენ კირილიცის პარალელურად 

 დამწერლობა 
 კირილიცა სახელი  ლათინურის ეკვივალენტი სახელი იპაА ааA aaАь аьаьÄ ääБ ббэB bbeВ ввэV vveГ ггэG ggeГI гIгIаĠ ġġaД ддэD ddeЕ ееE eeЁ ёёyo etc.Ж жжэeЗ ззэZ zzeИ ииI iiЙ й(я, ю, е)доца иY ydoca iК ккK kkaКх кхкхQ qqaКъ къкъаaКI кIкIаKkkhaЛ ллэL lelМ ммэM memН ннэN nenО ооO ooОь оьоьÖ ööП ппэP ppeПп пп Pp ppПI пIпIаṖṗphaР ррэR rerС ссэS sesТ ттэT tteТI тIтIаṪṫthaУ ууU uuУь уьуьÜ üüФ ффэF fefХ ххэX xxaХь хьхьаaХI хIхIаH hhaЦ ццэC cceЦI цIцIаĊ ċċeЧ ччэÇ ççeЧI чIчIаeШ шшэŞ şşaЩ щщэ(Ъ) ъчIогIа хьаьркƏ əoġa ärk(Ы) ыы(Ь) ькIеда хьаьркЭ ээE ee etc.Ю ююyu etc.Юь юьюьyü etc.Я яяya etc.Яь яьяьyä etc.I IIаJ jja

ლიტერატურა

 რესურსები ინტერნეტში 
 ჩეჩნურ სიტყვათა კრებული 
 კავკასიის ადგილობრივი ენები (ჩეჩნური), ჩეჩნური ენის გრამატიკა 
 ჩეჩნური ენის კირილიცითა და ლათინური ანბანით დამწერლობის ნიმუშები

სქოლიო

კატეგორია:ჩეჩნური ენა