მუსტაფა ქემალ ათათურქი

მუსტაფა ქემალ ათათურქი (), ან მუსტაფა ქემალ ფაშა () 1921 წლამდე და ღაზი მუსტაფა ქემალ ფაშაAndrew Mango Atatürk: The Biography of the Founder of Modern Turkey, Overlook Press, 2002, ,  () 1921—1934 წლებში (დ. 1881, სალონიკი, სალონიკის ვილაიეთი, ოსმალეთის იმპერია – გ. 10 ნოემბერი, 1938, დოლმაბაჰჩე, სტამბოლი, თურქეთი) — თურქი ფელდმარშალი, რევოლუციონერი სახელმწიფო მოღვაწე, მწერალი და თურქეთის რესპუბლიკის დამფუძნებელი მამა, რომელიც რესპუბლიკის დაფუძნებიდან, 1923 წლიდან, სიკვდილამდე, 1938 წლამდე იყო თურქეთის პრეზიდენტი. მან გაატარა ყოვლისმომცველი პროგრესული რეფორმები, რამაც თურქეთი გარდაქმნა სეკულარულ და ინდუსტრიალიზებულ ქვეყნად.Harold Courtenay Armstrong Gray Wolf, Mustafa Kemal: An Intimate Study of a Dictator. page 225 იდეოლოგიურად, მისი სეკულარისტული და ნაციონალისტური პოლიტიკა და სოციალისტურ-პოლიტიკური თეორია ქემალიზმის სახელით გახდა ცნობილი. თავისი სამხედრო და პოლიტიკური მიღწევების გამო, ათათურქი XX საუკუნის ერთ-ერთ ყველაზე მნიშვნელოვან პოლიტიკურ ლიდერად ითვლება.

ათათურქი ცნობილი გახდა პირველი მსოფლიო ომის დროს, გალიპოლის ბრძოლაში (1915) ოსმალეთის იმპერიის გამარჯვების უზრუნველყოფის შემდეგ.Zürcher, Turkey: a modern history, 142 ოსმალეთის იმპერიის დამარცხებისა და დაშლის შემდეგ, ის სათავეში ჩაუდგა თურქეთის ეროვნულ მოძრაობას, რომელიც წინააღმდეგობას უწევდა მოკავშირეების მიერ თურქეთის დაყოფას ომში გამარჯვებულ მოკავშირეთა შორის. თურქეთის დღევანდელ დედაქალაქში, ანკარაში დროებითი მთავრობის შექმნით, მან დაამარცხა მოკავშირეების მიერ გაგზავნილი ძალები და ომიდან გამარჯვებული გამოვიდა, რომელსაც მოგვიანებით „თურქეთის ომი დამოუკიდებლობისთვის“ უწოდეს. შემდგომში მან გააუქმა უკვე დაშლილი ოსმალეთის იმპერია და მის ნაცვლად გამოაცხადა თურქეთის რესპუბლიკის დაარსების შესახებ.

ახლად ჩამოყალიბებული თურქეთის რესპუბლიკის პრეზიდენტის ამპლუაში, ათათურქმა წამოიწყო პოლიტიკური, ეკონომიკური და კულტურული რეფორმების მკაცრი პროგრამა, რომლის საბოლოო მიზანი იყო თანამედროვე, პროგრესული და სეკულარული ეროვნული სახელმწიფოს აშენება. მან, დაწყებითი განათლება უფასო და სავალდებულო გახადა და ათასობით ახალი სკოლა გახსნა ქვეყნის მასშტაბით. ასევე შემოიღო ლათინურ ენაზე დაფუძნებული თურქული ანბანი, რომელიც შეცვალა ძველი ოსმალურის თურქული ანბანი. თურქმა ქალებმა თანაბარი სამოქალაქო და პოლიტიკური უფლებები მიიღეს ათათურქის პრეზიდენტობის დროს.Mastering Modern World History by Norman Lowe, second edition კერძოდ, №1580 კანონის საფუძველზე 1930 წლის 3 აპრილს ქალებს მიენიჭათ ხმის მიცემის უფლება ადგილობრივ არჩევნებზე და რამდენიმე წლის შემდეგ, 1934 წელს, სრული საყოველთაო ხმის უფლება მიიღეს.Türkiye'nin 75 yılı, Tempo Yayıncılık, İstanbul, 1998, pp. 48, 59, 250

ათათურქის მთავრობა ატარებდა თურქიზაციის პოლიტიკას, რითაც ცდილობდა შეექმნა ერთგვაროვანი, ერთიანი და უპირველეს ყოვლისა სეკულარული ერი თურქული დროშის ქვეშ. ათათურქის დროს, თურქეთში მცხოვრებ უმცირესობებს სთხოვდნენ საჯაროდ თურქულად ელაპარაკათ, მაგრამ ამავე დროს მათ მიეცათ უფლება შეენარჩუნებინათ საკუთარი მშობლიური ენა. გვარის შესახებ კანონის მიხედვით არათურქულ ტოპონიმებს და უმცირესობებს დაევალათ თურქული გვარის მიღება. 1934 წელს, თურქეთის პარლამენტმა მას გვარად „ათათურქი“ მიანიჭა, რაც ნიშნავს „თურქების მამას“, რაც მისი როლის აღიარება გახდა, რომელიც მან თანამედროვე თურქეთის რესპუბლიკის მშენებლობაში შეიტანა. ის 1938 წლის 10 ნოემბერს სტამბოლში, დოლმაბაჰჩეს სასახლეში, 57 წლის ასაკში გარდაიცვალა. პრეზიდენტის პოსტზე ის პრემიერ-მინისტრმა, ისმეთ ინენიუმ შეცვალა და სახელმწიფო პანაშვიდი გადაუხადა მას.

1981 წელს, ათათურქის დაბადების 100 წლისთავზე, მის ხსოვნას გაერომ და იუნესკომ პატივი მიაგო და მიმდინარე წელი მსოფლიოში „ათათურქის წლად“ გამოაცხადა, ასევე მიიღო რეზოლუცია ათათურქის 100 წლის იუბილეზე, სადაც ის აღწერილია, როგორც „მებრძოლ ლიდერად კოლონიალიზმისა და იმპერიალიზმის წინააღმდეგ“ და „ხალხებს შორის ურთიერთგაგების გრძნობისა და მსოფლიოს ერებს შორის მტკიცე მშვიდობის შესანიშნავი წარმომჩენის, სადაც ის მთელი ცხოვრება მუშაობდა ხალხებს შორის ჰარმონიისა და თანამშრომლობის განსავითარებლად“. ათათურქს ასევე მიენიჭა ჯილდო მსოფლიოში მშვიდობაზე ორიენტირებული საგარეო პოლიტიკისა და მეგობრობისთვის, განსაკუთრებით მეზობელ ქვეყნებთან მიმართებაში, როგორებიცაა ირანი, იუგოსლავია, ერაყი და საბერძნეთი, ასევე ბალკანეთის პაქტის შექმნისთვის, რომელიც წინააღმდეგობას უწევდა ფაშისტური იტალიისა და ცარისტული ბულგარეთის ექსპანსიონიზმისთვის."Balkan Pact and Turkey" by Esra S. Değerli

სახელი
ათათურქი დაიბადა, როგორც „მუსტაფა“. მეორე სახელი „ქემალი“ (რომელიც არაბულად ნიშნავს „სრულყოფილებას“ ან „სიმწიფეს“) მას მათემატიკის მასწავლებელის, კაპიტან მუსტაფა ეფენდის მიერ მიენიჭა. აფეთ ინანის მიხედვით, მისმა მასწავლებელმა ეს სახელი მას (ათათურქს) „მისი შესაძლებლობებისა და სიმწიფის აღფრთოვანებით დაარქვა“.Afet İnan, Atatürk hakkında hâtıralar ve belgeler, Türk Tarih Kurumu Basımevi, 1959, p. 8. სხვა წყაროების მიხედვით, მის მასწავლებელს სურდა ათათურქის სხვა მოსწავლეებისგან განსხვავება, რომელთაც ასევე ერქვათ „მუსტაფა“.Ali Fuat Cebesoy, Sınıf arkadaşım Atatürk: okul ve genç subaylık hâtıraları, İnkılâp ve Aka Kitabevleri, 1967, p. 6. Benim adım Mustafa. Senin adın da Mustafa. Arada bir fark olmalı, ne dersin, senin adının sonuna bir de Kemal koyalım. მწერალი ენდრიუ მანგო ვარაუდობს, რომ შესაძლოა მან თავად აირჩია ეს სახელი, ნაციონალისტი პოეტის, ნამიქ ქემალი პატივსაცემად.Mango, Atatürk, p. 37. ჟურნალისტ ალკანის მიხედვით, ათათურქმა, როგორც ჩანს, ჯარში მოღვაწეობის წლებში მიიღო სახელი „ქემალი“.

მას შემდეგ, რაც 1934 წელს პირადობის მოწმობა მიიღო გვარი „ათათურქი“, მისი სახელის ველში ჩაიწერა „ქემალ ათათურქი“, მაშინ, როდესაც სახელი „მუსტაფა“ საერთოდ გაქრა. 1935 წლის თებერვალში, ათათურქმა დაიწყო თავისი „ორიგინალური“ სახელის — „ქემალის“ გამოყენება. ჟურნალ „Tarama Dergisi“ (1934) მიხედვით ქემალი ნიშნავს „ფორტიფიკაციას“, „ციხესიმაგრეს“, „ჯარს“, „ფარს“. 1935 წლის 4 თებერვალს, მთავრობის ოფიციალურმა საინფორმაციო სააგენტო „ანადოლუს სააგენტომ“ შემდეგი განმარტება გააკეთა:

თუმცა, ათათურქი 1937 წლის მაისის შემდგომ დაუბრუნდა „ქემალის“ ძველ მართლწერას. რბილი გადასვლის გამო, მან თავს არიდებდა სახელის გამოყენებას, როგორც შეეძლო, ან საერთოდ არ გამოიყენა იგი, ან ხელს აწერდა დოკუმენტებს, როგორც „K. Atatürk“. ამის ოფიციალური ახსნა არასოდეს გაკეთებულა. მიუხედავად ამისა, აშკარა იყო, რომ ათათურქის სახელის საკითხი თურქული ენის რეფორმას უკავშირდებოდა.

ადრეული წლები
ათათურქი დაიბადა „აჰმეთ სუბაშის“ უბანში ან ისლაჰანეს ქუჩაზე (დღეს აპოსტოლუ პავლუს ქუჩა) მდებარე სახლში (დღეს მუზეუმი), „ქოჯა ქასიმფაშას“ უბანში, სალონიკში (დღეს საბერძნეთი), ოსმალეთის იმპერიაში. მისი მშობლები იყვნენ ალი რიზა ეფენდი, სამხედრო ოფიცერი წარმოშობით კოჯაჯიკიდან (ჩრდილოეთი მაკედონია), მოხელე და ხე-ტყით მოვაჭრე, და ზიუბეიდე ჰანიმი. მუსტაფას მხოლოდ და ჰყავდა, მაკბულე ათადანი, რომელიც 1956 წელს გარდაიცვალა.

ათათურქის წარმომავლობის შესახებ მითები და თეორიები საოცრად მრავალფეროვანი და კონტრასტულია. ენდრიუ მანგოს მტკიცებულებით, ის მუსლიმი, თურქულენოვანი და არასტაბილურად საშუალო კლასის ოჯახიდან იყო.Andrew Mango Atatürk: The Biography of the Founder of Modern Turkey, Overlook Press, 2002, , p. 25-27, p.27ff. – "Feyzullah's family is said to have come from the country near Vodina (now Edhessa in western Greek Macedonia). The surname Sofuzade, meaning 'son of a pious man', suggests that the ancestors of Zübeyde and Ali Rıza had a similar background. Cemil Bozok, son of Salih Bozok, who was a distant cousin of Atatürk and, later, his ADC, claims to have been related to both Ali Rıza's and Zübeyde's families. This would mean that the families of Atatürk's parents were interrelated. Cemil Bozok also notes that his paternal grandfather, Safer Efendi, was of Albanian origin. This may have a bearing on the vexed question of Atatürk's ethnic origin. Atatürk's parents and relatives all used Turkish as their mother tongue. This suggests that some at least of their ancestors had originally come from Turkey, since local Muslims of Albanian and Slav origin who had no ethnic connection with Turkey spoke Albanian, Serbo-Croat or Bulgarian, at least so long as they remained in their native land. But in looks Atatürk resembled local Albanians and Slavs.[...] But there is no evidence that either Ali Riza or Zübeyde was descended from such Turkish nomads." page 28; "It is much more likely that Atatürk inherited his looks from his Balkan ancestors.[...] But Albanians and Slavs are likely to have figured among his ancestors." მამამისი, ალი რიზა ეფენდი, ზოგიერთი ავტორის აზრით, წარმოშობით ალბანელი იყო,Mango, Andrew, Atatürk: the biography of the founder of modern Turkey, (Overlook TP, 2002), p. 27.Jackh, Ernest, The Rising Crescent, (Goemaere Press, 2007), p. 31, Turkish mother and Albanian fatherIsaac Frederick Marcosson, Turbulent Years, Ayer Publishing, 1969, p. 144. თუმცა, ფალიჰ რიფკი ათაის, ვამიკ ვოლქანის, ნორმან იცხკოვიცის, მიუჟგიან ჯუნბურის, ნუმან ქართალის და ჰასან იზეტინ დინამოს აზრით, ალი რიზა ეფენდის წინაპრები თურქები იყვნენ, რომლებიც საბერძნეთში ანატოლიიდან, აიდინის პროვინციაში მდებარე სიოქეს რაიონიდან ჩამოვიდნენ.Falih Rıfkı Atay, Çankaya: Atatürk'ün doğumundan ölümüne kadar, İstanbul: Betaş, 1984, p. 17. Vamık D. Volkan & Norman Itzkowitz, Ölümsüz Atatürk (Immortal Atatürk), Bağlam Yayınları, 1998, , p. 37, dipnote no. 6 (Atay, 1980, s. 17)Cunbur, Müjgân. Türk dünyası edebiyatçıları ansiklopedisi, 2. cilt (2004), Atatürk Kültür Merkezi Başkanlığı: "Babası Ali Rıza Efendi (doğ. 1839), annesi Zübeyde Hanımdır, baba dedesi Hafız Ahmet Efendi, 14–15. yy.da Anadolu'dan göç ederek Makedonya'ya yerleşen Kocacık Yörüklerindendir."Kartal, Numan. Atatürk ve Kocacık Türkleri (2002), T.C. Kültür Bakanlığı: "Aile Selânik'e Manastır ilinin Debrei Bâlâ sancağına bağlı Kocacık bucağından gelmişti. Ali Rıza Efendi'nin doğum yeri olan Kocacık bucağı halkı da Anadolu'dan gitme ve tamamıyla Türk, Müslüman Oğuzların Türkmen boylarındandırlar."Dinamo, Hasan İzzettin. Kutsal İsyan: Millî Kurtuluş Savaşı'nın Gerçek Hikâyesi, 2. cilt (1986), Tekin Yayınevi. ითვლება, რომ დედამისი, ზუბეიდე, თურქული წარმოშობისაა და შევქეთ სურეია აიდემირის მიხედვით, ის წარმოშობით იორუკი იყო.Şevket Süreyya Aydemir, Tek Adam: Mustafa Kemal, Birinci Cilt (1st vol.): 1881–1919, 14th ed., Remzi Kitabevi, 1997, , p. 31.  სხვა წყაროების მიხედვით, დედამისი ებრაელი (Scholem, 2007) ან ბულგარელი (Tončeva, 2009) იყო. სხვადასხვა წყაროს მიხედვით, დედამისი ასევე შეიძლება ალბანელი, მაკედონელი ტორბეში, ან მუსლიმი ბულგარელი ყოფილიყო. ოსმალეთის დროს სალონიკში მცხოვრები დიდი ებრაული თემის გამო, მისი ბევრი პრო-ისლამისტი მოწინააღმდეგე, რომლებიც მისი რეფორმების მოწინააღმდეგენი იყვნენ, აცხადებდნენ, რომ ათათურქის წინაპრები „დიონმე“ (გარდაქმნილები) იყვნენ — ებრაელები, რომლებმაც საჯაროდ ისლამი მიიღეს, თუმცა, ფარულად მაინც იუდაიზმის ერთგულები დარჩნენ.Gershom Scholem, "Doenmeh", Encyclopaedia Judaica, 2nd ed.; Volume 5: Coh-Doz, Macmillan Reference USA, Thomson Gale, 2007, , p. 732.

ადრეულ წლებში, დედამ აიძულა ათათურქს რელიგიურ სკოლაში სწავლა, რაც მან მოკლე ვადაში და უხალისოდ შეასრულა. მოგვიანებით, მამამისის მითითებით სწავლობდა „შემსი ეფენდის სკოლაში“ (კერძო სკოლა, საერო სასწავლო გეგმით). შვიდი წლის ასაკში, ათათურქს მამა გარდაეცვალა.Bernd Rill: Kemal Atatürk. Rowohlt, Reinbek 1985 დედამისს სურდა, რომ მას ესწავლა მოვაჭრის პროფესია, მაგრამ მათ დაუკითხავად, 1893 წელს, ათათურქმა ჩააბარა სალონიკის სამხედრო სკოლაში. 1896 წელს იგი ჩაირიცხა მონასტირის სამხედრო სკოლაში (თანამედროვე ჩრდილოეთ მაკედონია). 1899 წლისT. C. Genelkurmay Harp Tarihi Başkanlığı Yayınları, Türk İstiklâl Harbine Katılan Tümen ve Daha Üst Kademelerdeki Komutanların Biyografileri, Ankara: Genkurmay Başkanlığı Basımevi, 1972, p. 1. (თურქულად) 14 მარტს ჩაირიცხა ოსმალეთის სამხედრო აკადემიაში, რომელიც მდებარეობდა ოსმალეთის დედაქალაქ კონსტანტინოპოლში, შიშლის რაიონში, პანგალთის უბანში,Falih Rıfkı Atay, Çankaya: Atatürk'ün doğumundan ölümüne kadar, İstanbul: Betaş, 1984, p. 29. (თურქულად) და რომელიც დაასრულა 1902 წელს. მოგვიანებით, 1905 წლის 11 იანვარს, დაამთავრა ოსმალეთის სამხედრო კოლეჯი კონსტანტინოპოლში.

 სამხედრო კარიერა 
 ადრეული წლები 
სწავლის დასრულებიდან მალევე, ის პოლიციამ ანტიმონარქისტული საქმიანობისთვის დააკავა. რამდენიმეთვიანი პატიმრობის შემდეგ, იგი მისი ყოფილი სკოლის დირექტორის, რიზა ფაშას მხარდაჭერით გაათავისუფლეს.Falih Rıfkı Atay: Çankaya, Pozitif Yayınları, İstanbul, 2004  გათავისუფლების შემდეგ, ათათურქი დაინიშნა დამასკოში განლაგებული მეხუთე არმიის შტაბის კაპიტნათ, ალი ფუატთან (ჯებესოი) და ლიუტფი მიუფიტთან (იოზდეში) ერთად.Mango, ibid, p. 37. შემდგომში ის შეუერთდა რეფორმისტ ოფიცერთა მცირე საიდუმლო რევოლუციურ საზოგადოებას სახელად „სამშობლო და თავისუფლება“ (Vatan ve Hürriyet), რომელსაც ხელმძღვანელობდა ვაჭარი მუსტაფა ელვანი (ჯანთექინი). 1907 წლის 20 ივნისს მას მიენიჭა უფროსი კაპიტნის (Kolağası) წოდება და 1907 წლის 13 ოქტომბერს დაინიშნა მანასტირში განლაგებული მესამე არმიის შტაბში.T.C. Genelkurmay Başkanlığı Yayınları, ibid, p. 2. მოგვიანებით შეუერთდა ერთიანობისა და პროგრესის კომიტეტს (ეპკ), საწევრო ნომრით 322, თუმცა, შემდგომ წლებში, ცნობილი იყო თავისი ოპოზიციონერობით და ხშირი კრიტიკით კომიტეტის ხელმძღვანელობის მიერ გატარებული პოლიტიკის მიმართ. 1908 წლის 22 ივნისს დაინიშნა ოსმალეთის რკინიგზის ინსპექტორად აღმოსავლეთ რუმელიაში (Doğu Rumeli Bölgesi Demiryolları Müfettişi). 1908 წლის ივლისში მონაწილეობა მიიღო ახალგაზრდა თურქების რევოლუცია, რომელმაც სულთან აბდულჰამიდ II ძალაუფლება წაართვა და აღადგინა კონსტიტუციური მონარქია.


ათათურქი გამოდიოდა წინადადებით ჯარის დეპოლიტიზაციის შესახებ, რაც არ მოეწონათ ეპკ-ის ლიდერებს. შედეგად, იგი გაგზავნეს ტრიპოლიტანიის ვილაეთში (დღევანდელი ლიბია, მაშინ ოსმალეთის იმპერიის ნაწილი), 1908 წლის ბოლოსთვის იქ აფეთქებული ტომობრივი აჯანყების ჩახშობის მიზეზით. თუმცა, მიკუშის ცნობით, იგი ამ მისიაში მოხალისედ წავიდა,D.V.Mikusch: Zwichen Europe und Asien (translation Esat Mermi Erendor), İkarus Yayınları, İstanbul, 1981  p. 67  სადაც მან აჯანყება წარმატებით ჩაახშო და 1909 წლის იანვარში კონსტანტინოპოლში დაბრუნდა.

1909 წლის აპრილში, კონსტანტინოპოლში, ჯარისკაცთა ჯგუფმა დაიწყო კონტრრევოლუცია (იხ. 31 მარტის ინციდენტი). ათათურქმა მნიშვნელოვანი როლი ითამაშა აჯანყების ჩახშობაში.Patrick Kinross: Rebirth of a Nation (translation Ayhan Tezel), Sander yayınları, İstanbul, 1972 p. 68

1910 წელს იგი გამოიძახეს ოსმალეთის ალბანეთის პროვინციებში. იმ დროს ისა ბოლეტინი ხელმძღვანელობდა ალბანურ აჯანყებებს კოსოვოში, ასევე აჯანყება იყო ალბანეთშიც.Enstehung und Ausbau der Königsdiktatur in Albanien, 1912–1939 Von Michael Schmidt-Neke 1910 წელს ათათურქი შეხვდა ალბანელ პოლიტიკოსს, მწერალს და ალბანეთის დამოუკიდებლობის დეკლარაციის ერთ-ერთ ხელმომწერს ექრემ ვლორას.KUJTIME nga: Eqrem Bej Vlora. Ekrem Bey Vlora, Lebenserinnerungen – Teilband II: 1912–1925

მოგვიანებით, 1910 წლის შემოდგომაზე, ათათურქი იყო ოსმალეთის სამხედრო დამკვირვებელთა შორის, რომლებიც ესწრებოდნენ პიკარდის სამხედრო წვრთნებს საფრანგეთში და 1911 წელს, მცირე ხნით მუშაობდა ომის სამინისტროში (Harbiye Nezareti), კონსტანტინოპოლში.

თურქეთ-იტალიის ომი


1911 წელს ის მოხალისედ იბრძოდა თურქეთ-იტალიის ომში ოსმალეთის ტრიპოლიტანიაში (დღეს ლიბია).Jacob M. Landau, (1984), p. 48 იგი ძირითადად იბრძოდა დარნასა და ტობრუკთან ახლოს მდებარე რაიონებში. რეგიონში შემოჭრილი იტალიის არმია 150 000 კაცს შეადგენდა,William Henry Beehler, The History of the Italian-Turkish War, page 96 რასაც დაუპირისპირდა 20 000 ბედუინი და 8 000 თურქი ჯარისკაცი.Beehler, p. 14 იტალიის მიერ ომის გამოცხადებამდე ცოტა ხნით ადრე, ლიბიაში მდებარე ოსმალეთის ჯარის დიდი ნაწილი გაიგზავნა ოსმალეთის იემენის ვილაეთში (დღეს იემენი), სადაც მათ უნდა ჩაეხშოთ აჯანყება, ამიტომ ოსმალეთის მთავრობამ არასაკმარისი რესურსი დატოვა ლიბიის ფრონტზე. ბრიტანეთმა, რომელიც აკონტროლებდა ოსმალეთის პროვინციებს ეგვიპტესა და სუდანს, არ მისცა საშუალება ოსმალეთს დამატებითი ძალების ეგვიპტის გავლით ლიბიაში გადასროლა. ოსმალელი ჯარისკაცები, მათ შორის ათათურქი, ლიბიაში არაბების ფორმაში ჩაცმულნი (რაც რისკს შეიცავდა ციხეში მოხვედრის, ეგვიპტეში მდებარე ბრიტანეთის ხელისუფლების მიერ შენიშვნის შემთხვევაში) ან მცირედ ხელმისაწვდომი ბორნით (იტალიელები, რომლებსაც ჰყავდათ ძლიერი საზღვაო ძალა და ფაქტობრივად აკონტროლებდნენ საზღვაო მარშრუტებს ტრიპოლისკენ) ჩავიდნენ. თუმცა, მიუხედავად ყველა დაბრკოლებისა, ათათურქის ძალებმა ლიბიაში არაერთხელ მოახერხეს იტალიელების მოგერიება, მაგალითად, 1911 წლის 22 დეკემბერს ტობრუკის ბრძოლაში.

1912 წლის 16-17 იანვარს დერნას ბრძოლის დროს, როდესაც ათათურქის არმიას იტალიის არმიამ თავს დაესხა, ორმა იტალიურმა თვითმფრინავმა ბომბი ჩამოაგდო ოსმალეთის ძალების განლაგებულ პოზიციებზე. თავდასხმის შედეგად დაზიანებული შენობის ნანგრევებიდან ათათურქი ამოიყვანეს, რომელსაც მარცხენა თვალი დაზიანებული იყო, რაც მისი თვალის ქსოვილის მუდმივი დაზიანება გამოიწვია. თუმცა, დაზიანებამ არ გამოიწვია მხედველობის დაკარგვა. ის თითქმის ერთი თვის განმავლობაში მკურნალობდა. ორი კვირის შემდეგ სცადა დაეტოვებინა წითელი ნახევარმთვარის სამედიცინო პუნქტი, მაგრამ როდესაც თვალის მდგომარეობა გაუარესდა, იძულებული გახდა დაბრუნებულიყო და მკურნალობა გაეგრძელებინა. 1912 წლის 6 მარტს, ათათურქი გახდა ოსმალეთის ჯარების მეთაური დერნაში. ათათურქმა მოახერხა ქალაქისა და მისი მიმდებარე რეგიონის დაცვა და შენარჩუნება 1912 წლის 18 ოქტომბრამდე, სანამ თურქეთ-იტალიის ომის დასრულებამდე. 1912 წლის 8 ოქტომბერს, ბალკანეთის ომის დაწყების შემდეგ, ათათურქი, ენვერ ბეი, ფეთჰი ბეი და სხვა ოსმალელი სამხედრო მეთაურები ლიბიიდან უნდა დაბრუნებულიყვნენ ოსმალეთის ევროპულ ტერიტორიაზე. იტალიასთან ომის წაგების შემდეგ, ტრიპოლიტანია, ფეცანი და კირენაიკა (სამი პროვინცია, რომლებიც დღევანდელ ერთიან ლიბიას წარმოადგენენ) 1912 წლის 18 ოქტომბერს ხელმოწერილი ლოზანის ხელშეკრულებაში (1912) შესაბამისად იტალიის სამეფოს გადაეცა. 1923 წლის შემდეგ, ისტორიკოსები ამ ხელშეკრულებას  „უშის ხელშეკრულება“ დაარქვეს, რომ განესხვავათ 2023 წელს ხელმოწერილი ლოზანის ხელშეკრულებისგან, რომელიც იყო  პირველი მსოფლიო ომის მოკავშირეებსა და თურქეთის დიდ ეროვნულ ასამბლეას შორის ხელმოწერილი საზავო ხელშეკრულება.

ბალკანეთის ომები (1912-1913)

1912 წლის 1 დეკემბერს ათათურქი გადავიდა თავის ახალ შტაბში, გალიპოლის ნახევარკუნძულზე და მონაწილეობა მიიღო ბალკანეთის პირველ ომში, კერძოდ მონაწილეობა მიიღო თრაკიის სანაპიროზე მდებარე ბოლაირში ამფიბიურ დესანტის გადასროლაში, ფეთჰი ოქიარის მეთაურობით. თუმცა, ეს თავდასხმა ბრძოლის დროს გეორგი ტედოროვისRichard C. Hall, The Balkan Wars 1912–1913: Prelude to the First World War, Routledge, 2002, p. 81.  დივიზიამ უკუაგდო.Edward J. Erickson, Defeat in Detail: The Ottoman Army in the Balkans, 1912–1913, Praeger, 2003, , p. 255.

1913 წლის ივნისში, ბალკანეთის მეორე ომის დროს, ათათურქმა მონაწილეობა მიიღო ოსმალეთის არმიის ძალების მიერ და ენვერ-ფაშას ხელმძღვანელობით, ედირნეს (ძველი ადრიანოპოლი, რომელიც 1365-1453 წლებში ოსმალეთის იმპერიის დედაქალაქი იყო და ამით მის გათავისუფლებას უდიდესი ისტორიული მნიშვნელობა ჰქონდა) და დიდიმოტიხონის გათავისუფლებაში.

1913 წელს იგი დაინიშნა ოსმალეთის სამხედრო ატაშედ ბალკანეთის სახელმწიფოებში (მთავარი ოფისით სოფიაში, ბულგარეთი) და 1914 წლის 1 მარტს მიენიჭა „ქაიმაქამის“ (ვიცე-პოლკოვნიკი/პოლკოვნიკი) წოდება. ბულგარეთში ყოფნისას იგი საახალწლო წვეულების დროს გაიცნო დიმიტრინა კოვაჩევა, ბულგარელი გენერლის სტილიან კოვაჩევის ქალიშვილი (რომლის წინააღმდეგ იბრძოდა ბალკანეთის ომების დროს), რომელმაც ცოტა ხნის წინ დაამთავრა განათლება შვეიცარიაში და რომელიც შეუყვარდა მას. საახალწლო მიღებაზე მოცეკვავე წყვილი მომდევნო დღეებში ფარულად დაიწყეს შეხვედრა. ათათურქმა ორჯერ სთხოვა დიმიტრინას მშობლებს მისი ხელი (მეორედ 1915 წელს, პირველი მსოფლიო ომის მსვლელობისას) და ორივეჯერ მიიღო უარი, შედეგად მთელი ცხოვრება განიცდიდა ამას.

 პირველი მსოფლიო ომი (1914-1918) 


1914 წელს ოსმალეთის იმპერია  ჩაირთო პირველ მსოფლიო ომში ევროპულ და ახლო აღმოსავლეთის საბრძოლო ველებზე, ცენტრალური სახელმწიფოების მხარეს. ათათურქს, გალიპოლის ბრძოლის დროს მეხუთე არმიის მე-19 დივიზიის ორგანიზება და მეთაურობა დაევალა. შემდგომში გახდა საბრძოლო ფრონტის ხაზის მეთაური, მას შემდეგ, რაც სწორად იწინასწარმეტყველა, თუ სად შეუტევდნენ მათ მოკავშირეების ძალები. ამ პოზიციას იკავებდა, სანამ მოკავშირეები დატოვებდნენ დაკავებულ ტერიტორიებს. გალიპოლის ბრძოლის შემდეგ, 1916 წლის 14 იანვრამდე ათათურქმა სამხედრო სამსახური ედირნეში გაიარა. შემდეგ იგი დაინიშნა მეორე არმიის XVI სამხედრო კორპუსის მეთაურად და გაგზავნეს კავკასიის ფრონტზე, სადაც რუსეთის იმპერიის მასიური შეტევის შედეგად, რუსულმა არმიამ მიაღწია ანატოლიის საკვანძო ქალაქებს. 7 აგვისტოს, მან თავისი ჯარებით გადავიდა კონტრშეტევაზე.Lengyel, They called him Atatürk, 68 მისმა ორმა დივიზიამ დაიპყრო ბითლისი და მუში, რამაც ჩაშალა რუსული სარდლობის გათვლები.Patrick Kinross, Atatürk: The Rebirth of a Nation, 100

ამ გამარჯვების შემდეგ, კონსტანტინოპოლის ერთიანობისა და პროგრესის კომიტეტის მთავრობამ  ჰიჯაზში ახალი არმიის შექმნა (Hicaz Kuvve-i Seferiyesi) შესთავაზა  და მის მეთაურად ათათურქის დანიშვნა უნდოდა, თუმცა, მან უარი თქვა ამ წინადადებაზე და ეს არმია არასოდეს შექმნილა.Ana Britannica (1987) Vol. 2 (Ami – Avr): Atatürk, Mustafa Kemal. p. 490. სამაგიეროდ, 1917 წლის 7 მარტს ათათურქი XVI სამხედრო კორპუსის მეთაურობიდან მეორე არმიის მთავარ სარდლად დაწინაურდა, ამავე დროს რუსულმა ჯარებმა მალევე დატოვეს თურქეთის ტერიტორია, მას შემდეგ, რაც რუსეთის რევოლუცია დაიწყო.

1917 წლის ივლისში დაინიშნა მეშვიდე არმიის სარდლად, სადაც ის 1917 წლის 7 აგვისტოს შეცვალა ფევზი ფაშა, რომელიც იყო გერმანელი გენერლის, ერიხ ფონ ფალკენხაინის „ილდირიმის“ არმიის ჯგუფის მეთაურობის ქვეშ (მას შემდეგ, რაც გენერალი ედმუნდ ალენბაის მეთაურობის ქვეშ ბრიტანულმა ძალებმა 1917 წლის დეკემბერში იერუსალიმი აიღეს, 1918 წლის დასაწყისში ერიხ ფონ ფალკენხაინი ოტო ლიმან ფონ სანდერსმა ჩაანცვლა „ილდირიმის“ არმიის ჯგუფის მეთაურად). მუსტაფა ქემალს გენერალ ფალკენხაინთან კარგი ურთიერთობა არ ჰქონდა და ისმეთ ფაშასთან ერთად დიდ ვეზირს, თალაათ-ფაშას, პალესტინის ფრონტზე არსებული მძიმე ვითარებისა და ადეკვატური რესურსების ნაკლებობის შესახებ ანგარიში მისწერეს. თუმცა, თალაათ-ფაშამ უგულებელყო მათი შენიშვნები და უარი თქვა მათ წინადადებაზე, ჩრდილოეთით, ოსმალეთის სირიაში (ბეირუთის ვილაიეთის, დამასკოს ვილაიეთის და ალეპოს ვილაიეთის ტერიტორიებზე) უფრო ძლიერი თავდაცვითი ხაზის შექმნაზე, სადაც გერმანელების ნაცვლად თურქები იქნებოდნენ არმიის მეთაურები. მისი შენიშვნების უგულებელყოფის შემდეგ, ათათურქმა დატოვა მეშვიდე არმია და კონსტანტინოპოლში დაბრუნდა. იქ მას დაევალა მემკვიდრე პრინცის (და მომავალი სულთნის) მეჰმედ VI-ის თანხლება ავსტრია-უნგრეთსა და გერმანიაში მატარებლით მოგზაურობისას. გერმანიაში ყოფნისას, მუსტაფა ქემალმა მოინახულა დასავლეთის ფრონტზე არსებული გერმანული საბრძოლო ხაზები და დაასკვნა, რომ ცენტრალური ძალები მალე წააგებდნენ ომს. მან არ დააყოვნა და თავისი აზრის ღიად მოახსენა კაიზერ ვილჰელმ II-სა და მისი მაღალი რანგის გენერლებისთვის. დაბრუნების გზაზე, ის 1918 წლის 30 მაისიდან 28 ივლისამდე ხანმოკლე დროით გაჩერდა კარლსბადსა და ვენაში სამედიცინო მკურნალობისთვის.


მას შემდეგ, რაც მეჰმედ VI-მ 1918 წლის ივლისში ოსმალეთის იმპერიის ახალი სულთანი გახდა, მან მუსტაფა ქემალი კონსტანტინოპოლში დაიბარა და 1918 წლის ივლისსა და აგვისტოში რამდენიმე შეხვედრის შემდეგ, იგი პალესტინაში მეშვიდე არმიის მეთაურად დანიშნა. მუსტაფა ქემალი 1918 წლის 26 აგვისტოს ალეპოში ჩავიდა, შემდეგ კი სამხრეთით, ნაბლუსში, თავის შტაბ-ბინისკენ განაგრძო გზა. მეშვიდე არმია ფრონტის ხაზის ცენტრალურ ნაწილს აკონტროლებდა. 19 სექტემბერს, მეგიდოს ბრძოლის დაწყებისას, მერვე არმია სანაპირო ფლანგს აკონტროლებდა, მაგრამ ფლანგი დაიშალა და ლიმან ფაშამ მეშვიდე არმიას უბრძანა ჩრდილოეთით უკან დახევა, რათა ბრიტანელებს არ მოექციათ მდინარე იორდანე ალყაში. მეშვიდე არმია მდ. იორდანესკენ დაიხია, მაგრამ 1918 წლის 21 სექტემბერს უკან დახევისას, ბრიტანეთის საჰაერო დაბომბვისას ნაბლუსთან განადგურდა. მიუხედავად ამისა, მუსტაფა ქემალმა, ალეპოს ჩრდილოეთით თავდაცვითი ხაზის შექმნა მოახერხა. ლორდ კინროსის თქმით, მუსტაფა ქემალი ომში ერთადერთი თურქი გენერალი იყო, რომელსაც არასდროს განუცდია დამარცხება.Patrick Kinross, Rebirth of a Nation (translation Ayhan Tezel), Sander yayınları, İstanbul, 1972 p. 210

ომი მუდროსის ზავით დასრულდა, რასაც ხელი 1918 წლის 30 ოქტომბერს მოაწერეს და ოსმალეთის იმპერიაში მყოფ ყველა გერმანულ და ავსტრო-უნგრეთის ჯარს დრო მიეცა უკან დასახევად. 31 ოქტომბერს, მუსტაფა ქემალი დაინიშნა „ილდირიმის“ არმიის ჯგუფის მეთაურად, რა დროსაც შეცვალა ამ თანამდებობაზე ლიმან ფონ სანდერსი. მუსტაფა ქემალმა ასევე დააორგანიზა იარაღის დარიგების პროცესს ანთეფის მშვიდობიანი მოსახლეობისთვის, დამპყრობელი მოკავშირეების წინააღმდეგ თავდაცვითი ბრძოლის შემთხვევისთვის.

მუსტაფა ქემალის ბოლო მოქმედება ოსმალეთის არმიის შემადგენლობაში, სამხრეთში დარჩენილი თავდაცვითი ხაზიდან ოსმალეთის ჯარების დაბრუნების ორგანიზება იყო. 1918 წლის ნოემბრის დასაწყისში, „ილდირიმის“ არმიის ჯგუფი ოფიციალურად დაიშალა და მუსტაფა ქემალი 1918 წლის 13 ნოემბერს ოკუპირებულ კონსტანტინოპოლში, ოსმალეთის დედაქალაქში დაბრუნდა. გარკვეული პერიოდის განმავლობაში, კონსტანტინოპოლში ყოფნის დროს, გააგრძელა მუშაობა „ომის სამინისტროს“ (Harbiye Nezareti) შტაბ-ბინაში, სადაც მუშაობა ქალაქში 1919 წლის 16 მაისამდე გააგრძელა. ოსმალეთის იმპერიის დაყოფის გეგმის შესაბამისად, მოკავშირეებმა (ბრიტანეთი, იტალია, საფრანგეთი და საბერძნეთი) ანატოლია დაიკავეს. კონსტანტინოპოლის ოკუპაციამ, რასაც მოჰყვა ასევე იზმირის ოკუპაცია (იმ დროს ოსმალეთის ორი უდიდესი ქალაქი), თურქული ეროვნული მოძრაობის დაარსების და დამოუკიდებლობისთვის ომის დაწყების მიზეზი გახდა.Mustafa Kemal Pasha's speech on his arrival in Angora (now Ankara) in November 1919

გენოციდების საკითხი და მუსტაფა ქემალი
მუსტაფა ქემალი არ იყო ჩართული სომხების გენოციდში. თუმცა, კამათის საგანი გახდა მისი კრიტიკული ან მხარდამჭერი დამოკიდებულება გენოციდის მიმართ. ადგილობრივ აუდიტორიასთან გამოსვლებში მუსტაფა ქემალმა თურქები ნებისმიერი დანაშაულის ჩადენაში უდანაშაულოდ გამოიყვანა. მოგვიანებით გავრცელებული ინფორმაციით, მან ჩუმად გამოთქვა თავისი უკმაყოფილება ამ მოვლენების მიმართ. მაგალითად, აშშ-ის გენერალმა ჯეიმზ ჰარბორდმა, რომელიც ხელმძღვანელობდა სომხური კრიზისის ამერიკულ გამოძიებას, ათათურქს 1919 წლის სექტემბერში შეხვდა. ჰარბორდის თქმით, ათათურქმა დაგმო დეპორტაციები და გენოციდი, რომელიც „ერთიანობისა და პროგრესის მოძრაობის“ უმცირესობათა ფრაქციის ქმედებად შეაფასა. მიუხედავად იმისა, რომ ასეთი აღიარება საჯაროდ არ გაკეთებულა მისი მხრიდან, შემდგომ პერიოდში, ათათურქმა 1920 წელს, თურქეთის პარლამენტში გამოსვლისას, მოვლენებს „სამარცხვინო აქტი“ უწოდა. ომისშემდგომ პერიოდში, თურქი ნაციონალისტები გენოციდის დამნაშავეებისა და მათი მომხრეების მხარდაჭერაზე იყვნენ დამოკიდებული და გადარჩენილი სომეხი მოსახლეობის დაბრუნება მათი ნაციონალისტური ამბიციებისთვის სასიკვდილო საფრთხედ აღიქმებოდა და შესაბამისად, შეუძლებელი იყო მათი დაბრუნება. მუსტაფა ქემალის მომხრეების პასუხისმგებლობა იყო ანატოლიიდან ქრისტიანი მოსახლეობის განდევნა და მკვლელობა. თურქ გენერლებს უბრძანეს „სომხეთის ფიზიკურად და პოლიტიკურად განადგურება“. თურქეთის არმიამ ამიერკავკასიაში თითქმის 100 000 სომეხი გაანადგურა, ხოლო კიდევ 100 000 კილიკიიდან გაიქცა საფრანგეთის გასვლის დროს. თურქეთის რესპუბლიკის დაარსების შემდეგ, „ერთიანობისა და პრეგრესის მოძრაობის“ წევრ ომის დამნაშავეებს იმუნიტეტი მიენიჭათ და იმავე წლის ბოლოს, ლოზანის ხელშეკრულებამ დაადგინა თურქეთის ამჟამინდელი საზღვრები და ბერძნული მოსახლეობის განდევნა. ხელშეკრულების არამუსლიმი უმცირესობების დაცვის დებულებებს არ ჰქონდა აღსრულების მექანიზმი და პრაქტიკაში არ მუშაობდა. სომხები, რომლებმაც დეპორტაციის თავიდან აცილება მოახერხეს და რომლებიც დედაქალაქის გარეთ ცხოვრობდნენ, 1923 წლის შემდეგაც იძულებითი ისლამიზაციისა და გოგონების გატაცების მსხვერპლნი გახდნენ, ხოლო სირიაში გაძევების პროცესი 1929 წლამდე გაგრძელდა.

თურქეთის ომი დამოუკიდებლობისთვის


1918 წლის დეკემბრისთვის, იატაკქვეშა „ერთიანობისა და პროგრესის კომიტეტის“ (ეპკ) წინააღმდეგობის ორგანიზაციის, „ქარაქოლის“ ლიდერებმა მუსტაფა ქემალს ანტანტის წინააღმდეგ საწინააღმდეგო მოძრაობის ხელმძღვანელობა შესთავაზეს. ისტორიკოსი ერიკ-იან ციურხერი ამტკიცებდა, რომ ქემალი განსაკუთრებით მოსაწონი კანდიდატი იყო, რადგან ის „ნდობით სარგებლობდა, როგორც ერთიანობის მომხრესა და პატრიოტს, აგრეთვე ის არც ისე მჭიდროდ იყო დაკავშირებული არც ენვერსა და თალათის მმართველ ძალასთან და არც სომხების მასობრივ ხოცვა-ჟლეტვასთან იყო დაკავშირებული“.

1919 წლის 30 აპრილს, „Fahri Yaver-i Hazret-i Şehriyari“-მ („მისი უდიდებულესობა სულთნის საპატიო ადიუტანტი“), მირლივას წოდებით, მუსტაფა ქემალი მეცხრე არმიის ჯარების ინსპექტორად დაინიშნა, რათა დარჩენილი ოსმალეთის სამხედრო დანაყოფების რეორგანიზაციასა და შიდა უსაფრთხოების გაუმჯობესებაზე ეზრუნა. ამ დანიშვნამ, იგი ფაქტობრივად ანატოლიის სრულუფლებიან წარმომადგენლად აქცია, რაც მას რეგიონში მყოფ ყველა სამოქალაქო თუ სამხედრო პერსონალზე პასუხისმგებლობას ანიჭებდა.Andrew Mango, Atatürk, John Murray, 1999, , p. 214. 1919 წლის 19 მაისს ის სამსუნში ჩავიდა. უპირველესი მიზანი ჰქონდა ოკუპანტი ძალების წინააღმდეგ ორგანიზებული ეროვნული მოძრაობის ჩამოყალიბება. 1919 წლის ივნისში მან გამოსცა ამასიის ცირკულარი, რომლითაც გამოაცხადა, რომ ქვეყნის დამოუკიდებლობა საფრთხეში იყო. იმავე წლის 8 ივლისს ოსმალეთის არმია დატოვა, ხოლო ოსმალეთის მთავრობამ მისი დაპატიმრების ორდერი გასცა. თუმცა, ქიაზიმ ქარაბექირმა და აღმოსავლეთ ანატოლიაში მოქმედმა სხვა სამხედრო მეთაურებმა მუსტაფა ქემალს მხარდაჭერა გამოუცხადეს და ის თავიანთ ლიდერად აღიარეს.

1919 წლის 4 სექტემბერს, ათათურქმა სივასში კონგრესი მოიწვია. თურქეთის სხვადასხვა პროვინციაში, მოკავშირეების მოწინააღმდეგეებმა გამოსცეს დეკლარაცია სახელწოდებით „Misak-ı Millî“ („ეროვნული პაქტი“). მუსტაფა ქემალი კონგრესის აღმასრულებელი კომიტეტის ხელმძღვანელად დაინიშნა,Rustow, Dankwart A. (1968). pp.794–795 რამაც მას მომავალი პოლიტიკის გასატარებლად საჭირო ლეგიტიმაცია მისცა.Patrick Kinross: Rebirth of a Nation (translation Ayhan Tezel), Sander yayınları, İstanbul, 1972 p.293 პროცესის დასრულების შემდეგ გუბერნატორებისა და მეთაურების ჯგუფმა ერთგულება აღუთქვა მის წარმომადგენლობით კომიტეტს, ხოლო ისინი, ვინც არ დაემორჩილნენ, ნაციონალისტმა აგენტებმა დაამხეს. ამავე დროს სტამბოლის მთავრობამ ამასიის პრიტოკოლით ნაციონალისტური დღის წესრიგის დაცვაზე აიღო ვალდებულება.

ოსმალეთის პარლამენტის ბოლო არჩევნებში, რომელიც 1919 წლის დეკემბერში ჩატარდა, აბსოლუტური უმრავლესობა არჩევნებში „ანატოლიისა და რუმელიის უფლებათა დაცვის ასოციაციის“ (Anadolu ve Rumeli Müdafaa-i Hukuk Cemiyeti) კანდიდატებმა მოიპოვეს, რომელსაც მუსტაფა ქემალი ხელმძღვანელობდა, რომელიც თავად იმ დროისთვის ანგორაში დარჩა, რომელიც ამჟამად ანკარის სახელითაა ცნობილი. პარლამენტის მეოთხე (და ბოლო) ვადა კონსტანტინოპოლში 1920 წლის 12 იანვარს გაიხსნა. იგი ბრიტანულმა ძალებმა 1920 წლის 18 მარტს, „Misak-ı Millî“ („ეროვნული პაქტი“) მიღებიდან მალევე დაშალა. ეს დაემთხვა მოკავშირეთა ძალების მიერ ქალაქის ოკუპაციის ფაქტს. ამის საპასუხოდ, მუსტაფა ქემალმა ანგორაში დაფუძნებულ ახალ თურქულ პარლამენტში — „დიდი ეროვნული კრებაში“, ეროვნული არჩევნების ჩატარება გადაწყვიტა.Ahmad, The Making of Modern Turkey, 50 1920 წლის 23 აპრილს, მუსტაფა ქემალის ხელმძღვანელობით ეროვნული ასამბლეა გაიხსნა და ათათურქიც ასამბლეის სპიკერი გახდა. ამ ფაქტმა ფაქტობრივად ქვეყანაში დიარქიის მდგომარეობა შექმნა. 1920 წლის მაისში, ორ მთავრობას შორის ძალაუფლებისთვის ბრძოლამ თურქეთის სამხედრო სასამართლოს მიერ მუსტაფა ქემალისთვის დაუსწრებლად სიკვდილით დასჯით განაჩენის გამოტანა გამოიწვია. მუსტაფა ქემალთან ერთად სიკვდილით დასჯა მიესაჯათ ჰალიდე ედიფს (ადივარი) და ალი ფუატს (ჯებესოი).


1920 წლის 10 აგვისტოს, ოსმალეთის დიდმა ვეზირმა, დამათ ფერიდ ფაშამ ხელი მოაწერა სევრის ხელშეკრულებას, რითაც დასრულდა ოსმალეთის იმპერიის დაყოფის გეგმა, მათ შორის იმ რეგიონების დაყოფა, რომლებსაც თურქი ნაციონალისტები თავიანთ სამშობლოდ მიიჩნევდნენ. მუსტაფა ქემალმა კი მოითხოვა ქვეყნის სრული დამოუკიდებლობა და თურქული უმრავლესობის ინტერესების დაცვა „თურქულ მიწაზე“. მან დაარწმუნა ეროვნული ასამბლეა შეეკრიბა ეროვნული არმია. ეროვნული არმია ამით დაუპირისპირდა მოკავშირეთა საოკუპაციო ძალების მიერ მხარდაჭერილ ხალიფატის არმიას და მისი უშუალო ამოცანა იყო აღმოსავლეთ ფრონტზე სომხური ძალების და დასავლეთ ფრონტზე სმირნიდან (დღევანდელი იზმირი) აღმოსავლეთით მიმავალი ბერძნული ძალების წინააღმდეგ ბრძოლა, რომლებმაც ქალაქი 1919 წლის მაისში დაიკავეს.Documents on British Foreign Policy, vol. vii, p. 303.

1920 წლის შემოდგომაზე სომხეთში შეჭრისა და მოგვიანებით ბერძნების წინააღმდეგ ეროვნული ასამბლეის არმიის სამხედრო წარმატებები შესაძლებელი გახდა ქემალისტებისთვის რუსეთის ბოლშევიკების მიერ ოქროსა და შეიარაღების მუდმივი მიწოდების წყალობით, რაც 1920 წლის შემოდგომიდან მოყოლებული მიეწოდებოდა.В. Шеремет. Босфор. Moscow, 1995, p. 241.


თურქეთ-საბერძნეთის ომის დროს გამართული რიგი ბრძოლების შემდეგ, ბერძნული არმია ანკარიდან დასავლეთით სულ რაღაც ოთხმოცი კილომეტრში, მდინარე საქარიამდე მიაღწია. 1921 წლის 5 აგვისტოს მუსტაფა ქემალი ეროვნულმა ასამბლეამ თავისი შეიარაღებული ძალების მთავარსარდლად დააწინაურა. საქარიის ბრძოლა 1921 წლის 23 აგვისტოდან 13 სექტემბრამდე გაგრძელდა და ბერძნების დამარცხებით დასრულდა. ბრძოლაში გამარჯვების შემდეგ, 1921 წლის 19 სექტემბერს დიდმა ეროვნულმა ასამბლეამ მუსტაფა ქემალს მარშალის წოდება და ღაზის ტიტული მიანიჭა. მოკავშირეები, რომლებიც უგულებელყოფდნენ მუსტაფა ქემალის წარმატებების მასშტაბებს, იმედოვნებდნენ, რომ ანგორას სამშვიდობო შეთანხმების სახით სევრის ხელშეკრულების შეცვლილ ვერსიას მიაღებინებდნენ, მაგრამ მათი წინადადება უარყვეს. 1922 წლის აგვისტოში, მუსტაფა ქემალმა აფიონყარაჰისართან მიმდინარე დუმლუფინარის ბრძოლაში ბერძნულ საბრძოლო ხაზებზე ტოტალური შეტევა წამოიწყო და თურქულმა ძალებმა 1922 წლის 9 სექტემბერს იზმირზე სრული კონტროლი აღადგინეს.Greco-Turkish wars, Britannica CD 99 1922 წლის 10 სექტემბერს, მუსტაფა ქემალმა ერთა ლიგას დეპეშა გაუგზავნა, რომელშიც ნათქვამი იყო, რომ თურქული მოსახლეობა იმდენად გაღიზიანებული იყო მიმდინარე მოვლენებით, რომ ანკარის მთავრობა ვერ იქნებოდა პასუხისმგებელი შემდგომ შესაძლო მასობრივ ხოცვა-ჟლეტებზე.James, Edwin L. "Kemal Won't Insure Against Massacres ," New York Times, 11 September 1922.

თურქეთის რესპუბლიკის დაფუძნება

1922 წლის 21 ნოემბერს ლოზანის კონფერენცია დაიწყო. თურქეთმა, რომელსაც წარმოადგენდა ეროვნული ასამბლეის სახილით ისმეთ ინენიუ, უარი თქვა ნებისმიერ წინადადებაზე, რომელიც საფრთხეს შეუქმნიდა თურქეთის სუვერენიტეტს,Shaw, History of the Ottoman Empire and Modern Turkey, 365 როგორიცაა თურქეთის ფინანსების კონტროლი, კაპიტულაციები, სრუტეები და სხვა საკითხები. მიუხედავად იმისა, რომ კონფერენცია 4 თებერვალს შეჩერდა, იგი 23 აპრილის შემდეგ განახლდა და ძირითადი ფოკუსი ეკონომიკურ საკითხებზე გაკეთდა. 1923 წლის 24 ივლისს, ხელი მოეწერა ლოზანის საზავო ხელშეკრულებას მოკავშირე სახელმწიფოებსა და ეროვნულ ასამბლეას შორის, სადაც ეს უკანასკნელი თურქეთის მთავრობად აღიარეს.

1923 წლის 29 ოქტომბერს თურქეთის რესპუბლიკა გამოცხადდა. მას შემდეგ, ეს თარიღი რესპუბლიკის დღედ და ეროვნულ დღესასწაულად აღინიშნება.

პრეზიდენტობა

თურქეთის რესპუბლიკის დაფუძნებით დაიწყო ქვეყნის მოდერნიზაციის მცდელობები. ახალმა მთავრობამ გააანალიზა დასავლეთის სახელმწიფოების, როგორიცაა საფრანგეთი, შვედეთი, იტალია და შვეიცარია, ინსტიტუტები და კონსტიტუციები და დაიწყო მათი მორგება თურქი ერის საჭიროებებსა და მახასიათებლებს. საზოგადოების მხრიდან მუსტაფა ქემალის განზრახვების შესახებ ცოდნის ნაკლებობის გამო, საზოგადოებამ აღფრთოვანებით აღნიშნავდა, რომ: „ჩვენ ვბრუნდებით პირველი ხალიფების დროში“ (რედ. შენ. ანუ, აღორძინების დრო).Mango, Atatürk, 394 მუსტაფა ქემალმა ფევზი ჩაქმაქი, ქიაზიმ იოზალფი და ისმეთ ინენიუ ისეთ პოლიტიკურ თანამდებობებზე დანიშნა, სადაც მათ შეეძლოთ მისი რეფორმების გატარება. მან ისარგებლა თავისი, როგორც ეფექტური სამხედრო ლიდერის რეპუტაციით და მომდევნო წლები, 1938 წელს გარდაცვალებამდე, პოლიტიკური, ეკონომიკური და სოციალური რეფორმების გატარებაში გაატარა. ამით, მან თურქული საზოგადოება უზარმაზარი იმპერიის მუსლიმურ ნაწილად აღქმიდან, თანამედროვე, დემოკრატიულ და სეკულარულ ეროვნულ სახელმწიფოდ გარდაქმნა. ამან დადებითი გავლენა მოახდინა ადამიანურ კაპიტალზე, რადგან მას შემდეგ სკოლაში მნიშვნელოვანი იყო მეცნიერება და განათლება. ისლამმა კი კონცენტრაცია მეჩეთებსა და რელიგიურ ადგილებში მოახდინა.

საშინაო პოლიტიკა
მუსტაფა ქემალის მამოძრავებელი მიზანი ქვეყნის სრული დამოუკიდებლობა იყო.Mango, Atatürk, 367 მან თავისი პოზიცია შემდეგნაირად განმარტა:

მან ფართომასშტაბიანი რეფორმები ჩაატარა სოციალურ, კულტურულ და ეკონომიკურ ასპექტებში, რითაც ახალი რესპუბლიკის საკანონმდებლო, სასამართლო და ეკონომიკური სტრუქტურების საფუძველი ჩამოაყალიბა. მიუხედავად იმისა, რომ მოგვიანებით ზოგიერთის მიერ იგი ფართომასშტაბიანი რეფორმების ფუძემდებლად აღიარეს, მისი რეფორმისტული იდეების უმეტესობა უკვე XX საუკუნის დასაწყისში არსებობდა ოსმალეთის ინტელექტუალურ წრეებში და უფრო ღიად გამოიხატა ახალგაზრდა თურქების რევოლუციის შემდეგ.

მუსტაფა ქემალმა შექმნა დროშა, რომელიც ძველ ოსმალურ და ახალ რესპუბლიკურ მმართველობას შორის ცვლილებებს ასახავდა. ამ დროშაზე თითოეული ცვლილება თითო ისრით იყო სიმბოლიზებული. თურქეთის რესპუბლიკის ამ განმსაზღვრელ იდეოლოგიას „ექვს ისარს“ ანუ ქემალიზმს უწოდებენ. ქემალიზმი, მუსტაფა ქემალის რეალიზმისა და პრაგმატიზმის კონცეფციას ეფუძნება.Webster, The Turkey of Atatürk: social process in the Turkish reformation, 245 ნაციონალიზმის, პოპულიზმისა და ეტატიზმის საფუძვლები ექვსი ისრის ფარგლებში იყო განსაზღვრული. ეს საფუძვლები ახალი არ იყო მსოფლიო პოლიტიკაში და, უფრო სწორად, თურქეთის ელიტაში. მათ უნიკალურს ხდიდა ის, რომ ეს ურთიერთდაკავშირებული საფუძვლები პირდაპირ თურქეთის საჭიროებებისთვის იყო ჩამოყალიბებული. ამის კარგი მაგალითია სეკულარიზმის განმარტება და გამოყენება — ქემალისტური სეკულარული სახელმწიფო მნიშვნელოვნად განსხვავდებოდა უპირატესად ქრისტიანული სახელმწიფოებისგან.

სახელმწიფოს ჩამოყალიბება (1923–1924)

მუსტაფა ქემალის 1923 წელს რესპუბლიკის გამოცხადებამდე დათარიღებული პირადი დღიურის ჩანაწერები აჩვენებს, რომ მას სწამდა ხალხის სუვერენიტეტის მნიშვნელობის. ახალი რესპუბლიკის შექმნისას, თურქმა რევოლუციონერებმა განუდგნენ კოსმოპოლიტური კონსტანტინოპოლისა და მისი ოსმალური მემკვიდრეობის დატოვებულ კორუფციასა და დეკადენციას (რეგრესს).Mango, Atatürk, 391–392 მაგალითად, მათ ანკარა (წინათ ცნობილი, როგორც ანგორა) ქვეყნის ახალ დედაქალაქად აქციეს და განახორციელეს თურქეთის საფოსტო სამსახურის რეფორმა. ოდესღაც ანატოლიის სიღრმეში მდებარე პროვინციული ქალაქი, ამგვარად დამოუკიდებლობის მოძრაობის ცენტრად გადაიქცა. მუსტაფა ქემალს სურდა „ასამბლეის პირდაპირი მმართველობა“,Mango, Atatürk, 362 რაც წარმოედგინა წარმომადგენლობითი დემოკრატიად და საპარლამენტო სუვერენიტეტად, სადაც ეროვნული პარლამენტი იქნებოდა ძალაუფლების საბოლოო წყარო.

მომდევნო წლებში მან გარკვეულწილად შეცვალა თავისი პოზიცია — ქვეყანას უზარმაზარი აღდგენითი სამუშაო სჭირდებოდა და „ასამბლეის პირდაპირი მმართველობა“ ასეთ გარემოში ვერ იმუშავებდა. რევოლუციონერები ძველი ოსმალეთის რეჟიმის მხარდამჭერების, ასევე ახალი იდეოლოგიების, როგორიცაა კომუნიზმი და ფაშიზმი, მხარდამჭერების გამოწვევებს წააწყდნენ. მუსტაფა ქემალმა, 1920-იან და 1930-იან წლებში ფაშისტური და კომუნისტური დოქტრინების შედეგები დაინახა და ორივე უარყო.Landau, Atatürk and the Modernization of Turkey, 252 მან ხელი შეუშალა ტოტალიტარული პარტიული მმართველობის გავრცელებას თურქეთში, რომელიც უკვე საბჭოთა კავშირში, გერმანიასა და იტალიაში ბატონობდა.Mango, Atatürk, 501 ზოგიერთმა მისი წინააღმდეგობა და ამ იდეოლოგიების ჩახშობა კონკურენციის აღმოფხვრის საშუალებად აღიქვა, ხოლო სხვები თვლიდნენ, რომ ეს აუცილებელი იყო ახალგაზრდა თურქული სახელმწიფოს არასტაბილური ახალი იდეოლოგიებისა და კონკურენტი ფრაქციების დასაცავად. მუსტაფა ქემალის დროსვე დაიწყო დაპატიმრებების პროცესი, რომელიც ცნობილია როგორც 1927 წლის დაკავებები, სადაც ფართომასშტაბიანი დაპატიმრების პოლიტიკა დაიწყო თურქეთის კომუნისტური პარტიის წევრების წინააღმდეგ. კომუნისტური პოლიტიკური მოღვაწეები, როგორებიც იყვნენ ჰიქმეთ ქივილჯიმლი, ნაზიმ ჰიქმეთი და შეფიქ ჰიუსნიუ, გაასამართლეს და მიუსაჯეს პატიმრობა. შემდეგ, 1937 წელს, მუსტაფა ქემალის ხელმძღვანელობით დელეგაციამ, გადაწყვიტა ქივილჯიმლის ნაწერების აკრძალვა, როგორც მავნე კომუნისტური პროპაგანდა.Demirci, Fatih Kadro Hareketi ve Kadrocular, Dumlupınar Üniversitesi Sosyal Bilimler Dergisi, 2006, sayı 15.Ergüder, J. 1927 Komünist Tevkifatı, "İstanbul Ağır Ceza Mahkemesindeki Duruşma", Birikim Yayınları, İstanbul, 1978Başvekalet Kararlar Dairesi Müdürlüğü 15 Aralık 1937 tarih, 7829 nolu kararname . Erişim tarihi: 9 Şubat 2019. Ayrıca: Arşiv bağlantısı.

ახალი რესპუბლიკის გული დიდი ეროვნული ასამბლეა იყო, რომელიც მუსტაფა ქემალმა თურქეთის დამოუკიდებლობის ომის დროს დააარსა.Koçak, Cemil (2005) "Parliament Membership during the Single-Party System in Turkey (1925–1945)", European Journal of Turkish Studies არჩევნები თავისუფალი და თანასწორი იყო, რომელიც საყოველთაო კენჭისყრაზე იყო დაფუძნებული. ეროვნული ასამბლეის დეპუტატები თურქული საზოგადოების ხმას წარმოადგენდნენ, მისი პოლიტიკური შეხედულებებისა და სურვილების გამოხატვით. მას ჰქონდა უფლება აერჩია და გაეკონტროლებინა როგორც მთავრობა, ასევე პრემიერ-მინისტრი. თავდაპირველად, ის ასევე მოქმედებდა როგორც საკანონმდებლო ხელისუფლება, აკონტროლებდა აღმასრულებელ შტოს და, საჭიროების შემთხვევაში, 1921 წლის თურქეთის კონსტიტუციის მიხედვით, მაკონტროლირებელი ორგანოს ფუნქციასაც ასრულებდა. 1924 წლის თურქეთის კონსტიტუციამ სახელმწიფოს საკანონმდებლო და აღმასრულებელ ორგანოებს შორის უფლებამოსილებების გამიჯვნის სუსტი წესი დააწესა, მაშინ როდესაც სასამართლო სისტემაში ამ ორის გამიჯვნა მკაცრი იყო. მუსტაფა ქემალს, იმ დროს პრეზიდენტს, ამ პოლიტიკურ სისტემაში დომინანტური პოზიცია ეკავა.

1925 წელს, 1924 წლის კონსტიტუციის მიღების შემდეგ, დე ფაქტოდ ერთპარტიული რეჟიმი დამყარდა. ეროვნულ ასამბლეაში წარმოდგენილი ერთადერთი პოლიტიკური პარტია იყო „სახალხო პარტია“, რომელიც მუსტაფა ქემალმა 1923 წლის 9 სექტემბერს დააარსა. თუმცა, პარტიული კულტურის თანახმად, პარტიის დაარსების თარიღი იყო სივასის კონგრესის გახსნის დღე, ანუ 1919 წლის 4 სექტემბერი. 1924 წლის 10 ნოემბერს, მას სახელი შეეცვალა და ეწოდა „Cumhuriyet Halk Fırkası“ ანუ „რესპუბლიკური სახალხო პარტია“ (სიტყვა fırka 1935 წელს სიტყვით parti შეიცვალა).

სამოქალაქო დამოუკიდებლობა და ხალიფატი (1924–1925)
ხალიფატის გაუქმებას და სხვა კულტურული რეფორმების გადაწყვეტილებას ხისტი წინააღმდეგობა შეხვდა. კონსერვატიულმა ჯგუფებმა ეს დადებითად არ შეაფასეს და ქემალისტურ რეფორმატორებზე თავდასხმები დაიწყეს. ეს მნიშვნელოვანი ზომა იყო მუსტაფა ქემალის პოლიტიკური სისტემის რეფორმირებისა და ეროვნული სუვერენიტეტის ხელშეწყობის მცდელობაში. მუსლიმი უმრავლესობისთვის კი ისლამის ადრეულ საუკუნეებში ხალიფატი სუნიტური ისლამის ძირითადი პოლიტიკური კონცეფცია იყო. სულთანატის გაუქმება უფრო ადვილი საქმე იყო, რადგან იმ დროს სახალიფოს დატოვება სულთანატის მომხრეებს აკმაყოფილებდა. ამან გამოიწვია სისტემის გაყოფა, სადაც ერთ მხარეს ახალი რესპუბლიკა და მეორე მხარეს ისლამური მმართველობის ფორმა — ხალიფათი იყო, ხოლო მუსტაფა ქემალს და ინენიუს აწუხებდა ის ფაქტი, რომ ხალიფატის დატოვება „აძლიერებდა იმ მოლოდინებს, რომ სუვერენი (მონარქი) ხალიფას საფარქვეშ დაბრუნდებოდა“.Mango, Atatürk, 403 ხალიფა აბდულმეჯიდ II კი ამ დროს სულთანატის გაუქმების შემდეგ (1922) აირჩიეს.

ხალიფას ჰქონდა საკუთარი პირადი ბიუჯეტი და ასევე პირადი მოსამსახურეები, რომელიც მოიცავდა ასევე სამხედრო პერსონალს. მუსტაფა ქემალის განცხადებით, ამას არ ჰქონდა „რელიგიური“ ან „პოლიტიკური“ გამართლება. მას სჯეროდა, რომ ხალიფა აბდულმეჯიდ II საშინაო და საგარეო საქმეებში სულთნების კვალს მიჰყვებოდა, კერძოდ: იღებდა და პასუხობდა უცხოელ წარმომადგენლებსა და სარეზერვო ოფიცრებს, მონაწილეობდა ოფიციალურ ცერემონიებსა და საზეიმო მიღებებში.Mango, Atatürk, 401 მას სურდა ხალიფატის უფლებამოსილებების ინტეგრირება პარლამენტის უფლებამოსილებებში. ამ მხრივ მისი საქმიანობა 1924 წლის 1 იანვარს დაიწყო, როდესაც ინენიუმ, ჩაქმაქმა და იოზალფმა დათანხმდნენ ხალიფატის გაუქმებას. ხალიფამ საპასუხოდ განცხადება გააკეთა, რომ არ ჩაერეოდა პოლიტიკურ საქმეებში. 1924 წლის 1 მარტს, პარლამენტში, მუსტაფა ქემალმა განაცხადა:

1924 წლის 3 მარტს ხალიფატი ოფიციალურად გაუქმდა და მისი უფლებამოსილებები თურქეთის პარლამენტს გადაეცა. სხვა მუსლიმური ერები კითხვის ქვეშ დააყენეს თურქეთის მიერ სახალიფოს ცალმხრივი გაუქმების კანონიერებაზე, როდესაც მსჯელობდნენ, დაედასტურებინათ თუ არა თურქეთის გადაწყვეტილება, ან თუ დაენიშნათ ახალი ხალიფა.Majid Khadduri (2006) War and peace in the law of Islam, The Lawbook Exchange, Ltd., . pp. 290–91 1926 წლის მაისში კაიროში გაიმართა „სახალიფოს კონფერენცია“ და მონაწილეებმა მიიღეს რეზოლუცია, რომლითაც სახალიფო „ისლამში აუცილებლობად“ გამოცხადდა, თუმცა, ეს გადაწყვეტილება ვერ განხორციელდა.

მექასა (1926) და იერუსალიმში (1931) კიდევ ორი ისლამური კონფერენცია გაიმართა, თუმცა, შეთანხმების მიღწევა ვერ ისევ მოხერხდა. თურქეთმა არ დაეთანხმა სახალიფოს აღდგენას და ეს მისი ძირითადი არსებობის წინააღმდეგ თავდასხმად აღიქვა. ამასობაში, მუსტაფა ქემალმა და რეფორმისტებმა საკუთარი გზა განაგრძეს.

1924 წლის 8 აპრილს, ასევე გააუქმეს შარიათის სასამართლოები კანონის ძალით.

საგანმანათლებლო რეფორმა
სახალიფოს გაუქმებას მოჰყვა ფართომასშტაბიანი ძალისხმევა სამთავრობო და რელიგიური საქმეების გამიჯვნის მიზნით. განათლება ამ ძალისხმევის ქვაკუთხედი გახდა. 1923 წელს არსებობდა საგანმანათლებლო დაწესებულებების სამი ძირითადი ჯგუფი. ყველაზე გავრცელებული საგანმანათლებლო დაწესებულება იყო არაბულზე და ყურანის შესწავლაზე დაფუძნებული მედრესე. მეორე ჯგუფი იყო „იდადი“ და „სულთანი“ (idadî და sultanî), თანზიმათის ეპოქის რეფორმისტული სკოლები. ბოლო ჯგუფში შედიოდა კოლეჯები და უმცირესობათა სკოლები უცხო ენებზე, რომლებიც იყენებდნენ მოსწავლეთა განათლების უახლეს სწავლების მოდელებს. ძველი სამედრესო განათლებამ მოდერნიზაცია განიცადა. მუსტაფა ქემალმა შეცვალა კლასიკური ისლამური განათლება საგანმანათლებლო დაწესებულებების წახალისებული მოდერნიზაციით. მან საგანმანათლებლო რეფორმა დაუკავშირა ერის დოგმებისგან განთავისუფლებას, რომელსაც იგი უფრო მნიშვნელოვნად მიიჩნევდა, ვიდრე თურქეთის ომს დამოუკიდებლობისთვის. მისი სიტყვებით:

1924 წლის ზაფხულში მუსტაფა ქემალმა ანკარაში ამერიკელი განათლების რეფორმატორი ჯონ დიუი მიიწვია, რომ მას თურქეთის განათლების რეფორმასთან დაკავშირებით რჩევა მიეცა.Wolf-Gazo, John Dewey in Turkey: An Educational Mission, 15–42. მისი საჯარო განათლების რეფორმები მიზნად ისახავდა მოქალაქეების მომზადებას საზოგადოებრივ ცხოვრებაში აქტიურობისთვის, საზოგადოებაში განათლების დონის გაზრდის გზით. მას სურდა სავალდებულო დაწყებითი განათლების შემოღება როგორც ბიჭებისთვის, ისე გოგონებისთვის, ვინაიდან ეს ძალისხმევა რესპუბლიკისთვის მუდმივი ამოცანა იყო. მან აღნიშნა, რომ თურქეთში განათლების ერთ-ერთი მთავარი მიზანი უნდა ყოფილიყო ისეთი თაობის აღზრდა, რომელსაც ის „საზოგადოებრივ კულტურას“ უწოდებდა. სახელმწიფო სკოლებმა შექმნეს საერთო სასწავლო გეგმა, რომელიც მოგვიანებით ცნობილი გახდა, როგორც „განათლების გაერთიანება“.

განათლების გაერთიანების რეფორმა ძალაში შევიდა 1924 წლის 3 მარტს „განათლების გაერთიანების შესახებ“ კანონით (No. 430). ახალი კანონით, განათლება გახდა ინკლუზიური და დაორგანიზებული სამოქალაქო საზოგადოების მოდელზე. ამ ახალი დიზაინით, ყველა სკოლამ თავისი სასწავლო გეგმა წარუდგინა „ეროვნული განათლების სამინისტროს“ — სამთავრობო სააგენტოს, რომელიც სხვა ქვეყნების განათლების სამინისტროების მოდელის მიხედვით იყო შექმნილი. ამავდროულად, რესპუბლიკამ გააუქმა ორი სხვა სამინისტრო და სასულიერო პირები რელიგიის საკითხთა სამმართველოს დაუქვემდებარა, რაც თურქეთში სეკულარიზმის ერთ-ერთი საფუძველი გახდა. განათლების ერთიანი სასწავლო გეგმის ფარგლებში გაერთიანებამ „ოსმალეთის იმპერიის სასულიერო პირები“ ეპოქა დაასრულა, თუმცა, ეს თურქეთში რელიგიური სკოლების დასასრული არ ყოფილა. ისინი უმაღლეს სასწავლებლებად გადააქციეს, სანამ მუსტაფა ქემალის გარდაცვალების შემდეგ მთავრობამ ისინი საშუალო სკოლის სახით არ აღადგინა.

დასავლური ჩაცმულობა
1925 წლის შემოდგომიდან დაწყებული, მუსტაფა ქემალმა თურქებს თანამედროვე ევროპული სამოსის ტარებისკენ მოუწოდა.İğdemir, Atatürk, 165–70 მას მტკიცედ ჰქონდა გადაწყვეტილი, ახლო აღმოსავლური სამოსის ტრადიციები დაევიწყებინა ერს და დაესრულებინა ჩაცმულობის რეფორმების სერია, რომელიც თავდაპირველად მაჰმუდ II-მ წამოიწყო. ასე, სულთან მაჰმუდ II-მ 1826 წელს დააწესა ფესის ტარება, როგორც ოსმალეთის იმპერიის მოდერნიზაციის ძალისხმევის ნაწილი. 1925 წლის ქუდის კანონმა ფესის ნაცვლად დასავლური სტილის ქუდების გამოყენება შემოიღო. პირველ რიგში, მუსტაფა ქემალმა ქუდი საჯარო მოხელეებისთვის სავალდებულო გახადა. სტუდენტებისა და სახელმწიფო მოხელეების სათანადო ჩაცმულობის სახელმძღვანელო პრინციპები მის სიცოცხლეშივე მიიღეს. ბევრმა საჯარო მოხელემ ქუდი ნებაყოფლობით მიიღო. 1925 წელს, მუსტაფა ქემალმა ანატოლიის ერთ-ერთ ყველაზე კონსერვატიულ ქალაქში, კასთამონუში საჯარო გამოსვლისას პანამის ქუდი ეხურა, სადაც ახსნა, რომ ქუდი ცივილიზებული ერების თავსაბურავი იყო. ჩაცმულობის რეფორმის ბოლო ნაწილში ხაზგასმული იყო თანამედროვე დასავლური კოსტიუმების ჰალსტუხებთან ერთად ჩაცმის, ასევე ფედორასა და დერბის სტილის ქუდების ტარების აუცილებლობა, 1934 წლის აკრძალული ტანსაცმლის შესახებ კანონში არსებული ანტიკვარული რელიგიური ტანსაცმლის, როგორიცაა ფარდა და ჩალმა, ჩაცმის ნაცვლად.

მიუხედავად იმისა, რომ მუსტაფა ქემალმა პირადად ეწეოდა თანამედროვე ჩაცმულობას პოპულარიზებას, ახალ კანონში არასდროს გაუკეთებია კონკრეტული მითითება ქალის ჩაცმულობაზე, რადგან მას სჯეროდა, რომ ქალები საკუთარი ნებით მოერგებოდნენ ახალი სამოსის სტილს. ის ხშირად იღებდა სურათებს საჯარო გამოსვლებში მეუღლესთან, ლატიფე უშაქთან ერთად, რომელიც თავს იფარავდა ისლამური ტრადიციის შესაბამისად. ის ასევე ხშირად იღებდა სურათებს საჯარო ვიზიტების დროს თანამედროვე დასავლურ სამოსში გამოწყობილ ქალებთან ერთად. თუმცა, ნამდვილი მისაბაძი მაგალითი მომავლის თურქი ქალებისთვის სამოსის მხრივ მუსტაფა ქემალის ნაშვილებმა ქალიშვილებმა, საბიჰა გიოქჩენმა და აფეთ ინანმა მისცეს. ათათურქმა ასევე დაწერა, რომ „ქალების რელიგიური დაფარვა სირთულეს არ შექმნის... ეს მარტივი სტილი [თავსაბურავი] არ ეწინააღმდეგება ჩვენი საზოგადოების მორალსა და მანერებს“.Quoted in Atatürkism, Vol. 1 (Istanbul: Office of the Chief of General Staff, 1982), 126.

რელიგიური ნიშნები
1925 წლის 30 აგვისტოს, მუსტაფა ქემალმა კასთამონუს გამოსვლაში წარმოადგინა რელიგიური ნიშნების შესახებ თავისი შეხედულება, რომლებიც საკულტო ადგილების გარეთ გამოიყენებოდა. ამ გამოსვლაში სხვა პოზიციაც იყო. მან განაცხადა:

1925 წლის 2 სექტემბერს, მთავრობამ გამოსცა ბრძანება, რის მიხედვით ყველა სუფირთა გაერთიანება, სასწავლებლები და სხვა რელიგიური იდეოლოგიური ლოჟები დაიხურა. მუსტაფა ქემალმა ბრძანა, რომ დერვიშების ლოჟები მუზეუმებად გადაექციათ, მაგალითად, როგორც კონიაში მდებარე მევლანას მუზეუმი. რელიგიური იდეოლოგიების ინსტიტუციური გამოხატვა თურქეთში აიკრძალა. ნებისმიერი რელიგიური იდეოლოგიის პოლიტიკურად ნეიტრალური ფორმის არსებობა დასაშვები იყო, რომელიც სოციალურ ასოციაციად უნდა ეფუნქციონირა.

ოპოზიცია ათათურქისადმი (1924–1927)
1924 წელს, სანამ „მოსულის საკითხი“ განიხილებოდა, შეიხ საიდმა აჯანყების ორგანიზება დაიწყო. შეიხ საიდი დიარბაქირელი ნაქშბანდის ორდენის წარმომადგენელი მდიდარი ქურთული ტომის ბელადი იყო. მას რელიგიის საკითხი აწუხებდა და ამიტომ ის არა მხოლოდ სახალიფოს გაუქმებას ეწინააღმდეგებოდა, არამედ დასავლურ წყობაზე დაფუძნებული სამოქალაქო კოდექსების მიღებასაც, რელიგიური გაერთიანებების დახურვას, მრავალცოლიანობის აკრძალვას და ახალ სავალდებულო სამოქალაქო ქორწინებასაც ეწინააღმდეგებოდა. შეიხმა თავისი მიმდევრები მთავრობის პოლიტიკის წინააღმდეგ წაახალისა, რომელსაც ის ანტიისლამურს მიიჩნევდა. ისლამური კანონის აღდგენის მცდელობისას, შეიხის ძალები დაიკავეს სოფლები და იქ მდებარე სამთავრობო ოფისები და ისეთი მნიშვნელოვანი ქალაქებისკენ მიემართნენ, როგორებიცაა ელაზიღი და დიარბაქირი.Patrick Kinross, Atatürk: The Rebirth of a Nation, 397 მთავრობის წევრებმა შეიხ საიდის აჯანყება კონტრრევოლუციის მცდელობად მიიჩნიეს. მათ დაუყოვნებლივი სამხედრო მოქმედებების დაწყება მოითხოვეს, აჯანყების გაფართოების თავიდან ასაცილებლად. მუსტაფა ქემალის მხარდაჭერით, პრემიერ-მინისტრის მოვალეობის შემსრულებელი ალი ფეთჰი ისმეთ ფაშამ შეცვალა, რომელმაც 1925 წლის 3 მარტს აჯანყების ჩასახშობად „წესრიგის დაცვის შესახებ კანონი“ აამოქმედა. ამან მთავრობას განსაკუთრებული უფლებამოსილება მისცა, სადაც მათ შეეძლოთ ძალით დივერსიული ჯგუფების დახურვა. კანონი 1927 წლის მარტში გაუქმდა.

ამ კანონის მოწინააღმდეგები იყვნენ ასევე პარლამენტში, რომლებიც უკმაყოფილობას გამოხატავდნენ ამ ცვლილებების მიმართ. რესპუბლიკური პარტიის დახურულ შეხვედრებზე ბევრი ოპოზიციურად განწყობილი წევრი იკვეთებოდა, ისე, რომ მუსტაფა ქემალმა გამოთქვა შიში საკუთარ პარტიაშივე უმცირესობაში მოქცევის.Mango, Atatürk, 418 მან გადაწყვიტა, ეს ჯგუფი არ გაესუფთავებინა მოწინააღმდეგებისაგან. მას შემდეგ, რაც არსებულმა უკმაყოფილებამ მისცა შესაძლებლობა ოპოზიციური ჯგუფის შექმნისთვის, ქიაზიმ ყარაბექირმა, თავის მეგობრებთან ერთად, 1924 წლის 17 ოქტომბერს შექმნა ასეთი ჯგუფი. ჯგუფმა მალევე მოითხოვა უნდობლობის ვოტუმი რესპუბლიკური პარტიის შიგნით მუსტაფა ქემალისთვის. 8 ნოემბერს, წინადადება 148 ხმით 18-ის წინააღმდეგ და 41 არდასმწრე ხმით უარყვეს. პარტიას პარლამენტში ერთი ადგილის გარდა ყველა ადგილი ეკავა. მას შემდეგ, რაც სახალხო პარტიის უმრავლესობამ მუსტაფა ქემალი აირჩია, მან განაცხადამ, რომ „თურქ ერს მტკიცედ აქვს გადაწყვეტილი, უშიშრად იაროს რესპუბლიკის, ცივილიზაციისა და პროგრესის გზაზე“.

 იხილეთ აგრეთვე 
 ქემალიზმი

 რესურსები ინტერნეტში 

 Ataturk.net — ათათურქისადმი მიძღვნილი საიტი
 მისი ბიოგრაფია და რეფორმები 
 ციტატები ათათურქის სიტყვებიდან 
 ათათურქის გალერეა კულტურის სამინისტროში, თურქეთის რესპუბლიკა 
 თურქების მამა 

სქოლიო

კატეგორია:დაბადებული 1881
კატეგორია:გარდაცვლილი 10 ნოემბერი
კატეგორია:გარდაცვლილი 1938
კატეგორია:თურქეთის პრეზიდენტები
კატეგორია:თურქეთის პრემიერ-მინისტრები
კატეგორია:თურქი რევოლუციონერები
კატეგორია:ათათურქი
კატეგორია:რელიგიის კრიტიკოსები
კატეგორია:თანამდებობაზე გარდაცვლილი პრეზიდენტები