არტაანის პროვინცია

არტაანის პროვინცია () — პროვინცია (ილი) ჩრდილო–აღმოსავლეთ თურქეთში, აღმოსავლეთ ანატოლიის რეგიონში. ადმინისტრაციული ცენტრი — ქალაქი არტაანი. მოიცავს 6 რაიონს.

 გეოგრაფია
არტაანის პროვინციას აღმოსავლეთიდან ესაზღვრება სომხეთი, ჩრდილოეთიდან — საქართველო, ასევე ესაზღვრება დასავლეთიდან ერზურუმისა და ართვინის პროვინციები, ხოლო სამხრეთიდან — ყარსის პროვინცია.

 მოსახლეობა 
პროვინციის მოსახლეობა 2009 წლის მონაცემებით შეადგენს 133 756 კაცს. უდიდესი ქალაქია არტაანი (17 ათასი კაცი, 2000 წ.). XVII საუკუნეში არტაანის სანჯაყის მოსახლეობის უმრავლესობას შეადგენდნენ ქართველები, მოსახლეობის უდიდესმა ნაწილმა მიიღო ისლამი.

 ისტორია 
ძვ.წ. XII საუკუნეში, რეგიონი სავარაუდოდ დიაოხის ტომობრივ გაერთიანებაში შედიოდა, შემდგომ ეს მხარე ასურეთისა და ურარტუს სამეფოების თავდასხმებს განიცდიდა. ძვ.წ. 760-იან წლებში, დიაოხი საბოლოოდ კოლხეთმა გაანადგურა და მისი ჩრდილოეთ მხარეები, სავარაუდოდ არტაანის მხარეც შემოიერთა, რითიც კოლხეთი საბოლოოდ გაუმეზობლდა ურარტუს, შემდგომ რაც კოლხეთ-ურარტუს ომებში გადაიზარდა. ურარტუს მეფე, სარდურ II ძვ.წ. 750-741 წლებში, შეიჭრა კოლხეთში, დამანგრეველმა ომებმა, ჩრდილოელ ტომებს გაუადვილა სამხრეთ კავკასიაში ფეხის მოდგმა, საბოლოოდ მათმა თარეშმა ბოლო მოუღო კოლხეთს. ეს მხარე პირველად მოხსენიებული აქვს სტრაბონს (ძვ. წ. 64/63 – ახ. წ. 23/24) როგორც იბერიის პროვინციის გოგარენეს შემადგენელი ნაწილი, რომელიც ძვ. წ. II საუკუნეში სომხეთის სამეფომ შეიერთა.

პტოლემეს არტაანი მოხსენიებული აქვს არტანისას (ლათ. appidum Artanisa) სახელით. არტაანი/არტანი წარმოადგენდა როგორც მხარის (არტანის ხევი), ასევე ციხე-ქალაქის სახელწოდებას. ლეონტი მროველის (XI ს.) ცნობით, ლეგენდარული მცხეთოსის ძემ, ჯავახოსმა, ააშენა არტაანის ციხე-ქალაქი, რომელსაც მაშინ ქაჯთა ქალაქი რქმევია, მროველის დროს კი - ჰურიქართლის ცხოვრება, ტექსტი დადგენილი ყველა ძირითადი ხელნაწერის მიხედვით ს. ყაუხჩიშვილის მიერ, ტ. I, თბ., 1955, გვ. 10; 23. იმავე ცნობით, ფარნავაზის მიერ ძვ. წ. III საუკუნეში დაარსებულ წუნდის საერისთავოში შედიოდა არტაანი, ჯავახეთი და კოლაქართლის ცხოვრება, ტექსტი დადგენილი ყველა ძირითადი ხელნაწერის მიხედვით ს. ყაუხჩიშვილის მიერ, ტ. I, თბ., 1955, გვ. 24. ვახტანგ გორგასალმა აქ საეპისკოპოსო შექმნა და კათედრა ერუშეთში დააწესაჯუანშერი, ცხოვრება ვახტანგ გორგასლისა, ქართლის ცხოვრება, ტექსტი დადგენილი ყველა ძირითადი ხელნაწერის მიხედვით ს. ყაუხჩიშვილის მიერ, ტ. I, თბ., 1955, გვ. 198.

თამარის ეპოქაში არტაანი სანაპირო საერისთავო იყო, შემდეგ სამცხის ათაბაგთა სამთავროში შედიოდა. XIII საუკუნიდან იქ განთავსებული იყო არტაანისა და კოლას ერისთავთა რეზიდენცია. საუკუნეების განმავლობაში არტაანი იყო საქართველოს სამეფოს განუყოფელი ნაწილი. 1555 წელს ოსმალეთის იმპერიის მიერ სამცხე-საათაბაგოს ოკუპირების შემდეგ სანჯაყის სტატუსით შევიდა იმპერიის შემადგენლობაში. XVI საუკუნეში არტაანი თურქებმა ორ ერთეულად გაყვეს: დიდ არტაანად (გურჯისტანის ვილაიეთი) და პატარა არტაანად (ყარსის ვილაიეთი). ამ დროს დიდი არტაანის მთავარ გამაგრებულ ქალაქს ფარაკანი ერქვა. ქალაქის სახელწოდება „არტაანი“ XVII საუკუნეში უნდა იყოს შერქმეული.

1878 წელს რუსეთ-თურქეთის ომის შედეგად რუსეთის იმპერიის ფარგლებშია. სან-სტეფანოს საზავო ხელშეკრულებით და 1878 წელს ბერლინის ტრაქტატით არტაანი რუსეთს შეუერთდა და 1917 წლამდე შედიოდა ყარსის ოლქის შემადგენლობაში. 1918-21 წლებში არტაანი საქართველოს დემოკრატიული რესპუბლიკის შემადგენლობაში შედიოდა. ერთა ლიგამ ქალაქი საქართველოს ტერიტორიად აღიარა. საბჭოთა ოკუპაციის შემდეგ საქართველომ არტაანის ოლქზე კონტროლი დაკარგა. 1921 წლის ყარსის ხელშეკრულების მიხედვით, არტაანი ართვინის, ოლთისის და რიზეს ოლქებთან ერთად, თურქეთის შემადგენლობაში მოექცა.

პროვინციის ადმინისტრაციული დაყოფა
 არტაანის პროვინციის ადმინისტრაციული დაყოფა 
500px|frameless|ცენტრი#რაიონები (ილჩე)მშობლიურ ენაზედაარსების წელიფართობი კმ²სიმაღლე ზ. დ.1  არტაანის რაიონი  Ardahan Merkez  1992  1191.37  17992 ჩილდირის რაიონი  Çıldır ilçe  Cumh.önce  751.5  19113 დამალის რაიონი  Damal ilçe  1992  329  20564 გიოლეს რაიონი  Göle ilçe  Cumh.önce  1399.88  20205 ჰანაქის რაიონი  Hanak ilçe  1958  547  18266 პოსოფის რაიონი  Posof ilçe  Cumh.önce  623  1546სულ4.842 

 ეკონომიკა 
პროვინციის ტერიტორიაზე გადის ნავთობსადენი ბაქო-თბილისი-ჯეიჰანი.

 იხილეთ აგრეთვე 
 თურქეთის რეგიონები
 თურქეთის პროვინციები
 თურქეთის რაიონები

რესურსები ინტერნეტში
 Province of ARDAHAN

სქოლიო

კატეგორია:თურქეთის პროვინციები