Bundhengan

Bundhengan (Aksara Jawa: ꦧꦸꦤ꧀ꦝꦼꦁꦔꦤ꧀) yaiku sawijining tetabuhan kang digawé saka tudhung kowangan. Déné kowangan mau awujud tudhung gedhe kang digawé saka pring, clumpring, lan duk; lumrahé dianggo wong angon bèbèk minangka pangauban ing wanci panas lan udan. Bundhengan kalebu tetabuhan kang aèng, awit sanajan mung wujud tudhung kang digawé saka pring, nanging swarané bisa sairib kalawan gamelan kang digawé saka wesi utawa prunggu. Padatané, Bundhengan ditabuh kanggo ngiringi Tari Topèng Lènggèr, tayuban/gendhot, lan sapanunggalané, utawa sauger kanggo ura-ura utawa rengeng-rengeng ijèn ing pangonan. Udakara taun 2008, Bundhengan bisa misuwur minangka kesenian khas Kabupatèn Wanasaba lumantar kridha lan kaprigelané swargi Pak Barnawi, sawijining niyaga saka Dhusun Ngabéyan, Désa Maduretna, Kecamatan Kalikajar, Kabupatèn Wanasaba.

Yèn disawang saka pérangané, Bundhengan digawé saka kowangan kang sisih jeroné dipanthengi senar lan welad. Senar mau kuna-kunané digawé saka duk, déné ing jaman saiki lumrahé digawé saka senar rakèt, jalaran luwih wuled tur awèt. Senar mau dibandhuli kethokan carang pring utawa sidaguri, murih yèn dijawil bisa mungel jumengglung kadi swaraning pencon, kaya ta bendhé, kempul, utawa gong. Déné kajaba senar, ing ngisor sisih kiwa uga ana wilahan kang digawé saka welad. Wilahan mau cacah telu; yèn dijawil mungel tak-tung-dhang-bem mèmper swarané kendhang.

 Sajarah 
al=Munir memainkan Bundengan mengiringi Tari Topeng Lengger Wonosobo (Penari Sri Winarti)|jmpl|250x250px|Pak Munir nabuh Bundhengan minangka pangiringé Tari Topèng Lènggèr ing Wanasaba. Pambeksané asma Sri Winarti (Mbak Wiwin).
Dumadiné Bundhengan durung cetha larah-larahé, jalaran anggoné tangkar-tumangkar minangka kesenian rakyat ya mung lumantar gethok tular baé. Nanging miturut sajarahé duk ing Jaman Kabudan biyèn, ana sawijing tetabuhan kang aran tuḍung, sinebut sajroning kakawin kang kondhang aran Bhāratayuddha (abad XII; Jaman Kadhiri) lan Wṛttasañcaya (abad XV; Jaman Majapait pungkasan). Mung baé kaya ngapa wujudé, durung ana gagambarané.

Tembung tuḍung mau pancèn élok, jalaran ing jaman saiki, tetabuhan kang aran kaya mangkono prasasat wis ora katon lariné. Yèn nitik saka ungelé, tembung tuḍung sajatiné diwaca kaya 'tudhung'. Bokmanawa tuḍung mau pancèn ateges tutup sirah kang kinarya tetabuhan. Awit yèn disetitèkaké sajroning Kakawin Wṛttasañcaya, tetembungan "tuḍunganya muny-angarangin" ngemu teges ungeling tuḍungan kang ngrerangin. Déné tembung ngrangin utawa ngrerangin, ngemu teges "lirih sarta alon kapénak dirungokaké tumrap swaraning gamelan". Mula sanajan akèh para sarjana-sujana kang durung jumbuh anggoné nyurasakaké tembung tuḍung mau, nanging kena diarani yèn tudhung utawa caping kang digawé tetabuhan ngrangin pindha swara gamelan mau, nyata isih ana wujudé ing jaman saiki.

Sajatiné, panganggoning tudhung minangka piranti tetabuhan wis kalebu lumrah tumraping wong Jawa. Nuju ing taun 1931, para seniman lan panaliti manca kaya ta Jaap Kunst, Walter Spies, Johann S. Brandts-Buys, lan Anne van Zijp wis meruhi dhéwé kahanané tudhung kowangan kang diréka minangka piranti tetabuhan. Panganggoné sumebar anèng sisih tengah lan wetaning Pulo Jawa, mliginé ing èrèng-èrènging gunung kaya Sundara, Sumbing, lan Merbabu. Sajroning nganakaké panaliten ing sakitering Gunung Merbabu, Brandts-Buys lan van Zijp wis neksèni dhéwé yen sakèhing pawongan kang baud nabuh kowangan wis padha kaladuk ing yuswa. Tumraping para sepuh mau, tabuhan kowangan mau kalebu klangenané bocah angon, mula anggoné dolanan bisa dadi pangéling-éling utawa nostalgia duk nalika jaman isih cilik. Éwadéné ing jaman samana, kahanané wis mutawatiri banget jalaran bocah nom-noman kang bisa nabuh kowangan prasasat wis ora ana. Nanging, séjé critané tumrap kahanan ing tlatah Kedhu, mliginé Wanasaba. Sanajan tau dicap "kesenian marjinal" kang mèh tumpes, nanging kasunyatané, lelangen kowangan isih bisa ngrembaka tumekané saiki.
al=Sontoloyo atau penggembala bebek sedang bermain Bundengan di sawah|jmpl|250x250px|Bocah angon bèbèk sinambi dolanan Bundhengan ana sawah, Kabupatèn Wanasaba.
Nganti suwé, kawruh bab tabuhan kowangan prasasat cupet, awit sumebaré winates ana jagat pangonan baé. Mula ora mokal, akèh wong Jawa kang durung weruh yèn kowangan, kajaba kanggo tudhungan wong angon bèbèk, uga bisa dianggo piranti tetabuhan. Kahanan kang kaya mangkono lumaku nganti taun 1980-an, nalika tuwuh pambudidayané para sutresna kabudayan ing Wanasaba supaya tabuhan kowangan bisa dipentasaké ana pagelaran gedhé. Mula saka kuwi, tabuhan kowangan bisa mundhak akeh sing nyumurupi; tabuhan sing mauné mung dadi klangenan ijèn tumrap wong angon, saiki bisa dipentasaké lan ditonton wong sapirang-pirang. Kowangan mau, yèn ditabuh kanthi cara Wanasaban, diarani kesenian Bundhengan. Ing liya papan, tabuhan kowangan uga isih dileluri ing Kabupatèn Temanggung kanthi aran kesenian Cengklungan. Déné ing Kabupatèn Magelang lan Bayalali (èrènging Merbabu), naté ana tabuhan kowangan utawa tudhung pundhuk kang diarani Clempungan, nanging saiki sajak wis ilang babar pisan.

Yèn disandhingaké kalawan tabuhan kowangan saka liya papan, Bundhengan kalebu angèl dolanané, awit kudu dilakokaké kanthi ijèn. Ing kono, pambundhèng kudu bisa nabuh senar pencon nganggo tangan tengen sinambi nabuh welad kendhangan nganggo tangan kiwa. Pambundheng kang misuwur kaya Pak Barnawi (séda 2012) lan Pak Munir (adhiné Pak Barnawi) bisa mbundheng sinambi nembang tanpa kangèlan. Séjé karo Bundhengan, tabuhan Cengklungan Temanggung lan Clempungan Bayalali dilakokaké kanthi cara ènsèmbel utawa rombongan.

 Organologi 
Sanajan aran tetabuhan, nanging sajatiné, bundhengan ora kalebu ricikan gamelan kang baku, awit panganggoné mung minangka sulihing kendhang lan pencon kanggo piranti suka-suka sajroning ngelar pangonan. Luwih-luwih, kang awujud bundhengan iku sajatiné padha baé karo piranti pangauban kang aran kowangan. Mung baé, kowangan mau ing sisih jeroné kawuwuhan ricikan kang bisa njalari wijiling swara, yaiku eduk (rambut arèn) dan welad (kulitaning pring) minangka kawaté. Mula sanajan katon rèmèh, nanging bundhengan iku yekti ngédab-édabi, awit piranti mung sawiji, nanging bisa ngasilaké swara kang manéka warna, kaya ta kendhang batangan/ciblon, kendhang bem, bendhé, kempul, lan gong.

Péranganing bundhengan kang sapisan yaiku kawat kang adaté digawé saka eduk (cara kuna) utawa senar plastik (gagrag anyar), dawané udakara 1,5 (karo tengah) kilan. Eduk, lumrahé nganggo sing dawa tur rada kandel supaya ora gampang tugel. Suprandéné, nganggoa eduk sing kandel mesthi baé getas yèn panjawilé kaliwat kasar. Mula ing jaman saiki, akèh kang wis padha ngalih nganggo kawat saka senar rakèt (mliginé rakèt tènes), jalaran wuled tur awèt. Kawat mau ditalèkaké ana satengahing kowangan kang sisih jero, padatané ing tepunganing ragangan pring kang ngadeg lan kang mlumah. Sawisé, kawat dipantheng manengen, nuli ditalèkaké ana tepunganing ragangan liyane. Kawat mau kenceng-kendhoné dikira-kira, awit ngangkah resiking swara lan larasan kang trep. Murih swarané bisa mèmpèr ungeling pencon, kawat mau dibandhuli carang pring kang dawané 1—2 nyari, mapané malang karo lajering kawat. Bandhulan mau dikrowaki tengahé kanggo papaning kawat, banjur disogok biting murih kenceng lan ora gèsèh. Ya bandhulan iku kang njalari getering swara, saèmper kalawan pangombaking gong. Kawat sing dipasang lumrahé cacah papat. Yèn diturut saka ngisor, kawaté mungel kaya bendhé cilik, bendhé gedhé, kempul, lan gong. Tarkadhang kawaté cacah lima yèn nganggo gong siyem lan gong gedhé.

Sabanjuré, ngancik pérangan kang kapindho, yaiku kendhangan utawa cakilan kang digawe saka kulitaning pring utawa welad, padatan nganggo pring kang lemes nanging ora getas, upamané pring tali. Cakilan mau gedhéné mung sajenthik, dawané ora nganti rong kilan. Kandel-tipisé dikira-kira dhéwé manut kapénaké kang nabuh. Cakilan mau cacah telu ditata ngadeg sarana ditlesepaké sasela-selaning ragangan pring. Turahané cakilan kang sisih dhuwur diganjel nganggo tugelan pring, mula katon pating crongot kaya siyungé buta Cakil. Turahan kang nyongat mau dawané séjé-séjé. Wilah kang cendhak dhéwé mapan sisih kiwa, yèn dijawil mungel tung. Wilah kang tengah dawané tanggung, yèn dijawil muni dhang, déné yèn panjawilé dipathet ungelé dadi tak. Wilah kang dawa ana tengen, yèn dijawil muni bem sairib kendhang gedhé. Cakilan telu mau panabuhé nganggo driji tangan kiwa, mula prasasat angèl yèn ngangkah wileding kendhangan lumrah.

Yèn pinarenah lumantar kawruh tetabuhan (organologi), bundhengan kena diarani élok, jalaran dumadi saka camboraning tetabuhan warna loro. Kang sapisan, penconané kena kagolongaké tetabuhan kawatan (chordophone), yaiku tetabuhan kang swarané mijil saka gumetering kawat utawa senar kaya ta clempung, siter, gitar, lan sabangsané. Déné kang kapindho, kendhangané kagolongaké tetabuhan ilat-ilatan (lamellophone), yaiku tetabuhan kang asaling swara saka wilahan awujud ilat-ilatan kang gumeter ing salah sawijining pucuké, upamané rinding lan kalimba (tetabuhan saka Afrika). Mula layak yèn bundhengan kagolongaké tetabuhan kang katelah ing aran camboran lamello-chordophone. Ing jagating tetabuhan lamello-chordophone, bundhengan sajak ora ana tunggalé, kajaba tetabuhan rékan anyar bangsané “gitar-kalimba” lan sapanunggalané.

 Referensi 
1. Kreativitas Barnawi dalam Musik Bundengan di Masyarakat Kabupaten Wonosobo Provinsi Jawa Tengah

2. Cathetané Étnomusikolog saka Amérika Sarékat, Palmer Keen. https://www.auralarchipelago.com/auralarchipelago/bundengan

3. Wuryanto, Agus & Agus Wasonoputra. Bundengan: Nuansa Klasik dan Kontemporer. Wonosobo: Dinas Pariwisata dan Kebudayaan Kabupaten Wonosobo. 2020.

Kategori:Wanasaba, Wanasaba
Kategori:Seni & Budaya
Kategori:Tetabuhan
Kategori:Tetabuhan ing Indonesia
Kategori:Tetabuhan Jawa
Kategori:Tetabuhan saka pring
Kategori:Gamelan Jawa