Ladrang Mangungkung

Pasukan Estri (Ladrang Mangungkung) kuwi pasukan wanita sing dibentuk dening Raden Mas Said. Pasukan iki wiwitane dibentuk ing taun 1742, sing dumadi saka 60 wanita sing trampil nunggang jaran lan nganggo senjata. Tugas utama Pasukan Estri Ladrang Mangungkung yaiku ngancani Raden Mas Said (KGPAA Mangkoenagara I) ing macem-macem perang, utamane nglawan Vereenigde Oostindische Compagnie (VOC).

 Katrampilan 
Katrampilan utama pasukan iki yaiku nunggang jaran lan dipersenjatai karo karabin utawa senjata api sing daya tembake ora sehebat bedhil laras dawa amarga luwih cendhek lan wedung utawa senjata khusus kanggo wanita. Senjata iki kalebu senjata api jinis bedhil utawa sing umum diarani karabin . Kajaba iku, prajurit wanita Raden Mas Said uga dilatih babagan persenjataan (busur, pedhang, bedhil, meriam, lan nunggang jaran), pertanian, seni, tugas rumah tangga, lan maca lan nulis.  

Pasukan iki uga dilatih nganggo strategi perang gerilya Pangeran Sambernyawa, yaiku dhedhemitan, weweludan, lan jejemblungan. Dhedhemitan tegese kaya dhemit utawa memedi sing ora katon, weweludan tegese kaya welut sing lunyu sing ora bisa dicekel, lan jejemblungan tegese kaya wong edan sing ora wedi.  

 Lakon 
Ing pirang-pirang budaya ing saindenging jagad, para prajurit wanita tansah dadi tokoh sing dikagumi. Dheweke ora mung prajurit, nanging uga simbol keberanian lan ketangguhan. Salah sawijining conto sing paling misuwur yaiku Valkyrie, dewi perang ing mitologi Norse sing milih sapa sing pantes mlebu Valhalla sawise perang.

Para Valkyrie digambarake minangka wanita gagah lan wani, nunggang jaran, gawa senjata, lan ora wedi ngadhepi perang. Konsep prajurit wanita iki ora mung ana ing mitologi nanging uga ing sejarah Indonesia. Ing Mangkunegaran, wani lan kepahlawanan para prajurit wanita digambarake kanthi jelas ing Pasukan Estri Ladrang Mangungkung— prajurit wanita sing ora kalah hebat tinimbang pasukan lanang.

Pasukan Estri Ladrang Mangungkung bisa tumindak minangka prajurit tempur, mata-mata, lan pengawal pribadi. Kalungguhane yaiku nglindhungi para garwane KGPAA Mangkunagoro I lan para wanita saka kulawarga Mangkunegaran.

Ladrang Mangungkung minangka terobosan ing konsep lan peran wanita ing tradhisi Jawa. Perané prajurit wanita ora mung winates dadi pengawal kraton lan perang ing medan perang, nanging uga fleksibel ing seni lan lincah ing ngrampungake pegaweyan rumah tangga.  Prajurit Estri ora mung trampil dadi pengawal lan perang ing medan perang, nanging uga fleksibel ing ngrampungake pegaweyan rumah tangga kayata masak lan tani. Nalika Mangkunegaran nganakake acara, ora aneh yen Pasukan Estri Ladrang Mangungkung ditugasake kanggo nglipur tamu kraton kanthi katrampilan unik, yaiku nari, nembang sinden, main instrumen gamelan (niyaga). Saliyane ditugasake njaga, Ladrang Mangungkung uga ditugasake kanggo nglipur tamu kraton kanthi alunan swara sing merdu (sesindhenan), nari Bedhaya, Srimpi, Munggeng Kelir lan Taledhekan.

 Tari Bedhaya Ladrang Mangungkung 
Ing taun 2013, Tari Bedhaya Ladrang Mangungkung digawe adhedhasar tari Bedhaya klasik sing biasane ditindakake dening Ladrang Mangungkung sadurunge dibubarake, sing banjur digunakake minangka sesaji kanggo Yasan Dalem KGPAA Mangkoenagoro X sing resmi diresmikake tanggal 12 Maret 2022. Tari iki ditindakake dening pitung penari wanita. Bedhaya Ladrang Mangungkung nyritakake babagan perjuangan pasukan elit estri (wanita) sing dibentuk dening Pangeran Samber Nyawa nalika nglawan Perusahaan Hindia Walanda lan pamrentah KGPAA Mangkoenagoro I ing Mangkunegaran.

Suwe-suwe, Beksan Bedhaya Ladrang Mangungkung wis ngalami penyempurnaan ing ari, pola, sandhangan, lan notasi musik. Tari iki nggambarake latihan perang pasukan estri sing kuwat, nanging tetep njaga sifat feminine. Gerakan kasebut nuduhake wani, kelincahan, kendel, lan katrampilan nggunakake wedung.

Kanggo sandhangane, bagean ndhuwur penari nganggo dodot prajurit awujud kain dodot lurik abang kanthi motif dom kecer. Motif dom (jarum) nglambangake barang cilik nanging landhep banget, dene warna abang nglambangake wani. Bagean ngisor nganggo kain sampan ireng kanthi pinggiran motif untu walang putih. Motif untu walang sing meh padha karo tombak dianggep minangka simbol senjata, dene warna ireng ing kain nglambangake ketenangan lan kekuwatan tekad. Kombinasi kain sampan ireng lan motif putih diarani bangun tulak, sing tegese kabeh ora mung duwe sing mbangun lan ndhukung, nanging uga sing nolak. Ing karya iki, kombinasi warna iki dadi simbol pangarep-arep yen kabeh cita-cita bakal nampa dhukungan kanggo diwujudake.

Sampur utawa selendang sing dienggo para penari warnane putih kanthi pinggiran abang kanthi motif walang. Putih nglambangake kesucian lan ketulusan, dene kombinasi abang ing sampur lan motif putih diarani gula klapa, sing nglambangake kesuburan lan pertumbuhan. Mulane, kombinasi warna iki nduweni makna yen apa wae sing dikarepake bakal terus tuwuh lan berkembang. Kombinasi dodot abang lan sampan ireng diarani alas kobong, minangka simbol semangat sing kobong kanggo nggayuh cita-cita. Kajaba iku, para penari uga nggawa wedung cilik minangka senjata sing dihias nganggo untaian kembang melati.

Para penari nganggo perhiasan awujud cunduk mentul sing madhep mburi, pucuk, giwang kuping, kalung kalender awujud wulan tumanggal, lan gelang. Dheweke nganggo sanggul pandhan sing dihias mripat keriting, karangan bunga melati, jepit rambut cilik ing kiwa lan tengen, lan rong pasang kembang kantil ing sisih loro.

Gaya sanggul sing digunakake yaiku sanggul gedhe sing dihias nganggo untaian kembang melati awujud melok (mripat mbukak) minangka simbol bisa ndeleng apa sing kedadeyan ing mburi. Untaian melati dadi pencegah serangan saka mburi, dene sinthingan minangka hiasan kanggo sanggul.

Hiasan sirah sing bentuké bulan sabit uga diarani Wulan Tumanggal, sing nandheske manawa urip ing bumi iki pasrah kabèh marang Gusti Allah SWT. Hiasan sirah sing bentuké bulan sabit, sing diselehake ing ndhuwur sanggul madhep mburi, nandhani panyuwunan berkah saka Gusti Allah SWT. Kalung sing bentuké bulan sabit nduwèni teges sing padha karo hiasan sirah sing bentuké bulan sabit. Anting lan gelang dadi perhiasan pelengkap kanggo sandhangan.

 Kajian Pasukan Estri/Ladrang Mangungkung 
Fika Hidayani, sawijining panaliti lan ahli naskah kuna ing Kraton Kacirebonan, Cirebon, ing artikel kanthi irah-irahan Prajurit Wanita Jawa ing Kraton Mangkunegara I Surakarta sing diterbitake ing Jurnal Muwazah, Volume 5, Juli 2013, njlentrehake salah sawijining tulisan saka jaman biyen sing nyritakake babagan prajurit wanita, yaiku naskah kuna kanthi irah-irahan Koninklijk Instituut vor Taal-, Land-en Volkenkunde Oriental (KITLV Or) sing kasusun saka 606 kaca.

"Naskah iki diwenehake dening Mangkunegara VII marang peneliti saka Walanda sing jenenge Dr. Pigeud. Naskah kuna iki awujud buku harian sing nggambarake kanthi cetha lan rinci babagan uripe penulis lan wanita liyane minangka prajurit wanita, nyathet perkembangan politik ing Kraton, lan nyathet ekonomi lan pembukuan kraton," jlentrehe ing artikel kasebut.

Dheweke nambahake yen naskah kuna kasebut ditulis dening abdi dalem Mangkunegara I, sing uga dadi anggota korps wanita Mangkunegaran. Anane naskah KITLV Or iki, dheweke nerusake, nuduhake yen wanita ing jaman kuna nduweni peran penting ing pamrentahan, yaiku kanthi nglibatake prajurit estri iki kanggo mbela negara lan ngetutake perkembangan politik sawijining negara (swapraja).

Naskah KITLV iki nyritakake critane para wanita sing dadi prajurit pribadine Mangkunegara I, Kanjeng Gusti Pangeran Adipati, sing luwih dikenal kanthi jeneng Pangeran Sambernyawa. Miturut Rijklof van Goens, sing ngunjungi Mataram ing abad kaping 17, cacahe prajurit wanita iki ana 150 wanita enom.

Tugase para prajurit estri iki kalebu njaga pimpinan Kadipaten Mangkunegaran nalika tampil ing ngarepe wong akeh; nggawa peralatan pimpinan, kayata wadhah banyu ngombe, godhong sirih lengkap, pipa rokok, keset lawang, payung, kothak parfum, lan sandhangan sing bakal dienggo tamu sing disenengi Mangkunegara; lan njaga kabeh sisih Kraton Mangkunegara nganggo tumbak lan tulup.

Ing teks KITLV, dicritakake nalika para prajurit Estri melu upacara kanggo nampani gubernur saka pesisir lor-wetan, Jan Greeve, dheweke nganggo sandhangan nganggo keris kaya sandhangan tradhisional Bali, sing sandhangane dihias nganggo sulaman godhong emas, lan nganggo sabuk sulaman emas.

Pasukan mau mlaku, nggawa gandhewa lan panah. Banjur padha nembak prajurit kanthi tembakan bedhil kaping telu bebarengan. Sawise iku, para wanita numpak jaran lan numpak jaran, ninggalake para penonton.

 Budaya 
Christiana Dwi Wardhana, ing panlitene kanthi irah-irahan Kesetaraan Gender ing Babad Tutur Karya Mangkunegara I, sing diterbitake ing jurnal Jumantara Vol. 6 No. 1 taun 2015, njlentrehake destruksi budaya sing ditindakake dening Mangkunegara I marang status wanita kanthi ngembangake wanita liwat pendidikan.

"Mangkunegara I ora ngadegaké lembaga pendidikan khusus kanggo wanita, nanging saka kegiatan sing ditindakake jelas manawa proses pendidikan kasebut ditindakake dening Mangkunegara I dhewe. Iki bisa dideleng saka pendidikan keterampilan militer sing diajarake dening Mangkunegara I dhewe lan pembentukan pasukan khusus prajurit estri," jlentrehe.

Miturut Christiana Dwi Wardhana, pendidikan militer diwenehake dening Mangkunagoro I dhewe marang prajurit estri sing dibentuk, kaya sing katon ing kutipan ing ngisor iki: Pangeran Dipati asring angajar-ajar/ Ingkang estri prajurit/ Tur ngagem sanjata/ Munggeng luhuring kuda/ Ingunguncalan dadi nginggil/ Pan tidhadhahan/ Ngandhap munggeng turanggi// (BT, Durma, bait 8, kaca 212b)

Tegese: Pangeran Adipati kerep mulang prajurit Estri kanthi nggawa senjata, nunggang jaran, mbuwang senjata saka jaran, banjur prajurit Estri sing ana ing sangisore jaran nyekel.

Saliyané katrampilan militèr, literasi minangka pendidikan penting sing diwènèhaké marang wanita ing jaman Mangkunegaran. Iki katon saka pengangkatan salah siji prajurit wanita minangka carik estri wanita. Anané prajurit wanita lan carik estri wanita nuduhaké yèn wanita ing jaman pamaréntahan Mangkunegara I ora ringkih lan buta aksara.

Kualitas prajurit wanita Ladrang Mangungkung ora kalah karo prajurit pria. Dheweke dikagumi dening kanca-kancane lan dihormati dening mungsuh Mangkunegaran nalika semana. Prestasi prajurit wanita nuduhake yen wanita lan pria duwe peran lan tanggung jawab sing padha.

 Rujukan 

Kategori:Surakarta
Kategori:Mangkunegara