Dewi Wilutama

Dewi Wilutama (Tilotama) iku widadari yasane Bathara Wiswakarma, dewa kang ahli ing babagan bangunan. Dumadi saka aden-adening kaendahan sarta sesotya manik mawa retna. Mulane pinaringan jeneng Dewi Tilotama (ing padhalangan sinebut Wilutama), kang tegese aden-aden pinunjul/luwih dening becik.

Dumadine Dewi Wilutama, nuhoni pamundhute ratuning para dewa (Bathara Guru), kinarya sarana nyirnakake Sunda lan Upasunda kang dadi memalaning jagad.

"He Wilutama. Kita menyanga padunungane raseksa Sunda lan Upasunda. Godhanen raseksa loro puniku sarana sulistyaning warna lan manising polatan kita. Kita miragaa kang bisa nggiwangake atine si Sunda lan Upasunda, supaya sakarone nandhang lara gandrung, satemah raseksa loro puniku banjur pasulayan, amarga padhadene ngayunake marang kita," dhawuhe Bathara Guru.

Dewi Wilutama matur sendika, banjur budhal menyang prajane raseksa Sunda lan Upasunda.

Sunda lan Upasunda iku raseksa digdaya sekti mandraguna. Biyen tau mratapa ing Gunung Windya. Awit katarimaning tapane, buta loro iku darbe aji maneka warna, kekuwatane tanpa timbang ing jagad, bisa mancala warna wujud apa wae kaya kang dikarepake.

Kacarita Sunda lan Upasunda wus paripurna anggone nelukake para ratu ing jagad. Barang-barang jarahan wujud mas picis rajabrana akeh banget, ngundhung-ngundhung kaya gunung. Bareng kepengine ngelun jagad wis kaleksanan, Sunda lan Upasunda saben dinane tansah nggedhekake kasenengan, suka-suka parisuka bojana andrawina. Ngumbar hawa nafsu, nguja kekarepan, nuruti pepenginan. Kerep lelungan lan ngolah-ngalih pasanggrahan. Ngendi papan kang disenengi, ditekani.

Sawijining dina, Sunda lan Upasunda pinuju lagi mangun suka bojana andrawina ana ing kadhatone, rinubung para manggung ketanggung lan palara-lara kang padha tetembangan lan jejogedan binarung swaraning pradongga (gamelan). Sigra katungka praptane Dewi Wilutama.

Rindhik asu digitik, buta loro iku tumuli nyaketi Dewi Wilutama, banjur nyandhak tangane Sang Dewi kiwa tengen. Sunda nyekel tangane tengen Dewi Wilutama, dene Upasunda nyekel tangane kiwa.

"Adhi Upasunda, wanodya iki prameswariku. Kowe kudu ngajeni marang garwane kadang tuwa," ucape Sunda.

Upasunda wangsulan, "Aja ngono Kakang. Wanodya iki kanggo aku. Kowe wong tuwa kudu ngalah. Wis samesthine wong tuwa ngrabekake sedulure nom."

"Ora ngono, Dhi. Sarehne aku luwih tuwa, kudu duwe bojo luwih dhisik. Mula culna tangane kiwa, aja kokcekeli wae. Nyekeli tangane bojone kadang tuwa iku klebu murang krama."

"Aes, ora peduli."

Amarga padhadene kepengin nduweni Dewi Wilutama, ora ana kang gelem ngalah, raseksa Sunda lan Upasunda banjur perang tandhing. Wasanane raseksa loro iku mati sampyuh.

Sasirnane raseksa loro, Dewi Wilutama banjur kondur ing kahyangan. Kaparingan nugraha klebu musthikaning widadari. Kapareng mapan ing Karang Kawidadaren.

 Ing Crita Pedhalangan 
Ana ing crita padhalangan, widadari ana kang nandhang kaluputan, banjur disotake (disupatani) dadi kewan. Dewi Wilutama nate disotake dadi jaran sembrani lan macan loreng.

Ing lakon "Banjaran Drona", Dewi Wilutama disotake dadi jaran sembrani. Ya jaran iki kang nulungi Bambang Kumbayana, nyabrangake segara nganti tekan negara Pancala. Amarga "ditumpaki" Bambang Kumbayana, jaran sembrani dadi meteng. Bareng nglairake, wujude bayi lanang, rambute suren (rambut jaran), lan sikile tracak jaran. Bayi iku kaparingan tetenger Bambang Aswatama. Sawise nglairake, jaran sembrani iku ruwat (pulih), bali kaya maune, yaiku bali wujud widadari Dewi Wilutama.

Ing lakon "Samba Sebit", Dewi Wilutama disotake dadi macan loreng, mbegal Raden Samba kang nedya menyang Madukara. Dadi tarung rame. Wasana macan dilepasi panah, sirna margalayu (mati). Ilang wujude macan, dadi widadari Dewi Wilutama.

Minangka piwalesing budi, amarga Sang Dewi bisa pulih kaya maune, Sang Dewi saguh mitulungi Raden Samba ketemu karo Dewi Agnyanawati, kanthi cara mbabah bumi. Nanging wanti-wanti piwelinge, Samba ora pareng noleh mamburi. Samba matur sendika, banjur namakake patrem (keris cilik) peparinge Dewi Wilutama. Sanalika bumi jemblong, dadi urung-urung (trowongan). Ing jroning bumi sing maune peteng ndhedhet lelimengan, dumadakan mak byar, padhang. Ana pepadhang nyalawadi.

Raden Samba kaget lan gumun, "Iki padhange apa? Yen diyan cetha dudu. Srengenge uga dudu. Banjur padhange apa ya?" Amarga kepengin ngerti barang apa kang sumorot madhangi urung-urung, Samba nekad noleh mamburi. Saya banget gumun ngungune Samba, bareng priksa Dewi Wilutama sarirane nglegena (wuda blejed), badhonge (pawadonane, vaginane) sumorot mawa cahya. Sanalika Samba kagugah birahine.

Dewi Wilutama bareng priksa Samba noleh mamburi, badhonge sigra tinutupan. Sanalika jroning urung-urung dadi peteng ndhedhet lelimengan. Jroning peteng sing ana amung lali. Samba nekad ngruket Dewi Wilutama, nedya karodha paripaksa (diperkosa). Sang Dewi budidaya bisane uwal. Sawise uwal, banjur nibakake upata, "Heh, Samba. Patrap kita puniku kaya dudu patraping satriya, kang mesthine marsudi marang rehing kautaman, marsudi marang tata susila. Bleger kita manungsa, nanging jebul kapanjingan iblis laknat. Ya awit anggon kita murang tata marang ulun, boya wurung kita bakal mati siya. Raga kita bakal dijejuwing dening Sitija."

Sawise nibakake upata, Dewi Wilutama ilang kakedhepake. Kondur ing Karang Kawidadaren.

Samba nggetuni tumindake. Saiki gelem ora gelem mung kudu budidaya nutugake gawe landhakan, supaya bisa lumebu tamansari Trajutrisna, ora ana kang nyumurupi.

Ing lakon "Aswatama Maling (Aswatama Nglandhak)", yaiku lakon sawise Perang Bratayuda rampung, Dewi Wilutama paring pitulungan marang putrane, yaiku Bambang Aswatama kang nedya perang gerilya, mateni mungsuh-mungsuhe kanthi cara dhedhemitan. Kanthi migunakake panah Cundhamanik, Aswatama mbabah bumi, gawe urung-urung tumuju jroning kadhaton Ngastina, pinadhangan badhonge Dewi Wilutama. Bareng Aswatama noleh mamburi, Dewi Wilutama duka banget, banjur kondur ing Karang Kawidadaren.

 Kapethik Saking 
Mulyantara, 2020, Majalah Jaka Lodhang (cover tokoh wayang), Yogyakarta: Jaka Lodhang Pers