Astana Pajimatan Himagiri

Astana Pajimatan Himagiri (Aksara ) iku sawijining komplék pasaréan sing ana ning Désa Wukirsari, Kapanewon Imogiri, Kabupatèn Bantul, Daerah Istimewa Yogyakarta. Kompleks pasaréan iki minangka papan pasaréan para raja-raja teka wangsa Mataram lan kulawarga karo sanak kadangé.

 Terminologi 
Aran "Astana Pajimatan Himagiri" isiné teka telung tembung, yaiku: astana (Sansekerta: sthāna artiné "panggonan"), pajimatan lan himagiri sing artiné "gunung pedhut". Turner, Ralph Lilley (1969–1985), "hima" and "giri" (dalam bahasa Inggris), A Comparative Dictionary of the Indo-Aryan Languages, Oxford University Press, diakses tanggal 5 Februari 2022

Himagiri dijupuk teka basa Sansekerta hima lan giri (hima artiné "salju/pedhut" lan giri artiné "gunung/bukit"). Turner, Ralph Lilley (1969–1985), "hima" and "giri" (dalam bahasa Inggris), A Comparative Dictionary of the Indo-Aryan Languages, Oxford University Press, diakses tanggal 5 Februari 2022 Himagiri uga dipadakna karo aran liya kanggo Himalaya. Amarga iku, Astana Pajimatan Himagiri artiné "panggonan suci gunung pedhut".

 Sajarah 
Tilas pasaréan kraton ana ning Pasaréan Mataram. Sauntara kuwi, Astana Pajimatan Himagiri dibangun ning Bukit Merak dening Sultan Agung ing dekade kaping papat abad ke-17, dibangun ing taun 1632.

Pambangunan Komplek Astana Pajimatan Himagiri dipimpin dening Tumenggung Citrakusuma, arsitekturé campuran budaya Jawa-Islam. Struktur bangunan ing tlatah kuburan minangka ciri utama arsitektur Jawa pra-Islam. Komplek pemakaman iki ana nang bukit sing diarani Merak sing dhuwuré kurang luwih 100 meter teka permukaan segara.

Sakdurungé mbangun pasaréan enggal wonten ning Bukit Merak, Sultan Agung sing awalé mréntahna rekonstruksi pasaréan ning Girilaya, sing bakalé dados pasaréan kulawargané. Sing dipercaya mbangun pasaréan yaiku Panembahan Juminah kang pamané Sultan Agung. Sasampunipun pambangunan rampung, Panembahan Juminah sèda. Kanggo ngurmati jasane, Sultan Agung dhawuh supaya pamané dikubur ing Girilaya.

Paraga sing disarèna ana ing Girilaya yaiku Ki Ageng Giring, Ki Ageng Sentong, Panembahan Girilaya (para maratuwa Sultan Agung), Dyah Banawati (ibuné Sultan Agung) lan Panembahan Juminah (Paman Sultan Agung). Amarga Girilaya wis didadékna pesaréan kulawarga, Sultan Agung duwé rencana katé mbangun pasaréan kanggo para turunané ing Bukit Merak sing ana ning sisih kidul Girilaya.

Pamilihé Bukit Merak dadi papan pesaréan ora bisa uculna teka konsep masyarakat Jawa sing nganggep gunung lan bukit utawa dataran sing luwih dhuwur dadi papan suci lan penghubung antarané manungsa karo Gustiné. Bukit Merak diyakini nduweni kekuwatan gaib lan keramat. Iki dadi konstruksi intelektual sing dibentuk kanggo nyukupi kabutuhan manungsa kanggo samubarang sing asipat religius.

Sultan Agung sèda ing taun 1646 lan dadi ratu pertama sing disarèna ning Astana Pajimatan Himagiri, banjur para penerus wangsa Mataram lan turunané uga disarèna ning kéné.  Nganti sakwisé Perjanjian Giyanti ing taun 1755, sing mbagi Mataram dadi Surakarta lan Ngayogyakarta, sang prabu, kulawarga lan para sanak-seduluré banjur disarèna ing Astana Pajimatan Himagiri. Ning sisih kulon papan pasaréané para ratu ing Surakarta, déné ning sisih wetan papan pasaréané para ratu ing Ngayogyakarta.

Astana Pajimatan Himagiri mujudaké jaringan tradhisi ziarah Jawa menyang papan panggonan makam leluhur. Iki ndadékna pasaréan iki minangka salah sawijining tujuan wisata religius sing umum ditindakna dening masyarakat Jawa. Komplék pesaréan iki dikelola déning Sunanan Surakarta lan Kasultanan Ngayogyakarta kanthi mapanakna para abdi dalem sing ngurus pesareyan lan dikelola bebarengan.

 Tata letak 
Papan pemakaman ning Astana Pajimatan Himagiri kapérang dadi telung komplék utama, yaiku komplék makam raja-raja Mataram ing sisih lor paling ndhuwur, komplék makam raja-raja Surakarta ing sisih kulon lan komplek makam para raja Yogyakarta ing sisih wètan. Ing komplék makam para raja Mataram ana rong perangan, yaiku Astana Kasultanagungan lan Astana Pakubuwanan. Ing komplek pasaréan para raja Surakarta ana telung pérangan, yaiku Astana Kaswargan, Astana Kapingsangan lan Astana Girimulya. Ing kompleks pasaréan raja-raja Ngayogyakarta ana telung pérangan, yaiku Astana Kaswargan, Astana Besiyaran lan Astana Saptarengga.

Ing tlatah pasaréan iki uga ana kuburane wong pengkhianat, jenenge Tumenggung Endranata kanthi kuburan ing telung bagéan; ing sawetara bagéyan 409 undhak-undhakan, watara Gapura Supit Urang lan ing blumbang sisih tengen. Tumenggung Endranata dhewe diarani pengkhianat amarga dheweke bocor rencana kanggo nyerang Batavia. 

Babagan Tumenggung Endranata, sejarawan de Graaf njléntrehna dhéwéké minangka pengkhianat nanging ora ana ing konteks serangan Mataram ing Batavia. Dheweke dieksekusi sawisé rampung kraman Adipati Pragola II. Panyebab ukuman pati iku amarga randha Adipati Pragola II nglapurna marang Sultan Agung yen Tumenggung Endranata sejatiné sing dadi panyengkuyung ing konflik kraman Adipati Pragola II. 

 Bangunan 
Astana Pajimatan Himagiri dumadi teka sawetara plataran makam. Saben astana, dhéwé-dhéwéné ana telung plataran. Pesaréané raja ana nang plataran dhuwur bebarengan karo garwané lan kulawargané, plataran kapindho ana nang tengah lan plataran ngisor minangka plataran persiapan kanggo peziarah. Saben kaca disambungna kanthi gapura. Ing kompleks Astana Pajimatan Himagiri uga ana macem-macem komponen bangunan kalebu:

 Undhak-undhakan 
ka|jmpl|306x306px| Tangga tumuju kompleks Astana Pajimatan Himagiri (kira-kira taun 1935).
Sakdurungé mlebu kuburan, akèh undhak-undhakan sing ambané watara 4 mèter kanthi kemiringan 45 drajat sing ngubungna pemukiman karo kuburan. Ana kurang luwih 446 undhak-undhakan nang Astana Pajimatan Himagiri. Saben perangan undhak-undhakan nduweni teges lan makna tartamtu, kaya nang ngisor iki:

 Ana 32 undhak-undhakan saka pemukiman menyang wilayah cedhak Masjid Pajimatan Himagiri. Cacahing undhak-undhakan kasebut nyuduhna Astana Pajimatan Himagiri sing dibangun taun 1632.
 Ana 13 undhak-undhakan saka tlatah cedhak Mesjid Pajimatan Himagiri tumuju pekarangan Masjid Pajimatan Himagiri. Cacahing undhak-undhakan nglambangna munggah tahta Sultan Agung Anyakrakusuma dadi raja Mataram ing 1613.
 Ana 46 undhak-undhakan saka latar Masjid Pajimatan Himagiri nganti tangga paling dawa. Cacahing undhak-undhakan nyuduhna seda Sultan Agung ing 1646.
 Langkah paling dawa nomer 346. Jumlah undhak-undhakan kasebut nyuduhna Astana Pajimatan Himagiri sing dibangun kanthi tahapan luwih saka 346 taun.
 Ana 9 langkah ngubengi blumbang. Cacahing undhak-undhakan iku wujudna 9 anggota Walisanga.

 Masjid 
Astana Pajimatan Himagiri duwé masjid nang sisih kulon plataran tumuju undhak-undhakan kuburan. Mesjid iki diarani Mesjid Pajimatan Himagiri lan digunakna minangka panggon ibadah dening para abdi dalem nalika lagi tugas nang kana. Ruangan utama masjid iki ambané kurang luwih 10x6 meter persegi. Èmpèrané duwé ukuran watara 6x3 meter persegi. Mesjid iki nduwéni plataran kurang luwih 80 meter persegi.

 Pendhapa 
Pendhapa isa ditemokna nang aréa kuburan lan uga nang ngarep masjid. Bangsal yaiku gedhong terbuka kang duwé saka guru nanging ora ana témbok. Pendhapa nang Astana Pajimatan Himagiri digunakna para abdi dalem kanggo nindakna kuwajiban. Kajaba iku, pendhapa ugi asring didadékna panggon tunggu para peziarah sing ziarah nang makam. 

 Kelir 
Kelir yaiku gedhong cilik awujud pager tembok nang lawang mlebu saben pekarangan. Kelir nduwéni fungsi minangka penghalang supaya mripate wong ora katon langsung. Nang Astana Pajimatan Himagiri ana papat gedhong kelir, yaiku kelir nan Gapura Supit Urang, kelir nan Regol Sri Manganti I, kelir nang Regol Sri Manganti II lan kelir nan Gapura Papak.

 Regol 
Rangkaian halaman terbuka nang Astana Pajimatan Himagiri diarani plataran. Saben plataran disambung karo regol minangka penghalang antarané saben plataran. Regol nyuduhna bangunan atap sing fungsiné minangka lawang mlebu sing nyambungna komplék plataran siji menyang komplék plataran liyané.

 Gapura 
Kanggo munggah nang puncak Astana Pajimatan Himagiri ana gapura Gapura Supit Urang. Supit Urang iku aran strategi perang Mataram sing ditindakake kanthi ngubengi mungsuh bebarengan teka loro-lorone, saengga mungsuh kepépét kanthi pola kaya udang. Gapura Supit Urang sacara simbolis minangka gapura utama kanggo mlebu kabèh papan pasaréan. Astana wolung nang kompleks Astana Pajimatan Himagiri saben-saben duwe gapura minangka lawang mlebu.

 Komplèk 
ka|jmpl|300x300px| Dènah pasaréan nang Astana Pajimatan Himagiri
Dhaptar nang ngisor iki minangka urutan pembagian kompleks makam nang Astana Pajimatan Himagiri. Wiwitané para nata Mataram ana nang bagéyan sing padha, sawise kerajaan dibagi, bagean kanggo nata Surakarta lan Ngayogyakarta dipisahna.

 Makam para ratu Mataram 
Komplèk makam para raja Mataram kapérang dadi loro pérangan yaiku:

 Astana Kasultanagungan 

 Sultan Agung Anyakrakusuma
 Ratu Batang / Kanjeng Ratu Wetan (permaisuri Sultan Agung)
 Sri Susuhunan Amangkurat II
 Sri Susuhunan Amangkurat III

 Astana Pakubuwanan 

 Sri Susuhunan Pakubuwana I
 Sri Susuhunan Amangkurat IV
 Sri Susuhunan Pakubuwana II

 Pasaréan para ratu ing Surakarta 
Komplèk pasaréan para raja Surakarta kaperang dadi telu yaiku:

 Astana Kaswargan Surakarta 

 Sri Susuhunan Pakubuwana III
 Sri Susuhunan Pakubuwana IV
 Sri Susuhunan Pakubuwana V

 Astana Kapingsangan Surakarta 

 Sri Susuhunan Pakubuwana VI
 Sri Susuhunan Pakubuwana VII
 Sri Susuhunan Pakubuwana VIII
 Sri Susuhunan Pakubuwana IX

 Astana Girimulya Surakarta 

 Sri Susuhunan Pakubuwana
 Sri Susuhunan Pakubuwana XI
 Sri Susuhunan Pakubuwana XII

 Pasaréan para ratu ing Ngayogyakarta 
Komplèk pasaréan para raja Yogyakarta kaperang dadi telu yaiku:

 Astana Kaswargan Yogyakarta 

 Sri Sultan Hamengkubuwana I
 Sri Sultan Hamengkubuwana III

 Astana Besiyaran Yogyakarta 

 Sri Sultan Hamengkubuwana IV
 Sri Sultan Hamengkubuwana V
 Sri Sultan Hamengkubuwana VI

 Astana Saptarengga Yogyakarta 

 Sri Sultan Hamengkubuwana VII
 Sri Sultan Hamengkubuwana VIII
 Sri Sultan Hamengkubuwana IX

 Budaya lan tradhisi 
Ana telung tradhisi sing biasané dilakokna nanng Astana Pajimatan Himagiri, yaiku Nawu Enceh, Kirab Budaya Ngarak Siwur, lan Nyadran. Prosesi saben tradhisi kaya ing ngisor iki:

 Nawu Enceh 
Nawu Enceh yaiku upacara nyiram banyu gentong kanthi tujuan ngresiki gentong nang ngarepé makam Sultan Agung. Tradhisi iki dilakokna saben wulan Sura ing dina Jum’at Kliwon. Acarané dimulai waosan donga dening penjaga kuburan. Sholawat katur dumateng Allah kangge leluhur ingkang sampun sèda.

 Ngarak Siwur 
Ngarak Siwur wujudna kirab budaya sing isih ana gegayutané karo tradhisi Nawu Enceh. Kirab Budaya iki dianana sakdurungé upacara Nawu Enceh, yaiku dina Kemis Wage sore. Karnaval kabudayan iki fokus ing ngarak utawa nampilna siwur, yaiku piranti kanggo ngumpulna banyu ing kendi sing digawe teka batok klapa teka saben karaton sing cacahé ana loro (Surakarta lan Yogyakarta).

 Nyadran Karaton 
Nyadran Karaton wujudna rerangkening upacara adat kang dilakokna saben karaton (Surakarta lan Ngayogyakarta) sajrone sasi Ruwah kanggo ngucapna rasa syukur sing dilakokna bebarengan kanthi cara ziarah lan ndonga marang para leluhur sing wis tilar donya. Upacara adat iki ngelibatna abdi dalem, santana dalem karo pangageng caraton.

 Galeri 

 Deloken sisan 

 Pasaréan Mataram
 Pasaréan Tegalarum
 Astana Mangadeg
 Astana Girilayu
 Astana Giriganda

 Referensi 

 Wacan liyané