Ibu Ruswa

Ibu Ruswa utawi Nyi Kusnah (nami jangkepipun) inggih menika tokoh wanita ingkang dados Koordinator umum nalika perang kamardikan mungsuh Walanda ing tlatah Ngayogyakarta.

 Mangsa Alit dumugi Krama 
Nyi Kusnah miyos ing Ngayogyakarta rikala tanggal 29 Bakda Mulud warsa 1835 (Jawi) utawi warsa 1905 kanthi asma Kusnah. Panjenenganipun miwiti ngangsu kawruh wonten ing sekolah rakyat. Wiwit alit, piyambakipun sampun dipunwulang maneka warna kawruh Jawa. Tiyang sepuhipun Nyi Kusnah sedaya ugi tiyang Jawi, ananging tiyang sepuhipun namung marengaken Nyi Kusnah ngangsu kawruh dumugi Sekolah Rendah kemawon. Nalika sampun dungkap wanci dhiwasa, Nyi Kusnah krama kaliyan pegawai Kantor Pos Ngayogyakarta ingkang sregep anggenipun nyambut damel. Pegawai kantor pos menika asmanipun Pak Ruswo, pramila sasampunipun kekalihipun palakrami banjur Nyi Kusnah asmanipun malih dados Nyi Kusnah Ruswo Prawiroseno. Sasampunipun palakrami, Pak Ruswo kaliyan Ibu Ruswo wiwit aktif ing perjuangan bangsa Indonesia.

 Kagiyatan Organisasi 

 Organisasi kapanduan 
Ing taun 1928, INPO (Indonesische Nationale Padvinders Organisatie) utawi ing basa Indonesia dados Kepanduan Nasional Indonesia ngadeg lan berpusat ing Jakarta. Wektu punika, Bapak lan Ibu Ruswo melu aktif ing ngedegaken cabang-cabangipun ing Yogyakarta saha dados bagian saking kepengurusane. Saking sabanjure wekdal, INPO nggabung kaliyan Jong Java Padvindery (Kepanduan Gerakan Jong Java) lan pungkasanipun nglebur dados KBI (Kepanduan Bangsa Indonesia) ingkang amemusat ing Yogyakarta. Ibu Ruswo piyambak tetep aktif ing kepengurusan KBI punika.

 Organisasi wanita 
Ibu Ruswo ugi melu aktif ing organisasi P4A (Perkumpulan Pemberantasan Perdagangan Perempuan lan Anak). Keterlibatane ing organisasi punika dipun dorong déning rasa prihatinipun dhateng maraké perdagangan perempuan lan anak ing jaman punika. Liwat P4A, panjenenganipun ngupadosaken supados nglawan praktik-praktik punika kanthi langkung efektif. Saliyanipun punika, Ibu Ruswo ugi melu berjuang kanggé nglindhungi buruh wanita saking perlakuan ingkang boten adil ingkang asring dipun lampahi déning pengusaha Jepang lan Tionghoa.

Ingkang salarahipun, perjuangan Ibu Ruswo fokus dhateng pembelaning lan perlindunganing martabat wanita saha anak-anak miturut organisasi wanita lan sosial. Salah satunggaling caranipun inggih punika kanthi gabung ing Wanita Setya Rahayu, ingkang salajengipun dados Isteri Indonesia. Liwat organisasi punika, panjenenganipun nggalang dana kanthi mbuka stan panganan lan ombenan nalika perayaan Sekaten. Dana ingkang kakempal punika dipun-ginakaken kanggé mbantu para pejuang kemerdekaan, mliginipun ing panyedhiyaan logistik, supados saged ngendhakake bebanipun ing ngleksanani perjuangan.

 Perjuangan 
Ibu Ruswo nggadhahi peran ingkang aktif ing perjuangan kamardikan. Sawisé Hindiya Walanda nyerah marang Jepang, Indonesia bebas saking penjajahan Walanda, nanging malah ganti tiba ing tangan Jepang, ingkang dipun anggep langkung kejam. Rakyat dados tambah nandhang sengsara amarga kabudayan Indonesia dipun sedot habis. Para pemimpin bangsa nyoba nyusun kekuatan kanggé nglawan Jepang. Nalika Jepang nguwasani, samukawis ingkang magepokan kaliyan Belanda dipunhapus utawi dipungantos kaliyan nami Jepang, kalebet organisasi-organisasi wanita ingkang dipun lebur dados Fujinkai supaya pengawasan dados langkung gampang. Kahanan punika nglimbangaken gerakan wanita ing perjuangan. Ing kahanan punika, Ibu Ruswo nindakake perjuangan liwat BPP (Badan Pembantu Prajurit), organisasi ingkang dipun dirikake kanggé nglatih tentara PETA, Heiho, lan sapiturute. BPP punika amemusat ing Jakarta kanthi ketua Oto Iskandar Dinata, dene ing Yogyakarta, Ibu Ruswo dipun tugasi dados pengurus harian ing ngandhap pimpinane BPH. Puruboyo.

Tugasipun Ibu Ruswo ing BPP punika abot lan kebak risiko, amargi yen wonten kalepatan, hukumane saged nyebabake pemenggalan utawi eksekusi. Nanging, kanthi ngati-ati lan ketekunan, panjenenganipun saged nindakaken tugas punika kanthi saé. Pengalaman nalika wekdal penjajahan Walanda nyokong panjenenganipun ing perjuangan bawah tanah bebarengan kaliyan para pejuang kamardikan, kalebet Bung Karno. Malah, Ibu Ruswo nate nyelametaken Bung Karno saking sergapan intel Walanda (PID). Pengorbanan lan jasa-jasane ugi dipun akoni déning pamaréntah Jepang, ingkang paring penghargaan dhateng panjenenganipun ing bulan April 1945, sing dinten punika padhet kaliyan dinten kelahiran Kaisar Jepang Tenno Heika. Saking pamaréntah Jepang, Ibu Ruswo dipun paringi bintang "UTSKU PERAK"

Sarampungé masa kamardikan, BPP banjur dados BPKKP (Badan Penolong Keluarga Korban Perjuangan). Ing organisasi punika, Ibu Ruswo dados pengurus aktif, saengga saben prajurit kenal lan ngormati jasa-jasane. Ibu Ruswo dipun anggep kados ibunipun dhewe lan dipun paringi gelar "IBU PRAJURIT".

 Koordinator logistik dapur umum perang kamardikan 
Ibu Ruswo gadhah peran ingkang sanget wigati ing nata lan ngatur dhapur umum. Wekdal pambentukan BKR (Badan Keamanan Rakyat) ing kantor BPKKP, sampun dipun-putusaken bilih Ibu Ruswo kaparingan tugas nyayarakaken logistik awujud dhaharan saha unjukan kanggé para BKR utawi para prajurit. Sasaminipun para ibu ing kitha, panjenenganipun tanggel jawab nyayarakaken logistik kanggé para prajurit.

Panyedhiyaan logistik ing wekdal punika boten gampil, amargi boten namung nyayarakaken dhaharan, nanging ugi kalebet proses panglumpukan bahan, masak, saha ndhérékaken dhaharan dhumateng para prajurit. Tugas punika kagolong ingkang risiké ageng saha boten sae, ngenging kahanan perang ingkang ndadosaken anceman tansah wonten. Ibu Ruswo ugi mastani supados logistik saged dipun saluraken kanthi sae dhumateng para prajurit ing sanjabaning kitha, kados Magelang, Ambarawa, saha Semarang.

Nalika Agresi Militer Walanda II, Ibu Ruswo tetep aktif ngrewangi para gerilyawan ing panyukupan kabutuhan dhapur umum. Dalemipun dados Pos Komando SWK 101 saha pusat logistik. Panjenenganipun ugi nglumpukaken para ibu ing Yogyakarta saha sakupenge, supados saged mèlu nyayarakaken saha ndhérékaken dhaharan kanggé para pejuang. 

 Kurir serat gerilya 
Salajengipun aktif ngladosi dhapur umum nalika Revolusi, Ibu Ruswo saha Pak Ruswo ugi gadhah peran ingkang wigati ing panglumpukan laporan lan informasi, saha dados panyambung kalihan Komando TNI. Kalih panjenengan asring dipun tugasaken dados kurir, ngladosaken serat dhawuh saha dokumen ingkang wigati saking Jenderal Sudirman dhumateng Letnan Kolonel Suharto, ingkang nalika semanten njabat dados komandan WK-III. Kajawi punika, panjenengan kalih ugi ngladosaken serat-serat wigati ingkang dipun aturaken antawisipun Letkol Suharto kaliyan Sri Sultan Hamengku Buwono IX.

Supados dokumen-dokumen punika tansah wilujeng lan boten kepanggih dening prajurit Walanda, panjenengan kalih nyumputaken ing jero stang pit ingkang dipun tutup mawi pegangan (handvat) utawi ing sangisoring sadel. Kanthi mekaten, serat-serat punika tetep aman lan boten kepanggih nalika dipun priksa déning prajurit Walanda.

 Anugerah tanda jasa 
Amargi perjuanganipun ingkang tanpa lelah saha kebak pangabdian, ing taun 1958 Ibu Ruswo pikantuk anugerah Bintang Gerilya saking Pemerintah Republik Indonesia. Panghargaan punika kaparingaken langsung déning Kanjeng Presiden Soekarno ing Sitinggil Kraton Yogyakarta. Ing wekdal ingkang sami, Sri Sultan Hamengku Buwono IX saha Ibu Sudirman, ingkang nglambangaken Jenderal Sudirman, ugi nampi panghargaan saking pamaréntah.

Sawisé sawatawis wekdal nandhang gerah, Ibu Ruswo séda ing tanggal 28 Agustus 1960 wonten ing griya sakit Panti Rapih Yogyakarta. Putra-putra TNI nyuwun supados layonipun saged dipunsemayamaken ing Asrama Tentara Batalyon 438 Beteng Yogyakarta (ingkang sakmenika dados Museum Benteng Vredeburg), nanging Pak Ruswo mutusaken supados layonipun langkung rumiyin dipunsemayamaken wonten ing dalemipun ing Jalan Yudonegaran 99 A. Esukipun, layonipun sempat dipunsemayamaken ing Asrama Tentara Batalyon 438 sawetawis jam, sadèrèngipun miturut keputusan pamaréntah, lajeng dipunmakamaken ing Taman Makam Pahlawan Kusuma Negara Yogyakarta. 

Minangka pangalembana dhumateng jasa-jasanipun, pamaréntah dhaérah ngabadèkaken asmanipun kanthi ngowahi nama Jalan Yudonegaran, ingkang dados papan panggenanipun, dados Jalan Ibu Ruswo. Amargi usulan saking kulawarga eks Resimen 22 Wehrkreise III, asma dalan ing sisih wétan Alun-Alun ngantos dhateng arah Jalan Brigjend Katamso dipun owahi. Owah-owahan nama dalan punika kaserat ing serat ketetapan saking Kanjeng Wali Kota Madya ing taun 1981.Dalan punika minangka pangeling-eling dhumateng perjuangan para pejuang, ibu-ibu pejuang, saha para wanita ingkang tulus kersa ngladosi lan berkorban kanggé bangsa lan nagara.

 Rujukan