Basa Uzbèk

Basa Uzbèk iku basa Turk lan basa resmi ing Uzbèkistan. Sing asli ngendikan basa iki cacah 27 yuta, ya iku wong-wong Uzbèk ing Uzbèkistan lan ing rupa-rupa panggonan ing Asiah Tengah. Basa Uzbèk iku péranganing kulawarga basa Turk Wétan (Karluk), ya iku turuning kulawarga basa Turk. Basa manca kang mangaribawani basa Uzbèk kaya ta basa Pèrsi, Arab, lan Ruslan. Salah siji titikan kang mbédakaké basa Uzbèk saka basa-basa Turk liyané iku bundhering swara  dadi , awit saka prabawaning basa Pèrsi.

 Jeneng 
Basa Uzbèk diarani  utawa  ing basa Uzbèk dhéwé. Ing alfabèt Kiril, jeneng mau ditulis  lan ; ing abjad Arab,  lan .

 Sajarah 
Wong Turk ayaké ndunungi pinggiring Kali Amu Darya, Syr Darya, lan Zarafshan kawit saorané 600-700 M. Sansaya suwé, wong Turk mau awor karo wong Iran Wétan kang wis manggoni Sogdia, Bactria, lan Khwarezm ndhisikan. Darah Turk pisanan kang nguwasani laladan mau aran Karakhan kang kuwasa ing abad ping 9–12. Karakhan iku gabunganing bangsa Karluks, bangsa Chigils, bangsa Yaghma lan bangsa-bangsa liyané.

Basa Uzbèk bisa diarani turuning basa Chagatai, ya iku basa susastra ing Asiah Tengah Turk ing wewengkoning Chagatai Khan, Timur, lan darah Timur (kalebu panggedhé Mughal wiwitan ing Indhu). Basa iki kasuwur awit saka lelabuhané Ali-Shir Nava'i ing abad ping 15 lan 16. Nava'i iku karan dutaning sastra Chagatai. Dhèwèké gedhé banget pasumbangé tumrap tuwuhé basa Chagatai kang nurunaké basa Uzbèk lan ingaran kang yasa sastra Uzbèk. CS1 dandani: Basa ora kaweruhan (link) CS1 dandani: Basa ora kaweruhan (link) Lumantar wong Karluk, basa Chagatai olèh prabawa basa Pèrsi lan Arab. Ing abad ping 19, basa Chagatai wis arang kanggo ing karya sastra, tumuli cures ing abad ping 20.

Tembung Uzbèk kang saiki kanggo ngarani basa iki ing kala kapungkur tegesé béda. Sadurungé taun 1921 "Uzbèk" lan "Sart" ingaran rong dhialèk kang séjé:
 "Uzbèk" iku basa Kipchak kang digawé laras-swara lan minangka basa padinané pranakaning para neneka kang ndunungi Transoxiana kanthi dipandhégani Muhammad Shaybani nalika abad ping 16. Wong-wong mau ndunungi mligi ing sakiwa-tengené Bukhara lan Samarkand. Sanajan mangkono, dhialèk Turk enggonan ing Tashkent uga ngalami laras-swara.
 "Sart" iku dhialèk Karluk kang dadi basa padinané wong-wong Turk kang luwih ndhisik ndunungi wewengkon kono, mligi ing Lembah Fergana lan Wewengkon Qashqadaryo, lan sawatara papan ing Wewengkon Samarqand; dhialèk iki ngemu luwih akèh tembung-tembung Arab lan Pèrsi, lan ora ngalami laras-swara.
Ing Khiva, wong Sart ngandikan sawijining basa Oghuz kang kadayan basa Pèrsi. Sawisé taun 1921, réjim Sovyèt mbusak istilah Sart amarga dianggep jeneng kang ala lan ngukuhaké aturan yèn kabèh wong Turk kang ndunungi Turkéstan diarani wong Uzbèk, kalebu wong-wong kang dudu turunan Uzbèk.

Sanajan mangkono, basa tulis baku kang dipilih kanggo républik anyar ing taun 1924 dudu basa "Uzbèk" prarévolusi, nanging basa "Sart" saka laladan Samarkand. Pamilihé iku njalari protès para Bolsheviks Uzbèk kaya ta Fayzulla Khodzhayev. Edward A. Allworth duwé panemu yèn kang mangkono "nglèrèg sajarahing sastra ing wewengkon iku" lan supaya para juru nganggit kaya déné Ali-Shir Nava'i saka abad ping 15 bisa diaku minangka wong Uzbèk. Kabèh dhialèk Uzbèk isih lestari minangka basa guneman.

 Dhialèk 
Basa Uzbèk duwé akèh dhialèk kang béda-béda saben laladan. Mangkonoa, ana siji dhialèk kang padha-padha dingertèni kang dienggo ing médhia massa lan pérangan gedhé cap-capan. Sawatara dhialèk kang gedhé panganggoné ya iku dhialèk Tashkent, dhialèk Uzbèk, dhialèk Ferghana, dhialèk Khorezm, dhialèk Chimkent-Turkéstan, lan dhialèk Surkhandarya.

 Fonologi 

 Swara 
+ Swara Ngarep Tengah Buri Nutup ɪ~   Sedhengan    Menga   

 Wyanjana 
 Labial Dhéntal Alvéolar Palatal Vélar Uvular Glotal Nasal    Plosif/Afrikat tanpaswara   ()    () maswara     Frikatif tanpaswara      maswara   ()  Aproksiman   Rotik 

 Réferènsi 

 Kapustakan 










 Republic of Uzbekistan, Ministry of Higher and Middle Eductation. Lotin yozuviga asoslangan oʻzbek alifbosi va imlosi   (Latin writing based Uzbek alphabet and orthography), Tashkent Finance Institute: Tashkent, 2004.
 A. Shermatov. "A New Stage in the Development of Uzbek Dialectology" in Essays on Uzbek History, Culture and Language. Ed. Bakhtiyar A. Nazarov & Denis Sinor. Bloomington, Indiana, 1993, pp. 101–9.

 Pranala njaba 
 Konverter
 Uzbek Cyrillic–Latin converter
 Uzbek Cyrillic-Latin text and website converter
 Uzbek Latin-Cyrillic text and website converter
 Bausatra
 Dictionary of the Uzbek Language Volume I (А—Р)  (Tashkent, 1981)
 Dictionary of the Uzbek Language, Volume II (С—Ҳ)  (Tashkent, 1981)
 English-Uzbek and Uzbek-English online dictionary
 English-Uzbek and Uzbek-English online dictionary 
 Russian-Uzbek and Uzbek-Russian online dictionary 
 Uzbek<>Turkish dictionary  (Pamukkale University)
 Ole Olufsen: "A Vocabulary of the Dialect of Bokhara"  (København 1905)
 Paramasastra lan éjaan
 Introduction to the Uzbek Language , Mark Dickens
 Principal Orthographic Rules For The Uzbek Language , translation of Uzbekistan Cabinet of Minister's Resolution No. 339, of August 24, 1995
 Uzbek alphabet, Omniglot
 Bahan sinau
 Ona tili uz , a website about Uzbek
 Uzbek language materials , Uz-Translations

Kategori:CS1 dandani: Basa ora kaweruhan
Kategori:Basa aglutinatif
Kategori:Kulawarga basa Turk