Ulaanbaatar

Ulaanbaatar, biyèné jejuluk Ulan Bator  , , Ulayanbayatur, kanthi barès "Wira abang"), iku kutha krajan Mongolia lan kutha gedhé dhéwé. Kutha iki ora klebu ing provinsi (aimag) ngendi waé ing negara iki. Mèh setengah saka gunggung padunung negara Mongolia, manggon ing kutha iki. Cacah padunungé ing taun 2014 luwih saka 1,3 yuta.

Kutha iki kapernah ing tengah lor Mongolia. Kutha iki manggon udakara 1.300 mèter sadhuwuré sagara lan pernahé ing èrèngé Kali Tuul. Kutha iki dadi punjering budaya Mongolia, indhustri, lan ékonomi. Dalan punjering Mongolia nyambung marang Rél Trans-Siberia ing Ruslan lan sistem rél ing Cina.

Kutha iki diyasa nalika 1639 minangka dadi punjering papan pindhahan Buddha monastik. Papan iki dadi tempuraning antarané Kali Tuul lan Kali Selbe. Sadurungé iku, ibukuthané diganti kaping wolu likur, lan saben ibukutha kang dipilih kanthi upacara kang resmi. Ing abad rong puluh, Ulaanbaatar ngrembaka dadi punjering indhustri kang tansaya gedhé.

 Jeneng lan etimologi 
kiri|jmpl|168x168px|Ulaganbagatur ing panulisan Mongolia klasik
Miturut sujarah, akèh jeneng kang mrebawani tembung Ulaanbaatar. Sadurungé 1911, jeneng resmi kutha iki ya iku Ikh Khüree (Mongolian, "Pamukimam kang Gedhe") utawa Daa Khüree (Даа Хүрээ, dà, "gedhe"), utawa mung Khüree. Ing basa Cina, Dà kùlún (大庫倫), lan karan ing basa kulonan minangka "Kulun" utawa "Kuren."

Nalika kamardikan ing taun 1911, kanthi pamaréntahan kang sekuler lan karajan Bogd Khan (saiki), kutha iki jenengé diganti dadi Niĭslel Khüree (Нийслэл Хүрээ, "Kutha krajan Pakuwon"). Kutha iki jejuluk Bogdiin Khuree (Богдын Хүрээ, Bogdiĭn Khüree, "Biara Khan kang Gedhe lan Suci") ing sawijing lagu rakyat "Praise of Bogdiin Khuree". Ing basa kulonan, nalika iku, kutha iki asring jejuluk minangka Urga (saka mongolia, Örgöö, "Pura").

Nalika kutha iki dadi ibukutha anyar Republik Rakyat Mongolia ing taun 1924, jeneng kutha iki diganti dadi Ulaanbaatar (Улаанбаатар, Ulaanbaatar, Mongolia klasik Ulaganbagatur, kanthi barès jejuluk "Wira Abang"). Ing acara Rakyat Agung Khuraldaan Mongolia kang kasiji ing taun 1924, meh kabèh utusan nywarakaké kekarepané kanggo ganti jeneng ibukutha dadi Baatar Khot ("Kutha Wira"). Nanging, ing ngisoré  panindhesé aktivis Soviet saka Komunis International, Turar Ryskulov, kutha iki jenengé Ulaanbaatar Khot ("Kuthané Wira Abang").Протоколы 1-го Великого Хуралдана Монгольской Народной Республики. Улан-Батор-Хото,1925

Ing Eropah lan Amérika Lor, Ulaanbaatar lumrahé dijuluki Urga utawa Khure nganti taun 1924. Lan sawisé tahun 1924 jejuluk Ulan Bator (éjaan asalé saka , Ulan-Bator). Éjaan Ruslan ("Улан-Батор") iku fontetik Ruslan kang padha karo jeneng Mongolia, miturut ékakapti éjaan Ruslan. Bentuk iki ditetepaké rong puluh taun sadurungé jeneng Mongolia ana éjaan saka tulisan sirilik lan pertalan 'Ulaanbaatar' (1941-1950).

 Polusi udara 
Polusi udara iku dadi prakara kang wigati ing Ulaanbaatar, mligi ing mangsa salju. Kadar saka jinis-jinis partikulat tartamtu (PM10) kerep ngluwihi saka wates kang dianjurké déning WHO. Ing kutha iki, kadaré partikulat ngluwihi saka kadar partikulat kutha-kutha indhustri kang kapernah ing Cina Lor. Ing sasi-sasi mangsa salju, keluk bisa ganggu pandeleng lan malah bisa marai gangguan lalu lintas udara ing papan anggegana.

Sumber polusi kang gedhé dhéwé ya iku saka kompor kang dinggo manasaké lan masak ing pamukiman ger, uga polusi disebabaké pambangkit daya listrik kang bahan bakaré batu bara. Perkara iki saya nemen, nalika Ulaanbaatar kapernah ing éréngan antarané pagunungan kang dhuwur. Saka kaanan iku, njalari kutha iki ora kena angin mangsa salju lan sirkulasi udara dadi kaganggu.

Padunung Ulaanbaatar sadhar banget babagan prakara polusi ing kutha (nalika sasi-sasi mangsa salju, tataran polusi, lan kaanan kadar udara kang diprayogakaké déning WHO kang dilapurké ing tivi, kang memper karo lapuran pangira hawa) lan cara kanggo mbenakaké kaanan iki, kang wis dirembug tetaunan, nanging, durung ana dalan kang gampang kanggo ngrampungi prakara iki.

 Gegayutan internasional 
Ulaanbaatar iku anggota saka Jaringan saka kutha-kutha baku ing Asiah 21.
jmpl|Plakat kang isiné kutha-kutha kembar Ulaanbaatar. Ing website resmi kutha iki, namung nyebutaké Moskwa, Hohhot, Seoul, Sapporo lan Denver minangka kutha kembar.

 Kutha kembar 

Ulaanbaatar iku kembar karo:

  Namyangju, South Koréa
  Ankara, Turkey (2003)
  Seoul, South Koréa (1995)
  Krasnoyarsk, Russia
  Irkutsk, Russia 
  Moscow, Russia
  Saint Petersburg, Russia
  Ulan Ude, Russia 
  Denver, Colorado, United States 
  Bangkok, Thailand
  Sapporo, Japan
  Aomori, Japan
  Taipei, Republic of China (Taiwan)
  Hohhot, China
  San Francisco, United States
  Hanoi, Vietnam
  Tokyo, Japan
  Gold Coast, Australia 
  Delhi, India
  Leeds, United Kingdom
  Most, Czech Republic
  Colombo, Sri Lanka

 Adohé kutha iki marang kutha-kutha ing negara liya 
Ulaanbaatar cedhak marang kutha-kutha kaya ta Seoul (1.995 kilométer saka Ulaanbaatar), Hong Kong (2.900 kilomèter saka Ulaanbaatar), Tokyo (3.010 saka Ulaanbaatar) lan Moskwa (4.650 kilométer saka Ulaanbaatar). Ing watesan antara Zamyn Uud-Erenhot lan Altanbulag-Kyakhta iku siji-sijiné panggon kanggo gegayutan Mongolia marang negara sakiwa-tengené. Lan papan labuh liya lumrahé luwih cilik. Ing jaman saiki, Ulaanbaatar dadi papan kang baku, lan namung siji-sijiné papan kanggo gegayutan antara Mongolia lan negara sakiwa-tengené. Kutha punjering donya kang cedhak dhéwé marang Ulaanbaatar ya iku Beijing. Menawa arep lunga saka Ulaanbaatar menyang Beijing, lan sawaliké, bisa lumantar anggegana, rél, lan dalan-dalan kang padha gegayutan.

 Wong kang kondang 
 Asashoryu
 Hakuho
 Mungonzazal Janshindulam
 Sanjaasurengiin Zorig
 Nambaryn Enkhbayar
 Harumafuji Kōhei

 Ing carita fiksi 
Ing novel Alas, Babylon kang dianggit déning Pat Frank, kutha iki dadi papan pindgahé pangarsa Soviet. Ing novel iki wis ana setasiyun gelombang-medium kanggo komunikasi.

 Waca uga 
 Arsitektur Mongolia
 Dhaptar kutha-kutha kang duwé sujarah ing Mongolia
 Peace Bridge (Mongolia)

 Rujukan 


 Pranala njaba 
 Ulaanbaatar City Hall  (Mongolia)
 Informasi umum bab Ulaanbaatar
 "Urga utawa Da Khuree" saka Mongolia lan Mongol kang dianggit déning A. M. Pozdneyev