Pakubuwana XII

42px Raja Surakarta
Sri Susuhunan Pakubuwana XII utawi  Sampéyandalem Ingkang Sinuhun Kangjeng Susuhunan Pakubuwana Ingkang Jumeneng kaping Kalih-welas (Hanacaraka: ꦯꦩ꧀ꦥꦺꦪꦤ꧀ꦢꦊꦩ꧀ꦲꦶꦁꦏꦁꦯꦶꦤꦸꦲꦸꦤ꧀ꦑꦁꦗꦼꦁꦯꦸꦯꦸꦲꦸꦤ꧀ꦤꦤ꧀ꦦꦑꦸꦨꦸꦮꦟ꧇꧑꧒꧇)  (miyos kanthi asma Radèn Mas Suryaguritna ing Surakarta, 14 April 1925 – séda ing Surakarta, 11 Juni 2004 dumugi yuswa 79 taun) inggih punika raja ingkang kaping sewelas wonten ing karaton Kasunanan Surakarta.

 Biografi 
Asma asliipun yaiku G.R.M. Suryo Guritno, putra dalem Sampeyan Dalem Ingkang Sinuhun Kanjeng Susuhunan Pakubuwana XI saking permaisuri KRAy. Koespariyah (ingkang kagungan gelar GKR. Pakubuwana), lajeng kapundhut lair tanggal 14 April 1925. Panjenenganipun ugi kagungan sadulur estri seibu, inggih punika GRAy. Koes Sapariyam (ingkang pinanggih gelar GKR. Kedaton).

Nalika taksih alit, Suryo Guritno naté sekolah ing ELS (Europeesche Lagere School) Pasar Legi, Surakarta. Ing antawisipun para kanca sekolah, panjenenganipun asring dipunundang kanthi nama Bobby. Ing sekolah ingkang sami punika ugi sinau para pamanipun, para putra Pakubuwana X ingkang sapantaran kaliyan piyambakipun. Suryo Guritno kaanggep minangka bocah ingkang gampil nyawiji, remen nyedhaki kanca-kancanipun tanpa mèmperaken strata sosial. Wiwit alit, piyambakipun remen sinau tari klasik, utamane ingkang dados kasesenganipun yaiku Tari Handaga lan Tari Garuda. Kajawi punika, panjenenganipun ugi remen ngaji dhateng Bapak Pradjawijata lan Bapak Tjandrawijata saking Mambaul Ulum. Kasesengan sanèsipun yaiku olahraga panahan.

Miwiti taun 1938, Suryo Guritno kedah kendhat sekolah sawatawis dangu, kirang langkung punjul limang wulan, awit piyambakipun nderek sang rama, Pakubuwana XI, ingkang pikantuk dhawuh ndherek rawuh dhateng Walandi bebarengan kaliyan para raja ing Hindia Belanda nalika semana, kanggé rawuh ing pésta 40 taun penobatan Ratu Wilhelmina.

Sasampunipun wangsul, panjenenganipun nerusaken pawiyatan ing Hoogere Burgerschool te Bandoeng (HBS Bandung) bebarengan kaliyan sawetara pamanipun. Nanging, sawisé sinau kirang langkung setengah taun, Perang Pasifik njeblug, lan pasukan Jepang ngrebut panguwasa saking Sekutu sahingga Hindia Belanda ambruk. Pakubuwana XI lajeng maringi dhawuh supados Suryo Guritno mulih dhateng Surakarta.

Nalika semana, panjenenganipun kedah narima kasunyatan sanget nelangsa, amargi ing Sabtu, 1 Juni 1945, Pakubuwana XI kapundhut. Miturut adat karaton, ingkang paling kagungan hak marisi dampar yaiku KGPH. Mangkubumi, putra sulung Pakubuwana XI. Nanging, kesempatan punika kapundhut amargi ibundané, GKR. Kencana, sampun séda taun 1910 lan boten nate kasembadan dados permaisuri nalika Pakubuwana XI munggah dampar. Awit saking kahanan punika, tebuka kamungkinan tumrap Suryo Guritno, sanadyan piyambakipun minangka ingkang paling enèm.

Tandha-tandha bab punika saya cetha nalika pangéran enèm punika boten rawuh ing pemakaman jenasah Pakubuwana XI ing Astana Imogiri. Sakderengipun dinetepaken minangka raja, Suryo Guritno dipunangkat dados putra mahkota kanthi gelar KGPH. Puruboyo. Miturut adat karaton, calon raja pancèn boten pareng rawuh ing pakuburan. Nanging wonten ugi cerita sanès, ingkang nyebat bilih Presiden Soekarno ndadosaken peran wigati ing angkatipun Suryo Guritno. Pakubuwana XII (gelar sawisé jumeneng) dipilih amargi taksih enèm, saged nyemestrani kahanan, lan cekap lentur ngadhepi owah-owahan jaman.

Sanadyan wis wonten kesepakatan babagan panguwasa anyar, ora ateges kabèh reribed rampung. Kooti Jimu Kyoku Tyokan, pamréntah Gubernur Jepang, maringi panentangan abot. Jepang nyarios boten saged njamin kaslametan calon raja. Nanging, proses penetapan tetep lumampah, lan Suryo Guritno pungkasane tinabuh dados Pakubuwana XII, nglajengake garis trah Mataram Surakarta.

 Mangsa Revolusi Fisik 

Raden Mas Suryo Guritno munggah ing dhampara lan jumeneng minangka Pakubuwana XII tanggal 11 Juni 1945. Wiwitan pemerintahan Pakubuwana XII iki meh bebarengan karo kawitané Republik Indonesia. Amarga yuswané isih enom sanget, ing saben dina piyambakipun asring pinaringan pitulungan lan paring pangarsa dening ibuné, GKR Pakubuwana, ingkang misuwur kanthi sesebutan Ibu Ageng. Pakubuwana XII nampa gelar Sinuhun Hamardika awit dados Susuhunan Surakarta kapisan ing jaman kamardikan.

Sasampuné Proklamasi Kamardikan, ing tanggal 1 September 1945, Pakubuwana XII bebarengan kaliyan Mangkunegara VIII kanthi kapisah nerbitaké dekret resmi kraton, kang isiné panyuwunan wilujeng lan dhukungan tumrap Republik Indonesia, lan punika kaping sekawan dinten langkung riyin tinimbang maklumat Hamengkubuwana IX lan Pakualam VIII. Limang dina salajengipun, 6 September 1945, Kesunanan Surakarta lan Praja Mangkunegaran nampi Piagam Penetapan Daerah Istimewa saking Presiden Soekarno.

Nalika perang kamardikan lumaku, Pakubuwana XII nampi pangkat militèr pakurmatan (tituler) Letnan Jenderal saking Presiden Soekarno. Kanthi pangkat punika, piyambakipun asring mèlu ndampingi Presiden Soekarno nyumurupi kahanan perang ing pirang-pirang medan peperangan. Ing tanggal 12–13 Oktober 1945, Pakubuwana XII malah mèlu nyerbu markas Kenpetai ing Kemlayan. Piyambakipun ugi kersa mèlu nyerbu markas Kenpetai ing Timuran. Nalika serbuan tumuju markas Kido Butai ing wewengkon Mangkubumen, piyambakipun bebarengan kaliyan anggota KNI lan saged wangsul kanthi slamet.

Nalika Belanda boten purun nampa kamardikan Indonesia lan nyoba ngrebut bali nagari punika kanthi kekerasan, ing Januari 1946 kutha krajan Indonesia kedah pindhah menyang Yogyakarta amargi Jakarta kasil direbut Belanda. Nalika semana pamrentahan Indonesia dipuncekeli déning Sutan Syahrir minangka perdana menteri, déné Presiden Soekarno tetep dados kepala nagara. Kados pamaréntahan ing negara sanèsé, muncul golongan oposisi kang boten sarujuk sistem pamrintahan Perdana Menteri Syahrir, kalebet kelompok Jenderal Sudirman.

Sakitar tanggal 5 Agustus 1949, nate kelampahan rembugan antawis pihak Belanda lan Kraton, nanging sejatiné rembugan punika boten langkung saking taktik pendekatan minangka pérangan saking operasi intelijen TNI kang dipun-ginakaken kanggo mangertèni strategi mungsuh. Bab punika kapratélakaké ing dokumen Gubernur Militer TNI sing ngatur mekanisme hubungan Kasunanan lan Mangkunegaran kanthi perwira teritorial Mayor Achmadi minangka Komandan Daerah Teritorial Militer kutha Surakarta adhedhasar Surat Keputusan Gubernur Militer Istimewa II No. 23/G.M./49 tanggal 27 April 1949. Keputusan punika netepaké yén:

• Cdt. Mil. Kota Surakarta dados satunggalipun instansi resmi kang kagungan hak gegayutan karo kalih raja ing Surakarta babagan urusan politik daerah istimewa.

• Sedaya instansi militèr lan sipil sing badhé gegayutan kaliyan kalih raja punika wajib lumantar lan kanthi kawruh P.T. Cdt. Mil. Kota Surakarta.

Amargi Yogyakarta dados pusat pamrintahan, kanthi otomatis Surakarta sing dados saingan tradisional malih dados pusat oposisi. Kaum radikal bernama Barisan Banteng ingkang dipunpinang déning Dr. Muwardi nindakake tumindak ekstrim kanthi nyulik Pakubuwana XII lan Sutan Syahrir minangka wujud protes marang pemerintah Indonesia.

Barisan Banteng kasil nguwasani Surakarta, déné pemerintah Indonesia boten saged tumindak tegas amargi dipun-bélani déning Jenderal Sudirman. Malah Jenderal Sudirman saged meksa pemerintah supados mbekukan status Daerah Istimewa Surakarta. Wiwit 1 Juni 1946, Kesunanan Surakarta namung dados karesidenan ing ngandhap Provinsi Jawa Tengah. Kakuasaan pamrintahan dipunserahaké marang sipil, dene Pakubuwana XII dados simbol budaya lan pemangku adat Surakarta.

Pakubuwana XII ugi tetep mèlu berjuang bareng rakyat njaga kamardikan Indonesia. Piyambakipun sadar dhateng kedudukane minangka tokoh adat lan minangka Letnan Jenderal TKR. Piyambakipun nyumbang akèh aset kraton, kalebet barang-barang, dana, lan piranti kebutuhan perang. Kabeh meh boten nyisa, dipunparingake kanggo perjuangan nasional.

Nalika Agresi Militer Belanda II, Pakubuwana XII kaping pirang-pirang ndampingi Presiden Soekarno nyumurupi front perang ing Jawa Tengah lan Jawa Timur. Piyambakipun ugi sering konsolidasi kaliyan para pangarsa TKR Surakarta, kalebet Kolonel Gatot Subroto, Letnan Kolonel Slamet Riyadi, lan Mayor Achmadi Hadisoemarto. Piyambakipun kalebu salah satunggaling panyusun strategi Serangan Umum 4 Hari Surakarta taun 1949. Pakubuwana XII ugi nyumbang upaya mbébasaké para pegawai RI lan Tentara Pelajar sing dipuntawan Belanda.

Pungkasanipun, Pakubuwana XII ugi dados salah satunggalipun pendamping delegasi Indonesia ing Konferensi Meja Bundar ing Den Haag.

 Suksesi 
Ing wiwitan pamaréntahané, Pakubuwana XII dipunwastani ora sagêd ngasta peran wigati lan ora saged migunakaké kahanan pulitik ing Republik Indonesia kanthi trep, saéngga pamoripun ing ngarsanipun rakyat dados kirang sumunar menawi dipunbandingaken kaliyan Hamengkubuwana IX ing Ngayogyakarta.

Sakbenere, Pakubuwana XII sampun naté ngupaya nglajengaké pamulihan status Daerah Istimewa Surakarta. Ing tanggal 15 Januari 1952, Pakubuwana XII maringi katerangan dawa tumrap Dewan Menteri ing Jakarta babagan Wilayah Swapraja Surakarta. Ing kesempatan punika, piyambakipun njlentrehaké bilih Pamaréntah Swapraja boten saged ngendhalèkaké gejolak lan ancaman sing kadangkala kasembadan kanthi tumindak bersenjata, déné Swapraja piyambak ora kagungan piranti kakuwasan kang cekap. Nanging upaya punika lumampah alon lan ora naté manggihi padhang pangarep-arep. Pungkasané, ing taun 1954 Pakubuwana XII mutusaké lunga saking keraton kanggo nglajengaké pendhidhikan ing Jakarta. Piyambakipun maringi mandat dhumateng pamanné, KGPH Kusumayudha, minangka wakil sing ngasta pamaréntahan keraton nalika piyambakipun boten wonten. Pakubuwana XII ugi naté mlebet dinas militèr lan lulusan Seskoad ing taun 1963, kanthi pangkat pungkasan Kolonel.

Nalika masa pamaréntahané, kadadosan kalih musibah gedhé ing lingkungan Keraton Surakarta. Ing tanggal 19 November 1954, Panggung Sangga Buwana, bangunan paling dhuwur ing kompleks keraton, kobong lan ngrusak kathah pérangan, kalebet atap lan hiasan sing wonten ing pucuk bangunan. Sabanjuré, ing 31 Januari 1985, wengi Jemuwah Wage, kedadeyan kobongan malih ing kompleks inti keraton watara pukul 21.00 WIB. Kobongan punika ngrusak bangunan Sasana Parasdya, Sasana Sewaka, Sasana Handrawina, Dalem Ageng Prabasuyasa, Dayinta, lan Paningrat. Sedaya bangunan lan isiné kasorot geni dumugi musna.

Pungkasané, tanggal 5 Februari 1985, Pakubuwana XII nglajengaké laporan dhumateng Presiden Soeharto babagan musibah punika. Presiden Soeharto tumindak kanthi mbentuk Panitia 13 kanggo ngemban tugas rehabilitasi keraton. Salah siji anggota panitia punika yaiku KRT Harjanagara, budayawan nasional lan kanca cedhak Pakubuwana XII. Keraton Surakarta saged pulih sasampuné nampi dana 4 milyar rupiah saking pamaréntah pusat, lan pambangunan malih kompleks inti keraton rampung lan diresmikaké taun 1987.

Ing tanggal 26 September 1995, gangsal dasa taun sawisé kamardikan Indonesia, adhedhasar SK No. 70/SKEP/IX/1995, Pakubuwana XII dipunparingi Penghargaan lan Medali Perjuangan Angkatan ’45. Panghargaan punika minangka wujud pakurmatan awit Pakubuwana XII minangka raja kapisan ing Indonesia sing nyatakaké kesetiaan lan dhukungané dhumateng pamaréntah republik ing masa awal kamardikan. Piyambakipun ugi nyumbang kanthi sukarela sapérangan bandha pribadi lan bandha Keraton Surakarta dhumateng pamaréntah nalika semana.

Sanadyan ing wiwitan pamaréntahané saged dipunsebat kirang berhasil sacara pulitik, Pakubuwana XII tetep dipunajèni minangka pawongan sing dados pelindung budaya Jawa. Ing jaman reformasi, para tokoh nasional kayata Presiden Abdurrahman Wahid tetep maringi pakurmatan dhumateng Pakubuwana XII minangka salah satunggal sesepuh tanah Jawa.

 Pungkasan gesang 
Sawisé sedaipun Pakubuwana XII ing tanggal 11 Juni 2004, kadudukan Susuhunan Surakarta mlebu ing masa ketidakpastian. Sawetara putra-putrané, sing asalé saka para permaisuri lan garwa selir, padha ngajokaké klaim marang putraning dalem minangka ahli waris sing layak njupuk tahta Karaton Surakarta Hadiningrat.

Kahanan iki banjur nuwuhaké pecahing pamanggih ing jero kulawarga karaton. Saperangan kalangan maringi dhukungan marang Raden Mas Hangabehi, sing banjur dipunangkat minangka Pakubuwana XIII ing taun 2004 ing kompleks inti Karaton Surakarta. Nanging, kelompok liya sing ndhukung Raden Mas Tedjowulan uga nindakake penobatan kapisah ing papan sing béda, kang ndadèkaké munculé loro pihak sing padha padha ngakoni legitimasi dhéwé-dhéwé.

Kondisi iki ndadèkaké Karaton Surakarta kabagi dadi loro kubu utama, lan nganti saiki perkara kasebut durung bisa dirampungaké kanthi tuntas. Pamaréntah Indonesia, liwat Kementerian Dalam Negeri, wis bola-bali nyoba mediasi supaya kadadeyan iki bisa nemu pamuyanan lan rekonsiliasi sing nguntungaké kaloro pihak.

Sanadyan kedadeyan suksesi iki ora gampang lan kebak polemik, Pakubuwana XII tetep kenging pangajèn minangka sesirah karaton sing bisa njaga kontinuitas budaya Kasunanan Surakarta ing tengahé dinamika pulitik Indonesia abad kaping rongpuluh. Warisan budaya sing kasebut kalebu pelestarian seni karaton, tata arsitektur, lan upacara adat, kang nganti saiki isih lestari lan nambah yasaning kabudayan Jawa ing Surakarta.

 Silsilah 

 Tiyang sepuh 

 Putra kakung pratama saking  Susuhunan Pakubuwana XI kaliyan pramèswari GKR. Pakubuwana, utawi putra ingkang pungkasan saking putra-putrinipun Susuhunan Pakubuwana XI.

 Garwa 
Kagungan garwa cacah enem:

 KRAy. Mandayaningrum
 KRAy. Rogasmara
 KRAy. Pradapaningrum
 KRAy. Kusumaningrum
 KRAy. Retnadiningrum
 KRAy. Pujaningrum

 Putra 
Kagungan putra tigang-dasa gangsal:

 GKR. Alit
 KGPH. Hangabehi (jumeneng nata minangka Susuhunan Pakubuwana XIII)
 KGPH. Hadi Prabowo
 GKR. Galuh Kencono
 KGPH. Puspo Hadikusumo
 GRAy. Koes Rahmaniyah
 GRAy. Koes Saparniyah
 GRAy. Koes Handariyah
 GRAy. Koes Kristiyah
 GRAy. Koes Sapardiyah
 GRAy. Koes Raspiyah
 KGPH. Kusumoyudo
 GRAy. Koes Sutriyah (alm.)
 GRAy. Koes Isbandiyah
 KGPH. Tejowulan
 KGPH. Puger
 GRAy. Koes Partinah
 GPH. Dipo Kusumo
 GRM. Suryo Saroso
 KGPH. Benowo
 GRAy. Koes Niyah
 GPH. Noto Kusumo
 GPH. Madu Kusumo
 GPH. Wijoyo Sudarsono
 GRAy. Koes Murtiyah
 GRAy. Koes Sabandiyah
 GRAy. Koes Triniyah
 GRAy. Koes Indriyah
 GPH. Suryo Wicaksono
 GPH. Cahyaningrat
 GRAy. Koes Suwiyah
 GRAy. Koes Ismaniyah
 GRAy. Koes Samsiyah
 GRAy. Koes Saparsiyah
 GPH. Suryo Mataram

 Priksani ugi 
Pratélan ratu Mataram Anyar
 Kasunanan Surakarta

Kategori:Lair 1925
Kategori:Pati 2004
Kategori:Raja Jawa
Kategori:Surakarta
Kategori:Lair 1944