Jamu

Jamu yaiku obat tradhisional kang digawé saka tuwuhan, upamané saka oyot, godhong, woh, lan kulit kayu sawijining tuwuhan kang kena kanggo nambani warna-warna lelara. Pèrangan wit-witan mau ana sing diolah kanthi digodhog lan ana uga kang dipangan mentah.

Wong Indonésia wis ngerti jamu saka pirang-pirang abad kapungkur. Kang sepisan jamu mung ana ing kupêngan kraton utawa pura, yaiku ing Kasultanan Ngayogyakarta lan Kasunanan Surakarta. Ing jaman biyèn jamu mung dingertèni ing kalangan kraton lan ora éntuk disebarake ing masarakat njaba kraton. Nanging kanthi owah gingsiring jaman kang saya suwé saya maju, jamu bisa diajaraké ing masarakat njaba kraton, saéngga masarakat njaba kraton wis akèh kang bisa ngracik jamu dhéwé. Prastawa iki kang ndadèkaké jamu ngrembaka lan digawé ora mung wong Indonésia nanging uga payu ing mancanagara. Kanggoné masarakat Indonésia, jamu iku resép turunan saka para leluhur sing kudu dijaga lan dikembangaké terus.

Sawetara tuladhané jamu sing misuwur ya iku: jamu kunyit asam, beras kencur, temulawak, brotowali, lan pahitan.

 Sajarah Jamu 

Indonésia saka jaman biyèn wis kondhang minangka gemah ripah loh jinawi, nduwèni lemah subur lan asil bumi kang akèh. Kahanan alam kang makmur iku ndhukung masyarakaté kanggo nggunakake tuwuhan obat minangka dhasar ngembangaké jamu. Jamu banjur dadi pérangan wigati saka budaya lan urip saben dinané masyarakat Nusantara.

Jamu inggih punika sistem pangobatan tradisional Indonesia ingkang migunakaken bahan-bahan alami, mliginipun tetuwuhan, mineral, saha pérangan kéwan tartamtu, ingkang diracik adhedhasar kawruh turun-temurun. Minangka pérangan saking warisan budaya Nusantara, jamu boten namung dipunmangertosi minangka ombèn-ombèn kesehatan, nanging ugi minangka praktik sosial, ékonomi, lan spiritual ingkang ngrembaka wonten ing masarakat. Tradhisi jamu sampun wonten atusan taun lan dados pratandha sesambetan antawis manungsa kaliyan alam ing lingkungan tropis Indonesia.

Sajarahipun, praktik jamu saged dipunlacak dumugi jaman karajan kuna, kados ta Kerajaan Mataram Kuno, ingkang ninggalaken relief lan cathetan ngenani panggunaan tetuwuhan obat. Ing jaman Kerajaan Majapahit, kawruh babagan ramuan herbal saya ngrembaka, mliginipun wonten ing lingkungan kraton. Ing kono, jamu diracik déning abdi dalem khusus kanggé njaga kasarasan kulawarga karajan, nambah stamina, ngrumat kaendahan, saha mulihaken kawontenan sasampunipun nglairaken.

Bahan utama jamu limrahipun saking rimpang kados kunir (Curcuma longa), jahe (Zingiber officinale), kencur (Kaempferia galanga), lan temulawak (Curcuma xanthorrhiza). Saliyane punika, godhong, oyot, wiji, saha kulit wit ugi asring dipunginakaken. Saben bahan gadhah sipat tartamtu; kunir dipunanggep gadhah daya antiinflamasi, dene jahe gadhah sipat anget lan mbiyantu peredaran getih. Campuran bahan menika dipunracik manut kabutuhan, kados kanggé njaga daya tahan badan, ngilangaken kesel, utawi ngendhaleni gangguan pencernaan.

Ing babagan panyajian, jamu gadhah manéka warna bentuk. Jamu gendong inggih punika wujud tradisional ingkang dipunjajakaken déning bakul jamu kanthi nggawa botol-botol wonten ing bakul. Tradhisi menika dados ikon budaya ing kitha-kitha kados Yogyakarta lan Surakarta. Saliyane punika, wonten jamu serbuk instan, jamu kapsul, lan tablet ingkang dipunproduksi kanthi cara modern. Pangrembakan menika nuduhaken bilih jamu saged nyelarasaken kaliyan kabutuhan jaman.

Ing abad kaping 20, industri jamu saya maju kanthi madegipun perusahaan-perusahaan nasional. Salah satunggaling ingkang kawentar inggih punika PT Industri Jamu dan Farmasi Sido Muncul Tbk, ingkang ngrembakakaken produk jamu kemasan lan nyebaraken dumugi mancanegara. Ugi wonten PT Jamu Air Mancur ingkang gadhah peran wigati ing modernisasi jamu. Kanthi standarisasi produksi lan panaliten ilmiah, jamu saya pikantuk pangakuan langkung wiyar.

Pamaréntah Indonesia lumantar Badan Pengawas Obat dan Makanan (BPOM) ngatur peredaran jamu supados aman lan trep kanggé dipunkonsumsi. Jamu kalebet golongan obat tradisional, lan sawetawis produk ingkang sampun nglampahi uji klinis saged mlebet kategori fitofarmaka. Pangaturan menika wigati kanggé njaga kapitadosan masarakat lan nglindhungi konsumen.

Saking segi sosial lan budaya, jamu gegandhengan kaliyan konsep kaselarasan badan lan jiwa. Ing tradhisi Jawa, wonten ramuan khusus kanggé ibu sasampunipun nglairaken, saha jamu kanggé njaga kaendahan calon penganten. Praktik menika nuduhaken pendekatan holistik, ingkang ningali kasarasan boten namung saking aspek fisik, nanging ugi mental lan spiritual.

Ing tingkat internasional, jamu saya pikantuk kawigatosan minangka pérangan saking kekayaan biodiversitas Indonesia. Ing taun 2023, tradhisi jamu kapratélakaken minangka Warisan Budaya Takbenda déning UNESCO, ingkang nambah ajining dhiri budaya Indonesia wonten ing jagad global. Sanadyan mekaten, tantangan ugi wonten, kados prakara campuran bahan kimia ilegal lan variasi mutu bahan baku. Mila dipunbetahaken edukasi lan pengawasan ingkang ketat supados jamu tetep aman lan lestari.

Kanthi mekaten, jamu inggih punika warisan budaya lan sistem pangobatan tradisional ingkang gadhah nilai sajarah, sosial, ékonomi, lan ilmiah. Saking racikan prasaja ing pawon dumugi industri modern ingkang ngginakaken teknologi canggih, jamu tansah ngalami évolusi manut perkembangan jaman. Kelestarian jamu gumantung dhumateng sinergi antawis pelestarian tradhisi, panaliten ilmiah, inovasi industri, lan pangayoman hukum, saéngga saged tetep dados pérangan wigati saking identitas lan kasarasan bangsa Indonesia.

 Rujukan 
 (dipunundhuh tanggal 31 Maret 2011)
 Sido Muncul Store - Tempat Belanja Produk Sido Muncul Online. Dipunundhuh tanggal 5 Juni 2025 saka: https://www.sidomunculstore.com/blog/post/13-jenis-jamu-tradisional-nusantara-dan-manfaatnya.html
 Sido Muncul Store - Tempat Belanja Produk Sido Muncul Online. Dibukak ing 5 Juni 2025.