Bathik

Bathik iku kasil kerajinan tèkstil ingkang ngginakaken malam (lilin) lan canthing kanggo mènèhi motif utawa gambar ing kain. Bathik wis suwé ana, kurang luwih kawit 2000 taun kapungkur. Asal tembung bathik yaiku ambathik saka tembung amba lan titik (basa Jawa) kang tegesé: nggambar utawa nulis. Nanging, saka panjlèntrèhan kuwi isih bisa kabantah amarga yèn asli saka tembung amba lan titik tembung camboran kang awujud yaiku batik, nanging ing basa Jawa dudu batik nanging bathik, sing nganggo /ț/ palatal lan dudu /t/ déntal. Mula iku yèn diti priksa luwih pener, sing luwih logis yaiku bathik saka tembung thika sing ateges tulisan lan katambahan ater-ater (préfiks) {pa-} sing dadi duwèni makna tulisan. Tembung pathika saya suwé ana sing diarani pergèsèran fonèm lapelesepan fonèm, /p/ dadi /b/ lan /a/ ing akhir tembung ilang, saka pathika dadi bathika dadi bathik. Mula teges kapisan tembung bathik ing Baoesastra (Poerwadarminta: 1939) yaiku seratan utawa tulisan. Ing kalawarti Kajawèn taun 1928 ana rubrik sing irah-irahané "Kawruh Ambathik (Nyerat)", dadi bukti sing nguwataké bilih bathik pancèn ateges tulisan dudu titik-titik.

Werna-warna utama bathik Jawa yaiku warna biru nila lan Soklat (warna). Celupan biru lan soklat kang digabung kain putih iku dadi perlambang 3 déwa Hindhu (Siwa, Wisnu, lan Brahma).

Bathik iku uga salah sawijining cara gawé rerupan ing bahan sandhangan. Kejaba iku, bathik uga ngrujuk marang rong prakara. Sing sapisan, cara mernani (gawé warna) kanthi migunakaké malam kanggo nulak warna ngresep ing kain. Ing literatur Internasional, tèhnik iki ditepungi kanthi peparab wax-resist dyeing. Pangertèn kaloro yaiku kain utawa busana kang digawé kanthi migunakaké cara mau, kalebu kagunan motif-motif tartamtu kang kas.

Bathik Indonésia, kanthi midhangetaké sakabèhané tèhnik, tèknologi, sarta motif lan budaya kang gepok-sénggol, déning UNESCO wis dikukuhaké dadi Warisan Kamanungsan kanggo Budaya Lisan lan Ora Wujud Barang (Masterpieces of the Oral and Intangible Heritage of Humanity) wiwit 2 Oktober, 2009.www.unesco.org

 Sajarah gawé bathik 
250px|thumb|Tèkstil bathik saka Niya (Cekungan Tarim), Tiongkok 

250px|right|thumb|Bathik
Seni gawé kelir ing kain kanthi migunakaké malam iku tèhnik lawas saka jaman kuna. Panemon ing Mesir nuduhaké yèn cara iki wis tinemu ing abad angka 4 SM, kanthi tinemu kain bungkus mumi kang dilapisi malam kanggo gawé pola. Ing Asia, tèhnik kaya bathik uga ditrapaké ing Tiongkok jaman Wangsa Tang (618-907) sarta ing India lan Jepang jaman Periodhe Nara (645-794). Ing Afrika, tèhnik kaya bathik ditepungi Suku Yoruba ing Nigeria, sarta Suku Soninke lan Wolof ing Senegal.

Ing Indonésia, bathik dipercaya wis ana wiwit jaman Majapahit, lan dadi populèr nalika pungkasané abad XVIII utawa wiwitané abad XIX. Bathik kang diasilké yaiku kabèh bathik tulis nganti wiwitané abad XX lan bathik cap nembé ditepungi sawisé ana Perang Donya I utawa taun 1920-an. Tembung "bathik" asalé saka basa Jawa, nanging bathik ana ing Jawa ora kacathet sajarah metuné. G.P. Rouffaer duwé pandhapat yèn tèhnik bathik iki dimungkinaké ana lan ditepungaké saka India utawa Srilangka nalika abad kaping 6 utawa kaping 7. Saliyané iku, J.L.A. Brandes (arkéolog saka Walanda) lan F.A. Sutjipto (arkéolog saka Indonésia) duwé kapitayan yèn tradhisi bathik yaiku asli saka laladan kaya Toraja, Flores, Halmahera, lan Papua. Wewengkon-wewengkon mau dudu wewengkon kang kena prabawa saka Hindhuisme nanging bisa dingertèni yèn wewengkon mau duwé tradhisi kuna kanggo gawé bathik.Iwan Tirta, Gareth L. Steen, Deborah M. Urso, Mario Alisjahbana, 'Batik: a play of lights and shades, Volume 1', By Gaya Favorit Press, 1996, ISBN 979-515-313-7, 9789795153139

G.P. Rouffaer uga nglapuraké yèn pola gringsing wis ditepungi wiwit abad kaping 12 ing Kadhiri, Jawa Wétan. Dhèwèké uga nyimpulaké yèn pola kaya mau iku mung bisa digawé nganggo wewujududan kang jenengé canthing, mula dhèwèké banjur duwé pendhapat yèn canthing tinemu ing Jawa ana ing jaman semono. Dhetil ukiran kain kang mèh kaya pola bathik dianggo déning Prajnaparamita, yaiku ana ing reca dèwi kawicaksanan buddhis saka Jawa Wétan abad kaping 13.

Dhetil klambi kang nampilaké pola sulur wit-witan lan kembang-kembang kang angèl mèh kaya pola bathik tradhisional Jawa kang bisa tinemu jaman saiki. Iki nudhuhaké yèn gawé pola bathik paling angèl lan mung bisa digawé nganggo canthing wis ana ing Jawa wiwit abad kaping 13 utawa malah sadurungé iku uga wis ana.

Legendha ana ing literatur Malayu abad kaping 17, Sulalatus Salatin nyritakaké Laksamana Hang Nadim kang diwènèhi préntah déning Sultan Mahmud kanggo berlayar menyang India kanggo golèk 140 lembar kain serasah kanthi pola 40 jinis kembang ana ing saben lembaré. Amarga ora bisa netepi wajib kang diwènèhké Sultan Mahmud, dhèwèké banjur gawé dhéwé kain-kain mau. Nanging kapal kang dinggo banjur kèrem ana ing lelaku bali lan mung bisa nggawa patang lembar kang ndadèkaké Sultan kuciwa.Dewan sastera, Volume 31, Issues 1-6 By Dewan Basa dan Pustaka

Ana ing literatur Éropah, tèhnik bathik iki pisanan dicritaké ana ing buku History of Java (London, 1817) tulisané Sir Thomas Stamford Raffles. Dhèwèké tau dadi Gubernur Inggris ing tlath Jawa nalika jaman Napoleon saka Walanda.
Taun 1873 saudagar Walanda Van Rijekevorsel mènèhi saklembar bathik kang olèh nalika ana ing Indonésia marang Museum Etnik ing Rotterdam lan wiwitané abad kaping 19 iku bathik wiwit ana ing mangsa kajayané. Nalika dipamèraké ana ing Exposition Universelle ing Paris taun 1900, bathik Indonésia ngagètaké publik lan seniman.

 Budaya bathik 
Bathik yaiku kerajinan kang duwé pangaji seni dhuwur lan dadi pérangan kang ora bisa dipisahaké saka budaya Indonésia (mligi budaya Jawa). Wong wadon Jawa jaman dhisik ndadèkaké ketrampilan ana ing babagan bathik dadi pagawéan, dadi ing jaman dhisik pagawéan mbathik duwé kalungguhan kang èksklusif nganti tinemu jinis "Bathik Cap" kang ana kamungkinan wong lanang bisa lumebu ana ing pagawéan mbathik iki. Ana pangecualian kanggo fénoména iki, yaiku bathik pasisir kang duwé garis maskulin kaya kang ana ing motif bathik "Mega Mendhung", bathik saka laladan pesisiran lumrahé dilakokaké denong para wong lanang. Tradhisi mbathik wiwitané dadi tradhisi kang turun temurun, iku ndadèkaké sok sok motif bathik bisa dingertèni yèn iku bathik saka kulawarga ngendi. Motif bathik kang dinggo bisa nuduhaké statusé wong. Saiki ana motif bathik mirunggan kang dinggo déning para kulawarga ing Kraton Yogyakarta lan Kraton Surakarta. Bathik dadi salah siji warisan leluhur Jawa kang nganti saiki isih ana. Bathik pisanan ditepungaké menyang nagara manca déning Présidhèn Soeharto, yaiku nalika ana ing konfrènsi PBB.

 Piranti kanggo gawé bathik 
 malam,
 canthing,
 kompor,
 wajan,
 bak bilasan,
 lan liya-liyané.

 Cara gawé bathik 
Awalé bathik digawé ing sandhuwuré bahan kanthi warna putih kang kagawé saka kapas kang diarani kain mori. Diwasa iki bathik uga digawé ing sandhuwuré bahan liya kaya ta sutra, poliester, rayon lan bahan sintetis liyané.

Motif bathik diwangun nganggo cuwéran lilin kanthi migunakaké piranti kang diarani canthing kanggo motif alus, utawa kuwas kanggo motif mawa ukuran gedhé, saéngga cuwéran lilin mresep sajeroning serat kain. Kain kang wis dilukis nganggo lilin banjur dicelup kanthi warna kang dikarepaké, lumrahé diwiwiti saka warna-warna enom. Panyelupan banjur dilakokaké kanggo motif liya kanthi warna luwih tuwa utawa peteng. Sawisé makaping-kaping ngliwati prosès pawernan, kain kang wis dibathik dicelupaké menyang bahan kimia kanggo nglarutaké lilin.

 Motif 
 Jinis motif bathik 
 Banji 
Banji yaiku motif bathik kang isih dianggo déning bathik Banyumas kang digawé kanthi motif gedhé lan wernané soklat utawa ireng sarta digawé kanthi bedésan.www.gusbud.web.id Bedésan yaiku salah sijiné cara nggawé bathik tanpa ngilangi lilin bathik ing tengah-tengah prosèsé nggawé bathik kanthi prosès kang diwalik yaiku dicet ing tèmbok lan dicelup soga, dicap klowong, dicelup wedel banjur dilorod.

Jinising motif banji yaiku:
 Banji guling.
 Banji bengkok.
 Banji kacip.
 Banji kerton.

 Ceplok 
Ceplokan utawa ceplok yaiku motif bathik kang ing njeroné ana gambar-gambar kang wujudé bunderan, rosèt, lintang lan variasi liyané. Kanthi gambar kang ana ing motif ceplokan iku isih ngandhut segi papat lan bunderan, semono uga motif ceplok uga bisa digolongake ing motif géometris.

Motif ceplok dijupuk saka kang nggawé sapisanan yaiku:
 Ceplok Purbonagara
 Ceplok Madu Sumirat
 Ceplok Sirat Madu
 Ceplok Cakrakusuma

Motif ceplok kapérang saka ornamèné yaiku:
 Ceplok Kembang Jeruk
 Ceplok Manggis
 Ceplok Salak Sategal
 Ceplok Supit Urang
 Ceplok Cakar Pitik
 Ceplok Gandosan
 Ceplok Kembang Waru
 Ceplok Lung Slop
 Ceplok Gambir Saketi

Motif ceplok kapérang saka asal laladan yaiku
 Ceplok Kretek
 Ceplok Nagasari
 Ceplok Karang Madura

 Motif bathik miturut laladan asal 
 Bathik Bali
 Bathik Banyumas
 Bathik Madura
 Bathik Malang
 Bathik Pekalongankompas 6 Juni 2011. (2011). Merajut Nusantara Melalui Rajutan Batik. Jakarta: Kompas
 Bathik Sala
 Bathik Tasik
 Bathik Acèh
 Bathik Cirebon
 Bathik Gumelem
 Bathik Fraktal
 Bathik Lasem
 Bathik Semarang
 Bathik Yogyakarta
 Bathik Tuban
 Bathik Prabalingga

 Jinising bathik 
267x267px|right|thumb|Lukisan bathik nggambaraken tokoh wayang Rama lan Sinta
Jinising bathik miturut tèhnik:
 Bathik tulis yaiku kain kang dihias kanthi tèkstur lan corak bathik digawé nganggo tangan.www.anekaartikel.com Cara nggawé bathik iki kira-kira mbutuhaké wektu antarané 2 nganti 3 sasi.
 Bathik cap yaiku kain kang dihias kanthi tèkstur lan corak bathik kang diwangun nganggo cap (lumrahé digawé saka tembaga). Prosès kanggo gawé bathik cap iku kira-kira mbutuhaké wektu 2-3 dina.
 Bathik lukis yaiku bathik kang digawé kanthi cara nglukis langsung ana ing kain putih.

 Cathetan sikil 


Kategori:Kagunan
Kategori:WikiWastra