Parikan

Parikan iku unèn-unèn kang dumadi saka rong ukara lan duwé purwakanthi ab-ab. Ukara sepisanan ukara kanggo narik kawigatèn, kang kapindho minangka isi. Parikan iki kaya pantun nanging mung rong larik. Parikan migunaake purwakanthi swara.

Kang diarani parikan
Ya iku unèn-unèn mawa paugeran telung warna ya iku:
kadadèn saka rong ukara kang dhapukaké nganggo purwakanthi guru swara
saben saukara kadadéan saka rong gatra
ukara kapisan mung minangka purwaka; déné isi utawa wosé dumunung ing ukara kapindho.

Tuladha:
Tawon madu, ngisep sekar. (ukara kapisan, 2 gatra).
Calon Guru, kudu sabar (ukara kapindho, 2 gatra).
Gunane purwaka (ukuran kapisan) mung dianggo narik kawigatené wong kang nedya sikandhani utawa dipituturi. Perluné, supaya ing sadurungé ukara kang isi utawa “wosé” dikandhakaké, wong kang nedya dikandhani wis ketarik atiné, satemah banjur nggatekaké, bisa ngerti temenan marang maksudé ukuran kang isi “ngese” (ukara kapindho).

Manu (cacahing) wandane, parikan iku kena diperangi dadi telu, ya iku: 

Sebutna 5
Parikan kang kadadéan saka (4 wanda + 4 Wanda) X 2
Tuladha
 Iwak bandheng, durung wayu (4 wanda + 4 Wanda) 
 Priya nggantheng, sugih ngèlmu (4 wanda + 4 Wanda

 Tuku manggis, karo tapé (4 wanda + 4 wanda)
 Aku nangis, mikkir kowé (4 wanda + 4 wanda)

 Wèdang bubuk gula jawa (4 wanda + 4 wanda)
 Yèn kepethuk ati lega (4 wanda + 4 wanda)

Parikan kang kadadéan saka (4 wanda + 8 Wanda) X 2
Tuladha
 Kembang adas, sumebar tengahing alas (4 wanda + 8 Wanda).
 Tuwas tiwas, nglabuhi wong ora waras. (4 wanda + 8 wanda).

Parikan kang kadadéan saka (8 wanda + 8 Wanda) X 2
Tuladha
 Enting-enting gula jawa, sabungkus isiné sanga
 Ingatane para siswa, wajib seneng nggubah basa.

Parikan kang kadadéan saka (8 wanda + 8 wanda) X 2
Parikan kang kadadéan saka (8 wanda + 8 wanda) X 2, sawéneh ana kang ngarani parikan patang padha. Iku keliru, sebab tembung “padha” iku tumrap reriptan kanggone mung ana ing tembang. Déné yèn tembung “padha” iku kang dikarepaké kudu mung ora ukara, siji-sijining ukura kadadéan saka 2 gatra: dadi kabéh ana 4 gatra Wondené carané nulis 4 gatra iku, kena baé didadékake 4 larik.

Tuladha mau kena katulis mangkene
 Enting-enting gula jawa
 Sabungkus isiné sanga
 Ingatase para siswa
 Wajib seneng nggubah basa

Wétan kali kulon kali 
Arep nyabrang gak onok uwote
Wétan gati kulon yo gati
Yèn ditimbang padha abote

Ali-ali temunpang kasur
Aku lali pira regane
Aja lali pahlawan kang jujur
Ngelingana jasa2ne

Esuk nyuling sore nyuling
Sulingane arek Suroboyo
Esuk eling sore eling
Sing di eling ora rumongsa

Parikan kang dianggo nggérongi lelagoning gendhing
Ing parikan iki dhapukaning ukara mesthi bae ora bisa tansah nglungguhi paungeran, sebab cacahing wandane kawengku ing laguning gendhing.
Tuladha
Lelagon Parikan (Slendro Patet 9)
 Cengkir Wungu, wungune ketiban daru (Dhu Ibu)
 Calon guru, kudu sabar momot mengku (Pm)
Katrangan
Pérangan kang dikurung, ya iku (Dhu Ibu), iku wuwuhan, kanggo senggakan.

Suwe Ora Jamu. Pelog Pathet 6
 Suwe ora jamu, jamu godhong kencur
 Suwe ra ketemu, temu pisan maju mundur.

Carane ngarang parikan
Sing dikarang luwih dhisik ukara kapindho, ya iku kang isi “ngese” utawa “Wose”. Ukarane kadedean saka 4 wanda + 4 Wanda, utawa 4 wanda + 8 wanda + 8 wanda.Sawisé rampung pangarange ukara kapidho, banjur ngarang ukara kapisan, ya iku ukara kang mung dianggo purwaka. Kehing wandane padha karo ukara kapindho, lan dhapukane kudu minangka purwakanthi guru swara karo ukara kang kapindho.

Klebu rerengganing basa
Parikan kalebu rerengganing basa, sebab basa kang mawa parikan iku agawé senenge wong kang maca utawa kang ngrungokake. Guneman mawa parikan bosa njalari rame nengsemake.Gendhing digerongi nganggo sakepan kang mawa parikan, bisa marakake saya gayeng.
Tuladha parikan warna enem

Parikan (4 wanda + 4 wanda) X 2
 Wajik Kletik, gula jawa
 Luwih becik, kang prasaja

 Nang jeruk, jambu nanas
 Rada watuk, ngelu panas

 Wedang bubuk, tanpa gula
 Aja ngamuk, énggal tuwa

 tuku  belut karo iwak lele
 ojo gelut karo bolo dhéwé

 Tawon madu ngisep sekar
 Dadi guru kudu sabar

 Kiwa tengen gawa jamu
 Aku kangen péngin temu

Parikan (4 wanda + 8 wanda) X 2
 Kembang aren, sumber tepining kalen
 Aja dahwen, yèn kowe pepengen kajen

 Kembang kencur, ganda sedhep sandhing sumur
 Kudu jujur, yèn kowe kepéngin luhur

 Kembang menur, den sebar den awur-awur
 Bareng makmur, banjur lali mring sadulur

 Manuk kutut, manggunge ngganter
 Yèn ra nurut, bisa keblinger

Parikan (8 wanda + 8 wanda) X 2
 Gawe cao nangka sabrang, kurang setrup luwih banyu
 Aja awatak gumampang, ingatase calon guru

 Sega punar lawuh empal, segane pengenten anyar
 Dadi murid aja nakal, kudu ulah ati sabar

 Jangan kacang jangan kara, kaduk uyah kurang gula
 Piwelingku mring mudha, aja wedi ing rekasa.

Purwakanthi parikan bisa digawé mawa petungan kang dhedhasar petungan wanda (suku tembung).

4 wanda-4 wanda
 wajik klethik, gula jawa
 luwih becik wong prasaja

 jemek-jemek gula jowo
 aja ngenyek padha kanca

 manuk emprit menclok pager
 dadi murid kudu pinter

4 wanda-8 wanda 
 tawon madu, ngisep sari kembang jambu
 aja nesu yèn dituduaaké luputmu

 kembang menur, den sebar den awur-awur
 bareng makmur, banjur lali mring sadulur

 manuk emprit, nggawa kawat ing wit waru
 dadi murid, kudu hurmat marang guru

 ana baya, mangan roti karo kanca
 péngin mulya, aja wedi ing rekasa

8 wanda-8 wanda 
 kayu urip ora ngepang, ijo-ijo godhong jati
 wong urip ora gampang, mula padha ngati-ati

 Uga delengen 
Purwakanthi
Pantun

Kategori:Basa Jawa
Kategori:Sastra Jawa
Kategori:Linguistik