Sengkalan

Candrasangkala (aksara Jawa: ꦕꦤ꧀ꦢꦿꦲꦼꦁꦏꦭ) utawa Sengkalan (aksara Jawa: ꦱꦼꦁꦏꦭꦤ꧀) iku cara nulis taun kang disandhi nganggo ukara. Sengkalan punika kadadosan saking tembung saka+kala+an, lajeng mungel sangkalan; wusananipun luluh dados sengkalan.Suwardi. Caraka No.08 Taun 2006. (kaca 19) Panulisan titi mangsa iki asring kagunakaké ing Sastra Jawa Kuna lan Tengahan. Cara macané kanthi diwalik. Tuladha: Sirna ilang krětaning bumi, yèn diterjemahaké dadi angka 0, 0, 4, 1. Diwalik banjur dadi 1400.  Tembung “sengkalan”, asalé saka tembung “saka” lan “kala”. Saka utawa çaka iku jenengé bangsa Indhu, kala utawa kala ateges wektu. Sakakala yaiku kalané ana ratu golongan çaka kang jumeneng nata ing tanah Indhu sisih kidul, lan wektu iku wiwitané taun saka, yaiku taun 1 utawa taun 78 Masèhi. Mungguh kang dikarepaké “sengkalan”, yaiku unèn-unèn kang duwé teges angkaning taun.
Ing jaman biyèn kang kanggo pétungan ing Tanah Jawa iku taun Saka. Nanging saiki ana kang migunakaké taun rembulan utawa taun candra, yaiku pétungan kang sasiné manut lakuning rembulan, diarani: “Candrasengkala”.
Sengkala kang dhedhasar taun srengéngé, banjur diarani: gong lumakutinabuh

Werna-warna sengkalan

Miturut wujudé
Miturut wujudé, sengkalan iku ana rong warna yaiku:
 Suryasengkala; yaiku sengkalan kanggo nengeri taun surya.
 Candrasengkala; yaiku sengkalan kanggo nengeri taun candra.

Miturut jinisé
Miturut jinisé sengkalan dipérang dadi telu, yaiku:
 Sengkalan lamba, yaiku sengkalan kang migunakaké tembung-tembung kang prasaja. Tuladha: Buta (5) lima (5) naga (8) siji (1), dadi angkané 5581 lan tegesé taun 1855.
Sengkalan miring, yaiku sengkalan kang migunakaké tembung-tembung miring saka watek sengkalan lamba. Tuladha: Lungiding Wasita Ambuka Bawana (1975). 
Tembung "lungid" tegesé "landhep", kang dikarepaké landheping "gaman". Gaman duwé watek 5.  
Tembung "wasita" tegesé "pitutur jati", pitutur iku ana gegayutané karo resi, wiku utawa pandhita kang nduwé watek 7.
Tembung "Ambuka", kang dikarepaké "lawang" utawa "gapura" kang nduwé watek 9.
Tembung "Bawana", kang dikarepaké "bumi" kang nduwé watek 1. 
Sengkalan memet, yaiku sengkalan kang digawé ora nganggo ukra nanging awujud gambar, reca, candhi, gedhong lan sapanunggalané. Tuladha: Dik (buta) gajah tinunggangan jalma, tegesé 1785 (buta=5, gajah=8, tinunggangan=7, jalma=1).

Tembung lan watek wantuné
1. Tembung kang duwé watek 1 yaiku: 
 Tunggal  Siji Gusti Nyawiji Sujanma  Jalma  Wong  Semèdi  Nabi  Rupa Maha  Iku (buntut) Rat  Jagad  Bumi  Bawana  Surya  Candra  Kartika  Urip Putra  Wani  Tyas  Kalbu  Wardaya  Raja  Ratu  Narpa  darani  jana  janma
2. Tembung kang duwé watek 2 yaiku: 
 Kalih  Dwi  Asta  Nembah  Nyembah  Nétra  Caksu  Soca Pandulu  Tingal  Paningal  Kembar  Myat  Swiwi  Peksi  Paksi  paksa (swiwi)  Sikara  Dresthi  Kanthi  Apasang  Sungu  Talingan  Karna  karni  kuping  drasthi  drêsthi  drêstha  mata  locana danta  untu  gadhing  buja  lêngên  tangan  carana  sikil  yama  paro  kêmbar 
3. Tembung kang duwé watek 3 yaiku; 
 Tiga  Tri  Bahni  Geni  Agni  Ujwala  Murub  Urub  Dahana  Payudhan  Yudha  Perang  Kaya (awak)  Kadya  Kadi  Bentèr  Kawruh  Guna  Wédha  Naut  Teken  Pawaka  Rananggana  Brama huti  kurban  sajèn  jata  jwalana
4. Tembung kang duwé watek 4 yaiku: 
 Papat  Pat  Catur  Wahana  Warih  Dadya  Kéblat  Suci  Wening  Nadi  Toya  Jaladri  Samodra  Tasik  Sindu  Marta  Karta  Masuh  Sagara  Gambiralaya
5. Tembung kang duwé watek 5 yaiku; 
 Lima   Gangsal   Panca   Pandawa  Wisik  Gati  Indriya  Parastra  Gaman  Panah  Pusaka  Lungid  Landhep  Guling  Diyu  Dik  Buta  Yaksa  Raseksa  Raseksi  Wil  Galak  Tata  Maruta  Bayu  Samirana  Angin  Marga pawana  danawa gata  gati  harsaya  bungah  sênêng hru  panah  indriya  ati  karêp tata (tatagata)
6. Tembung kang duwé watek 6 yaiku: 
 Nem  Sad Rasa   Hartati  Sarkara  Tikta  Obah  Oyag  Kayu  Wreksa  Prabatang  Lindhu  Mangsa  Naya  Wayang  Ilat  rêtu  tikta  pêru  kasaya  gurih  lawana  uyah  asin lêgi lêngka  pait  masa  sasi
7. Tembung kang duwé watek 7 yaiku: 
 Pitu  Sapta  Prawata  Giri  Arga  Gunung  Acala  Pandhita  Resi  Wiku  Sogata  Swara  Dwija  Wulang  Mulang  Weling  Wasita  Tunggang Titihan  Titih  Turangga  Aswa  Kuda  Jaran  Sabda  arditi biksu  biksuka  hangsa yati Muni
8. Tembung kang duwé watek 8 yaiku: 
 Wolu  Astha  Basu  Basuki  Slira  Murti  Bujangga  Pujangga  Manggala  Taksaka  Ula  Naga  Sarpa  Sawer  Dwipa  Bajul  Liman  Dwipangga  Èsthi  Gajah Dirada  Kunjara  Tanu  Madya hasti  jihmaga  bujaga  murti  sarira  awak  
9. Tembung kang duwé watek 9 yaiku: 
 Sanga  Sang   Nawa  Déwa  Dwara  Lawang  Kori  Gapura   Wiwara  Ambuka  Gandha  Puspa  Kembang  Kusuma  Bedhah  Muka  Rudra  Gatra  Menga  wila  guha  guwa  bolongan Mancep  goh  sapi 
0. Tembung kang duwé watek 0 yaiku: 
 Ilang  Musna  Sirna  Nir  Murca  Mlethik  Langit  Akasa  Wyat  Tawang  Kombul  Muluk  Nenga  Luhur  Duwur  Adoh  Swarga  Tanpa  Tan  Swuh Suda  Windu  titik  cêcêk rusak  dwasta  lêbur  brastha awang-awang  jumantara  widik (widik-widik)

Carané Gawe Sengkalan
Yèn arep gawé ukara sengkalan:
Sepisanan kudu nggoleki tembung luwih dhisik kanggo guru dasanama (persamaan arti tembung), tegesé tetembung kang darbe tegesé padha duwé watak wilangan kang padha. Umpamane: gunung, prawata, arga, giri, haldaka, lan redi.
 Kaping loro, guru sastra (persamaan tembung), tetembungan kang duwé wujud tukisan kang padha, dianggep duwé wilangan kang padha. Thuladhane: esthi kang tegesé gajah. Lan tembung esthi iku, uga mengku teges kekareban kang duwé watak wolu (8).
 Kaping telu, nggoleki guru warga (persamaan golongan). Tetembungan kang duwé golongan padha dianggep darbe watak wilangan kang pdha, contoné: rembulan, srengéngé, bumi, iku duwé watak wilanagan siji (1).
Sing Kaping papat, guru wanda (persamaan suku tembung), yaiku tetembungan kang duwé suku tembung utawa unine padha dianggep duwé watak wilangan kang padha yaiku papat (4)
 Kaping lima, yaiku migatekake anané guru sarana (persamaan fungsi), yaiku sarana utawa piranti.Watak wilangan dianggep padha karo fungsine (pigunane). Tuladha: lidah (ilat).Sing nggunakaké rasa dianggep duwé watak wilangan padha yaiku enem.
 Kaping enem, nggoleki guru karya (persamaan sipat kerja) yaiku barang lan kerjane, watak wilangane dianggep padha, upama mata lan madeng, dianggep darbe watak wilangan padha yaiku loro (2)
Kaping pitu, guru darwa (persamaan sipat), yaiku sipat salah sawijining barang (benda) dianggep darbe watak lan wilangan kang padha karo panas, dianggep duwé watak wilangan kang padha yaiku telu (3)
Kaping wolu, yaiku nggoleki guru jarwa persamaan arti utawa sinonim). Tetembungan kang duwé teges makna (arti) kang padha. Contoné, retu,obah lan horeg, dianggep duwé watak wilangan kang padha yaiku enem (6)

Carané Maca Sengkalan
Maca sengkalan padha karo maca ukara racaké, nanging angka kang kinandhut ing ukara sengkalan mau diwaca saka mburi mengarep utawa saka tengen mangiwa kaya maca tulisan Arab. Tegesé, angka saka ukara kang keri saka sengkalan mau dadi angka taun kang ngarep dhéwé, kosok baline angka kang kinandhut ing tembung sapisan, umpamané saka sengkalan nalika yasane Buta Cakil kang unine: tangan taksa satataning tanma. Jarwane Tangan: 2, Yaksa: 5, Satataning: 5, lan janma: 1, dadi diwaca taun 1552 Jawa utawa taun 1670 Masehi.

 Panganggoné sengkalan 
Sengkalan lumrahé digunakaké kanggo awxh katrangan tahun panulisan ing wiwitan utawa pungkasan buku/babad. Kasisipaké ing larikan tembang macapat mula pilihan uniné sengkalan uga kalarasaké karo guru gatra-guru wilangané tembang.

Conto sengkalan saka babad ing museum Reksapustaka Pura Mangkunegaran Surakarta :

 Babad Mataram : “Purwaning reh kang ing ngadu manis, anujwa ri sabtu jam sangenjang, ing wular rajib ri kang lek, tanggal kaping tri nuju, ing kuningan kalima akhir, taun wawu senggara, ing sengkalanipun, nabi nem amulang raja (=1671), anedhak srat babad awaling matawis, duk mangyasani kitha” 
 Serat Ambya : “Kasmaran tanggal ping kalih, gara wage wulan rajab, warsa dal ing sengkalane, wani trus sabdaning nata (=1791), ing Prawiranagaran, kaping pat panumpingipun, nedhak mangun srat Ambya.”
 Babad Madura : “titi tamat panyuratnya srat babat ing madureki senen wage ping sekawan ing wulan rabingulakir taun dal amapangi windu kuntara lumaku sengkalane pinetanga jaran nenem kreta siji (=1767) kang raka kinen mring nagri ing madura.”
 Babad Kartasura : “Jumuwah wage tinulis, megengan ing wulan siyam, taun Je hakaro mangsane, windunipun kunthara, hanenggih sinengkallan, sir sasaga swara Ratu (=1780), sewu Tungatus wolong dasa.”
 Babad Tanah Jawa : “Anglir silem tembang madu gendhis, wiwitan kanen ingkang sangsa, Jumuwah wage dinane, trus warna giri ratu (=1749), sangkalane ingkang winarni, nenggih ing wulan sapar, tanggal wolu likur, taun Jimawal lumampah, sarta ingkang winarna sangkalaning warsa, ingkang leres kaetang.”
 Babad Adiati Terung : “kadya madu purwaning tulis, duk manurat wancinya jam astha, ing somanis arine, anuju tanggalipun, kaping lima nenggih, marengi Sura wulanira, déné ingkang taun, Jimakir ing taunira, sinengkalan Rasa obah esthi tunggil (=1866), punika panyeratinya.”

Déné sengkalan memet bisa rupa gambar utawa barang kang ngemu sengkalan, umpané ing Bangsal Kamandhungan Kraton Surakarta ana tetenger rupa lulang sapi siji ngemu sengkalan taun 1708.

 Pranala njaba 

Setyawara
Ki Demang
Candrasangkala: Angka-Angka Yang Disandikan Dalam Untaian Kata-Kata

Kategori:Budaya Jawa