Basa Jawa

Basa Jawa (ꦧꦱꦗꦮ) punika basa kalebet ing golongan Austronesia, inggih punika basa-basa ingkang dipun-ginakaken déning macem-macem bangsa pribumi wonten ing kapuloan sakidul-wetanipun bawana Asia. Basa Jawa punika sumebar wiwit saking pucuk kulon pulo Jawa, ingkang asma Banten, dumugi pucuk wétan ingkang asma Banyuwangi déning kirang langkung 80 yuta tiyang ingkang nganggep basa Jawa minangka basa ibu. Salajengipun, basa Jawa ugi sumebar wonten ing kapuloan Indonésia, wiwit saking Sumatra dumugi Papua, ugi wonten ing Timor Wétan, Malaysia, Singapura, Taiwan, Hong Kong, Walanda, Suriname, Curaçao, lan wonten ing Kalédonia Anyar. Basa Jawa punika minangka basa resmi wonten ing Daérah Istiméwa Yogyakarta, sesarengan kaliyan basa Indonésia. Basa Jawa dados salah satunggaling panyumbang ageng kanggé pambudidayanipun basa Indonésia. Sanadyan boten dados basa resmi wonten ing pamrentahan, basa Jawa gadhah prabawa ingkang langkung ageng tinimbang basa-basa laladan sanèsipun, kados ta wonten ing tembung-tembung, lan istilah-istilah ingkang asring ngginakaken tembung-tembung Jawa.

Basa Jawa iku péranganing sub-cabang Sundik saka kulawarga basa Indo-Polinesia Kulon saka pang basa Indo-Polinesia kang gilirané anggota basa Austronesia. Basa Jawa isih sadulur cedhak basa Malayu, basa Sundha, basa Bali, lan uga basa-basa ing pulo Sumatra sarta Kalimantan.

Basa Jawa dipun-ginakaken wonten ing Jawa Tengah, Jawa Wétan, lan ugi wonten ing pesisir lor Jawa Kulon, sasampunipun ing Madura, Bali, Lombok, lan Tatar Sunda ing Jawa Kulon. Basa Jawa ugi dipun-terapaken dados basa sastra. Basa Jawa ugi dados basa ingkang dipun-ginakaken ing karaton Palembang, Sumatra Kidul, sadèrèngipun karaton punika dipun-rubuhaken déning tiyang Walanda ing pungkasanipun abad kaping 18.

Basa Jawa saged kapirsanaken minangka satunggaling basa klasik wonten ing donya. Basa punika gadhah sajarah kasusastran ingkang sampun sepuh sangêt, langkung saking 12 abad. Para ahli basa Jawa ngewrat sajarah basa Jawa wonten ing patang tahap:

 Basa Jawa Kuna, wiwit abad kaping 9
 Basa Jawa Tengahan, wiwit abad kaping 13
 Basa Jawa Anyar, wiwit abad kaping 16
 Basa Jawa Modhèren, wiwit abad kaping 20 (pratélan punika boten dipun-ginakaken kanthi umum)

Sanajan boten dados basa resmi wonten pundi kemawon, basa Jawi basa Austronesia ingkang kathah dhéwé cacahipun panutur ibunipun.Diirit déning,--boten kalebet dhialèk Cina lan basa Indic kanthi status resmi nagara--basa Sunda saking pérangan kulon pulo Jawa Basa punika dipunaturaken lan dipunmangertosi déning kirang langkung 80 yuta tiyang. Kirang langkung 45% kang ndunungi nagari Indonésia tedhak turuning tiyang Jawi utawi manggen ing Tanah Jawi. Mèh kabèh présidhèn Indonésia wiwit taun 1945 punika turunan Jawi (sajatosipun kabèh turunan Jawi, B.J. Habibie ugi ngaken ibunipun priyayi Jawi). Mula, boten nggumunaké, basa Jawi mènèhi pangaruh ageng ing pikembanganipun basa Indonésia.

Basa Jawa Modhèrn kaperang dados tigang carabasa utawi basawangsa (rumpun) utami: cara Jawa Kulon, cara Jawa Tengah, lan cara Jawa Wétan. Ing pulo Jawa, wonten ingkang dipunsebat dialect continuum (sasambetaning carabasa) saking Banten, ing pucuking kulon, dumugi Banyuwangi, ing pucuking wétan. Sami carabasa Jawa punika kathah ingkang saged dipunmangertosi déning para panuturipun (Ing: mutually intelligible).

Basa Jawa saged dipunserat ngginakaken aksara Jawa, (turunanipun aksara Brahmi saking India), aksara Jawa-Arab (pégon) lan aksara Latin.Van der Molen (1983:VII-VIII).

 Fonologi 
Foném basa Jawa modhèren lan baku iku:

 Swara (vokal) 
 Ngarep Tengah Wuri Katutup       Setengah katutup    Setengah kabukak     Kabukak     

Pangucapan swara-swara iki rada njlimet. Ciri utama iku yèn ing basa baku Mataraman,  ing wanda mawa posisi kabukak ing posisi pungkasan lan sadurungé pungkasan, diucapaké kaya déné [].

 Wyanjana (konsonan) 
 Osthya Dantya Murdhanya Talawya Kanthya Wisarga Sigegan p b̥ t d̥ ɖ̥   k g̊ ʔ Usma   s()     h Ardaswara w l r   j     Anuswara m n()    

Pènget: Foném mawa tandha kurung iku alofon.

 Carabasa-carabasa Jawa 
Basa Jawa iku akèh banget cara pituturané. Ana carabasa parisaba kang dipara miturut hièrarkhi saka kasar tekan alus dadi:
 Ngoko
 Madya
 Krama

Ana basa kang mligi kanggo keprelon resmi karaton:
 Bagongan (dianggo ing kraton Ngayogyakarta adiningrat)
 Kedhaton (dianggo ing kraton Surakarta adiningrat)
Kajaba iku, ana carabasa kang didhasarké dening tlatahé, lan ora sakabèhé carabasa Jawa dimangarteni déning kabèh wong Jawa. Ing ngisor iki kapacak pamérangan miturut sawatara juru basawidya Jawa: Poerwadarminta lan Uhlenbeck. Kajaba iku, uga ditambah pamérangan Wurm lan Hattori. Wurm lan Hattori nggambar peta pamérangan carabasa Jawa. Pamérangan para nimpuna iki rada séjé, lan ora sarujuk siji lan sijiné.

 Pamérangan Poerwadarminta 
Miturut Poerwadarminta ing bukuné Sarining Paramasastra DjawaPoerwadarminta (1953:2), carabasa-carabasa ana:
 Carabasa Banten
 Carabasa Cirebon
 Carabasa Banyumas lan Tegal
 Carabasa Bagelèn
 Carabasa Ngayogyakarta lan Kedhu
 Carabasa Surakarta, Madiyun lan Semarang
 Carabasa Muria Agung (Pati, Kudus, Jepara, Rembang)
 Carabasa Pasisir lor wétan (Tuban, Gresik, Surabaya)
 Carabasa Malang-Pasuruhan
 Carabasa Banyuwangi

 Pamérangan Uhlenbeck 
Carabasa-carabasa iku miturut juru basawidya Walanda E.M. Uhlenbeck ing bukuné A Critical Survey of Studies on the Languages of Java and Madura (1964), diklumpukaké dadi 3 (telung) wangsa (rumpun) yaiku:
 Basawangsa Jawa kulon:
Carabasa Banten (utawa Jawa Serang)
Carabasa Cerbon (Dermayu-Cerbon)
 Carabasa Tegal (Brebes nganti Pemalang)
 Carabasa Banyumasan (Purwokerto, Cilacap lan Banyumas)

Klumpukan ing nduwur iku lumrahé ingaran basa Jawa ngapak ngapak utawa basa penginyongan.

 Basawangsa Jawa Tengah:
Carabasa Pacitan
 Carabasa Pekalongan
 Carabasa Semarangan
 Carabasa Kedhu
 Carabasa Surakarta
 Carabasa Ngayogyakarta
 Carabasa Madiyun
 Carabasa Blora

Kelompok ing nduwur kaé lumrahé ingaran basa Jawa baku.
 Basawangsa Jawa wétanan:
Carabasa Arèkan
 Carabasa Malangan
 Carabasa Lumajang
 Carabasa Tengger
 Carabasa Using Banyuwangèn
Kelompok ing ndhuwur iku lumrahé diarani basa Jawa wétanan.

 Pamérangan Wurm lan Hattori 

Wurm lan Hattori (1983:39) mérang carabasa-carabasa Jawa ing pulo Jawa dadi 7 pérangan:
 Carabasa Banten
 Carabasa Lor-Kulonan
 Carabasa Manuk
 Carabasa Cerbon
 Carabasa Kulonan-Tengah
 Carabasa Wétanan
 Carabasa "Laladan Jawa ing Banyuwangi"Sajatiné kang dikarepaké iku dhialèk Jawa-Using.

 Pamérangan unggah-ungguh basa Jawa 
Basa Jawa iku bisa dipérang miturut unggah-ungguhé utawa uga diarani register. Manut undha usuk utawa unggah-ungguhé iku dadi
 Basa Ngoko
 Basa Madya
 Basa Krama

Banjur uga ana sawatara tetembungan krama inggil lan krama andhap kang bisa dienggo ing saben register.

 Gunané krama lan kanggoné krama 
Basa Ngoko
 Dienggo wong tuwa marang anaké
 Dienggo guru marang murid.
 Dienggo déning sepadha-padha kang wis kulina
 Dienggo ndhuwuran marang andhahan
Tuladha: Kowé gelem mangan sega lodèh mas?

Basa Ngoko Alus
 Dienggo déning wong-wong sapadha-padha kang wis kulina nanging isih ngajèni.
 Dienggo wong tuwa marang wong enom kang drajadé luwih dhuwur.
Tuladha: Sampeyan purun nedha sekul lodèh Mas?

Basa Krama
 Dienggo déning wong kang durung raket banget.
 Dienggo déning wong kang durung tuang.
Tuladha: Panjenengan kersa dhahar sega lodèh mas?

Basa Krama Inggil
 Dienggo déning wong enom marang wong tuwa.
 Dienggo déning murid marang guru.
 Dienggo déning ngisoran marang dhuwuran.
Tuladha: Panjenengan kersa dhahar sekul lodhèh Mas?

 Dhémografi pisebaring panutur basa Jawa 

Basa Jawa dicaturaké ing saindhenging Indonésia, nagara-nagara tangga Asia Kidul-wétan, Walanda, Suriname, Kaledonia Anyar, lan nagara-nagara liyané. Populasi panutur gedhé dhéwé tinemu ing enem provinsi Jawa dhéwé, lan ing provinsi tangga Sumatra saka Lampung.

Sawijining tabèl kang nuduhaké gunggung panutur asli ing taun 1980, saka 22 provinsi ing Indonésia (saka total 27 ing wektu iku) kang nuturaké basa Jawa punjul 1%, yaiku:Data dijupuk saka sènsus taun 1980 kaya déné kang dicawisaké déning James J. Fox lan Peter Gardiner lan diterbitaké déning S. A. Wurm lan Shiro Hattori, eds. 1983. Language Atlas of the Pacific Area, Part II: (Insular South-East Asia), Canberra.

  Provinsi ing Indonésia  persèntase pedunung provinsi  Panutur basa Jawa (1980) 1. Provinsi Acèh 16.7% 275,000 2. Sumatra Lor 43.0% 5,757,000 3. Sumatra Kulon 38.5% 2.595,000 4. Jambi 29.7% 873,000 5. Sumatra Kidul 27.5% 982,000 6. Bengkulu 35.4% 818,00 7. Lampung 82.6% 8,486,000 8. Riau 28.5% 384,000 9. Jakarta 43.9% 2,694,000 10. Jawa KulonIng taun 1980 iki kalebu provinsi Banten, saiki kapisah. 28.7% 3,658,000 11. Jawa Tengah 99.0% 36,579,000 12. Yogyakarta 99.6% 5,683,000 13. Jawa Wétan 86.8% 32,726,000 14. Bali 13.1% 108,000 15. Kalimantan Kulon 25.7% 621,000 16. Kalimantan Tengah 10.6% 145,000 17. Kalimantan Kidul 24.7% 297,000 18. Kalimantan Wétan 34.1% 128,000 19. Sulawesi Lor 1.0% 20,000 20. Sulawesi Tengah 2.9% 37,000 21. Sulawesi Kidul-wétan 10.6% 84,000 22. Maluku 31.3% 419,000

 Cathetan suku lan réferènsi 

 Deleng uga 
 Sastra Jawa
 Aksara Jawa

 Sumber 
 W.J.S. Poerwadarminta. 1953. Sarining Paramasastra Djawa. Djakarta: Noordhoff-Kolff
 E.M. Uhlenbeck. 1964. A Critical Survey of Studies on the Languages of Java and Madura. The Hague: Martinus Nijhoff,
 S.A. Wurm and Shiro Hattori, eds. 1983. Language Atlas of the Pacific Area, Part II (Insular South-east Asia). Canberra.

 Pranala njaba 

*
Jawa
Jawa
Jawa